Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 911 867770 815404 2026-08-30T12:01:10Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867770 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Википедиа:Өлзийбатын Бум-эрдэнэ]] 0tb5d3dhge3ohhjva6t77xq9uaukrw1 0 1289 867951 832200 2026-08-31T00:43:39Z Говьсүмбэр 97041 867951 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Говьсүмбэр аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠭᠣᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠦᠮᠪᠦᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = At Choir Mongolia (11532660476).jpg | image_alt = | image_caption = Чойрын төмөр замын өртөө | image_flag = Mn flag govisümber aimag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Govisumber (1).png|thumb|]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Govisümber in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|30|N|108|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чойр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5541.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_rank = 21st | population_total = {{increase}} 18,159 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[UTC+08:00]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 7054xxxx | registration_plate_type = | registration_plate = ГС_ | iso_code = MN-064 | website = {{URL|http://www.govisumber.gov.mn/}} }} '''Говьсүмбэр''' нь [[Монгол улс]]ын [[аймаг]] юм. 1994 онд байгуулагдсан, 5,540 км² нутагтай. == Түүх == [[Файл:Hiid.jpg|left|thumb|500px|Зүүн Чойрын хийд, 1923 он]] 1240 оны Цагаан хулгана жил бичигдсэн дэлхийн аугаа их түүх соёлын дурсгалт бичгүүдийн нэг болох [[Монголын Нууц Товчоо]]нд “Боданчар Боржигин овогтон болов” хэмээжээ. Эзэн Чингис хаан бол Бөртэ Чонын удам Боданчарын 11 дэх үеийн ач ажээ. “Боданчар нь ах нараасаа салж Боржигин овогтныг бий болгожээ” гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1691 оны хаврын адаг сард Манжийн хаан Энх-Амгалан Монголыг өөрийн харъяат болгож, дөрвөн аймаг долоон хошуу байсныг задаргаж 82 хошуу болгосноор Сэцэн хан аймгийн Боржигин хошуу үүсгэн байгуулагджээ. Говьсүмбэр аймгийн Боржигины түүхтэй холбогдох учрыг авч үзвээс: *1691 оноос [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Боржигин жанжин бэйлийн хошуу *1911 оноос Боржигин цэцэн вангийн хошуу *1923 оноос Оцол Сансар уулын хошуу *1931 оноос Төв аймгийн Говьсүмбэр сум *1956 оноос Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум /Дорноговь аймгийн Чойр сум Төмөр замын өртөөн дээр 1962 онд байгуулагдаж, 1964 онд татан буугдсан/ Улсын бага хурлын 1991 оны 6 дугаар сарын 21-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолоор Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум, Шивээговь хороо, Улаанбаатар хотын Баянтал хороог нэгтгэн улсын зэрэглэлтэй Чойр хотыг байгуулжээ. Улсын Их Хурлын 1994 оны 5 дугаар сарын 6-ны өдрийн 32 дугаар тогтоол гарч Чойр хотын хилийн цэсээр Говьсүмбэр аймаг 1994 оны 8-р сард байгуулагдав. == Цаг уур == Далайн түвшнээс дээш 1000-1200 метрийн өндөрт оршдог говь, тал хээр хосолсон эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай нутаг юм. Говьсүмбэр аймагт жилд унах тунадасны хэмжээ говийн бүсийнхээс илүү /дунджаар 200-250 мм/ бөгөөд температурын ялгаа зундаа +37, өвөл -37 градус байдаг. == Хөрсөн бүрхэвч == == Усан сүлжээ == == Ургамалжилт == == Хөрсөн бүрхэвчийн судлагдсан байдал == 1926 онд Оросын эрдэмтэн Б.Б.Полынов, В.И.Ликовский нар / Өргөө- Чойр- Сайн ус- Бага үд / Улаанбаатар- Чойр- Сайншанд- Замын Үүд/ гэсэн маршрутаар анхны хөрсний судалгаа хийхдээ Чойрын ойролцоо Зараа булаг гэдэг газар буудаллаж тэнд хөрсний зүсэлт хийжээ /зүсэлт-425/. Зүсэлтийн координат нь 46036׀, 1080 25׀, 1300 м өндөртэй талын элсэн саарал хөрс тархсан байна гэж тодорхойлжээ. Энэ нь одоогийн хөрсний ангилалзүйгээр тал хөндийн элсэнцэр механик бүрэлдэхүүнтэй хүрэн хөрс тархсаныг тэмдэглэжээ. Энд хөрсний өнгөн хэсэгт 0.5-1.0см зузаантай хайрга, элсэн давхарга тархсаныг анх онцлон тэмдэглэж энэ нь хөрсийг угаагдал, хийсэлт, хэт халалтаас хамгаалдаг болохыг анх удаа онцлон тэмдэглэсэн байна. Оросын эрдэмтэн И.П.Герасимов, Е.М.Лавренко нарын Геоморфологийн мужлалтаар бидний судалгаа хийсэн Чойр орчмын нутаг нь Дорнод монголын бэсрэг уулст нутагт хамаарагдаж байна. Энд бэсрэг уулын ихэнх хэсгийг ухаа, гүвээ, толгод , хотос, хөндий , талархаг газар эзлэдэг онцлогтой. 1950 онд А.А.Юнатов Монгол орны бүс бүслүүрийн ангилалаар Хүрэн хөрстэй дундад халхын хээрийн тойрогт. 1954 онд ургамал газарзүйн мужлалтыг ургамлын аймгийн бүрэлдэхүүнээр тодорхойлж гаргахдаа Дундад халхийн хээрийн тойрогт тус тус хамааруулан ангилсан байна. Академич Д.Доржготовын Монгол орны хөрс газарзүйн мужлалтаар хүрэн хөрстэй Хэрлэнгийн тойрог, хүрэн хөрстэй Халхын дундад талын тойргийн заагт хамаарагдаж байна. Эрдэмтэн Д.Дашийн Байгалийн бүс бүслүүрийн ангилалаар хээрийн бүсийн хуурай хээрийн дэд бүсэд хамрагдаж байна. Хээрийн бүсэд нийт нутгийн 34.2% хамрагдах бөгөөд түүний 14%-ийг хуурай хээрийн дэд бүс эзэлж байна. Оросын эрдэмтэн Е.А.Востокова, П.Д.Гунин нарын боловсруулсан Монгол орны ландшафт-экологийн мужлалтаар Төв Азийн их мужийн хангайн мужийн Мандалговийн тойрогт хамрагдах нам ухаа толгод, хотос газрууд, тэгшивтэр талыг хамарсан бүс нутагт хамрагдаж байна.Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí íèéò íóòãèéí õºðñºí á¿ðõýâ÷èéã ò¿¿íèé ãàäàðãûí òàðõàëò, áàéðøèë, òîãòîöûã 1974 îíä Ä.Äîðæãîòîâ тодорхойлсон байна. ÕÀÀÈÑ-ÝÒÕÑ Ýðäýìòýí áàãø Н.Эрдэнэцогт И.Сасаки, О.Баттулга, Ш.Оюунтуяа, О.Бүрэнжаргал, оюутан Б.Саяхүү нар 2007 онд Жанжан Чойр орчимд ухаа гүвээ, толгод, хотос хөндий, талархаг газраар тархсан хүрэн хөрстэй Дундад халхын хээрийн тойрогт хамаарагдаж байна. ХААИС-ийн эрдэмтэд, болон багш нарын баг Говьсүмбэр аймгийн байгалийн нөөц, ашиглалт УБ2013, Магистр Бүргэджанцангийн Саяхүү Говьсүмбэр аймгийн хөрсөн бүрхэвчийн үнэлгээний асуудал УБ2014, тус тус судлагдсан байна. == Эдийн засаг == === Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай === [[Файл:Mongolia Govisumber sum map.png|thumb|right|250px|Говьсүмбэр аймгийн сумд]] Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай [[Чойр]] хотоос урагш орших 2,7 тэрбум тонн хүрэн нүүрсний нөөцтэй орд уурхай юм. Энэ уурхай нь аймгийн төcвийн ихэнх хувийг бүрдүүлдэг, Монголдоо дээгүүрт тооцогдох том уурхай болно. == Газарзүй == === Чойрын богд уул === Аймгийн ард түмний шүтээн уул. Зүүн жанжин Чойрын хийд нь энэ ууланд байв. Бурхан шашны олон дурсгалт зүйлүүд байдаг. == Сумд == * [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр сум]] * [[Баянтал сум]] * [[Шивээговь сум]] ==Хүндэтгэлийн дуу== :::::::::::::::::::::Үгийг Р.Батжаргал :::::::::::::::::::::Аяыг Г.Эрдэнчулуун :::'''ГОВЬСҮМБЭР''' :Цэцэн вангийн цэнхэр уулс минь :Цээжинд уяатай боржигон нутаг минь :Өвгөдийн даллагатай итгэлийн хэлхээ :Өтгөсийн зартай сэтгэлийн учиг аа ::Амьдрал тэмцлийн эрхэм сүмбэр ээ ::Амин хэлхээ элгэн сүмбэр ээ ::Азын босготой говийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Тост боржигоны торгон тал минь :Тольт зүрхний уяат нутаг минь :Ухаант түмний эвийн хэлхээ :Улаан залаат өвгөдийн нутаг аа ::Үлгэрийн зартай уулан сүмбэр ээ ::Үүдэн сүлдтэй унаган сүмбэр ээ ::Ашид орших эрдэнийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Хиад боржигоны хонгор толгод минь :Хишиг буяны өлзийт нутаг минь :Андгай нэгтэй хаадын удам аа :Алтан ургын амин нутаг аа ::Галын даллагатай уурхайн сүмбэр ээ ::Ган замтай хөгжлийн сүмбэр ээ ::Ахуй баян эрчмийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Govisümber Aimag|Говьсүмбэр аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20150408081001/http://www.govisumber.gov.mn/ Говьсүмбэр аймгийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://govisumber.nso.mn/page/197 Говьсүмбэр аймгийн статистикийн хэлтэс] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос }} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Говьсүмбэр}} [[Ангилал:Говьсүмбэр аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] n1lsmryrvonhu7zslcoqr3y65lgioiz 867976 867951 2026-08-31T10:29:11Z Chongkian 21163 867976 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Говьсүмбэр аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠭᠣᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠦᠮᠪᠦᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = At Choir Mongolia (11532660476).jpg | image_alt = | image_caption = Чойрын төмөр замын өртөө | image_flag = Mn flag govisümber aimag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Govisumber (1).png|thumb|]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Govisümber in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|30|N|108|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чойр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5541.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_rank = 21st | population_total = {{increase}} 18,159 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[UTC+08:00]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 7054xxxx | registration_plate_type = | registration_plate = ГС_ | iso_code = MN-064 | website = {{URL|http://www.govisumber.gov.mn/}} }} '''Говьсүмбэр''' нь [[Монгол улс]]ын [[аймаг]] юм. 1994 онд байгуулагдсан, 5,540 км² нутагтай. == Түүх == [[Файл:Hiid.jpg|left|thumb|500px|Зүүн Чойрын хийд, 1923 он]] 1240 оны Цагаан хулгана жил бичигдсэн дэлхийн аугаа их түүх соёлын дурсгалт бичгүүдийн нэг болох [[Монголын Нууц Товчоо]]нд “Боданчар Боржигин овогтон болов” хэмээжээ. Эзэн Чингис хаан бол Бөртэ Чонын удам Боданчарын 11 дэх үеийн ач ажээ. “Боданчар нь ах нараасаа салж Боржигин овогтныг бий болгожээ” гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1691 оны хаврын адаг сард Манжийн хаан Энх-Амгалан Монголыг өөрийн харъяат болгож, дөрвөн аймаг долоон хошуу байсныг задаргаж 82 хошуу болгосноор Сэцэн хан аймгийн Боржигин хошуу үүсгэн байгуулагджээ. Говьсүмбэр аймгийн Боржигины түүхтэй холбогдох учрыг авч үзвээс: *1691 оноос [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Боржигин жанжин бэйлийн хошуу *1911 оноос Боржигин цэцэн вангийн хошуу *1923 оноос Оцол Сансар уулын хошуу *1931 оноос Төв аймгийн Говьсүмбэр сум *1956 оноос Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум /Дорноговь аймгийн Чойр сум Төмөр замын өртөөн дээр 1962 онд байгуулагдаж, 1964 онд татан буугдсан/ Улсын бага хурлын 1991 оны 6 дугаар сарын 21-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолоор Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум, Шивээговь хороо, Улаанбаатар хотын Баянтал хороог нэгтгэн улсын зэрэглэлтэй Чойр хотыг байгуулжээ. Улсын Их Хурлын 1994 оны 5 дугаар сарын 6-ны өдрийн 32 дугаар тогтоол гарч Чойр хотын хилийн цэсээр Говьсүмбэр аймаг 1994 оны 8-р сард байгуулагдав. == Цаг уур == Далайн түвшнээс дээш 1000-1200 метрийн өндөрт оршдог говь, тал хээр хосолсон эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай нутаг юм. Говьсүмбэр аймагт жилд унах тунадасны хэмжээ говийн бүсийнхээс илүү /дунджаар 200-250 мм/ бөгөөд температурын ялгаа зундаа +37, өвөл -37 градус байдаг. == Хөрсөн бүрхэвч == == Усан сүлжээ == == Ургамалжилт == == Хөрсөн бүрхэвчийн судлагдсан байдал == 1926 онд Оросын эрдэмтэн Б.Б.Полынов, В.И.Ликовский нар / Өргөө- Чойр- Сайн ус- Бага үд / Улаанбаатар- Чойр- Сайншанд- Замын Үүд/ гэсэн маршрутаар анхны хөрсний судалгаа хийхдээ Чойрын ойролцоо Зараа булаг гэдэг газар буудаллаж тэнд хөрсний зүсэлт хийжээ /зүсэлт-425/. Зүсэлтийн координат нь 46036׀, 1080 25׀, 1300 м өндөртэй талын элсэн саарал хөрс тархсан байна гэж тодорхойлжээ. Энэ нь одоогийн хөрсний ангилалзүйгээр тал хөндийн элсэнцэр механик бүрэлдэхүүнтэй хүрэн хөрс тархсаныг тэмдэглэжээ. Энд хөрсний өнгөн хэсэгт 0.5-1.0см зузаантай хайрга, элсэн давхарга тархсаныг анх онцлон тэмдэглэж энэ нь хөрсийг угаагдал, хийсэлт, хэт халалтаас хамгаалдаг болохыг анх удаа онцлон тэмдэглэсэн байна. Оросын эрдэмтэн И.П.Герасимов, Е.М.Лавренко нарын Геоморфологийн мужлалтаар бидний судалгаа хийсэн Чойр орчмын нутаг нь Дорнод монголын бэсрэг уулст нутагт хамаарагдаж байна. Энд бэсрэг уулын ихэнх хэсгийг ухаа, гүвээ, толгод , хотос, хөндий , талархаг газар эзлэдэг онцлогтой. 1950 онд А.А.Юнатов Монгол орны бүс бүслүүрийн ангилалаар Хүрэн хөрстэй дундад халхын хээрийн тойрогт. 1954 онд ургамал газарзүйн мужлалтыг ургамлын аймгийн бүрэлдэхүүнээр тодорхойлж гаргахдаа Дундад халхийн хээрийн тойрогт тус тус хамааруулан ангилсан байна. Академич Д.Доржготовын Монгол орны хөрс газарзүйн мужлалтаар хүрэн хөрстэй Хэрлэнгийн тойрог, хүрэн хөрстэй Халхын дундад талын тойргийн заагт хамаарагдаж байна. Эрдэмтэн Д.Дашийн Байгалийн бүс бүслүүрийн ангилалаар хээрийн бүсийн хуурай хээрийн дэд бүсэд хамрагдаж байна. Хээрийн бүсэд нийт нутгийн 34.2% хамрагдах бөгөөд түүний 14%-ийг хуурай хээрийн дэд бүс эзэлж байна. Оросын эрдэмтэн Е.А.Востокова, П.Д.Гунин нарын боловсруулсан Монгол орны ландшафт-экологийн мужлалтаар Төв Азийн их мужийн хангайн мужийн Мандалговийн тойрогт хамрагдах нам ухаа толгод, хотос газрууд, тэгшивтэр талыг хамарсан бүс нутагт хамрагдаж байна.Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí íèéò íóòãèéí õºðñºí á¿ðõýâ÷èéã ò¿¿íèé ãàäàðãûí òàðõàëò, áàéðøèë, òîãòîöûã 1974 îíä Ä.Äîðæãîòîâ тодорхойлсон байна. ÕÀÀÈÑ-ÝÒÕÑ Ýðäýìòýí áàãø Н.Эрдэнэцогт И.Сасаки, О.Баттулга, Ш.Оюунтуяа, О.Бүрэнжаргал, оюутан Б.Саяхүү нар 2007 онд Жанжан Чойр орчимд ухаа гүвээ, толгод, хотос хөндий, талархаг газраар тархсан хүрэн хөрстэй Дундад халхын хээрийн тойрогт хамаарагдаж байна. ХААИС-ийн эрдэмтэд, болон багш нарын баг Говьсүмбэр аймгийн байгалийн нөөц, ашиглалт УБ2013, Магистр Бүргэджанцангийн Саяхүү Говьсүмбэр аймгийн хөрсөн бүрхэвчийн үнэлгээний асуудал УБ2014, тус тус судлагдсан байна. == Эдийн засаг == === Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай === [[Файл:Mongolia Govisumber sum map.png|thumb|right|250px|Говьсүмбэр аймгийн сумд]] Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай [[Чойр]] хотоос урагш орших 2,7 тэрбум тонн хүрэн нүүрсний нөөцтэй орд уурхай юм. Энэ уурхай нь аймгийн төcвийн ихэнх хувийг бүрдүүлдэг, Монголдоо дээгүүрт тооцогдох том уурхай болно. == Газарзүй == === Чойрын богд уул === Аймгийн ард түмний шүтээн уул. Зүүн жанжин Чойрын хийд нь энэ ууланд байв. Бурхан шашны олон дурсгалт зүйлүүд байдаг. == Сумд == * [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр сум]] * [[Баянтал сум]] * [[Шивээговь сум]] ==Хүндэтгэлийн дуу== :::::::::::::::::::::Үгийг Р.Батжаргал :::::::::::::::::::::Аяыг Г.Эрдэнчулуун :::'''ГОВЬСҮМБЭР''' :Цэцэн вангийн цэнхэр уулс минь :Цээжинд уяатай боржигон нутаг минь :Өвгөдийн даллагатай итгэлийн хэлхээ :Өтгөсийн зартай сэтгэлийн учиг аа ::Амьдрал тэмцлийн эрхэм сүмбэр ээ ::Амин хэлхээ элгэн сүмбэр ээ ::Азын босготой говийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Тост боржигоны торгон тал минь :Тольт зүрхний уяат нутаг минь :Ухаант түмний эвийн хэлхээ :Улаан залаат өвгөдийн нутаг аа ::Үлгэрийн зартай уулан сүмбэр ээ ::Үүдэн сүлдтэй унаган сүмбэр ээ ::Ашид орших эрдэнийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Хиад боржигоны хонгор толгод минь :Хишиг буяны өлзийт нутаг минь :Андгай нэгтэй хаадын удам аа :Алтан ургын амин нутаг аа ::Галын даллагатай уурхайн сүмбэр ээ ::Ган замтай хөгжлийн сүмбэр ээ ::Ахуй баян эрчмийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Govisümber Aimag|Говьсүмбэр аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20150408081001/http://www.govisumber.gov.mn/ Говьсүмбэр аймгийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://govisumber.nso.mn/page/197 Говьсүмбэр аймгийн статистикийн хэлтэс] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос }} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} [[Ангилал:Говьсүмбэр аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] rz32nyq4gl8lpnwifrb0e28clrxfqfe 4 2923 867975 867507 2026-08-31T09:31:35Z Chinneeb 414 /* Админ болох хүсэлт — Enkhsaihan2005 5 */ Support 867975 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байна уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 26,000 гаруй засвар хийв. Өнгөрсөн 12 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 24 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг цэгцэлж, ангилалыг мөн цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Герман кодтой загваруудыг англи болгож байгаа. * Ангилал хуудсыг цэгцлэх * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:43, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Таны Вики-д хийж байгаа зүйлд өөлөх зүйл алга. Цаашид энэ эрчээрээ байхыг хүсэж байна. Админ болох хүсэлтийг тань Дэмжиж байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 02:06, 28 Наймдугаар сар 2026 (UTC) * ✅ Дэмжиж байна. Амжилт хүсье. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 09:31, 31 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] bbidp37u2k82j5a2rjsi4kvfkl448pw 0 4349 867908 867283 2026-08-30T14:51:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867908 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p 4 5258 867772 815405 2026-08-30T12:01:22Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867772 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Википедиа:Өлзийбатын Бум-эрдэнэ]] 0tb5d3dhge3ohhjva6t77xq9uaukrw1 4 5344 867771 815406 2026-08-30T12:01:11Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867771 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Википедиа:Өлзийбатын Бум-эрдэнэ]] 0tb5d3dhge3ohhjva6t77xq9uaukrw1 0 5897 867974 866591 2026-08-31T09:04:16Z ~2026-47206-70 107170 867974 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Зүүнгар улс нь Монголоос удаан хугацаанд салан тусгаарлах тэмцэл явуулсаны үр дүнд Төвд, Манж нараар дэмжүүлж ойрад монголчуудын байгуулсан ханлиг байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Үнэндээ бол, хучирхэг гүрэн болж өсөөгүй бөгөөд цэрэгжсэн ханлиг улсын хэмжээнд байжээ. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд [[Умард Юань]] улсын задралын үед Баруун гарын тайш болж, төрийг хагалж хядлага явуулсан Ойрадын тэргүүлэгч [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] шууд удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] ac0a7n4dvodczu9mciezg6pluzyix5w 0 6386 867909 867284 2026-08-30T15:11:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 8627 867913 867286 2026-08-30T17:22:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867913 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 867931 867292 2026-08-30T20:02:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867931 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-30 20:02:25 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] sspv2hez1z2nygcrhpfmjeckmrigaah 0 9820 867805 863894 2026-08-30T13:06:46Z HorseBro the hemionus 100126 867805 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] jf4kjwrh79hks60ceeiut1cm5nk1wxh 867807 867805 2026-08-30T13:09:13Z HorseBro the hemionus 100126 867807 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 20bbucd1hnaqx1i82ls8b5uwfwnapqq 0 14347 867912 857184 2026-08-30T17:01:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867912 wikitext text/x-wiki '''Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль''' (товчлол: СЭЗИС) ({{lang-en|University of Finance and Economics (UFE).}} == Танилцуулга == [[Файл:100 jil.png|thumb|300x300px|left]]'''Алсын хараа:''' Даян дэлхийн тогтвортой хөгжил, эх орныхоо өрсөлдөх чадварт үнэ цэнэтэй хувь нэмэр оруулах манлайлагчдыг бэлтгэнэ. '''Эрхэм зорилго:''' Олон улсын жишигт нийцсэн, дижитал, энтрепренер их сургууль болсон байна. {{Инфобокс Их сургууль|байгуулагдсан=1924|төрөл=НҮТББ|уриа=Эрхэм баян эрдэм|цахим_хаяг={{url|ufe.edu.mn}}|хэл=[[монгол хэл]]|country=[[Монгол Улс]]|city=[[Улаанбаатар]]|зураг=}} '''Уриа:''' Эрхэм баян эрдэм '''Үнэт зүйлс:''' * Судалгаа сургалтын төгөлдөршил * Эрдмийн эрх чөлөө, энтрепренер сэтгэлгээ * Зарчимч түншлэл * Ирээдүйдээ итгэлтэй хамт олон * Сайн засаглал 100 жилийн түүхтэй, Монгол улсын ууган боловсролын байгууллага болох СЭЗИС 1924 оны 6-р сард Монгол улсын сангийн яамны дэргэд "Гаалийн түр сургууль" нэртэйгээр байгуулагдсан ба бүртгэл, гаалийн мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн байна. Анх 6 багштай 1 хичээлийн байртайгаар улс орныхоо нийгэм, эдийн засагт хувь нэмрээ оруулж эхэлсэн сургууль маань өнөөдөр 300 гаруй багш ажилтантай, 6800 гаруй оюутантай өнөр хамт олонтой болж өсөн дээшиллээ. С.Довчингийн нэрэмжит, хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт СЭЗИС даруй 40000 хол давсан төгсөгчидтэй болжээ. Бид түүхэн он жилүүдэд Монгол улсын түүхийн үе бүрд сургууль маань улс орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлэн, өндөр хариуцлагатай, шударга сэхээтнүүдийг олноор бэлтгэн гаргаж ирсэн бөгөөд өнөөдөр манай хамт олны эгнээнээс [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]], [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], [[Думаагийн Содном]], [[Ринчиннямын Амаржаргал]] зэрэг Монгол улсын 4 ерөнхий сайд төрөн гарчээ. СЭЗИС-ийн эрдэмтэн, багш нар нь технологийн хөгжлөөр хувьсан өөрчлөгдөж байгаа бизнесийн орчинг анхааралтай ажиглаж, ямагт шинийг эрэлхийлж, сүүлийн үеийн судалгаа, мэдээ мэдээллээр хичээлийн агуулгыг сайжруулан оюутан залуустаа мэдлэгийг түгээж байна. Орчин цагийн дижитал шилжилтийг гардан бүтээлцэх оюутнууд маань ирээдүйн ажлын байранд бэлтгэгдсэн байхад бид тогтмол анхаарч,  сургалтын төлөвлөгөө, хичээлийн хөтөлбөрөө жил бүр  зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ, бизнес эрхлэгч, ажил олгогчдын хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн сайжруулж байна.  Өөрөөр хэлбэл алсын хараа, эрхэм зорилго, үнэт зүйлсээ хамт олноороо хэлэлцэн өөрчилж, бакалаврын болон магистрын түвшний сургалтын хөтөлбөрийн шинэчлэлийг эхлүүлээд байна. Оюутан бүрд ялгаатай сургалтын хөтөлбөр санал болгож,  уян хатан хэлбэрээр суралцах боломжийг олгох бодлого баримталж байна. Ингэснээр НББ, санхүү, банк, даатгал, эдийн засагч, эрх зүйч, худалдаа, маркетинг, бизнесийн удирдлага, мэдээллийн систем, дата аналист, аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ, энтрепренершип, орчуулагч мэргэжлүүдээр дан болон хос хавсарга хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх боломжтой. 2024-2025 оны хичээлийн жилд докторын, магистрын, бакалаврын 38 мэргэжил, хөтөлбөрөөр танхим болон цахим хэлбэрээр урт болон богино хугацаанд сонгон суралцах боломжийг оюутан, суралцагчиддаа олгож байна. Доктор, магистрын зэргийн сургалтыг ахисан түвшний судалгааны ажилд төвлөрүүлэн, орчин үеийн тулгамдсан салбар дундын шинжтэй асуудлыг шийдэх академик болон прагматик судалгааг чухалчилж байна. СЭЗИС нь дижитал зууны иргэн бэлтгэхэд ихээхэн анхаарч хичээл бүрийн агуулгад мэдээллийн технологийн чиглэлийн агуулгын баяжилт хийж байгаагийн зэрэгцээ мэргэжил бүрийн сургалтын хөтөлбөрт мэдээллийн технологийн хичээлүүдийн багц цагийг нэмэгдүүлсэн. СЭЗИС 2021 онд шинжлэх ухаан, технологийн шинэ эрин, аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрэлт хэрэгцээ, сорилтод тулгуурлан сургуулийн урт хугацааны хөгжлийн бодлогоо 2031 он хүртэл хэлэлцэн баталсан. == Түүхэн замнал== 1924 оны 6-р сарын 1-нд "''Гаалийн түр сургууль"'' нэртэйгээр байгуулагджээ. 1926 онд Сурах хугацааг 2 жил болгон сунгаж заах хичээл, сурагчдын тоог олшруулан сургалтын төлөвлөгөө, програмыг шинэчлэн "''Нягтлан бодохын түр сургууль"'' болгон өөрчлөв. 1929 онд ‘НЯГТЛАН БОДОХЫН ЖИНХЭНЭ СУРГУУЛЬ-ийг хичээллүүлж эхлэв. 1935 онд Улс ардын аж ахуйн бүтэц өөрчлөгдөн, шинэ шинэ салбарууд бий болсон нь бүртгэл тооцооны мэргэжилтэй боловсон хүчнийг улам ихээр шаардах болсоноор ''"Санхүүгийн техникум"'' болон өргөжсөн. 1936 онд Сангийн сайд С.Довчингийн нэрэмжит сургууль болсон. 1944, 1946 онд Засгийн газрын хүндэт үнэмлэхээр шагнуулав. 1946 онд Санхүү эдийн засгийн техникумыг “ХӨДӨЛМӨРИЙН ГАВЬЯАНЫ УЛААН ТУГИЙН ОДОНГООР” шагнав.   1949 онд Нягтлан бодохын үндэс хичээлийн анхны сурах бичиг хэвлэгдэв. 1954 1953 оны 9-р сараас  эхлэн 7 жилийн боловсролтой иргэдийг элсүүлэн, сар бүр 180-250 төгрөгийн тэтгэлэгтэйгээр суралцуулах болсон. 1956 онд Хичээлийн 3 давхар төв байрыг ашиглалтад оруулжээ. Улс ардын аж ахуй төлөвлөгөө, тоо бүртгэлийн мэргэжлийн анги нээгдэв. 1958 онд Хичээлийн суралцах хугацаа 4 жил болсон. 1961 онд Биеийн тамирын танхим ашиглалтад оров. 1962 онд Сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. 3-р курс төгсөгчдийг 1 жилийн хугацаатай ажиллуулан дадлагажуулан улсын шалгалт өгүүлж төгсгөдөг болов. 1963 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет байгуулагдав. Тээврийн нягтлан  бодохын анги нээгдэв.   1965 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет нь Статистикийн төв газрын тооцоолон бодох төвтэй нэгджээ. 1967 онд Техникум дэргэд аж үйлдвэр, төсвийн нягтлан бодогч нарыг бэлтгэх оройн анги нээгджээ. 1971 онд Хөдөө аж ахуйн нягтлан бодохын эчнээ анги нээгдэв. 1972 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит стипенд олгож эхлэв. 10-р анги төгсөж Бүрэн дунд боловсрол эзэмшигчдийн суралцах хугацааг 2 жил болгов. 1975 онд Хяналт, шалгалтын үндсэн анги нээгджээ. Оюутан, сурагчдын хөдөлмөрийн гавшгай отряд байгуулагдав. 1976 онд Багш нарыг 3 жил тутам аттестатчилах болжээ. 1984 онд Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний нягтлан бодохын анги нээгдэв. 1986 онд Боловсролын болон Соёлын тэргүүний ажилтан Давийнямын Төмөрхүү багшийн санаачилгаар Улаан Сарнай  цэнгээнт бүжгийн хамтлаг байгуулагдав. 1987 онд Хичээлийн өргөтгөлийн байр ашиглалтад оров. Хөдөлмөрийн техникч мэргэжлийн ангитай болов. 1991 онд Эдийн засгийн коллеж байгуулагдаж, захирлаар Р.Амаржаргал томилогдсон ба шинэ багш, оюутнууд тангараг өргөдөг болов. 1992 онд Нягтлан бодох бүртгэл, Банк, Санхүү, Бизнес судлал, Мэдээлэл зүй, Гадаад хэлний тэнхим байгуулагдав. 1994 онд Дээд боловсрол олгодог коллежийн түвшинг хангав. 1,5 жилээр "Дээд курс" нэртэй сургалт явуулж эхлэв. 1995 онд Коллежийн дуулал, уриа, бэлгэ тэмдэгтэй болжээ. Орой, эчнээ хөтөлбөр анхны элсэлтээ авч эхлэв. 1996-08-16 Эдийн засгийн коллежоос Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль болж статусаа шинэчлэв. 1997-10-01 Менежментийн гэрээгээр нийгэмд үйлчилдэг, ашгийн төлөө бус ТББ-ийн хэлбэрээр ажиллаж эхлэв. 1999 онд Шилдэг оюутанд “ Санхүү эдийн засгийн дээд сургуулийн нэрэмжит шагнал” олгож эхэлсэн. 2000 онд СЭЗДС анх удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. Олон улсын хамтарсан магистрын хөтөлбөр нээгдэв. 2005 онд СЭЗДС хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. 2007-10-01 Хичээлийн шинэ байр /В байр / ашиглалтад оров. 2008 онд Олон улсын хэмжээнд бизнесийн сургууль, хөтөлбөрийг магадлан итгэмжлэгч ACBSP байгууллагын гишүүнээр элсэв. 2009 онд Докторын хөтөлбөр байгуулагдав. EBSCO цогц цахим мэдээллийн санг ашиглаж эхэлсэн. 2011 онд Удирдлагын мэдээллийн систем ашиглалтад оров. 2012-05-01 Олон улсын ACBSP байгууллагаар Монгол улсаас анх удаа байгууллага болон бизнесиийн хөтөлбөрүүдээ магадлан итгэмжлүүлэв. Олон улсын нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн мэргэшсэн сургууль/ОУНББСМ/-ийг байгуулжээ. 2013 онд СЭЗДС-ийн дэргэд цэцэрлэг, бага сургууль байгуулав. 2015 онд Монголд анх удаа цахим, холимог сургалтыг нэвтрүүллээ. 2016 онд СЭЗДС-с "Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль" статусд шилжив. 2018 онд Олон улсын ACCA, CGMA байгууллагын 1-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв. Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн шилдэг системийг нэвтрүүлэв. /PlagScan/ 2019 онд Монгол Улсад анх удаа: * Блокчэйнээр баталгаажсан диплом олгож эхлэв. * Салбар дундын судлалын тэнхим, IO институт байгуулагдав. * СЭЗИС гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэв. 2020 онд Олон улсын клауд технологийг амжилттай нэвтрүүлсэн их сургуулиар шалгарч улсдаа жишиг болов. Олон улсын ACCA байгууллагын 2-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв. 2021 онд СЭЗИС-ийн 2021-2031 стратеги  батлагдав. Даатгал, Худалдаа, Төрийн удирдлага, Бизнес ба эрх зүйн хөтөлбөр нээв. 2022 онд Олон улсын THE жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа эрэмбэлэгдэв. Олон улсын мэргэжлийн зэргийн дипломтой төгсөх боломжтой болов. /CGMA/. Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн тэргүүлэх системийг нэвтрүүлэв. /Turnitin/ 2023 онд Монгол улсаас анх удаа Олон улсын ACBSP байгууллагаар 2032 он хүртэл 10 жилээр ахисан түвшинд магадлагдан итгэмжлэгдэв. MS365 системийг ашиглаж эхлэв. 2024 онд Дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг магадлан итгэмжлэх комиссын 2024/06/20-ы өдрийн тогтоолоор 2034 он хүртэл 10 жилээр хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. 2024 онд Төгсөгчдийн платформ ашиглалтад оров. Эрдэм шинжилгээний хурлын болон элсэгчдийн системүүд шинэчлэгдэв. == Академик сургалтын хөтөлбөр, мэргэжлүүд == === Бакалаврын сургалтын хөтөлбөр === <u>Үндсэн сургалтын хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:</u> * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/66?groupName=bachelor-2.0 Нягтлан бодох бүртгэл] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/53?groupName=bachelor-2.0 Бизнесийн менежмент] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/61?groupName=bachelor-2.0 Маркетинг] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/524?groupName=bachelor-2.0 Энтрепренершип] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/257?groupName=bachelor-2.0 Эдийн засаг] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Санхүү] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Банк] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/59?groupName=bachelor-2.0 Даатгал] * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/815?groupName=bachelor-2.0 Санхүү, банк (Мандал Санхүүгийн Нэгдлийн ажлын байранд суурилсан, тэтгэлэгтэй хөтөлбөр)] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/70?groupName=bachelor-2.0 Санхүүгийн манлайлал] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/64?groupName=bachelor-2.0 Мэдээллийн систем] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/596?groupName=bachelor-2.0 Эрх зүй] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/72?groupName=bachelor-2.0 Худалдаа] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/43?groupName=bachelor-2.0 Аялал жуулчлал] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/60?groupName=bachelor-2.0 Зочлох үйлчилгээ] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/814?groupName=bachelor-2.0 Нийгмийн инновац] <u>Олон улсын их сургуулиудтай хамтарсан сургалтын хөтөлбөр, мэргэжил:</u> * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/45?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Woosong Их сургуулийн Солбридж бизнесийн сургууль] (Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/46?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Хандонг Глобаль их сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/50?groupName=bachelor-2.0 Тайваны Азийн их сургууль] (Санхүү, НББ, Мэдээллийн систем-Өгөгдлийн шинжээч) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/51?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Донгвейн СЭЗИС] (Эрх зүй, Санхүү, Олон улсын худалдаа, НББ, Бизнесийн удирдлага, Эдийн засаг) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/52?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы их сургууль] (Эрх зүй, Бизнесийн удирдлага) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/54?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы Политехникийн их сургууль] (Олон улсын худалдаа) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/57?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Шандонг аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээний коллеж] (Аялал жуулчлал, Зочлох үйлчилгээ) * [https://web.archive.org/web/20240808074650/https://ufe.edu.mn/c/7/i/48?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Санхүүгийн Их Сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Банк) * [https://web.archive.org/web/20240808074648/https://ufe.edu.mn/c/7/i/49?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Эрхүүгийн Үндэсний Судалгааны Техникийн Их сургууль] (Санхүү, Мэдээллийн систем) * [https://web.archive.org/web/20240808074638/https://ufe.edu.mn/c/7/i/55?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Технологийн Удирдлагын Их сургууль] (Мэдээллийн систем) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/652?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын Далхауз их сургууль] (Эдийн засаг) * [https://web.archive.org/web/20240808080429/https://ufe.edu.mn/c/7/i/819?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын West их сургууль] (Санхүү, Худалдаа) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/56?groupName=bachelor-2.0 Япон улсын ажлын байранд суурилсан хөтөлбөр] (Аялал жуулчлал) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/729?groupName=bachelor-2.0 Швейцарь улсын Бизнес, зочид буудлын менежментийн сургууль] (Глобал бизнес менежмент, Зочлох үйлчилгээ, Зочид буудлын менежмент) <u>[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=%D0%9E%D0%BB%D0%BE%D0%BD+%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%BC%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%88%D1%81%D1%8D%D0%BD+%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 Олон улсын мэргэшсэн сургалтын хөтөлбөр:]</u> * [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=what-is-ACCA АССА] * [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=What-is-the-CGMA-program%3F CGMA] <u>[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=timetable Цагийн хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:](Орой, цахим, Бямба)</u> * Эрх зүй * Санхүү, банк * НББ * Бизнесийн удирдлага * Багш, гадаад хэлний боловсрол * Мэдээллийн систем, дата аналист === Магистрын сургалтын хөтөлбөр === Мэргэжлүүдээр бакалаврын сургалтыг өдөр, орой, эчнээ хэлбэрээр явуулдаг. * Нягтлан бодох бүртгэл, * Бизнесийн менежмент, * Санхүүгийн менежмент чиглэлээр мэргэшсэн “Бизнесийн удирдлагын мастер”-ын зэргийг өдөр, орой, эчнээ хөтөлбөрөөр олгох үндсэн сургалттай. === Докторын сургалт === 2009-2010 оны хичээлийн жилээс докторантурын сургалтын хөтөлбөрийг нээн, сургалтаа явуулж байна. Сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд цаг үеийн шаардлагыг хангахуйцаар өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж байдаг. 2011-2012 оны хичээлийн жилийн байдлаар 4000 гаруй оюутан сурагч хамрагдан суралцаж, 100 гаруй мэргэжлийн туршлага, эрдмийн зэрэг цол бүхий багш, профессорууд ажиллаж байна. == Хамтын ажиллагаа == ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=National-partnership Үндэсний түншлэл] ==== СЭЗИС-ийн үйл ажиллагаа бүрийг тогтвортой хөгжлийн бодлогод нийцүүлэн, нийгэм, эдийн засаг, хүний сайн сайхны төлөө чиглүүлэхэд чухалчилж байна. Улмаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг тэргүүн эгнээнд баримталж буй олон улсын болон дотоодын байгууллага, ашгийн болон ашгийн бус байгууллага, бизнес эрхлэгчид, ААН-тэй урт хугацаанд ил тод, шударга, харилцан ашигтай хамтран ажилладаг. Өнөөгийн  байдлаар  үндэсний 69 аж ахуйн нэгж, байгууллагууд болон боловсролын байгууллага, мэргэжлийн холбоодтой хамтран үндэсний хэмжээнд сургалт, эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=International-partnership Олон улсын түншлэл] ==== Манай сургууль дэлхийн 60 гаруй их, дээд сургууль, нийгэмлэг, мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, боловсролын сургалтын технологи, тэр дундаа дээд боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургах, суралцах үйл явцыг сайжруулах чиглэлээр үндэсний болон олон улсын сайн туршлагыг нэвтрүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхээр идэвхтэй ажиллаж байна. Түүнчлэн олон улсын элчин сайдын яам, соёлын байгуулллага болон эрдэм шинжилгээ судалгааны байгууллагатай хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. СЭЗИС-ийн олон улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа нь сургуулийн эрхэм зорилго, алсын хараанд захирагдаж, сургуулийн стратеги зорилтыг хэрэгжүүлэх, сургуулийн бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд өрсөлдөх чадвар /international visibility/-ыг нэмэгдүүлэх зорилгоор дэмжигч хүч, туслан гүйцэтгэгчийн үүрэгтэйгээр нэгдмэл зохион байгуулалтай, ил тод, оролцогч бүх талын оролцоог хангасан, үр дүнд суурилсан зарчимд суурилан хөгжиж байна. СЭЗИС бол Mobile Legends Bang Bang хамгийн суга тоглодог хүмүүс сурдаг cringe сургууль. "Mk Ultra" гэдэг нэртэй тоглогч бол бүр хамгийн суга тоглогч бүр дэлхийн хамгийн суга.<ref>{{Citation |title=New models of information production |url=http://dx.doi.org/10.29085/9781783300785.003 |work=Information 2.0 |pages=15–48 |access-date=2024-10-30 |publisher=Facet}}</ref><ref>{{Cite web |title=Autoxidation of Hydrazones. Some New Insights |url=http://dx.doi.org/10.1021/jo071091m.s002 |access-date=2024-10-30 |website=dx.doi.org}}</ref> == Чанарын баталгаажуулалт == ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/103?groupName=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D1%85%D1%8D%D0%BC%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4 Үндэсний хэмжээний магадлан итгэмжлэл] ==== СЭЗИС нь байгууллагын магадлан итгэмжлэлийн шалгуур, шаардлагыг хангаж БМИҮЗ-өөр 4 удаа амжилттай магадлан итгэмжлэгдсэн. Үүнд: * 2000 онд анхны удаа 5 жилийн хугацаатай * 2005 онд хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай * 2019 онд гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай * 2024 онд дөрөв дэх удаа 10 жилийн хугацаатай ''БМИҮЗ-р магадлан итгэмжлэгдсэн хөтөлбөрүүд:'' ''Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр:'' * Нягтлан бодох бүртгэл * Бизнесийн удирдлага * Санхүү * Эдийн засаг * Банк * Даатгал * Худалдаа * Эрх зүй * Мэдээллийн систем * Маркетинг ''Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр:'' * Нягтлан бодох бүртгэл * Эдийн засаг * Мэдээллийн систем * Бизнесийн удирдлага * Санхүү * Төрийн удирдлага * Бизнес ба эрх зүй ==== Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал ==== ''Times Higher Education Impact Ranking'' СЭЗИС нь 2022 онд тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтод нийцсэн үйл ажиллагаа явуулж буй байдал, нийгэмд үзүүлж буй нөлөөллөөрөө олон улсын [https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллагын жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа 863-т эрэмбэлэгдсэн нь СЭЗИС-ийн өнөөдөр олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөж байгааг нотлон харуулж байна. [https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллага нь НҮБ-ийн Тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хэрэгжүүлэгч, нийгмийн хариуцлагатай их дээд сургуулиудыг үнэлдэг олон улсын байгууллага юм. Санхүүгийн хөтөлбөр нь 2014 онд Санхүүгийн Шинжээчдийн Нийгэмлэгээр /CFA/ хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Нягтлан бодох бүртгэлийн хөтөлбөр нь ИБУИНВУ-ын АССА нийгэмлэгээр сургалтын чанарын баталгаажуулалт хийлгэсэн ба оюутнуудын сурлагын чанараар дэлхийн дунджаас дээгүүр амжилт үзүүлж, 2018 оноос эхлэн өнөөг хүртэл Gold статустай хүртсэнээс хойш АССА нийгэмлэгийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн түнш их сургууль юм. ''ACBSP магадлан итгэмжлэл'' СЭЗИС нь 2008 онд АНУ-ын Дээд Боловсролын Чанарын баталгааг хэрэгжүүлэгч байгууллага болох ACBSP (Америкийн Бизнесийн Сургууль Хөтөлбөрүүдийн Нэгдсэн Холбоо)-д гишүүнээр элсэж, 2010 онд Олон Улсын Магадлан Итгэмжлэлийн “Горилогч” статус авсан ба 2010 онд тус холбооны шилдэг “Star” байгууллагаар Монгол Улсаас анх удаа шалгарсан нь Монголын Дээд Боловсролыг Олон Улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрүүлэх анхны том алхам билээ.  2012 оны 2012 оны 05-р сарын 01-ны өдөр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон ба бакалаврын зэрэг олгох 7 хөтөлбөр, магистрын зэрэг олгох 3 хөтөлбөрөө олон улсад магадлан итгэмжлүүлж олон улсын чанарын баталгааг хангасан их сургууль болсон. Үүнд:    Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр: * Бизнесийн менежмент (BBA) * Маркетингийн менежмент (BBA) * Мэдээллийн системийн менежмент (BS) * Нягтлан бодох бүртгэл (BBA) * Санхүүгийн менежмент (BBA) * Банкны менежмент (BBA) * Бизнесийн эдийн засаг (BS) Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр: * Бизнесийн менежмент (MBA) * Санхүүгийн менежмент (MBA) * Бизнесийн удирдлагын магистрын нягтлан бодох бүртгэл (MBA) СЭЗИС нь 2012 онд ACBSP–ээр эхний итгэмжлэл (Initial accreditation) хийлгэж 2 нөхцөл, 5 санамжтай буюу нөхцөлтэйгээр магадлан итгэмжлэгдсэнээр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон юм. Үүнээс хойш 2 жил тутам сургалтын үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн ахиц дэвшлээ тайлагнаж, 2020 онд сургалтын үйл ажиллагаанд өгөгдсөн шинжээчдийн нөхцөл, санамжаа бүрэн арилгахад анхаарч ажилласан. ''MONGWBL Ажил олгогчтой хамтарсан ажлын байртай хөтөлбөр'' Европын холбооны Erasmus плас төслийн санхүүжилтээр хэрэгжиж буй буй MONGWBL төслийг банк болон аялал жуулчлалын чиглэлээр сургалт явуулж буй Монгол улсын их сургуулиуд, Голомт банк, Төрийн банк, Монголын аялал жуулчлалын холбоо зэрэг ажил олгогч байгууллагуудаас гадна Европын холбооны их сургуулиудтай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү төслийн хүрээнд их, дээд сургуулиудын дадлагын тогтолцоог сайжруулах, үр дүнтэй дагалдан сургалт, ажлын байранд суурилсан сургалтыг нэвтрүүлж, төгсөгчдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх зорилготой ажээ. ''Ази-Номхон далайн их, дээд сургуулиудын UMAP олон улсын холбооны гишүүн'' Дээд Боловсролын Магадлан Итгэмжлэлийн Үндэсний Зөвлөлийн хамтран ажилладаг олон улсын UMAP/ Ази-Номхон Далайн Их, дээд сургуулиудын мобилити холбоо/ холбоонд элссэн гишүүн сургуулиудын оюутнуудад зориулсан урт, богино хугацааны хөтөлбөр зарлаж тухайн улс орнуудад суралцаж, өөрсдийн түүх нийгэм, урлаг соёл, зан заншилтай танилцан, төрийн байгууллага, их, дээд сургууль, гадаад улс орнуудын элчин сайдын яамдын төлөөлөлтэй уулзахаас гадна байгалийн үзэсгэлэнт газар, соёлын төвүүдээр аялах боломж олгож, орон нутгийн аж амьдрал, нутгийн засаг захиргаа НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрхэн хэрэгжүүлж байгаа талаар судлах боломж олгож оюутнуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байгууллага юм. СЭЗИС нь тус олон улсын холбоонд гишүүнээр элслээ.  == Онцлох , шилдэг төгсөгчид == * СЭЗИС-ийн шилдэг, онцлох төгсөгчдийг [https://100.ufe.mn/alumni Шилдэг төгсөгчид] холбоос дээр дарж дэлгэрэнгүй үзнэ үү. <gallery caption="Мөнгөн ирвэсүүд"> </gallery> СЭЗИС-ийн үе үеийн Мөнгөн ирвэсүүдийн мэдээллийн дараах мөнгөн ирвэс хэсэгт холбосон линкнээс үзнэ үү. [https://www.ufe.edu.mn/graсduates?type=5 Мөнгөн Ирвэс]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Онцлох алдартнууд == * [[Санжийн Довчин|Санж овогтой Довчин]] 1926-1936 онд БНМАУ-ын ардын сайд нарын Зөвлөлийн ерөнхий сайдын жинхэнэ орлогч сайд, орлогч сайдын ажлыг 1924 оноос Монгол улсын санхүү эдийн засгийн хөгжүүлж, бэхжүүлэхийн төлөө хүч мэдлэг, бие сэтгэлээ зориулсан юм. * [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Цэнгэлт овогтой Жигжиджав]] 1923-1924 онд Сангийн яамны дэргэдэх гаалийн нягтлан бодохын сургуульд суралцсан анхны төгсөгчдийн нэг. 1926-1930 онд Монголын харилцан туслалцах хоршооны байцаагч, орлогч дарга, Еранхий хорооны даргаар ажилласан юм. 1930-1932 онд БНМАУ-ын Засгинй газрын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. МУ-ын 8 дах ерөнхий сайд * [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаа овогтой Цэдэнбал]] Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхэлэгчээр ажиллаж байсан ба БНМАУ-ын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, Маршал цолтой, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайд * [[Думаагийн Содном|Думаа овогтой Содном]] 1950 оны төгсөгч, МУ-ын 14 дэх ерөнхий сайд/1984-1990/, Сангийн яамны сайд 1963-1984/ зэрэг албан тушаал хашиж байсан. 1992 оноос ерөнхий сайдын зөвлөх, Монгол-Японы харилцааг дэмжих "Түншийн холбоо" нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, 2003 оноос "Монгол алт корпораци"-ийн эдийн засгийн зөвлөхөөр ажиллаж байна. * [[Ринчиннямын Амаржаргал|Ринчинням овогтой Амаржаргал]] Улсын их хурлын гишүүнээр 4 удаа сонгогдож байсан ба 1998 онд гадаад хэргийн яамын сайдаар томилогдон ажилласан. МУ-ын 21 дэх ерөнхий сайд Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн ерөнхий захирал. * Цэдэвсүрэн овогтой Даваадорж 1996 онд СЭЗДС-ийн эрдэм шинжилгээ, судалгаа хариуцсан дэд захирал 1996-2005 онд СЭЗДС-ийн орлогч захирал Глобал эдийн засгийн судалгаааны хүрээлэнгийн хүндэт профессор СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, СЭЗИС-ийн зөвлөх профессор Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор цолтой. * Жамъян овогтой Нямсүрэн Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд 1955 оноос эхлэн СЭЗТ-кум, СЭЗДС-д тасралтгүй 61 жил багшилсан. Тус хугацаанд хичээлийн эрхлэгч, орлогч захирал,тэнхимийн эрхлэгч, зөвлөх багшаар ажиллаж байсан ба нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн бүртгэлийн мэргэжлийн олон сурах бичиг бүтээсэн. СЭЗИС-ийн 90 жилийн түүхт ойг тэмдэглэн, "Өсөж, өнөржин, өөдлөн дэлгэрсэн 90 жил" түүхийн номыг Ардын багш Ж.Нямсүрэн туурвив. * Баажаа овогтой Лувсандорж Монгол улсын гавьяат багш 1980 оноос 2015 он хүртэл Нягтлан бодолх бүртгэлийн тэнхимд багш, дэд профессор, зөвлөх багшаар ажилласан. Зөвлөх багшаар ажиллаж байх хугацаандаа залуу багш нарыг төлөвшүүлэх, багшлах арга зүйд суралцуулах, сургалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр олон арга хэмжээ санаачилсан Ахмадын зөвлөлийн даргаар ажиллаж олон сайшаалтай ажил хэрэгжсүүлсэн. * Дорлигжав овогтой Батжаргал Монгол улсын гавьяат багш 2004-2018 он хүртэл Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан. СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор СЭЗИС-ийн хамтын ажиллагаа бизнес хөгжлийн хүрээлэнгийн захирал * [[Жамъяандоржийн Батхуяг|Жамъяандорж овогтой Батхуяг]] Монгол улсын гавьяат багш 1999-2004 он СЭЗИС-ийн захирлаар ажиллаж байсан. 2004-2008 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож байсан. 2007-2008 онд МУ-ын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, 2012 онд Сангийн сайдын зөвлөх, 2012-2015 онд Хөдөлмөрийн дэд сайд, СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал * [[Жигжидийн Мөнхбат|Жигжид овогтой Мөнхбат]], 1968 оны Зуны олимпын мөнгөн медальт чөлөөт бөхийн тамирчин. ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * [https://www.ufe.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.facebook.com/ufe.edu.mn?mibextid=kFxxJD Facebook] * [https://www.instagram.com/ufe.edu.mn?igsh=Ymk2b2lsdDZpaXdr Инстаграм] * [https://x.com/i/flow/login?redirect_after_login=%2Fufe_edu_mn X хаяг] * [https://www.youtube.com/@ufemedia Youtube] * [https://www.linkedin.com/school/ufemongolia/about/ Linked In] * [https://web.archive.org/web/20240812094202/https://net.ufe.mn/auth/sign-up Төгсөгчдийн платформ] * [https://web.archive.org/web/20240809112523/https://online.ufe.edu.mn/login/index.php Бүртгэлийн систем] * [https://100.ufe.mn/ 100 жилийн платформ] [[Ангилал:Монголын их сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] 0un21v4z6kqlcm72nvmer8g4mt2ns54 0 14616 867803 859766 2026-08-30T13:03:19Z HorseBro the hemionus 100126 867803 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|200px|[[Их Монгол Улс]]ын төрийн тамга]] [[Зураг:Emperoryuandinastycollage.jpg|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 15 хааны 8-ынх нь зураг]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] тэлэлт болон хуваагдлын зураг]] {{Загвар:Монголын түүх}} Энд '''[[монгол үндэстэн|монгол]] [[хаан|хаад]]''' '''[[хан]]гуудын''' нэр, хаанчилсан он жилийг дурдав. ==[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 - НТ 216 он)== # [[Түмэн шаньюй]] (НТӨ 220 оны орчим - 209) # [[Модун шаньюй|'''Модун шаньюй''']] (НТӨ 209-174) # [[Лаошан шаньюй]] (НТӨ 174-161) # [[Жюнчэн шаньюй]] (НТӨ 161-126) # [[Ичиси шаньюй]] (НТӨ 126-114) # [[Увэй шаньюй]] (НТӨ 114-104) # [[Үшилү шаньюй]] (НТӨ 104-102) # [[Гоулихү шаньюй]] (НТӨ 102-101) # [[Чедихөү шаньюй]] (НТӨ 101-96) # [[Хүлүгү шаньюй]] (НТӨ 96-85) # [[Хуяньди шаньюй]] (НТӨ 85-68) # [[Шюйлюйчюаньчюй шаньюй]] (НТӨ 68-60) # [[Уяньгюйди шаньюй]] (НТӨ 60-58) # [[Хуханье шаньюй]] (НТӨ 58-31) # [[Жижи шаньюй]] (НТӨ 58-36) # [[Фүжүлэй шаньюй]] (НТӨ 31-20) # [[Соусе шаньюй]] (НТӨ 20-12) # [[Чөяа шаньюй]] (НТӨ 12-8) # [[Үжүлю шаньюй]] (НТӨ 8 НТ 13) # [[Үлэй шаньюй|Үлэй шаньюй]] (НТ 13-18) # [[Юй шаньюй]] (НТ 18-46) # [[Удадихоу шаньюй]] (НТ 46-46) === [[Умард Хүннү]] (НТ 46-93) === # [[Пүнү шаньюй]] (НТ 46 - ?) # [[Ёулю шаньюй]] (НТ ? - 87), Пүнү шаньюйгийн ач хүү # [[Умардын шаньюй]] (НТ 88-91), Ёулю шаньюйгийн дүү. Нэр нь түүхэнд бичигдсэнгүй. # [[Юйчужянь шаньюй]] (НТ 91-93), Ёулю шаньюйгийн дүү === [[Өмнөд Хүннү]] (НТ 48-216) === # [[Би шаньюй]] (НТ 48-56) # [[Чюфү ёоуди шаньюй]] (НТ 56-57) # [[Ифа Юлүти шаньюй]] (НТ 57-59) # [[Шитун Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 59-63) # [[Чючү Жюлинди шаньюй]] (НТ 63) # [[Хүсе Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 63-85) # [[Итү Юлүти шаньюй]] (НТ 85-88) # [[Түньтүхэ шаньюй]] (НТ 88-93) # [[Аньгүо шаньюй]] (НТ 93-94) # [[Шизи шаньюй]] (НТ 94-98) # [[Тань шаньюй]] (НТ 98-124) # [[Ба шаньюй]] (НТ 124-128) # [[Шюли шаньюй]] (НТ 128-142) # [[Чэнью шаньюй]] (НТ 142-143) # [[Доулоучү шаньюй]] (НТ 143-147) # [[Жюйчөр шаньюй]] (НТ 147-172) # [[Түтө Руоши Жүжю шаньюй]] (НТ 172-178) # [[Хүжөн шаньюй]] (НТ 178-179) # [[Чянчү шаньюй]] (НТ 179-188) # [[Юфүлуо шаньюй]] (НТ 188-195) # [[Хүчүчюань шаньюй]] (НТ 195-216) ==[[Сяньби|Сяньби улс]]== # [[Таньшихуай|Таньшихуай хаан]] (НТ 156-181) # [[Хэлянь]] (НТ 181-182), Таньшихуай хааны хүү. Дайнд амь үрэгдсэн. # [[Цяньмань]] (НТ 182 - ?), Хэлянь хааны хүү. # [[Күйтоу]] (НТ ? - 210?), Таньшихуай хааны ач хүү. # [[Бүдүгэнь]] (НТ 210? - 233), Куйтоугийн дүү. # [[Кэбинэн]] (НТ 210? - 235), угсаа гарал нь тодорхойгүй, Сяньбийн аль нэг аймгийн удирдагч байсан. Хаан ширээг булаан авсан нэгэн. [[Цао Вэй улс|Вэй улсын]] алуурчинд алуулсан. ==[[Нирун улс]]== # [[Мугулюй]] # [[Чаругуй хан]] # [[Тунугуй хан]] # [[Бати хан]] # [[Бисуюань хан]] # [[Пихоуба хан]] # [[Веньхети хан]] # [[Мангэти хан]] # [[Хэдуохан хан]] # [[Жарун хаан]] (НТ 402-410) # [[Хулюй хаан]] (НТ 410-414) # [[Датань хаан]] (НТ 414-429) # [[Ути хаан]] (НТ 429-444) # [[Тогочин хаан]] (НТ 444-450) # [[Ижин хаан]] (НТ 450-485) # [[Түлүн хаан]] (НТ 485-492) # [[Нагай хаан]] (НТ 492-506) # [[Футу хаан]] (НТ 506-508) # [[Чуну хаан]] (НТ 508-520) # [[Анагуй хаан]] (НТ 520-552) # [[Поломэн хаан]] (НТ 521-524) # [[Тибэд хаан]] (НТ 552-553) # [[Дэнжу хаан]] (НТ 553) # [[Амаржин хаан]] (НТ 553-554) # [[Дэншузи хаан]] (НТ 555) == [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн хаант улс]] (552-745) == # [[Буман хаан]] (551-552) # [[Иссик хаан]] (552-554) # [[Мукан хаан]] (554-572) # [[Таспар хаан]] (572-581) # [[Амрак|Амрак хаан]] (581) # [[Ишбара хаан]] (581-587) # [[Чоллыг Ябгу Бага хаан]] (587-588) # [[Тулан хаан]] (588-599) === Зүүн Түрэг улс (599-630) === # [[Киминь хаан]] (599-603) # [[Шиби хаан]] (603-619) # [[Чуло хаан]] (619-620) # [[Сэли хаан]] (620-630) === [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] (682-745) === # [[Элтэрэс хаан]] (682-693) # [[Капаган хаан]] (693-716) # [[Инел хаан]] (716) # [[Билгэ хаан]] (716-734) # [[Ижань хаан]] (734-739) # [[Тэнгри хаан]] (739-741) # [[Кутлук Ябгу хаан]] (741-742) # [[Озмыш тегин]] (742-744) # [[Баймэй хаан]] (744-745) == [[Уйгур улс|Уйгурын хаант улс]] == # [[Кутлук Билгэ Күл хаан|Пэйло]] (744-747) [[Яклакар]] овгийн Хушу ноёны хүү # [[Баянчор хаан]] (747-759), Күл Билгэ хааны хоёр дахь хүү # [[Идигинь хаан]] (759-779), Баянчор хааны хоёр дахь хүү # [[Дуньмохэ хаан]] (780-789), Баянчор хааны хүү Чабыш тэгиний ууган хүү # [[Дулосы хаан]] (789-790), Дуньмохэ хааны хүү # [[Фэнчэн хаан]] (790-795), Дулосы хааны хүү # [[Алп Күтлүк хаан]] (795-805), [[Эдиз]] овгийн жанжин. # [[Күлүг Билгэ хаан]] (805-808) # [[Бао-и хаан]] (808-821) # [[Чүндэ хаан]] (821-824) # [[Жаоли хаан]] (824-832) # [[Жаншинь хаан]] (833-839) # [[Касар хаан]] (839-840) # [[Үже хаан]] (840-846) # [[Энянь хаан]] (846-848) == Их [[Хидан Улс]] == # [[Елюй Абаожи]] (Амбагян, 901-926), Ляо улсын Тайзү хаан # [[Яогу|Елюй Дэгуан]] (Яогу, 926-947), Ляо улсын Тайзун хаан # [[Елюй Уюй|Елюй Руань]] (Уюй, 947-951), Ляо улсын Шизун хаан # [[Елюй Жин]] (Шулү, 951-969), Ляо улсын Мүзун хаан # [[Елюй Шянь]] (Мин-и, 969-982), Ляо улсын Жинзун хаан # [[Елюй Вэньшүнү]] (Лоншю, 982-1031), Ляо улсын Шэньзун хаан # [[Елюй Жигу]] (Жигу, 1031-1055), Ляо улсын Шиньзун хаан # [[Елюй Хунжи]] (Чала, 1055-1101), Ляо улсын Даозун хаан # [[Елюй Яньши]] (Агүо, 1101-1125), Ляо улсын (Тяньзуоди) хаан == [[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]] == # [[Маркуз Буюрук хан]] # Сарык хан? # [[Куржакуз буюруг хан]] # [[Тоорил хан]] (116?-1194; 1198-1203) # [[Эрх Хара]] (1194-1198) # [[Жаха Хамбу|Жаха хамбу]] (1203-1204) == [[Найман|Найманы ханлиг]] == # [[Инанча билгэ хан]] (?-1201) #[[Таян хан]] (1201-1204) # Буюруг хан (1201-1205) # [[Хүчлүг|Хүчүлүг хан]] (1204-1218) == [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]] == # '''[[Хайду (хан)|Хайду хан]] (1080?-?)''' # [[Байшонхор догшин]] (?-1100?) # [[Тумбинай сэцэн]] (1100?-1130?) # [[Хабул хан|'''Хабул хан''']] (1130?-1148) # [[Амбагай хан|'''Амбагай хан''']] (1148-?) # [[Хутула хан|'''Хутула хан''']] (?-1160?) # [[Есүхэй баатар|'''Есүхэй баатар''']] (хан?) (1160-1171) # [[Таргудай Хирилтуг]] (1171-1201), 1189 он хүртэл Хамаг Монголын ихэнх хэсгийг захирч байгаад, 1189-1201 онд Хамаг Монголын Тайчуудаар төвлөрсөн зүүн хэсгийг захирч байсан бололтой. # [[Чингис хаан|'''Тэмүжин хан''']] (1189-1206) [[Зураг:Ih Mongol Uls.jpg|thumb|400px|Их Монгол Улсын хаад]] ==[[Их Монгол Улс]]== 1. '''[[Чингис хаан]]''' ([[1206]]-1227) — 22 жил хаан суув. [[Есүхэй]]н хөвүүн. Их Монгол улсыг үндэслэгч. <br>{{nbsp|5}}[[Тулуй ноён]] (1227-1229) — түр чөлөөний 2 жил хэрэг шийтгэв. [[Чингис хаан]]ы IV хүү.<br>2. '''[[Өгэдэй хаан]]''' (1229-[[1241]]) — 12 жил хаан суув. [[Чингис хаан]]ы III хүү.<br>{{nbsp|5}}Турхан хатан (1241-[[1246]]) — түр чөлөөний 5 жил хэрэг шийтгэв. [[Өгөөдэй хаан]]ы хатан.<br>3. '''[[Гүюг хаан]]''' ([[1246]]-1248) — 3 жил хаан суув. [[Өгөөдэй хаан]]ы ууган хүү.<br>{{nbsp|5}}[[Огул Каймиш хатан]] (1248-1251) — түр чөлөөний 3 жил хэрэг шийтгэв. [[Гүюг хаан]]ы хатан.<br>4. '''[[Мөнх хаан]]''' (1251-1259) — 9 жил хаан суув. [[Тулуй]]н ууган хүү. * '''[[Аригбуха хаан]]''' (1260-1264) — [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]], бусад Монголын ханлигуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. [[Тулуй]]н гурав дахь хүү. * '''[[Хубилай хаан|Хубилай цэцэн хаан]]''' (1264-1271) - Монголын төрийн төвийг Хятадад шилжүүлэн нүүлгэв. Монголын эзэнт гүрний задрал. ===[[Юань Улс]]=== # '''[[Хубилай хаан|Сэцэн (Хубилай) хаан]]''' (1260-1294) — 34 жил хаан суув. [[Тулуй|Тулуйн]] их хатнаас төрсөн 2-р хүү. # '''[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт (Төмөр) хаан]]''' (1294-1307) — 13 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ач хөвгүүн. [[Чингим|Чингим тайжын]] отгон хүү. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг (Хайсан) хаан]]''' (1307-1311) — 4 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. # '''[[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт (Аюурбарбад) хаан]]''' (1311-1320) — 9 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. [[Дармабала|Дармабалын]] отгон хүү, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] төрсөн дүү. # '''[[Шадбал гэгээн хаан|Гэгээн (Шадбал) хаан]]''' (1321-1323) — 4 жил хаан суув. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] хүү. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч, [[Гамала]] [[Жинь ван|жинь вангийн]] хүү. # '''[[Аригиба хаан]]''' (1328) — 3 сар хаан суув. Есөнтөмөрийн хааны ахмад хөвгүүн # '''[[Хүслэн хаан|Хутагт (Хүслэн) хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] ахмад хүү. # '''[[Тугтөмөр хаан|Заяат (Тугтөмөр) хаан]]''' (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] 2-р хүү. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 гаруй хоног хаан суув. [[Хүслэн хаан|Хүслэн хааны]] бага хүү. # '''[[Тогоонтөмөр хаан|Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан]]''' (1333-1370) — 38 жил хаан суув. [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал хааны]] ах. === [[Өгэдэй|Өгэдэйн]] өргөмөл газар (1265-1310) === # [[Хайду|'''Хайду''']] (1265-1301) # [[Чапар]] (1301-1310) ==[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]== # [[Бат хан]] (1237-1256), Зүчийн хүү # [[Сартаг]] (1255-1256), Батын хүү # [[Улагчи]] (1257), Бат ханы хүү # [[Бэрх]] (1257-1266), Бат ханы дүү, [[Улагчи|Улагчийг]] хороосон. # [[Мөнхтөмөр]] (1266-1282), Бат ханы ач хүү. # [[Тодмөнх]] (1282—1287), Мөнхтөмөр ханы хүү. # [[Тулабуга]] (1287—1291) # [[Тохта]] (1291—1312) # [[Өзбег]] (1312-1341) # [[Тинибег]] (1341-1342), Өзбег ханы хүү. # [[Жанибег]] (1342—1357), Өзбег ханы дүү, Тинибегийг хороосон. # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361) # [[Төмөр Хожа]] (1361) # [[Ордумелиг]] (1361) # [[Кильдибег]] (1361-1362), Мамайн дэмжлэгтэй хаан суусан # [[Мурид]] (1362-1364), бодитоор Ильяс везир захирч байв # [[Абдуллах хан|Абдуллах]] (1362-1364, 1367-1368, 1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мир Болд]] (1362-1363, 1364-1365) # [[Азиз шейх]] (1364-1367) # [[Хасан (Алтан Орд)|Хасан]] (1369-1370), Хажи Черкесийн дэмжлэгтэй хаан болсон # [[Мухаммед Булак]] (1370-1372, 1375-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег]] (1370-1373) (эмэгтэй хаан), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбег]] (Ильбан, Ильбег) (1373-1376) # [[Черкес|Хажи Черкес]] (1374-1375) # [[Хаанбег]] (1375-1377) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Урус]] (1376-1377), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ. # [[Туляк]] (1379-1380), Мамайн тоглоомын хаан # [[Тохтамыш]] (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1401), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег]] (1399-1407): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд хан]] (1407-1410): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хан]] (1410-1412): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ал-Дин]] (1412-1413): Тохтамышийн хөвүүн. [[Литвын Их Вант Улс|Литвын]] дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Керим берди|Керим Берди]] (1413-1414): Тохтамышийн хөвүүн. Москвагийн дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1414): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Чэкрэ|Чекре]] (1414-1416): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Дервиш]] (1417-1419): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди|Кадыр Берди]] (1419): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Хажи Мухаммед]] (1419): [[Шибан|Шибаны]] удам. 1420 онд [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1423, 1428-1437): 1435 онд [[Казанийн ханлиг|Казаний хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421, 1428-1432): Жаббар бердийн хөвүүн. Крымд төвлөрч байсан. # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1421-1427): Урус хааны ач хөвүүн # [[Сайид Ахмед]] (1433-1455): Тохтамышийн хөвүүн # [[Күчүк Мухаммед]] (1433-1459): [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хааны]] хөвүүн === [[Их Орд]] === # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед хан|Ахмед]] (165-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) [[Зураг:Zuchi.jpg|thumb|400px|Алтан Ордын Улсын хаад]] ====[[Цагаан орд]]==== # [[Орда]] (1226–1251) # [[Кун Куран]] (1251–c.1280) # [[Хүйнчи]] (c.1280–1302) # [[Баян хан]] (1302–1309) # [[Сашибуга]] (1309–1315) # [[Илбасан]] (1315–1320) # [[Мубарек хожа]] (1320–1344) # [[Чимтай]] (1344–1374) # [[Урус]] (1374–1376) # [[Тогтакия]] (1376) # [[Төмөрмелиг]] (1377) # [[Тохтамыш]] (1377–1378) # Койричак (1378-1399) # Барак (1423-1428) # [[Мухаммед]] (1428-1431) # Мустафа (1431-1446) ''Тус ордыг 1446 онд Абулхаир хаан өөртөө нэгтэгсэн''. == [[Ил Хаант Улс]] == * [[Хүлэгү]] хан (1256-1265) * [[Абаха]] хан (1265-1282) * [[Тэкүдэр|Ахмед Тэкүдэр]] (1282-1284) * [[Аргун]] (1284-1291) * [[Гайхату]] (1291-1295) * [[Байду]] (1295) * [[Газан|Махмуд Газан]] (1295-1304) * [[Өлзийт]] (1304-1316) * [[Абу Саид (Ил Хан улс)|Абу Саид Бахадур]] (Абу саыд Баатар хан) (1316-1335) * [[Арпа Кэүн]] (1335-1336) Арпаг хорлосны дараа, Ил Хан улсын задралын үеэр байгуулагдсан тус бүс нутгийн улсууд өөр өөрсдийн удирдагчдыг хангаар өргөмжилжээ. [[Зураг:Il_Khaan.jpg|thumb|300px|Ил Хаадын Улс]] * [[Муса ил хан|Муса]] (1336-1336) (Багдадын Али Падшахын тоглоомын хан) * [[Мухаммед ил хаан|Мухаммад]] (1336-1338) ([[Жалайр]]ын '''Хасан Бузург''' ноёны тоглоомын хан) * [[Сати Бек ил хан]] (1338-1339) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[Сулейман ил хан|Сулейман]] (1339-1343) (Чобаныханы тоглоомын хан, 1341-1343 онд Сарбадарууд хүлээн зөвшөөрсөн) * [[Жахантөмөр ил хан]] (1339-1340) (Жалайрынханы тоглоомын хан) * [[Ануширван]] (1343-1356) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[II Газан]] (1356-1357) (зөвхөн зоосон дээр л хөрөг нь байсан) ''Зүүн Перс (Хорасан)-ээс ханд өргөмжлөгсөд:" * Тугайтөмөр (1338-1353) (1338-1349 онд Картууд; 1338-1339 ба 1340-1344 онд Жалайрууд; 1338-1341, 1344, 1353 онд Сарбадарууд тус тус хүлээн зөвшөөрсөн) * Лухман (1353-1388) (Тугайтөмөрийн хүү) ==[[Цагадайн улс]]== # [[Цагадай]] 1226-[[1242]] # [[Хара Хүлэгү]] 1242-1246 d. [[1252]] # [[Есөнмөнх]] 1246-1252 # Хархүлэгү (дахин суусан) 1252 # [[Мубарак шах]] 1252-1260 #*[[Ургана]] хатан (засаг баригч) 1252-1260 # [[Алгуй]] 1260-1266 # Мубарак шах (дахин суусан) 1266 # [[Барак (Цагадайн улс)|Барак]] 1266-1270 # [[Никпей]] 1270-1272? # [[Бөхтөмөр]] ?1272-1287 # [[Дува]] 1287-1307 # [[Кунжик]] 1306-1308 # [[Талику]] 1308-1309 # [[Кебек]] 1309 d. 1325 # [[Эсэнбөх]] 1309-?1318 # Кебек (дахин суусан) ?1318-1325 # [[Илжигдэй]] 1325-1329 # [[Дува Төмөр]] 1329-1330 # [[Тармаширин]] 1331-1334 # [[Бузан]] 1334-1335 # [[Чанши]] 1335-1338 # [[Есөнтөмөр хан|Есөнтөмөр]] 1338-?1342 # [[Али султан]] 1342, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. # [[Муххамед Пулад]] 1342-1343 # [[Казань хан|Казань]] 1343-1346 # [[Данишменж]] 1346-1348, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. [[Зураг:Chagadai.jpg|thumb|500px|Цагаадайн Улсын хаад]] ''Цагадайн улс нь баруун (Мавренахр), зүүн [[Могулистан]] гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан.'' === [[Мавереннахр]] улсын хаад === # [[Баян Кули]] (1348-1358) # [[Төмөр шах]] (1358) # [[Төглөгтөмөр|Туглугтөмөр]] (Могулистанд 1348-1363) (1358-1363) # [[Ильяс хожа]] (Могулистанд 1363-1368) (1363 -1368) # [[Адил султан]] (1363) # [[Кабул шах]] (1364-1370) # [[Сюргатмишь]] (1370-1384) # [[Махмуд султан (Цагадайн улс)]] (1384-1402) === [[Моголистан|Моголистаны]] хаад (1347-1462) === {| class="wikitable" !Цол !Нэрс !Хаанчлал |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр хаан]]<small>تغلق تیمور</small> |1348–1363 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Ильяс хожа]]<small>الیاس خوجہ</small> |1363–1368 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Камар ад-дин]]<small>قمر الدین خان دغلت</small> |1368–1392 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Хизр хожа]]<small>خضر خوجہ</small> |1389–1399 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Шамс-и-жахан]]<small>شمس جہان</small> |1399–1408 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Муххамед хан (Моголстаны хаан) <small>محمد خان</small> |1408–1415 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Накш хаан]]<small>نقش جہان</small> |1415–1418 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Увэйс хаан]]<small>اویس خان</small> |1418–1421 ''Эхний удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |Шэр Муххамед хаан <small>شیر محمد</small> |1421–1425 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Увэйс хаан <small>اویس خان</small> |1425–1429 ''2 дахь удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Сатук хаан]]<small>ستوق خان</small> |1429–1434 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[II Эсэнбөх]] <small>ایشان بغا ثانی</small> |1429–1462 |} 1462 оноос тус улс нь '''Баруун Моголистан''', '''[[Зүүн Туркестан|Уйгурстан]]''' гэж хоёр хэсэг болж задарсан. Баруун Моголстан нь 1514 оноос нэрээ сольж '''[[Яркендын хант улс]]''' болсон. ==== Баруун Моголистаны хаад (1462-1514) ==== {| class="wikitable" !Баруун Моголстан !Зүүн Моголстан |- |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1462–1469 |[[Дост Мухаммед хаан]] <small>دوست محمد خان</small> 1462–1468 |- | |[[Кебек Султан Оглан]] <small>قبق سلطان</small> 1469 |- | colspan="3" |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1469–1487 |- |[[Махмуд хаан]] <small>محمود خان</small> 1487–1508 |[[Ахмед Алак]] <small>احمد الاچ</small> 1487–1503 |- | |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1503–1508 |- | colspan="3" |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1508–1514 |- |[[Султан Саид хаан]] <small>سلطان سعید خان</small> 1514–1533 |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1514–1548 |- |[[Абд ар Рашид хаан]] <small>عبد الرشید خان</small> 1533–1560 |[[Шах хаан]] <small>شاہ خان</small> 1543–1560 |- |[[Абдул Карим хан(Яркенд)]] <small>عبد الکریم خان</small> 1560–1591 [[Мухаммед султан (Могулстан)]] <small>محمد سلطان</small>1592-1609 [[Шуджа ад-дин Ахмад хаан]] <small>شجاع الدین احمد خان</small> 1609- 1618 |[[Абул Мухаммад хан (Турфан)]] <small>ابوالمحمد خان</small> 1570 [[Сүфи хаан (Турфан)]] <small>خان صُوفِيّ‎</small>1570 |} == Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691) == # [[Аюушридар хаан|Билэгт (Аюушридар) хаан]] (1370-1378) — 9 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] хүү. # [[Төгстөмөр хаан|Усхал (Төгстөмөр) хаан]] (1378-1388) — 11 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Аюушридар хаан|Аюушридарын]] дүү. # '''[[Зоригт хаан]]''' (Есүдэр) (1388-1391) — 4 жил хаан суув. [[Аригбөх|Аригбөх хааны]] хойчис. # '''[[Энх хаан]]''' (1391-1394), [[Зоригт хаан|Зоригт хааны]] хүү. [[Алтан товч]] болон [[Мин улсын судар|Мин улсын түүхэнд]] нэр гардаг. # [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] (Нигүүлсэгч цолтой) (1394-1399), Аюушридар хааны хүү эсвэл [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр хааны]] хүү гэж үздэг. # '''[[Гүнтөмөр хаан]]''' (1399-1402), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү эсвэл [[Аригбөх|Аригбөхийн]] удам гэж үздэг. # '''[[Өрөгтөмөр хаан]]''' (Ёлтөмөр) (1402-1408), [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н удам гэж үздэг. # [[Өлзийтөмөр хаан]] (Буяншир) (1408-1412), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү. # '''[[Дэлбэг хаан]]''' (1412-1415), Буяншир хааны хүү эсвэл Аригбөхийн удмын хүн гэж таамагладаг. # '''[[Ойрадай хаан]]''' (1415-1425/1417?), Аригбөхийн удмынх гэж үздэг. # '''[[Адай хаан]]''' (1425-1438), [[Хасар|Хасарын]] удам эсвэл Элбэг хаан, Өрөгтөмөр хааны хүү гэж янз бүрээр тайлбарладаг. # [[Тайсун хаан]] (Тогтоабух) (1434-1452), [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|'''Дүүрэнтөмөр Хархуцаг тайж'''ын]] ганц хүү [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ахмад хөвгүүн. # [[Агваржин хаан]] ([[Жонон]]) (1453), [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү. # '''[[Эсэн тайш|Эсэн хаан]]''' (1453-1454), Ойрадуудын Чорос аймгийн захирагч ([[Тайш]]). [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү. # [[Махагүргис хаан]] (Үхэгт хаан цолтой) (1454-1465), Тайсун хааны хүү. # [[Молон хаан]] (1465-1466), Тайсун хааны [[Горлос|Горлосын]] '''Алтайхан''' хатнаас төрсөн. # [[Мандуул хаан]] (1463-1467/1475-1479), [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ойрад хатнаас төрсөн отгон хүү. # [[Батмөнх Даян хаан]] (Даян хаан цолтой) (1470/1480-1517), [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх жононгийн]] хүү. # [[Барсболд хаан]] ([[Жонон]]) (1517-1519), Даян хааны хүү # [[Боди Алаг хаан]] (1519-1547), Даян хааны ач хүү # [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] (Гүдэн хаан цолтой) (1547-1557), Боди Алаг хааны ахмад хүү # [[Түмэн засагт хаан]] (1557-1592), Дарайсүн хааны ахмад хүү # [[Буян сэцэн хаан]] (Сэцэн хаан цолтой) (1592-1603), Түмэн хааны ахмад хүү # [[Лигдэн хаан|Лигдэн хутагт хаан]] ('''Хутагт''' суут Чингис даймин сэцэн, зүгүүдийг тийн бөгөөд ялгуугч бала чакраварти, дай тайсун, тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, алтан хүрдэнийг орчуулагч номын хаан цолтой){{sfn|МУТ. III боть|2003|pp=58}} (1604-1634), Буян сэцэн хааны хүү Мангус тайжийн хүү. ===Түмэдийн хаад=== # [[Алтан хан|Алтан хаан]] (1542-1581), [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хоёрдугаар хүү # [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн сэцэн хаан]] (1582-1586), Алтан хааны ахмад хүү # [[Намудай сэцэн хаан]] (1586-1607), Сэнгэдүүрэн хааны хүү # [[Бошигт сэцэн хаан]] (1607-1627), Чөрүхэ Намудай ханы хүү === Ордосын хаад === # [[Бошигт жонон|Бошогт сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1614-1624), [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунтайжийн]] хүү # [[Сэрэн эрдэнэ жонон|Сэрэн эрдэнэ хунтайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1626), Бошогт жононгийн хүү # [[Ринчин жонон|Ринчэн сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=174-175}} (1627-1630, 1634-1635), Бошогт жононгийн хүү # [[Туба жонон|Туба тайсун жонон]] (1630-1634), Бошогт жононгийн хүү === Харчины хаад === # [[Байсахал хөндлөн хан|Байсахал хүндүлэн хаан]] (1542-1572): [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хүү. # [[Байхундай хөндлөн хаан]] (1572-1629): Байсахал хааны ахмад хөвгүүн Байсанхур үйзэн тайжийн хөвгүүн. === Халхын хаад (1586-1691) === ==== Түшээт хаан ==== # [[Абтай сайн хан|Абтай очирай сайн хаан]] (1586-1588) # [[Эрээхий мэргэн хан|Эрээхий мэргэн хаан]] (1588-?) # [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж түшээт хаан]] (?-1653) # [[Чахундорж хан|Чахундорж түшээт хан]] (1653-1698) ==== Засагт хаан ==== # [[Лайхур хан|Лайхур хаан]] (1590-1596) # [[Субадай засагт хан|Субадай засагт хаан]] (1596-1650) # [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]] (1650-1661) # [[Чуу Мэргэн Засагт хан|Чуумэргэн засагт хаан]] (1661) # [[Ванчиг Засагт хан|Ванчиг засагт хаан]] (1661-1662) # [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүүн засагт хаан]] (1662-1685) # [[Шар Засагт хан|Шар засагт хаан]] (1685-1688) # [[Цэвээнжав засагт хан]] (1688-1732) ==== Сэцэн хаан ==== # [[Шолой сэцэн хан|Шолой сэцэн хаан]] (1624-1653) # [[Бабу сэцэн хан|Бабу сэцэн хаан]] (1653-1683) # [[Норов сэцэн хан|Норов сэцэн хаан]] (1683-1687) # [[Равдан илдэн]] (1687-1688) # [[Өмэхэй сэцэн хан]] (1688-1709) ==== Хотгойдын Алтан хан ==== # [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаш хунтайж]], алтан хан (1587?-1627) # [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], алтан хан (1627-1657) # [[Ринчин сайн хунтайж]], алтан хан (1657-1686) ==== [[Жарууд]] халхын хаад ==== # Жунту хаан (?-1612?){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}} [[Даян хаан|Даян хааны]] 5-р хүү [[Алчболд|Алчболдын]] хүү Хургач Хасар ноёны ахмад хүү Убаши үйзэн ноён, түүний хүү Баяндара илдэн ноёны хүү. # Абатай найч хаан (?-1642){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}}: Жунту ханы хүү. 1648 онд түүний хүү Чингэбууг төрийн бэйл хэргэм, [[Жарууд зүүн хошуу|Жаруудын зүүн хошууны]] засаг ноён болгосон. ==[[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын улс]]== # '''Эрдэнэ баатар хунтайж''' (1634-1653), Хархул догшин ноёны хүү. # [[Сэнгэ хунтайж]] (1653-1671), Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү. # [[Галдан бошигт хаан|'''Галдан бошигт хаан''']] (1671-1697) # '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' (1697-1727), Сэнгэ хунтайжын хүү. # '''[[Галданцэрэн хаан]]'''(1727-1745) # [[Цэвээндоржнамжил]] хунтайж (1745-1750) # [[Лхамдаржаа]] хунтайж (1750-1753), Галданцэрэнгийн бага хатнаас төрсөн. # [[Даваач]] хунтайж (1753-1755), Их Цэрэндондовын удам. ==[[Хошууд]]ын ханлиг == # '''Төрбайх [[Гүш хаан|Гүүш хан]]''' (1642-1655), [[Хасар|Хасарын]] хойчис # Дорж далай баатар (1655-1660), төрийн эрх баригч # '''[[Даян Очир хан]]''' (1655-1668) # Дашбаатар тайж (1668-1671), төрийн эрх баригч # '''[[Гончиг Далай хан]]''' (1668-1701) # '''[[Ванжил хан]]''' (1701-1702) # [[Лхазан хан]] (1703-1717) ==[[Халимагийн хант улс|Халимагийн]] хант улс== # '''[[Хо өрлөг]]''' '''[[Далай тайш]]''' (?-1644) # [[Шүхэр Дайчин]] (Шихир Дайчин), (1644-1661) # [[Пунцаг хан]] (1661-1672) # '''[[Аюук хан]]'''(Аюук, Аюуки, Аюка), (1672-1724) # [[Цэрэндондог хан]] (1724-1735) # [[Дондог-Омбо хан]] (1735-1741) # [[Дондогдаш хан]] (1741-1761) #'''[[Убаши]] хан''' (Убаш, Увш) (1762-1771) ==[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]== *[[Богд хаан|Олноо Өргөгдсөн Богд хаан]] (1911-1919); (1921-1924) ==Мөн үзэх== *[[Монгол Улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт]] *[[Монгол хаадын ургийн хэлхээ]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M|last2=Nergui|first2=Ch|last3=Budsuren|first3=D |title=Рашпунцаг. Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол улсын түүх. Гутгаар боть |year=2003 |location=Улаанбаатар|publisher=Адмон |isbn=99929-0-210-8 |ref={{harvid|МУТ. III боть|2003}}}} [[Ангилал:Монголын хаан| ]] [[Ангилал:Монгол хан| ]] [[Ангилал:Хаан]] [[Ангилал:Ноёрхогчийн жагсаалт]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн|!]] i5a2ee8g5pdgoqooqcuvjvf4mx406df 0 15849 867806 866963 2026-08-30T13:07:48Z HorseBro the hemionus 100126 867806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] evfh2racu8ie0fysrghq2a5g453sofn 10 17759 867766 134857 2026-08-30T11:59:25Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867766 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Загвар:Location map Marshall Islands]] mf10zglk0y7hc5bgi3wdr1bwkhoesow 0 19373 867922 867289 2026-08-30T19:27:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867922 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-08-30 19:27:14 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] li1e7kw0lsckjysmhtsbhg6hichkmdk 0 19582 867932 867293 2026-08-30T20:06:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867932 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 23566 867943 867651 2026-08-30T21:34:44Z Chongkian 21163 867943 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Marys Cathedral Nave Edinburgh.jpg|thumb|Шотландын Эдинбургийн Гэгээн Мариагийн Катедрал]] '''Христийн Сүм''' гэдэг нь Есүс Христэд итгэдэг бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлнэ. Христийн Чуулган нь Есүс Христийн сургаал дээр үндэслэдэг. Шинэ Гэрээнд сүмийг заримдаа бүх Христэд итгэгчдийн нэгдэл, заримдаа тодорхой газар нутагт цуглардаг итгэгчдийн нийгэмлэгийг хэлэхэд хэрэглэдэг. Грек хэлний ''ekklesia'' гэдэг үг нь цугларалт, нэгдсэн хүмүүсийн бүлэг гэсэн утгатай. == Үүсэл == [[Файл:Saints Peter and Paul Cathedral (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Монгол улсын Улаанбаатар хот дахь Г. Петр ба Г. Паулын католик катедрал]] Христийн сүмийг Пентекостын өдөр Ариун Сүнс элч нар болон бусад итгэгч дээр бууснаар шинэ гэрээний сүм тодорхой хэлбэрээр илэрсэн гэж олон Христэд итгэгч хүлээн зөвшөөрдөг. Үүнээс хойш сүм дэлхийн олон улс оронд тархсан. Никайн-Константинополийн итгэлийн тунхагт сүмийн дөрвөн үндсэн шинжийг '''нэгдмэл нэг, ариун, бүх нийтийн, элчит эрхийн''' гэж тодорхойлдог. == Бүтэц == Христийн сүм нэг байгууллагаар хязгаарлагддаггүй. Түүхийн явцад Христитгэл олон уламжлал, сүмүүдэд хуваагдсан. Өнөөдөр Ромын Католик, Дорнын Зүүний Ортодокс, Дорнын Ортодокс, Англикан, Лютеран, Реформат, Методист, Баптист, Пентекост зэрэг олон том уламжлал болон бусад олон сүм, урсгал байдаг. Зарим христитгэлийн теологичд сүмийг '''үзэгдэх сүм''' ба '''үл үзэгдэх сүм''' гэж ялгадаг. Үзэгдэх сүм нь дэлхий дээрх бодит сүмүүд, цуглаанууд, үйлчлэлээр илэрдэг. Үл үзэгдэх сүм нь Христэд үнэхээр итгэж, аврагдсан бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлдэг. Сүм нь зөвхөн мөргөлийн барилга биш. Сүм бол Христэд итгэгчдийн нэгдэл бөгөөд тэд хамтдаа Бурханд мөргөж, Бурханы Үгийг сонсож, залбирч, итгэлээрээ амьдардаг. Мөргөлийн барилга нь Сүм цуглардаг газар мөн боловч барилга өөрөө Сүм биш юм. Тиймээс олон итгэгчид энгийн заал, танхимд цуглан Бурханыг алдаршуулж болдог. == Үр нөлөө == Христийн сүм дэлхийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эртний сүм Ромын эзэнт гүрэн даяар тархаж, дараа нь Европ, Ази, Африк болон дэлхийн бусад хэсэгт хүрсэн. 1054 оны Их хуваагдал болон XVI зууны Протестант шинэчлэл нь христитгэлийн түүхэнд томоохон хуваагдал авчирсан. Гэсэн хэдий ч олон Христэд итгэгчид өөр өөр уламжлалтай ч бүгд Христийн Сүмийн нэг хэсэг байх боломжтой гэж үздэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай ч эрүүл сургаалтай урсгал чиглэл, сүм чуулганууд ихэнхдээ Элч нарын итгэлийн тунхаг, Никайн итгэлийн тунхаг, Афанасын итгэлийн тунхагийг дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг. [[Ангилал:Христийн шашин| ]] t0ux2tqnhly80gaymho3ije0dmqcfrt 0 34699 867853 841365 2026-08-30T13:43:00Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867853 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чонжун, Курёгийн ван]] k8to0t8aux1ygt5oubyuqbq38zvrl8o 0 34963 867838 366940 2026-08-30T13:35:33Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867838 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Мингечевир хот]] pig0e1rca7xqxittpu6qhlj1xca99gk 10 35894 867765 361740 2026-08-30T11:59:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867765 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Загвар:Location map Ethiopia]] jk8rfxrp7iueja9j3z61jejnb0iw4hg 0 35910 867946 861023 2026-08-30T23:03:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867946 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün²-nan² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan⁴-naam⁴ | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin^平-noe^平 | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь [[Күньмин|Куньмин]] хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг монголчууд "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байсан.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title = 大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑 |quote = Qaraǰang šing-ün samǰing |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2025-11-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251112163703/http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf | title = 中国・雲南蒙古族研究ノート | language = ja }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title = 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝 |language = zh }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Энэ газрын нэрийг [[Рашид ад-Дин]] нарын бичсэн «[[Судрын чуулган]]» болон «[[Орчлонгийн элдэв сонин]]» номонд бас дурдсан байдаг. == Түүх == [[Хубилай хаан]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юньнань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд өнөөгийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү дүрвэн цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс|Умард Юань Улсын]] хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. 1896-1910 оны хооронд Францчууд Ханой-Куньмин чиглэлийн төмөр замын шугамыг барьсан нь тус мужийн хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалын]] дараа 1916 онд Юньнань муж [[Юань Шикай|Юань Шикайгийн]] дарангуйллын засаглалыг эсэргүүцсэн анхны муж болж байсан юм. Хожим тус муж нь [[Гоминдан|Гоминданы]] нөлөөний хүрээнд эргэн орсон байна. 1927 онд төрийн эргэлт гарч, генералууд захирагч Тан Жияог түлхэн унагааж, Лонг Юньийг томилсон ажээ. Хятад-Японы дайны үеэр Бирмээс Юньнань хүртэл алдарт Бирмийн замыг барьсан бөгөөд энэ нь Хятадын холбоотнуудтай холбоо тогтоож, зэвсэг, хүмүүнлэгийн тусламж авдаг цорын ганц зам байв. Үүний зэрэгцээ Хятадын сэхээтнүүдийн дийлэнх нь Японы түрэмгийлэгчдээс зугтаж энд ирсэн учраас Куньминь нь Хятадын оюун ухаан, соёлын төв болж байв. 1950 оноос хойш Юньнань муж нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын бүрэлдэхүүнд оржээ. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] 8a64y6ooaro06ggblnmbrcx6205qc9l 0 37154 867804 866837 2026-08-30T13:05:45Z HorseBro the hemionus 100126 867804 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Featured article}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} 1634–1635 оны өвөл хүртэл Зүүнгарууд казахуудтай хоёр удаа тулалдсан бөгөөд анхны тулалдаанаар казахууд ялалт байгуулсан. Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} [[Далайбаатар тайш]] болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далайбаатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}} }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |url=https://archive.org/details/tearoadchinaruss0000aver |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 84yng2cg2ta6bf0uad6p3q0ovz8grqx 0 37309 867823 366837 2026-08-30T13:25:45Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867823 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Балакен хот]] 63yptsgs2qyqhcjd09z6k3syylcoucl 0 37329 867839 366930 2026-08-30T13:35:48Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867839 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Мингечевир хот]] pig0e1rca7xqxittpu6qhlj1xca99gk 10 39295 867767 376235 2026-08-30T11:59:40Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867767 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Загвар:Болгарын том хотын хүснэгт]] aa24jmw247p41igxibhd4v86qsh0pen 0 39673 867781 662865 2026-08-30T12:05:07Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867781 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бакау тойрог]] idpzyo6sn2s5dibzxyvm1uqj5b3fk5f 0 41151 867971 737076 2026-08-31T08:30:19Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 867971 wikitext text/x-wiki 1957 онд нийслэл Кандагарт төрсөн бөгөөд пүштүүн үндэстэн. Пүштүүн бол Афганистаны зонхилогч үндэстнүүдийн нэг бөгөөд тэдний дотор “дуррани” хэмээх зориг чанга, эрэмгий тэмцэгч овгийн холбоо бий. Карзай энэ холбоонд харьяалагддаг. Ер нь Афганистаны төр засгийн эрхийг “дуррани” овгоос гаралтай пүштүүн хүн л барих учиртай гэж үздэг. Хамип Карзай тэр ерөөлөөр л төрийн тэргүүн болсон байх. Афганы улсыг үндэслэгч нь мөн л энэ овгоос төрсөн Дост Мохаммед байлаа. Сүүлчийн хаан Мохаммед Захир Шах ч эдний удмынх. Энэ утгаараа Америкийн улстөрчдийн хийсэн сонголт зөв санагдана. Карзайн эцэг Мохаммед Захир Шах хааны албанд хүчин зүтгэж явсан өндөр боловсролтой нэгэн байсан бөгөөд хүүгээ багаас нь эрдэм номтой хүн болгоныг хичээжээ. Ирээдүйн Ерөнхийлөгч Кандагарт дунд сургууль дүүргээд Энэтхэгийн Симлэд суралцан боловсрол олжээ. Энэ үед түүний эх нутаг Зөвлөлтийн нөлөөнд хэдийн автсан байв. 1980-аад онд Зөвлөлтийн цэргүүд Афганистанд ноёрхлоо тогтоосон бөгөөд энэ үед чамгүй боловсрол эзэмшиж, англи хэлийг чөлөөтэй эзэмшсэн Карзай Афганистаныг аврах үндэсний фронтын мэдээллийн хэлтсийг толгойлж, Пакистанаас гол ажлаа зохион байгуулж байжээ. 1987 оноос тэрбээр энэхүү фронтын Улстөрийн газрыг тэргүүлэх болж, Кандагарт Зөвлөлтийн цэргүүдтэй тулалдаж байсан өөрийн омгийхныгоо санхүүжүүлж, харийн түрэмгийлэгчдийг хэрхэн зайлуулах талаар зөвлөгөө өгч байж. 1992-1994 онд Карзай Лалын [[Афганистан]] улсын Гадаад хэргийн дэд сайдаар ажиллаж байхдаа Зөвлөлтийн түрэмгийллийг хүчтэй эсэргүүцсэн “Талибан” хөдөлгөөнийхөнтэй холбоо тогтоожээ. Удал Кандагар хотоо тэдэнд найр тавин өгөв. Сүүлдээ талибуудтай тогтоосон хамтын ажиллагаа нь итгэлцлийн түвшинд хүрч, тэд Карзайг НҮБ-д төлөөлөгчөөрөө ажиллахыг санал болгожээ. Гэвч талибууд хүчирхийллийн шүтсэн дэглэм тогтоож, гадны орнуудаас алан хядагчдыг урьж залан тэдний бодлогоор ажлаа явуулах болсон нь Карзайн сэтгэлд нийцэхгүй байв. Үзэл бодлын зөрчилдөөн хурцдах нь Карзайд тун аюултай санагдаж эхлэв. Иймээс тэр Кандагараас оргон зайлж, Пакистаны Кветта хотод түр суурьших болсон төдийгүй тэндээ Талибуудын эсрэг хөдөлгөөнийг зохион байгуулах болжээ. Зөвлөлтийн цэргүүд хамаг зэр зэвсгээ орхин төрөлх эх орон руугаа буцах үеийг талибууд овжноор ашиглан Афганистаныг шариатын хуультай улс болгох харгис ажиллагааг хүчтэй явуулж байлаа. Энэ үед Карзай Пакистаны хаан байсан Мохаммед Захир Шахыг Афганистанд эгүүлэн авчирч, түүнийг дээд Ерөнхий сайд болгохыг уриалдаг “Римийн үйл явц” хөдөлгөөний идэвхтэй дэмжигч болов. Нэг үгээр хэлбэл, алан хядагчдын эсрэг ажиллагаагаа эхлэх хүртлэх арван жилийн хугацаанд улстөрийн чиг баримжаагаа гурван ч удаа өөрчилж, “гурав,дөрөвдүгээр цуваа”-ны улс төрч гэгдэв. Гэхдээ дан улстөрөөр амьсгалсангүй, хажуугаар нь арилжаа наймаа эрхэлж, [[Пакистан]] болон [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д тансаг орд харш, зочид буудал, зоогийн газрын бүхэл бүтэн сүлжээтэй болж амжжээ. Түүнийг Пакистанд байхад эцэг нь талибуудын тагнуулын хэргээр баривчлагдаж, багагүй сандаргаж байсан тухай тэр хожим дурса ярьсан нь бий. Азаар Мохаммед Захир Шахын хүн байснаар гүжир хэргээс мултарсан түүхтэй. Хэдийгээр тэр талибуудтай таарч тохирохоо больсон ч гэлээ Афганистаны хууль тогтоох дээд байгууллага болох Лойя Жирга /Loya Jirga/ буюу шашны мяндагтан хийгээд омгийн ахлагчдын зөвлөлийг үүсгэн байгуулах Гүйцэтгэх хорооны бүрэлдэхүүнд орох урилгыг тэднээс авчээ. Тэгээд 2000 оноос уг бүрэлдэхүүнд нь орж ажиллав. Гэтэл Америкийн зэвсэгт хүчин Афганистаны нутаг дэвсгэрийг хүчтэй бөмбөгдөж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Хамид Карзайн Пакистанд толгойлж байсан отряд талибуудыг намнахаар ирсэн байжээ. Талибууд Карзайг үзэн ядахын туйлд хүрэв. Учир нь Карзай Америкчуудын ширүүн бөмбөгдөлтийн дараахан Афганистаны Түр захиргааны тэргүүн болж, талибуудыг нугаслан дарах ажиллагаанд шуударчээ. Түр захиргааны гол зорилго нь Афганистанд тогтвортой байдлыг хангаж, цаашдын улстөрийн хувь заяаг тодорхойлох, түүний дотор хүчин төгөлдөр Засгийн газрыг сонгоход чиглэж байсан юм. “Сайн инж өгсөн хүн л сайхан хүүхнийг гэргийгээ болгодог” гэсэн афган ардын үг бий. Энэ утгаараа Америкчууд Түр засгийн газрын тэргүүнд АНУ-ын бодлогыг талархдаг хүн байлгахын тулд гомдохооргүй инж” өгсөн нь мэдээж. Афганистанд алан хядах ажиллагааны эсрэг ажиллагаа явуулахын тулд АНУ Дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн дэмжлэгийг авч, Засгийн газрыг бүрдүүлэх замд орсон нь зүй ёсны хэрэг юм.Тиймээс ч Германы Бонн хотноо болсон хэлэлцээрт Афганы зонхилогч үндэстний төлөөлөгчид оролцохдоо шилжилтийн Засгийн газрын гол суудалд Америкийн төлөөний ганц хүн Карзайг оруулсан биз ээ. Түүний Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд өмнө нь талибуудтай хүчтэй тэмцэж байсан хүмүүс орсон. Эх оронч гэгдэж байсан Ахмад Шах Масудын хамтран зүтгэгч Касим Фахимыг Батлан хамгаалахын сайдаар, Умардын узбекуудын удирдагч Абдуррашид Дустумыг түүний орлогчоор сонгосон. Харин талибуудын эвлэрэшгүй дайсан Каннуг Дотоод хэргийн сайд, доктор Абдуллаг Гадаад хэргийн сайдаар томилж, шинэ, ардчилсан, парламентын тогтолцоотой Афганистан улсыг байгуулах ажилдаа шуудран орсон юм. Хамид Карзайн энх тайванч Афганистаныг бий болгохын төлөөх зүтгэл нь дэлхийн олон орны талархлыг хүлээсэн. Дублин хотноо болсон Олон улсын Хөгжлийн дээд чуулганы дараа буюу 2002 оны зургаадугаар сард тэрбээр Лойя Жирга Ерөнхийлөгчийн хэргийг хариуцах түүхэн үүрэг хүлээсэн юм. Үүнээс хоёр жилийн дараа бүх ард түмний анхны сонгуулиар Карзайд Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн таван жилийн хугацааг олгосон. Иймаас Хамид Карзай энэ хугацаанд Афганчууд төдийгүй дэлхийн итгэлийг алдахгүйг хичээж буй. {{DEFAULTSORT:Карзай, Хамид}} [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Паштунчууд]] [[Ангилал:Афганчууд]] [[Ангилал:Кандахарын хүн]] [[Ангилал:Афганистаны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:2001 оноос хойших Афганистаны дайны хүн]] 9i6bcnr447h674ocqqvw5oz3h5r44w9 0 46359 867967 698482 2026-08-31T04:51:53Z Enkhsaihan2005 64429 867967 wikitext text/x-wiki '''Панчево''' (''Pančevo'') — [[Серби]] улсын өөртөө засах [[Воеводина]] орны [[Өмнөд Банат тойрог]]т оршдог [[хот]]. 2011 онд 76,203 хүн оршин байсан. Олонх буюу 79 хувийг [[Сербичүүд|серби]] үндэстэн бүрдүүлдэг.<ref>[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf Хүн амын тоо бүртгэлийн тайлан.]</ref> == Цахим холбоос == {{commonscat|Pančevo}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Сербийн хот]] [[Ангилал:Өмнөд Банат тойргийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] hxmp6d2bu8q2gzknc1caykjvwe83x1u 0 46367 867916 855164 2026-08-30T19:04:58Z Enkhsaihan2005 64429 867916 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Колубара тойрог | native_name = Колубарски округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------> | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Zgrada biblioteke, Valjevo 003.jpg |photo1b =Zgrada štedionice Valjevo 003.jpg |photo1c =Predeo narocite prirodne lepote Rajac (1).jpg |photo1d =Kuća Jankovića, Valjevo 005.jpg |photo2a =Pogled od Maksimovića - panoramio.jpg |photo2b =Tešnjar.JPG |photo2c =Kula Nenadovića u Valjevu, opšti izgled.jpg |photo2d =2014-08-04 09-17-44 Celije.jpg |photo3a =Crkva Sv. Nikole-Rabrovica, Divci 15.jpg |photo3b =Kuća Dabića, Valjevo 001.jpg |photo3c =Crkve, Miličinica 042.jpg |photo4a =Petnica Science Center Yard.jpg |photo4b =Gradac-Dam.JPG |photo4c =Valjevo, Glavna pošta, 01.jpg |photo5a =Selo Beomužević - opština Valjevo - zapadna Srbija - Panorama 4.jpg |photo5b =Kovačica - opština Valjevo - zapadna Srbija - panorama 19.jpg |photo5c =Selo Zabrdica - opština Valjevo - zapadna Srbija - panorama 7.jpg |photo5d =Selo Miličinica - opština Valjevo - zapadna Srbija - panorama 10.jpg |photo6a =Споменик Стјепану Филиповићу.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = Kolubara in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = {{coord|44|16|N|19|53|E|source:itwiki_type:adm2nd|display=inline, title}} <!-- location ------------------> | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = <!-- seat, smaller parts -------> | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Валево]] <!-- government type, leaders --> | leader_title = Комиссар | leader_name = Горан Миливоевич | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = Нийт | area_total_km2 = 2,474 | population_footnotes = <ref>{{Cite web| title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> | population_total = 154,497 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = 70.5 <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 5 ба 1 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 218 | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 7 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 211 | iso_code = RS-09 | website = {{URL|http://kolubarski.okrug.gov.rs/}} }} '''Колубара тойрог''' ({{langx|sr|Колубарски округ|Kolubarski okrug}}, {{IPA|sh|kɔlǔbarskiː ôkruːɡ|pron}}) нь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. Баруун Сербийн төв хэсэгт оршдог. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Колубара тойрог 154,497 хүн амтай байв. Колубаратойргийн захиргааны төв нь [[Валево]] хот юм. ==Түүх== Одоогийн захиргааны тойргуудыг (Колубара тойргийн оруулан) 1992 онд [[Сербийн засаг газар|Сербийн засгийн газрын]] тогтоолоор байгуулагдсан. ==Хот ба хотын захиргаа== Колубара тойрог нэг хот болон таван хотын захиргааг хамардаг: * [[Валево]] (хот) * [[Лайковац]] (хотын захиргаа) * [[Льиг]] (хотын захиргаа) * [[Мионица]] (хотын захиргаа) * [[Осечина]] (хотын захиргаа) * [[Уб (Серби)|Уб]] (хотын захиргаа) ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо | type = | percentages = pagr |1948|192572 |1953|201411 |1961|202630 |1971|202990 |1981|205094 |1991|200560 |2002|192204 |2011|174513 |2022|154497 | source = <ref>{{cite web|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба |access-date=2026-08-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191241/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf |archive-date=2014-07-14 }}</ref> }} === Суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай ганцхан хот бий: [[Валево]], 56,145 хүн амтай. === Угсаатны бүтэц === {| class="wikitable" |+ !Угсаатан !Хүн ам<ref>{{Cite web| title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> !Хувь |- | [[Сербичүүд]] | 144,025 | 93.2% |- | [[Цыганууд]] | 3,288 | 2.1% |- |Бусад | 996 | 0.6% |- |Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх | 6,188 | 4% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Kolubara District|Колубара тойрог}} * {{official website|http://www.kolubarski.okrug.gov.rs/index.php/osnovni-podaci}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Колубара тойрог| ]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] qcmiiatc70mmhi0efmqi4lv0b2te3hf 0 46368 867917 855181 2026-08-30T19:13:24Z Enkhsaihan2005 64429 867917 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Мачва тойрог | native_name = Мачвански округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------> | image_map = Macva in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Зграда „Борова“ 2.jpg |photo1b =Šabac, Gospodar Jevremova ulica 009.jpg |photo2a =Vila dr Petrovića, Banja Koviljača 03.jpg |photo2b =Spomen kuća Vuka Karadžića, Tršić022.jpg |photo2c =Crkva Dobri potok 061.jpg |photo2d =Spomen-kompleks Stolice 006.jpg |photo3a =Galerija Miće Popovića, Loznica 016.jpg |photo3b =Manastir Kaona12.jpg |photo4a =Šabac, Šabačka tvrđava 015.jpg |photo4b =Vidikovac Zbir 275.jpg |photo4c =Kur salon, Banja Koviljača 05.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | coordinates = {{Coord|44.357|N|19.59|E|source:itwiki_type:adm2nd_region:RS-08|display=inline, title}} <!-- location ------------------> | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = <!-- seat, smaller parts -------> | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Шабац]] <!-- government type, leaders --> | leader_title = Комиссар | leader_name = Драгослав Миланович | total_type = Нийт | area_total_km2 = 3,268 | population_footnotes = | population_total = 265,377 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = 82 <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 6 ба 2 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 228 | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 5 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 223 | iso_code = RS-08 | website = {{URL|http://macvanski.okrug.gov.rs/}} }} '''Мачва тойрог''' ({{langx|sr|Мачвански округ|Mačvanski okrug}}, {{IPA|sh|mǎtʃʋanskiː ôkruːɡ|pron}}) нь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. Сербийн баруун хэсэгт, [[Мачва]], [[Подринье]], [[Посавина]], [[Поцерина]] зэрэг газарзүйн бүс нутагт оршдог. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Мачва тойрог 265,377 хүн амтай байв. Мачва тойргийн захиргааны төв нь [[Шабац]] хот юм. ==Түүх== Одоогийн захиргааны тойргуудыг (Мачва тойргийн оруулан) 1992 онд [[Сербийн засаг газар|Сербийн засгийн газрын]] тогтоолоор байгуулагдсан. == Хот ба хотын захиргаа == Мачва тойрог хоёр хот болон зургаан хотын захиргааг хамардаг: * [[Шабац]] (хот) * [[Лозница]] (хот) * [[Богатич]] (хотын захиргаа) * [[Владимирци]] (хотын захиргаа) * [[Коцелева]] (хотын захиргаа) * [[Крупань]] (хотын захиргаа) * [[Любовия]] (хотын захиргаа) * [[Мали Зворник]] (хотын захиргаа) ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо |1948|270053 |1953|293169 |1961|311916 |1971|324427 |1981|338247 |1991|339647 |2002|329625 |2011|298931 |2022|265377 | source = <ref>{{cite web|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба |access-date=2026-08-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191241/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf |archive-date=2014-07-14 }}</ref> }} === Суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай хоёр хот байдаг. * [[Шабац]]: 51,163 * [[Лозница]]: 19,515 === Угсаатны бүлэг === {| class="wikitable" |+ !Ethnicity !Population<ref>{{Cite web| title=ETHNICITY - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> !Share |- | [[Сербичүүд]] | 247,162 | 93.1% |- | [[Цыганууд]] | 3,489 | 1.3% |- |Бусад | 2,719 | 1% |- |Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх | 11,967 | 4.5% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Mačva District|Мачва тойрог}} * {{official website|http://macvanski.okrug.gov.rs/macokr}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Мачва тойрог| ]] [[Ангилал:Мачва|*]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] ova16fumli9hnhuu3eg9ebewkjf0oad 0 46396 867923 663794 2026-08-30T19:27:19Z Enkhsaihan2005 64429 867923 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Моравич тойрог | native_name = Моравички округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------>| image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Wiki Šumadija I Zgrada Okružnog načelstva 019.jpg |photo1b =Cacak, crkva Vaznesenja Gospodnjeg (Bogorodica Gradacka).jpg |photo2a =Konak kneza Milosa Obrenovica u Gornjoj Crnuci 01.jpg |photo2b =Manastir Svete Trojice (Ovčar), leto 17.jpg |photo2c =Вулканска купа Островица, Рудник крај Горњег Милановца.jpg |photo3a =Wiki Šumadija XII Aćimovića kuća 130.jpg |photo3b =Wiki Šumadija VII Crkva brvnara u Takovu 1005 05.jpg |photo3c =Wiki Šumadija XII Erića kuća 065.jpg |photo3d =Чаролија јутра.jpg |photo4a =Wiki Šumadija VII Božovića domaćinstvo 191.jpg |photo4b =Wiki Šumadija VII Crkva Svetog Save na Savincu 1071 20.jpg |photo4c =Wiki Šumadija VII Gavrovića čardak 1255 03.jpg |photo5a =Wiki Šumadija XII Rimske terme u Čačku 239.jpg |photo5b =Kumanica, Serbia - panoramio.jpg |photo5c =Wiki Šumadija VII Spomen-kompleks Drugi srpski ustanak 1033 22.jpg |photo6a =Wiki Šumadija X Buildings in Čačak 191.jpg |photo6b =Meandri Zapadne Morave, Pogled sa Ovčara 02.jpg |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = Moravica in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = {{coord|43|53|N|20|21|E|source:itwiki_type:adm2nd|display=inline, title}} <!-- location ------------------>| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Чачак]] <!-- government type, leaders -->| leader_party = | leader_title = Комиссар | leader_name = Слободан Ёлович | total_type = Нийт | area_total_km2 = 3,016 | population_footnotes = <ref name="census2022-firstresults">{{cite web |title=Prvi rezultati Popisa stanovništva, domaćinstava i stanova 2022. |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2022/HtmlL/G20221350.html |website=stat.gov.rs |access-date=2026-08-30 |language=Серби |date=2022-12-21 |quote=d}}</ref> | population_total = 189,281 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 3 ба 1 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 206 | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 5 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 201 | iso_code = RS-17 | website = {{URL|http://moravicki.okrug.gov.rs/}} }} '''Моравич тойрог''' ({{langx|sr|Моравички округ|Moravički okrug}}, {{IPA|sh|mǒraʋitʃkiː ôkruːɡ|pron}}) нь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. Сербийн төв болон баруун өмнөд хэсэгт оршдог. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Моравич тойрог 189,281 хүн амтай байв.<ref name="census2022-firstresults" /> Моравич тойргийн захиргааны төв нь [[Чачак]] хот юм. ==Түүх== Одоогийн захиргааны тойргуудыг (Моравич тойргийн оруулан) 1992 онд [[Сербийн засаг газар|Сербийн засгийн газрын]] тогтоолоор байгуулагдсан. ==Хот ба хотын захиргаа== Моравич тойрог нэг хот болон гурван хотын захиргааг хамардаг: * [[Чачак]] (хот) * [[Горни Милановац]] (хотын захиргаа) * [[Иваница]] (хотын захиргаа) * [[Лучани]] (хотын захиргаа) ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо | type = | percentages = pagr |1948|189860 |1953|200014 |1961|207195 |1971|217223 |1981|229047 |1991|230748 |2002|224772 |2011|212603 |2022|189281 | source = <ref>{{cite web|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|website=stat.gov.rs|publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба|access-date=2026-08-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191241/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|archive-date=2014-07-14}}</ref> }} === Суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай гурван хот байдаг. * [[Чачак]]: 69,598 * [[Горни Милановац]]: 23,109 * [[Иваница]]: 11,240 === Угсаатны бүлэг === {| class="wikitable" |+ !Угсаатан !Хүн ам<ref>{{Cite web| title=ETHNICITY - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> !Хувь |- | [[Сербичүүд]] | 178,179 | 94.1% |- | [[Цыганууд]] | 738 | 0.4% |- |Бусад | 1,180 | 0.6% |- |Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх | 9,184 | 4.8% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Moravica District|Моравич тойрог}} * {{official website|http://moravickiupravniokrug.org}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Моравич тойрог| ]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] rgorevmbqzcoczwvphsdvf3o3i2ivb4 0 46399 867925 698900 2026-08-30T19:37:50Z Enkhsaihan2005 64429 867925 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Нишава тойрог | native_name = Нишавски округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------>| image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Русавија.JPG |photo1b =Спомен парк Бубањ.JPG |photo1c =Византијска улица у Нишкој тврђави.jpg |photo1d =Манастир Св. Роман 09.jpg |photo2a =Ниш 35.JPG |photo2b =Niš, katedrála.jpg |photo2c =Festung Niš.jpg |photo3a =Bovan lake 01.jpg |photo3b =Kopajkosara 16.jpg |photo3c =Nisevac 32.jpg |photo3d =Nis.jpg |photo4a =Niska Banja - panoramio - tromi (1).jpg |photo4b =Nišava river.jpg |photo4c =Маз103.jpg |photo5a =Mediana, Niš (Medijana).JPG |photo5b =Robna kuća Beograd.jpg |photo6a =Niš, panorama náměstí.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = Nisava in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = {{coord|43|18|N|21|54|E|source:itwiki_type:adm2nd|display=inline, title}} <!-- location ------------------>| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Ниш]] <!-- government type, leaders -->| leader_title = Комиссар | leader_name = Петар Бабович | total_type = Нийт | area_total_km2 = 2,729 | population_total = 343,950 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="auto">{{Cite web | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | website=publikacije.stat.gov.rs}}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 6 ба 1 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 285 | website = {{url|http://nis.okrug.gov.rs}} | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 8 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 277 | iso_code = RS-20 | official_name = }} '''Нишава тойрог''' ({{langx|sr|Нишавски округ|Nišavski okrug}}, {{IPA|sh|nîʃaʋskiː ôkruːɡ|pron}}) isнь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. Сербийн зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Нишава тойрог 343,950 хүн амтай байв. Нишава тойргийн захиргааны төв нь [[Ниш]] хот юм. Газар нутгаараа [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка тойргийн]] дараа Сербид хоёрт ордог. ==Хот ба хотын захиргаа== Бор тойрог нэг хот болон найман хотын захиргааг хамардаг: * [[Ниш]] (хот) * [[Алексинац]] (хотын захиргаа) * [[Долевац]] (хотын захиргаа) * [[Гаджин Хан]] (хотын захиргаа) * [[Мерошина]] (хотын захиргаа) * [[Ражань]] (хотын захиргаа) * [[Сврлиг]] (хотын захиргаа) Ниш хот [[Медиана]], [[Нишка Баня]], [[Палилула, Ниш|Палилула]], [[Пантелей]] ба [[Црвени Крст, Ниш|Црвени Крст]] гэсэн хотын захиргаанд хуваагддаг. ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо |1948|283842 |1953|303482 |1961|327367 |1971|363292 |1981|394110 |1991|396043 |2002|381757 |2011|376319 |2022|343950 | source = <ref name="auto"/> }} === Хот ба суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай хоёр хот/суурин байдаг. * [[Ниш]]: 178,976 * [[Алексинац]]: 14,593 === Угсаатны бүтэц === {| class="wikitable" |+ !Угсаатан !Хүн ам<ref name="auto"/> !Хувь |- | [[Сербичүүд]] | 311,039 | 90.4% |- | [[Цыганууд]] | 9,760 | 2.8% |- | Бусад | 4,203 | 1.2% |- | Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх | 18,948 | 5.5% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Nišava District|Нишава тойрог}} * {{official website|http://nis.okrug.gov.rs} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Нишава тойрог| ]] [[Ангилал:Өмнөд ба Зүүн Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Өмнөд Серби]] npeklgj96xsmm1g4ql1xz8dli69fqbr 0 46405 867965 663805 2026-08-31T04:50:33Z Enkhsaihan2005 64429 867965 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Банат тойрог | native_name = Јужнобанатски округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------>| image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Wiki.Vojvodina VI Vršac 215.jpg |photo1b =Wiki.Vojvodina VI Pančevo 855.jpg |photo2a =Wiki.Vojvodina VI Pančevo 803.jpg |photo2b =Wiki.Vojvodina VI Vetropark Alibunar 067.jpg |photo2c =Wiki.Vojvodina VI Jasenovo 539.jpg |photo2d =Wiki.Vojvodina VI Bela Crkva 652.jpg |photo3a =Wiki.Vojvodina VI Uspenska crkva Pančevo 809.jpg |photo3b =Wiki.Vojvodina VI Vršac 458.jpg |photo3c =Wiki.Vojvodina VI Vršac 444.jpg |photo3d =Wiki.Vojvodina VI Crkva svetog Preobraženja (Pančevo) 1054 05.jpg |photo3e =Clan Kuda Adi Endre.JPG |photo4a =Deliblato Sands, Foggy morning.jpg |photo4b =Panc mainmunicipal.png |photo4c =Vršačke planine.jpg |photo5a =Dvorac Lazarević, Veliko Središte 17.jpg |photo5b =Vršac (14349145282).jpg |photo6a =WV Vojvodina Banner.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = Map of South Banat in Serbia (with Kosovo independent).svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = {{coord|44|52|N|20|38|E|source:itwiki_type:adm2nd|display=inline, title}} <!-- location ------------------>| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Воеводина}} <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Панчево]] <!-- government type, leaders -->| leader_title = Комиссар | leader_name = [[Марина Томан]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 4,245 | population_footnotes = | population_total = 260,244 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 8 (2 хот) | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 94 | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 10 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 84 | iso_code = RS-04 | website = {{url|http://juznobanatski.okrug.gov.rs/}} | official_name = }} '''Өмнөд Банат тойрог''' ({{langx|sr|Јужнобанатски округ|Južnobanatski okrug}}, {{IPA|sh|jûʒnobǎnaːtskiː ôkruːɡ|pron}}) нь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. [[Банат]] газар зүйн бүс нутагт оршдог. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Өмнөд Банат тойрог 260,244 хүн амтай байв.<ref>{{Cite web |title=Census 2022 - excel table {{!}} ABOUT CENSUS |url=https://popis2022.stat.gov.rs/en-US/popisni-podaci-eksel-tabele/ |access-date=2026-08-31 |website=popis2022.stat.gov.rs}}</ref> Тойргийн захиргааны төв нь [[Панчево]] хот юм. ==Хот ба хотын захиргаа== [[File:South banat.png|left|thumb|220px|Өмнөд Банат тойргийн газрын зураг]] Өмнөд Банат тойрог хоёр хот болон зургаан хотын захиргааг хамардаг: * [[Панчево]] (хот) * [[Вршац]] (хот) * [[Алибунар]] (хотын захиргаа) * [[Бела Црква (Воеводина)|Бела Црква]] (хотын захиргаа) * [[Ковачица]] (хотын захиргаа) * [[Ковин]] (хотын захиргаа) * [[Опово]] (хотын захиргаа) * [[Пландиште]] (хотын захиргаа) ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо |1948|279092 |1953|291125 |1961|320187 |1971|331285 |1981|340189 |1991|328428 |2002|313937 |2011|293730 |2022|260244 | source = <ref>{{cite web|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|website=stat.gov.rs|publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба|access-date=2026-08-31}}</ref> }} === Хот ба суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай гурван хот байдаг:<ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234003.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103423/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234003.pdf | archive-date=2023-05-25}}</ref> * [[Панчево]]: 73,401 * [[Вршац]]: 31,946 * [[Ковин]]: 11,623 === Угсаатны бүтэц === {| class="wikitable" |+ !Угсаатан !Хүн ам<ref>{{Cite web| title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> !Хувь |- | [[Сербичүүд]] | 187,253 | 72% |- | [[Румынчууд]] | 13,914 | 5.3% |- | [[Словакчууд]] | 11,007 | 4.2% |- | [[Мажарууд|Унгарууд]] | 8,782 | 3.3% |- | [[Цыганууд]] | 8,421 | 3.2% |- | [[Македончууд]] | 4,374 | 1.7% |- |Бусад |7,851 |3% |- |Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх |18,642 |7.1% |} Тойргийн ихэнх хотуудад Серби үндэстэн зонхилдог бөгөөд зөвхөн [[Ковачица]] хотын захиргаанд мэдэгдэхүйц Словак үндэстэн зонхилдог (41%). ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|South Banat District|Өмнөд Банат тойрог}} * {{official website|http://juznobanatski.okrug.gov.rs}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Өмнөд Банат тойрог| ]] [[Ангилал:Воеводинын газар зүй]] [[Ангилал:Банат]] [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] s4ze8r8lteiybqedxrq9142z1fz5p1n 0 51065 867945 784984 2026-08-30T22:36:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867945 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 | нэр = Эммануэль Амунеке | уугуул нэр = | хоч = | мэндэлсэн огноо = 1970 оны 12 сарын 25 | мэндэлсэн газар = [[Нигери]], Эзе-Ободо | иргэншил = {{Далбаа Нигери|20px}} [[Нигери]] | өндөр = 178 | жин = | байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] | одоогийн баг = ''зодог тайлсан'' | дугаар = | багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1991|{{Далбаа Нигери|20px}} Юлиус Бергер|? (?) |1991—1994|{{Далбаа Египет|20px}} Замалек|71 (26) |1994—1997|{{Далбаа Португал|20px}} [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]]|51 (17) |1997—2000|{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]|19 (1) |2000—2003|{{Далбаа Испани|20px}} [[Альбасете (хөлбөмбөгийн баг)|Альбасете]]|17 (1) |2003—2004|{{Далбаа Иордан|20px}} Аль-Вахдат| 22 (0) ||'''Нийт'''|'''180 (45)''' }} | шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|1993—2001|{{Далбаа Нигери|20px}} [[Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Нигери]]|40 (8)}} | дасгалжуулсан багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2008|{{Далбаа Саудын Араб|20px}} Аль-Хазм|туслах |2008—2009|{{Далбаа Нигери|20px}} Юлиус Бергер| |2009 — одоо|{{Далбаа Нигери|20px}} Оушен Бойс }} | медалиуд = {{тэмцээн|[[Зуны олимп|Олимпын наадам]]}} {{медаль|Алт|Атланта 1996|Хөлбөмбөг}} {{тэмцээн|Африк үндэстний цом}} {{медаль|Алт|Тунис 1994}} {{медаль|Алт|Гана/Нигери 2000}} }} '''Эммануэль Амунеке''' ({{lang-en|Emmanuel Amuneke}}; [[1970]] оны [[12 сарын 25|арванхоёрдугаар сарын 25]], Эзе-Ободо) — [[Олимпын наадам|Олимпын аварга]] [[Нигери]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин. 1994 оны Африк үндэстний цомд түрүүлж, [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-д]] амжилттай оролцсон түүнийг [[Египет]]ийн «Замалек» багаас [[Португал]]ййн «[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]]» элсүүлсэн байдаг ба [[Африк тив]]ийн шилдэгээр алдаршуулсан түүхтэй. [[Испани]]йн «[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]» 3.6 [[сая]] [[Америк доллар|доллараар]] Амунекег [[1996]] онд элсүүлсжээ.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/12/23/pagina-3/1342639/pdf.html|title=De 'Aguinaldo', bronca|trans_title=From 'Aguinaldo', boos|publisher=[[El Mundo Deportivo (newspaper)|El Mundo Deportivo]]|language=Spanish|date=23 December 1996|accessdate=10 February 2015|archive-date=10 Хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210191354/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/12/23/pagina-3/1342639/pdf.html|url-status=dead}}</ref> Удалгүй бэртсэнээр [[спорт]]ын замнал нь буурах болсон байдаг. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *[http://www.footballzz.co.uk/player/emmanuel_amunike/current/profile/0/default/17793/?search=1 Үзүүлэлт — ''Zerozero'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{ForaDeJogo|197012250002}} *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j676.html Профайл — ''BDFutbol''] *{{NFT player|pid=13863}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг_хэвжүүлэлт=background:#008751;color:White |state=collapsed |гарчиг=Нигерийн шигшээд |1994 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |1994 оны ДАШТ-д Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |Хаан Фахдын нэрэмжит 1995 оны цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |1996 оны олимпт Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2000 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ }} {{Африкийн шилдэг хөлбөмбөгчин}} [[Ангилал:Нигерийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Нигерийн олимпын аварга]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Юлиус Бергер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Замалек багийн тоглогч]] [[Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Альбасете багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аль-Вахдат багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нигеричүүд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] elpj0ptpn7mpxvdhccis33wbjkbsoa7 0 52842 867910 763158 2026-08-30T16:12:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867910 wikitext text/x-wiki {{Short description|State in Germany}} {{Distinguish|Умард Райн-Вестфален}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Райнланд-Пфальц | native_name = <small>{{native name|de|Rheinland-Pfalz}}<br />{{native name|pfl|Rhoilond-Palz}}</small> | native_name_lang = | settlement_type = [[Германы муж улс|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = Flag of Rhineland-Palatinate.svg | flag_size = 120px | flag_link = Райнланд-Пфальцийн туг | image_shield = Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | shield_size = 75px | shield_link = Райнланд-Пфальцийн сүлд | anthem = | image_map = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=5|type=shape<!--line-->|id=|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=51.1|frame-long=10.5|frame-width=250|frame-height=300}} | mapsize = 155px | map_caption = | coordinates = {{coord|49|54|47|N|7|27|0|E|display=inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = [[Райнланд-Пфальц#Түүх|8 сарын 30, 1946]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Майнц]] | governing_body = [[Райнланд-Пфальцийн Ландтаг]] | leader_party = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]] | leader_title = [[Райнланд-Пфальцийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] | leader_name = [[Малу Драйер]] | leader_title1 = Эрх баригч намууд | leader_name1 = {{Polparty|Germany|SPD}} / {{Polparty|Germany|Greens}} / {{Polparty|Germany|FDP}} | leader_title2 = [[Бундесрат|Бундесратын санал]] | leader_name2 = 4 (69-өөс) | leader_title3 = [[Бундестаг|Бундестагын суудал]] | leader_name3 = [[2021 оны Германы холбооны сонгуулийн үр дүн#Райнланд-Пфальц|36 (736-аас)]] | total_type = Нийт | area_footnotes = | area_total_km2 = 19846 | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4093903 | population_as_of = 12 сарын 31, 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[Бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ (нэрлэсэн)]] | blank_info_sec1 = €145 тэрбум (2019)<ref>{{Cite web |url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp |title=Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – in Deutschland 1991 bis 2019 nach Bundesländern (WZ 2008) – VGR dL |access-date=23 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625204722/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp |url-status=dead }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = €35,000 (2019) | iso_code = DE-RP | blank2_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank2_info_sec2 = 0.935<ref>{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · [[Германы мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|10-р байр]] | website = {{Official URL}} | footnotes = }} '''Райнланд-Пфальц''' нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын баруун өмнө зүгт орших [[Парламентын засаглал|парламентын засаглалтай]] муж улс юм. Муж улсын нийслэл хот болоод хамгийн олон хүн амтай том хот нь [[Майнц]] хот юм. ==Түүх== {{stub}} ==Газар зүй== ==Засаг захиргааны хуваарилалт болон нэгж== ==Эдийн засаг== ==Улс төр== ==Зам тээвэр== ==Боловсрол, шинжлэх ухаан== ==Хүн ам== ==Урлаг== ==Хэвлэл, мэдээлэл== ==Спорт== ==Нэмж унших ном зохиол== * Kreuz – Rad – Löwe. Rheinland-Pfalz und seine Geschichte; [[Verlag Philipp von Zabern]], Mainz 2012 **Band 1 (Von den Anfängen der Erdgeschichte bis zum Ende des Alten Reiches): ISBN 9783805345101 **Bände 2 (Vom ausgehenden 18. Jahrhundert bis ins 21. Jahrhundert) und 3 (Historische Statistik): ISBN 9783805342919 ==Вэб хуудас== * [http://www.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн цахим хуудас] * [http://www.statistik.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн статистикийн төв] * [https://web.archive.org/web/20090215021607/http://www.regionalgeschichte.net/hauptportal/startseite.html regionalgeschichte.net – Дунд Райны нутаг болон Райн Хессений түүх] * [https://web.archive.org/web/20090103013335/http://www.landeshauptarchiv.de/geschichte/geschichte.html Райнланд-Пфальц мужийн түүх] * [http://www.rlp-info.de/ Райнланд-Пфальц мужийн аялал жуулчлалын ХХК] ==Ишлэл== <references /> {{Загвар:Германы муж улс}} [[Ангилал:Германы муж улс]] [[Ангилал:Райнланд-Пфальц| ]] q0jg60mz2dq9lqi17fpfpbnc0p7lmd5 0 53600 867855 864370 2026-08-30T13:51:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867855 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь Blue Sky Tower харагдана | image_size = 310px | currency = [[Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|нэрлэсэн ДНБ]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 ([[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]; 2023; 104-р, өндөр) *0.647 (тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = уул уурхай ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[Хайлуур жонш|жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *S&P: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Moody’s: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Fitch: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюутолгой|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], 1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[Зуд|зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en |archive-date=12 Дөрөвдүгээр сар 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412191419/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |url-status=dead }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[COVID-19|Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюутолгой|Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=Rio Tinto |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг Renaissance Capital 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / Bloomberg |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин ба уур амьсгалын эрсдэл== Монголын эдийн засаг, ялангуяа мал аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүчний салбар нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй нягт холбоотой. Ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр болон цаг агаарын бусад эрс тэс үзэгдэл нь мал сүрэг, хөдөөгийн өрхийн орлого, дэд бүтэц болон улсын төсөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас эдгээр эрсдэлийн давтамж, эдийн засгийн үр дагавар нэмэгдэх төлөвтэй байна.<ref name="WB-CCDR-2024">{{cite web |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ac9550ec-3142-482e-97fb-c01bfb40ff30 |title=Mongolia Country Climate and Development Report |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=2024 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Бэлчээрийн доройтол, цөлжилт болон усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал нь хөдөө аж ахуй, уул уурхайн салбарын урт хугацааны хөгжилд чухал асуудал болдог. Бэлчээр, мал сүргийн менежментийг сайжруулах, усны хэрэглээний үр ашгийг нэмэгдүүлэх, уурхайн нөхөн сэргээлт болон байгаль орчны хяналтыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад ач холбогдолтой.<ref name="WB-CCDR-2024" /> [[Улаанбаатар]] хотын өвлийн улирлын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрт гэр хорооллын нүүрсэн түлштэй халаалт, дулааны цахилгаан станц, тээврийн хэрэгсэл болон бусад шаталтын эх үүсвэр багтдаг. Агаарын бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн бүтээмж болон эрүүл мэндийн зардалд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд хамгийн эмзэг бүлэгт тооцогддог.<ref name="UNICEF-air-pollution">{{cite web |url=https://www.unicef.org/mongolia/environment-air-pollution |title=Climate change and air pollution |publisher=[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Үүний зэрэгцээ Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний ихээхэн нөөцтэй. Сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, цахилгаан болон дулааны дэд бүтцийн шинэчлэл нь агаарын бохирдлыг бууруулахын зэрэгцээ импортын түлшний хамаарлыг багасгах, шинэ үйлдвэрлэл, ажлын байр бий болгох боломжтой. Уур амьсгалд тэсвэртэй хөдөө аж ахуй, тогтвортой уул уурхай болон цэвэр эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийг төрөлжүүлэх урт хугацааны боломжийн нэг гэж үздэг.<ref name="WB-CCDR-2024" /> ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Оюутолгой]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] tndh6cxos7atwsxvddtg20sw07kwbn3 0 54244 867837 447561 2026-08-30T13:35:15Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867837 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Манж-солонгосын нэгдүгээр дайн]] nfr0uika36xwi57gox9oqv0v8c1fd9h 0 55510 867947 857227 2026-08-30T23:03:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867947 wikitext text/x-wiki '''Юньнань нутгийн [[Син жун шу шэн|син жун шу шэн]]''' буюу '''Юньнань син шэн''', '''Харжан шэн'''<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title = 大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑 |quote = Qaraǰang šing-ün samǰing |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2025-11-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251112163703/http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf | title = 中国・雲南蒙古族研究ノート | language = ja }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бол (1274-1382) ([[хялбаршуулсан ханз]]:云南等处行中书省, [[пиньинь галиг]]: Yúnnán děng chù xíng zhōng shū shěng) Монголын [[Юань улс|Юань улсын]] засаг захиргааны дунд шатны төрийн удирдах аппарат юм. Мөнх хааны зарлигаар [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Урианхайдай]] нарын удирдсан их цэрэг, 1257 онд [[Бай үндэстэн|Бай үндэстний]] [[Дали улс|Дали улсыг]] мөхөөснөөр [[Сүн улс|Сүн улсын]] баруун өмнө талаас нь бүслэн байлдах зам нээгдэж өгсөн. 1260 онд Хубилай хаан Дали газарт Дали улсын нийтийн даргын яамыг байгуулсан нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] шууд захиргааг байгуулсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн тус нутаг нь хятадын мэдлийн нутагт багтаж эхэлсэн юм. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|'''Юань улсын газар нутгийн нэгж''']] ==Бүтэц== [[Хубилай хаан|Жи Юань]]-ий 21 дүгээр он, 1284 онд хааны зарлигаар син шэн буюу муж болгоод, төв хотоор нь [[Чунчин|Чунциныг]] болгон, 37 чөлгөө, 5 фу болгож хувиарласан. Нэрийг нь сольж Юньнань болгожээ. # '''[[Жунцин чөлгөө]] 中庆路''' # '''[[Вэйчу чөлгөө]] 威楚路''' # '''[[Кайнань жоу]] 开南州''' # '''[[Удин чөлгөө]] 武定路''' # '''[[Хөцин чөлгөө]] 鹤庆路''' # '''[[Юньюань чөлгөө]] 云远路''' # '''[[Чөли фу]] 彻里府''' # '''[[Гуаньнаньши чөлгөө]] 广南西路''' # '''[[Лижян чөлгөө]] 丽江路''' # '''[[Дунчуань чөлгөө]] 东川路''' # '''[[Манбу чөлгөө]] 茫部路''' # '''[[Мөнже чөлгөө]] 孟杰路''' # '''[[Пүань чөлгөө]] 普安路''' # '''[[Мөнцин фу]] 蒙庆府''' '''[[Чюжингийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 曲靖宣慰司:''' # '''[[Чюйжин чөлгөө]] 曲靖路''' # '''[[Чөнжянь чөлгөө]] 澂江路''' # '''[[Пүдин чөлгөө]] 普定路''' # '''[[Рэньдө фу]] 仁德府''' '''[[Луолуоси-гийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 罗罗斯宣慰司:''' # '''[[Жяньчан чөлгөө]] 建昌路''' # '''[Дөчан чөлгөө]] 德昌路''' # '''[[Хуйчуань чөлгөө]] 会川路''' # '''[[Байшин фу]] 柏兴府''' '''[[Линьань гуаньшигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 临安广西宣慰司:''' # '''[[Линьань чөлгөө]] 临安路''' # '''[[Гуаньши чөлгөө]] 广西路''' # '''[[Юаньжян чөлгөө]] 元江路''' '''[[Дали жинчөнгийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 大理金齿宣慰司:''' # '''[[Дали чөлгөө]] 大理路''' # '''[[Цаоань чөлгөө]] 姚安路''' # '''[[Юньчан фу]] 永昌府''' # '''[[Төнчун фу]] 腾冲府''' # '''[[Шүньнин фу]] 顺宁府''' # '''[[Жөнькан чөлгөө]] 镇康路''' # '''[[Мөндин чөлгөө]] 孟定路''' # '''[[Моужань чөлгөө]] 谋粘路''' # '''[[Роуюань чөлгөө]] 柔远路''' # '''[[Жөньши чөлгөө]] 镇西路''' # '''[[Лючуань чөлгөө]] 麓川路''' # '''[[Наньдянь шилтгэн]] 南甸府''' # '''[[Пинмянь чөлгөө]] 平缅路''' # '''[[Мөнлянь чөлгөө]] 蒙怜路''' # '''[[Мөнлай чөлгөө]] 蒙莱路''' # '''[[Жиньчигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 金齿宣抚司''' == Мөхөл == 1382 онд [[Басалаварми|Лян ван Басалавармигийн]] удирдсан монгол цэргийн хүч, [[Мин улс|Мин улсын]] цэрэгт ялагдснаар монголчуудын Юньнань дахь 125 жилийн ноёрхол эцэс болсон. ==Мөн үзэх== *[[Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Юань улс]] cqqmdtuje6m2d2vh6nic9dt02x70z24 10 59021 867764 470229 2026-08-30T11:59:00Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867764 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Infobox single]] 514xxq4azkeorggax4cotw2fk7zosu0 0 61122 867942 807041 2026-08-30T21:27:28Z Chongkian 21163 867942 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Image:Saints Peter and Paul Cathedral (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган]] '''Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган''' нь Монгол дахь католик шашны тэргүүн, хамба ламын сэнтий орших, Элч нарын эрх мэдэлд суурилсан шашны засаг захиргааны гол сүм юм. ==Түүх== 2002 онд Сербийн уран барилгач Предак Ступарийн зураг төслөөр баригдсан. Цогчин дуганы хэв шинжийн хувьд өрнийн болон монгол хэв шинжийг хослуулсан онцлогтой. [[Монгол гэр]] хэлбэртэй боловч хийцийн хувьд [[Католик|Ромын католик]] шашны сүм хийдийн үзэмж, зохион байгуулалтыг бүрэн агуулсан байдаг. 2003 онд [[Ариун Сэнтий|Ариун Сэнтийн]] төлөөлөгч, Эрхэмсэг кардинал Крешенцио Сепе уг цогчин дуганыг адисласнаар Монгол дахь католик шашны албан ёсны цогчин дуган болсон. Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуганд гол сүмийн мөргөл, шашны үйл ажиллагаанаас гадна 2011 онд католик их сургуулийн дэмжлэгтэйгээр Гэгээн Мариа буяны эмнэлэгийг байгуулан ажиллаж байна. Мөн католик шашны олон улсын хүмүүнлэгийн Каритас Монгол байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг. Тус цогчин дуганы барилга нь Улаанбаатар хотын барилга байгууламжууд, тэр дундаа шашны сүм хийдийн хувьд томоохонд тооцогдоно. Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган нь мөргөлийн гол сүм, дуган, сургалтын өрөө, тоглолтын танхим болон ногоон байгууламж, автомашины зогсоолтой. ==Онцлох үйл явдлууд== 2003 онд Гэгээн хутагт, [[II Иоанн Павел|Пап II Иоанн Павелийн]] лүндэнгээр Монгол дахь католик шашны тэргүүн Вэнсэслао Падиллаг Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуганд хамба ламаар өргөмжлөх ёслол зохион байгуулагдаж, Монгол Улс дахь католик шашны засаг захиргааны статусыг нэг шатлалаар нэмэгдүүлсэн. 2016 оны 8 дугаар сарын 28-нд анхны монгол санваартны хэргэм хүртэх ёслол Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуганд зохион байгуулагдсан. Тус ёслолд монгол болон олон улсын сүсэгтнүүд, сэтгүүлчид оролцсон бөгөөд Папын нунц Освалдо Падилла, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Шашны бодлого эрхэлсэн зөвлөх, Засгийн газрын төлөөлөгчид, нийслэл дүүргийн удирдлагууд, гадаадаас БНСУ-ын [[Дэжон]] хотын шашны хүрээний тэргүүн хамба тэргүүтэй санваартнуудын төлөөлөл хүрэлцэн ирсэн. {{commonscat}} [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын христийн шашин]] [[Ангилал:Азийн сүмийн барилга]] hwt8vyr2ssexzjyrcbzf75gupxjiib9 0 61814 867970 727810 2026-08-31T06:51:07Z ~2026-47254-33 107174 867970 wikitext text/x-wiki «'''Бохир ертөнц'''» — [[2015 он|2015]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн тулаант, уянгын [[уран сайхны кино]]. Ерөнхий Продюсер - А.Мөнхтулга Ерөнхий Найруулагч, Зохиолч Л.Ариунболд Хөгжмийн Зохиолч - Г.Батжаргал (JACK) Гол дүрд; Зоригт - Н.Ялалт Бархас - Ч.Болд Б.Хулан '''Дүрүүдэд'''; У.Батбаатар Б.Батнамсрай Н.Төмөрбат А.Болд Г.Эрдэнэбилэг А.Мөнхтулга Ш.Батболд Д.Бямбацогт Ч.Алтан-Өлзий Д.Батсумьяа [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] jnpz8vt5zs8bx48pwigt7ash3ctb4oz 0 66614 867930 867291 2026-08-30T19:45:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867930 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 100276 867841 620952 2026-08-30T13:38:15Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867841 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Санааг зураглагч программууд]] nvr5l9yx0nx0sjlrphjpva38djvg6w7 0 105908 867933 867294 2026-08-30T20:18:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867933 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 0 111521 867911 656164 2026-08-30T16:33:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867911 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хурлын төв | name = Rotterdam Ahoy | image = Rotterdam Ahoy 2016.jpg | image_size = | image_caption = | address = Ahoyweg 10<br>3084 BA [[Роттердам]]<br>[[Нидерланд]] | location = | coordinates = {{coord|51|52|58|N|4|29|17|E|display=inline,title|region:NL-ZH_type:landmark_source:dewiki}} | owner = Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam | operator = [[Anschutz Entertainment Group|AEG]] | built = | opened = 1971 оны 1 сарын 15 | inaugurated = | renovated = 1971, 1980, 1988, 1998, 2011 | expanded = | closed = | demolished = | construction_cost= | former_names = | classroom_cap = | banquets = 650 <small>(Congreszaal)</small> | theatre = 16,426<ref>{{cite web|url=https://www.ahoy.nl/informatie/veelgestelde-vragen|title=Veelgestelde vragen - Rotterdam Ahoy|website=www.ahoy.nl|access-date=20 May 2019|archive-date=6 Тавдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506102350/https://www.ahoy.nl/informatie/veelgestelde-vragen|url-status=dead}}</ref> <small>(Ahoy Arena)</small><br>6,000 <small>(Club Ahoy)</small><br>4,000 <small>(Theater Hal 1)</small> | total_space = 54000 м2 | exhibit = 32230 м2 | breakout = 2825 м2 | ballroom = 30000 м2 | parking = 2,000 байр | website = {{URL|https://www.ahoy.nl/en|ahoy.nl}} }} '''Rotterdam Ahoy''' — нь [[Нидерланд|Нидерландын]] [[Роттердам|Роттердам хотод]] байрладаг хурлын болон олон-талт төв юм. [[1950 он|1950 онд]] нээгдсэн уг төв нь арга хэмжээний танхим, конгресс ба хурлын төв, Ахой Арена гэсэн гурван үндсэн гурван талбайгаас бүрддэг. Ahoy Arena ([[1971 он|1971 оноос]] [[2016 он]] хүртэл "Sportpaleis" гэж нэрлэгдэж байсан) [[1971 он|1971 оны]] [[1 сарын 15|1 сарын 15-нд]] нээгдсэн бөгөөд [[2019 он|2019 онд]] багтаамжийг 16,426 суудалтай болгон нэмэгдүүлсэн. == Тэмцээн болон үйл явдлууд == * [[2009 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] * [[2021 оны Евровижн дууны тэмцээн]] == Эшлэл == ji04h3296x2i35v4t41d3xgximsxtr0 14 113583 867927 662364 2026-08-30T19:39:44Z Enkhsaihan2005 64429 867927 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Нишава тойрог}} {{cat main|Нишава тойрог}} {{Commons category|Nišava District|Нишава тойрог}} [[Ангилал:Өмнөд ба Зүүн Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Өмнөд Серби]] cvfcx63skc3otneuihg2h5aaz8rouod 0 118556 867907 866725 2026-08-30T14:49:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867907 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Н.Учрал. 2025 он. | alt = | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} |order={{flagicon|Монгол}} 35 дахь|1blankname=Шадар сайд|1namedata=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. Тэрбээр 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. == Бага нас, гэр бүл == Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Хип-поп карьер == Н.Учрал нь 2000 оны сүүлээр “Тимон” (Timon) гэх нууц нэрээр олон нийтэд [[Хип хоп|хип поп]] дуунуудаараа танигдсан байдаг. Тухайн үед, Чиний л өмнө, Oh Timon, Байртай юу, гэх мэтчилэн дуунууд нь гарсан даруйдаа хит болж, хүн болгоны аманд “Өө тимон чи бол саак залуу” гэх дуу аялагдаж, багтай дуучин хэн бэ гэх асуулт гол сэдэв болж байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Энхтулга |date=2025-11-22 |title=Саак залуу Тимоноос УИХ-ын дарга |url=https://www.graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2026-08-19 |website=www.graph.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Гэр бүл, хувийн амьдрал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. Н.Учрал нь [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. УИХ-ын гишүүн байхдаа Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Шагнал == * 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{commonscat}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] htjtawkvh61ye6xszmtj92qzfo7vju8 14 121707 867966 698484 2026-08-31T04:51:24Z Enkhsaihan2005 64429 867966 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] [[Ангилал:Банат]] {{commons cat|South Banat District|Өмнөд Банат тойрог}} pdtfmwxugk0cm9rcoa48n6o6zd2b3re 14 121754 867929 698715 2026-08-30T19:40:33Z Enkhsaihan2005 64429 867929 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kolubara District|Колубара тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] 65n5a5i7j2tdpxks7uislra2ag1bv4q 14 121790 867928 698999 2026-08-30T19:40:11Z Enkhsaihan2005 64429 867928 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Zlatibor District|Златибор тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] pd1nks50kvpi5kvvlmq5mq14g7c56ig 0 122221 867798 843725 2026-08-30T13:01:09Z HorseBro the hemionus 100126 867798 wikitext text/x-wiki '''Хөндлөн убаши''' нь [[Дөрвөн Ойрад]]ын [[Хошууд]] аймгийн [[Ханай ноён Хонгор]]ын хоёрдугаар хөвгүүн юм. Ахай хатнаас төрсөн. [[Хасар]]ын удам, [[Галгас]]<ref>Гаваншарав. Дөрвөн Ойрадыг түүх. УБ., 2021. т. 27</ref> овогтон, Хошуудын [[тайш]] цолтой. Тэрээр идэр залуудаа '''хошуудын Таван барсын нэг''' гэж алдаршиж байв. ==Намтар== 1640 онд Тарвагатай нурууны [[Улаан бураа]] хэмээх газарт Ойрад-Халхын ноёдын чуулганд хошууд аймгийн ноёдыг тэргүүлэн оролцжээ. Ах [[Байбагас баатар|Байбагасыг]] өөд болсны дараа эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд Ойрадын зүүнгарын тайш [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Баатар хунтайжтай]] сөргөлдөж эхлэв. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн тайж]] нарын удирдсан ойрадын цэргүүд 1643 онд [[Казахын Хант Улс|Казах]]ын [[Жангир хан]]ы удирдсан казахын армитай байлдахад Хөндлөн убаши өөрийн талын цэргээ хөдөлгөөгүйн улмаас Ойрадын цэрэг ялагдсан. Энэ явдалд хоёр тайж, бусад ойрадын ноёд Хөндлөн убашийг зэмлэн буруушааж, хоорондоо эвдрэлцэв. Энэ явдлаар шалтаглаж 1646 онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайжтай байлдаж, ялагдав. 1647 онд [[Дөрвөд]]ийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайштай]] нийлж, Чоросын эсрэг дайтахад Эрдэнэбаатар хунтайж, Очирт сэцэн хан хоёрын нэгдсэн хүчинд ялагдав. Тус жилийн өвөл [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандидын]] зуучлалаар чуулган хийж эвлэрүүлэх гэсэн ч, үр дүнгүй хоцорчээ. 1653 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа хошуудын Очирт сэцэн тайж өөрийн дүү [[Аблай тайш]]тай албат ард, мал хөрөнгө, нутаг бэлчээрийн төлөө маргалдаж, дайтахад хүрэв. Ийнхүү дотооддоо дайтахад Хөндлөн убаши нь өөрийн холбоотон Дөрвөдийн тайш Даян Омботой хамтаар Аблай тайшийг дэмжиж, Очирт сэцэн тайж, [[Сэнгэ хунтайж]], [[Хойд (овог)|Хойд]] аймгийн тайш [[Султан тайш|Султан]] нарын цэргийн эвсэлтэй олон удаа байлдаж, 1661 онд бүр мөсөн ялагдав. 1663 онд Хөндлөн убаши өөрийн 3000 өрх, дөрвөдийн тайш Даян Омбо 1000 өрх ардаа авч Ижил мөрний зүгт оргон зайлсан байдаг. Мөн тэдний ардаас хошуудын Аблай тайш харьяат ардаа дагуулан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Торгууд]]ыг түшихээр очив. Гэвч 1669 онд Аблай тайш, Хөндлөн убаши, Даян Омбо нар ивээлдээ авсан Торгуудын [[Пунцаг хан]]ы орд өргөөг гэнэдүүлэн довтолж [[Шүхэр Дайчин]]ыг их хэмжээний ардтай нь олзлоход Пунцаг хан тэргүүтэй зарим торгууд нар Ижилийн баруун эрэгт зугтан гарч, Оросын эзэн хаанаас тусламж хүсчээ. Гэтэл Аблай тайш, Хөндлөн убаши хоёр олзолсон торгуудаа булаацалдан муудаж, салж нутаглав. Энэ явдлыг мэдсэн [[Очирт сэцэн хан]] 1671 онд өөрийн цэргээ авч, Ижил мөрний зүүн эргээр нүүдэллэж байсан Хөндлөн убаши, Даян Омбо нарын ноёдыг довтлон бут ниргэв. Мөн баруун талаас нь [[Аюук хан|Аюук]] болон Дөрвөдийн ноён Солом Цэрэн, торгуудын ноён Дугар нар Аблайн армитай байлдаж ялан, олзлов. Аюук хан олзолсон [[Аблай тайш]]ийг Оросын талд тушаасан юм. Харин Хөндлөн убашийг [[Шүхэр Дайчин]] ноёны хамтаар Төвөдөд цөлж, харьяат ардыг хүү Дорж тайшаар удирдуулж хуучин нутаг [[Эрчис мөрөн]] рүү буцаажээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: [[Ханай ноён Хонгор]] * Эх: [[Ахай хатан]] * Хөвгүүн: Хөндлөн убаш нь нийт 16 хөвгүүнтэй. Ууган хөвгүүний нэр нь Дорж тайш бусад хөвгүүдийн нэр тодорхойгүй == Эшлэл == [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1671 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хошууд ястан]] f05u0vutpg5vgswdgid56e68qvp47j9 0 122687 867935 835865 2026-08-30T21:08:38Z Chongkian 21163 Chongkian moved page [[Боловсрол соёл эрх зүйн дээд сургууль]] to [[Зохиомж Их Сургууль]]: https://www.facebook.com/Zokhiomj/ 835865 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Боловсрол соёл эрх зүйн дээд сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. [[Файл:0A3A7934(1).jpg|thumb|alt=Зохиомж|Болосврол соёл эрх зүйн дээд сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} lqx9rmjpj0o0sfqmiza3w8tpycrmvd4 867937 867935 2026-08-30T21:08:51Z Chongkian 21163 867937 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. [[Файл:0A3A7934(1).jpg|thumb|alt=Зохиомж|Болосврол соёл эрх зүйн дээд сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} 514gruvbtcupf8iqaji011bvs5hzx4n 867938 867937 2026-08-30T21:09:03Z Chongkian 21163 867938 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:0A3A7934(1).jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} qao29ninehy89t441zintogi299skv0 867939 867938 2026-08-30T21:09:48Z Chongkian 21163 867939 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:0A3A7934(1).jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} r1rownpga9afow16zignbjz02s3hebr 867940 867939 2026-08-30T21:10:25Z Chongkian 21163 867940 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Zokhiomj University.jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} qem6dvh9ufstuoqvdpu0o5ch1nmosqt 867941 867940 2026-08-30T21:10:59Z Chongkian 21163 867941 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Zokhiomj University.jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] {{Mongolia-stub}} hlahb4cu7r8hjezrvnj69xbz46elg5j 10 124394 867768 716360 2026-08-30T12:00:03Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867768 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс улс/Жааз Улс/doc]] oez19z9vtp19k70bxa4wu9mvipez3fs 0 125908 867849 727165 2026-08-30T13:41:00Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867849 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Топкапи ордон]] tqxtum8oomihuz87j10fvrgo35b5elq 14 126397 867870 734518 2026-08-30T13:59:09Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867870 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Грек-language text]] ka5595t4tt76hfn3pa22sf2ft7p7v4j 14 126409 867867 735222 2026-08-30T13:58:28Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867867 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Казах-language text]] ehkbai26cgrz69yxj59qjh26j5hn8rn 14 126431 867893 734638 2026-08-30T14:08:39Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867893 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Польш-language text]] i17tonsfstj3xtteidw1pd7qtjgs49d 14 126845 867813 792242 2026-08-30T13:11:26Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867813 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Африкаанс-language text]] k8ck4236u4kss5r8nomy87h91t1uw7c 14 126847 867814 735710 2026-08-30T13:11:53Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867814 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Албани-language text]] 3x2la3yp6zon1eq02oeb2u4cx2yxmjf 14 126848 867815 762735 2026-08-30T13:12:18Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867815 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Амхар-language text]] 6bnskaou73z8xhjjm45y331zaeorkbs 14 126849 867792 798178 2026-08-30T12:15:33Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Эртний Грек-language text]] 867792 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Эртний Грек-language text]] c15y45fo9i3e39daicwbta7tdsot81q 14 126852 867812 733962 2026-08-30T13:11:16Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867812 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Азербайжан-language text]] nggb5n4j15c8iec6b1cpai71tpar8i5 14 126854 867862 734792 2026-08-30T13:55:47Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867862 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Баск-language text]] blwml09hvbkqfgtufrzs2lkw3ta25d3 14 126855 867856 752829 2026-08-30T13:53:41Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867856 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Бавари-language text]] 4pqco0kcekau03nlygxctjerklf34zi 14 126856 867861 736741 2026-08-30T13:55:38Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867861 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Беларусь-language text]] eyu1f3ew5jppbxtupxlcudv6xypbp6n 14 126857 867858 735933 2026-08-30T13:54:13Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867858 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Болгар-language text]] ecmf2x2cggzb3xs46dy8s127x0t1ez5 14 126858 867859 736263 2026-08-30T13:54:33Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867859 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Бирм-language text]] rbakffbvo9545j7egvst17824ei9d54 14 126859 867865 734794 2026-08-30T13:58:04Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867865 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Каталан-language text]] 85trfptq0vsmfw36l4oanvcc47ji1fc 14 126860 867809 764533 2026-08-30T13:10:13Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Цагадайн-language text]] 867809 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Цагадайн-language text]] 2l67ta9plz2ygaqe1b35nkl39gm6fh1 14 126862 867863 763024 2026-08-30T13:57:27Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867863 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Крымын татар-language text]] o282ka070pd8178sl5iwh2qp6chy0kn 14 126863 867811 736068 2026-08-30T13:10:50Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867811 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Хорват-language text]] nmiwrgisepat11fopx69nkhv3rx7l1t 14 126864 867802 735119 2026-08-30T13:02:53Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Чех-language text]] 867802 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Чех-language text]] k58o31k4rbaefh8svtysk7xtl5r4sqx 14 126865 867874 735922 2026-08-30T14:00:17Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867874 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Дани-language text]] 9wocgarlrikmxgyvnlaibwuj84073pa 14 126867 867791 736746 2026-08-30T12:15:12Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Эстони-language text]] 867791 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Эстони-language text]] 6hjlyjlx9s00p2y2p26ibn9d0l7y85g 14 126869 867795 736867 2026-08-30T12:16:41Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867795 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Фарер-language text]] 5a10gj617npd9zrms0l5xvrmihpdi4u 14 126871 867796 737998 2026-08-30T12:21:39Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867796 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Фижи-language text]] 6q9yyz5u41kke43v6gbdc7z3wwqblgm 14 126872 867799 735244 2026-08-30T13:02:03Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867799 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Фин-language text]] i6te6i4sl2y1rpzx2ocq7rcwc2i8xea 14 126873 867871 762163 2026-08-30T13:59:25Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867871 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Гагауз-language text]] sk6qrv6ok0aahcl0944n5yk6j9xyih7 14 126874 867872 734025 2026-08-30T13:59:41Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867872 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Гүрж-language text]] agqjwogdzrijrmj8dj6a9cyhdsj3qe2 14 126875 867868 736307 2026-08-30T13:58:34Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867868 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Гренланд-language text]] ji4kk2ugr9vjry7ojynww4www128xv3 14 126878 867787 735168 2026-08-30T12:13:39Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867787 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Унгар-language text]] 85rgfk1df7qc87535k30406c4xlhfs0 14 126879 867869 735695 2026-08-30T13:59:02Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867869 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Исланд-language text]] oid0871mreukdqphv6sqalnhf3xrn9a 14 126880 867783 734537 2026-08-30T12:10:57Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867783 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Индонез-language text]] e4qp3m1evxnubvrtzfyo3yj3ubxj30q 14 126881 867873 734581 2026-08-30T14:00:00Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867873 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Ирланд-language text]] 5xk1tnkgrzpyuy1cyi4x8n4mnassem0 14 126885 867882 738967 2026-08-30T14:03:27Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867882 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Кхмер-language text]] 215hhezibcqxasiejpxmg9sgc6t7rde 14 126886 867864 736525 2026-08-30T13:57:47Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867864 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Киняруанда-language text]] mvsy6w5tl5er0jtz3603ocwhcl03kx7 14 126889 867880 734574 2026-08-30T14:02:58Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867880 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Курд-language text]] lq5js0q17vvof2li3bx2ldmnb20mwdz 14 126890 867883 736322 2026-08-30T14:03:23Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867883 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Лаос-language text]] qwaz5v7o7yb4rofckf55gj8gx8wsqcr 14 126891 867881 736406 2026-08-30T14:03:26Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867881 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Латви-language text]] 6u68fid16k23t16z2jqhjr9zq700lap 14 126893 867879 761689 2026-08-30T14:02:42Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867879 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Ломбард-language text]] 778ydtkvwju5t2w9d4d2l2gxfqveof8 14 126894 867878 736182 2026-08-30T14:02:24Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867878 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Люксембург-language text]] ddwg2vd9wlcf5r8n22d375vnm7h6x5j 14 126895 867877 735712 2026-08-30T14:02:07Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867877 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Македон-language text]] 2wb5ph6bsxjsze3qq6migg082dhu8fc 14 126896 867817 734011 2026-08-30T13:13:03Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867817 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Малай-language text]] dnq3qfzyxwa9u1l8jrsra9bpwz6tfjy 14 126897 867876 733957 2026-08-30T14:01:46Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867876 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Манж-language text]] ghq5c0tbz17y8byeic2rxyvrm2ilcrz 14 126899 867860 734027 2026-08-30T13:55:32Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867860 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Балба-language text]] fgrin87rjlllxorl50in533mdf9ggjv 14 126901 867808 736246 2026-08-30T13:10:01Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Хойд Сами-language text]] 867808 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Хойд Сами-language text]] 9j8vs08yo2yg4r4rxyclj86gz9943gu 14 126902 867896 734797 2026-08-30T14:09:28Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867896 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Окситан-language text]] bx944n5x5hx0x4h4dax11dfuzbxi7pz 14 126904 867895 775468 2026-08-30T14:09:20Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867895 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Осети-language text]] h3u8s4bg5ku89pkjwx8i80fdesn3may 14 126906 867894 734564 2026-08-30T14:09:03Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867894 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Перс-language text]] ey7ix7tdzgenlu06lixxdf1cm5xbgmg 14 126907 867892 792718 2026-08-30T14:08:22Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867892 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Пьемонт-language text]] 6apxuhvuq7em18a6eq0fxqaw8iav6ud 14 126915 867901 736194 2026-08-30T14:11:52Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867901 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Румын-language text]] hjyckojk4xempz3avy6fvk1rz5vp564 14 126916 867891 734285 2026-08-30T14:08:04Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867891 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Руманш-language text]] q924uludm9igz3qgv9sv8fsk02o4keu 14 126918 867904 739184 2026-08-30T14:13:42Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867904 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Санго-language text]] j6hort8c21ac5cx6zsb4t0uqo2tfjvf 14 126920 867906 797556 2026-08-30T14:13:57Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867906 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Сардини-language text]] l2hjfym9wzad60kqizovgfof4xk7hkv 14 126921 867903 736065 2026-08-30T14:12:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867903 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Серби-language text]] 4tz0gq9mnhxyoatve63emngf7dvye1e 14 126922 867900 738542 2026-08-30T14:11:35Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867900 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Серби-Хорват-language text]] 8mpk7u50px1dxjrsxrqcdn1zo4h2mbr 14 126923 867905 792771 2026-08-30T14:13:46Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867905 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Сицили-language text]] mqaddw3bgktzvjaotjhvfu9w561je4h 14 126925 867899 738994 2026-08-30T14:11:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867899 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Синхал-language text]] 1s91h2br6uo57u9uc5s6gib9rfzsok1 14 126926 867897 735743 2026-08-30T14:10:41Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867897 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Словак-language text]] 6yx4e75c3qd4z9n9tsog85wqp78p3vu 14 126927 867898 736067 2026-08-30T14:11:01Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867898 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Словени-language text]] 2nlvdzyz0hzo3mj7fbllkywmlrlsctj 14 126929 867902 734368 2026-08-30T14:12:10Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867902 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Свахили-language text]] 7w9ccyasbcozwimog6m1q3c45qqgv2w 14 126931 867890 737992 2026-08-30T14:06:26Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867890 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Тажик-language text]] 2ngdr92za4nothc4t39ckut2b0yiam9 14 126932 867818 734686 2026-08-30T13:13:18Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867818 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Тамил-language text]] 7y5qydxfe3duj0hezbptsayyyigglh7 14 126933 867887 775259 2026-08-30T14:05:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867887 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Татар-language text]] 1w380y07rajp0owqn4h9u8zahh8whhh 14 126934 867888 781200 2026-08-30T14:05:25Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867888 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Телүгү-language text]] 0dt4iijff5ut2b76onqdk62fnrah06g 14 126935 867889 734776 2026-08-30T14:06:16Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867889 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Тай-language text]] 6lxs0nkwid68orkgbssi57e4ksee0jn 14 126936 867885 737333 2026-08-30T14:05:09Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867885 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Тигриня-language text]] 5zgjfvq6ac276oc6vil7x2b1qj5fuk2 14 126937 867886 735359 2026-08-30T14:05:10Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867886 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Туркмен-language text]] 3iekcmos82sffbyogbov0rb7vwxg0d9 14 126941 867786 734839 2026-08-30T12:13:18Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867786 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Украин-language text]] fp4r6teer1evc39mk6afug0qmwx4kn1 14 126942 867784 763211 2026-08-30T12:11:12Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867784 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Дээд Сорб-language text]] gcixb9bv3j6dex3m667a5mfpvphnfli 14 126943 867794 734610 2026-08-30T12:16:23Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867794 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Урду-language text]] 72c5zzd1t950ogu0ja9u1b9df2lqbj5 14 126944 867785 764115 2026-08-30T12:13:16Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867785 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Уйгур-language text]] t3yf4mz9ta5k55jjskwculjnscrl2ki 14 126945 867884 734034 2026-08-30T14:04:58Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867884 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Узбек-language text]] m8qib8n7rnpc9gbme2vxt0habkj240g 14 126946 867857 734016 2026-08-30T13:53:49Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867857 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Вьетнам-language text]] kh5lfpw5s9cylrgj6p717i6mhy8kso6 14 126958 867790 782093 2026-08-30T12:14:52Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles with Азербайжан-language sources (az)]] 867790 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles with Азербайжан-language sources (az)]] 2pf9od8uwfcl1p6q5loq2avunb63qpf 0 127532 867851 734657 2026-08-30T13:42:17Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867851 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Шашин шүтэхгүй байдал]] 0ugo04s2338y7o8kr1n30gme5r5lz0s 0 127588 867827 734897 2026-08-30T13:31:26Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867827 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Польшийн улс төр]] 37u3gdca1535asqfy2tx364dhof4pvd 0 127868 867835 736017 2026-08-30T13:34:35Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867835 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Португалын Ерөнхийлөгч]] dpo8ypxm2ywdit4qhkxx9pq3ncyntas 0 127893 867828 736233 2026-08-30T13:31:43Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867828 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Нюнорск]] gxcftvbw5qeo4wxh6937vn7xv3b5bz3 0 127895 867834 736237 2026-08-30T13:34:18Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867834 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Сами хэлнүүд]] ge6qz8jc5670mqf6k65p0zcsaype2re 0 127916 867774 736303 2026-08-30T12:02:38Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867774 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Данийн ерөнхий сайд]] a7ewqwe9od47vsxmrls3he4ww1mk29w 0 128008 867850 736807 2026-08-30T13:41:13Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867850 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Хаитийн Креол хэл]] t1nmgb755gek1z2a95jqjqavvjn4334 0 128255 867775 737671 2026-08-30T12:02:59Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867775 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Литвын Их Гүнт Улс]] 0swetrkth45iav75efmykdh2ch06fn5 0 128259 867820 737714 2026-08-30T13:16:47Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867820 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Лигур хэл]] jowx1c3px18b8xi3ugq68wxpw96dgg5 0 128337 867829 738391 2026-08-30T13:32:06Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867829 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Нахчываны Дээд Хурал]] 2cv9tm5bc08f67euj9duqr1wmdekknm 0 128366 867845 738552 2026-08-30T13:39:31Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867845 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]] pz7mziix8145p31wltulk8zgrr5lex8 14 128637 867789 739956 2026-08-30T12:14:31Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Булганы (хот) хүн]] 867789 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Булганы (хот) хүн]] og4rrgy19m0dxqn3jtvmmnhuerwkuvx 0 128735 867972 849155 2026-08-31T08:31:09Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 867972 wikitext text/x-wiki {{Short description|Газрын тос импортлогч компани}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс компани |company_name=Петровис Энержи Групп |logo=Looogooo.png |industry=Газрын тос |location=Петровис группийн төв оффис, Ерөнхий сайд Амарын гудамж-7, Сүхбаатар дүүрэг, Улаанбаатар 14201, Монгол улс |services=Газрын тосны бүтээгдэхүүний Импорт, Борлуулалт, Хадгалалт, Түгээлт |num_employees=2,400 |website={{URL|www.petrovis.mn}} }} '''ПЕТРОВИС ЭНЕРЖИ Групп''' нь үндэсний хэмжээний тэргүүлэгч, [[газрын тос]] импортлогч компани юм. Монгол улсын хэмжээнд 3-6 төрлийн газрын тосны бүтээгдэхүүн хадгалах боломжтой, 124 сая гаруй литрийн багтаамж бүхий газрын тосны бүтээгдэхүүний 11 агуулах, 9 лабораторитой үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Петровис Энержи Групп нь Монгол орны өнцөг булан бүрт байрлах 360 шатахуун түгээх станцаараа дамжуулан 2 сая 400 мянган хэрэглэгч, 51 мянган харилцагчдаа газрын тосны бүтээгдэхүүний цогц үйлчилгээ үзүүлдэг. Петровис Энержи Групп нь салбартаа анхлан Евро5 стандартыг нэвтрүүлж, олон улсын стандартад нийцсэн хамгийн анхны, хамгийн том бүрэн автомат агуулахыг ашиглалтанд оруулсан юм. “Толгойт” агуулах нь салбартаа анхлан Улсын Итгэмжлэлийг хүлээн авч, бусад салбар лабораторийнхоо шинжилгээ, үйл ажиллагааг давхар баталгаажуулан ажиллаж байна. Тус компани нь технологийн үе шат бүрт чанарын хяналтын тогтолцоог хэрэгжүүлэн, хэрэглэгч, харилцагчдаа чанартай, баталгаатай бүтээгдэхүүнийг найдвартай, тасалдалгүй хүргэж байна. Итгэмжлэгдсэн лабораториуд нь олон улсын ISO, АНУ-ын ASTM, ОХУ-ын ГОСТ, Монгол Улсын MNS стандарт аргачлалын дагуу шаардлага хангасан тоног төхөөрөмж дээр газрын тосны бүтээгдэхүүний чанарын 21 үзүүлэлтийг тогтмол тодорхойлон ажиллаж байна. ==Түүх== Петровис Энержи Групп ХХК нь жил бүр өсөн нэмэгдэж ирсэн шатахууны хэрэгцээг хангахаар Монгол улсын нефтийн салбарын анхны хувийн хэвшлийн компани болж 1997 онд анх байгуулагдсан. 2004 онд Төрийн өмчийн хорооноос зарласан “НИК” ХК-ийг хувьчлах олон улсын тендерт гадаад, дотоодын 4 компани өрсөлдсөнөөс “Петровис” ХХК шалгарч, үйл ажиллагаандаа нэгтгэснээр орон даяар хамгийн өргөн сүлжээтэй эх орныхоо өнцөг, булан бүрд байрлан, чанартай бүтээгдэхүүнийг тасалдалгүй, найдвартай хүргэдэг, тогтсон байгууллагын соёлтой, төлөвшсөн боловсон хүчинтэй, түүчээлэн өрсөлдөх чадвартай ГРУПП болон тэлжээ. ==Үйл ажиллагаа== Петровис Энержи Групп нь зөвхөн газрын тосны бүтээгдэхүүн импортлоод зогсохгүй шатахууны хадгалалт, тээвэрлэлт, газрын тосны хайгуул, газрын тосны бүтээгдэхүүний бөөний болон, жижиглэнгийн худалдаа, тос тосолгооны бүтээгдэхүүний худалдаа, газрын тосны хяналтын лабораторийн чиглэлээр цогц үйл ажиллагааг явуулдаг. Тус групп компани нь Монгол орны хамгийн өргөн сүлжээ бүхий 400 орчим шатахуун түгээх станцаараа дамжуулан алслагдсан сум, суурин газарт ч нийгмийн хариуцлагын хүрээнд шатахууны түгээлт, борлуулалтыг хийн ажилладаг билээ. ==Салбар компаниуд== Петровис Энержи групп нь салбар компаниудаараа дамжуулан дараах үйл ажиллагааг явуулж байна. ===НИК=== “НИК” ХХК нь бүх төрлийн газрын тосны бүтээгдэхүүн, битум, мазутын импорт болон Петровис Энержи Группийн [[Улаанбаатар]] хот, орон нутаг дахь жижиглэн, шатахуун түгээх станц, хадгалалт, тээвэрлэлтийн үйл ажиллагааг хариуцан ажилладаг. Монгол Улсын эдийн засгийг бүрдүүлэгч болсон уул уурхай, зам тээвэр, газар тариалан, үйлдвэрлэл үйлчилгээний томоохон компаниудыг чанартай, баталгаат шатахуунаар тасалдалгүй ханган ажиллаж байна. НИК ХХК нь газрын тосны бүтээгдэхүүний бүрэн шинжилгээний төв болон салбар 9 чанарын лаборатори, 3-6 төрлийн шатахуун хадгалах боломжтой 11 агуулахтай. ===ПЕТРОСТАР=== “Петростар” ХХК нь бүх төрлийн газрын тосны бүтээгдэхүүн, битум, мазутын импорт болон Петровис Энержи Группийн Улаанбаатар хот болон орон нутаг дахь жижиглэн борлуулалт, Петровис карт, Петровис талон, С24 конвениенс дэлгүүр, Авто угаалгыг хариуцан ажиллаж байна. ===ПЕТРОВИС ТРЕЙДИНГ=== “Петровис Трейдинг” ХХК нь газрын тосны бүтээгдэхүүний хадгалалт, тээвэрлэлт, түгээлт, томоохон харилцагч, компаниудын газрын тосны бүтээгдэхүүний хангамж, үйлчилгээг дагнан хариуцдаг. Чанартай бүтээгдэхүүнийг аюулгүй, тасалдалгүй нийлүүлэхээс гадна тухайн Уул уурхайн компанийн онцлогт тохируулан шатахууны сав, агуулах барих, техник тоног төхөөрөмжид нь засвар үйлчилгээ хийх, сэлбэг нийлүүлэх, газрын тосны бүтээгдэхүүний мэргэжлийн зөвлөгөө өгөх зэрэг үйлчилгээг үзүүлэн ажиллаж байна. ===ПЕТРОВИС ТОС=== “Петровис тос” ХХК нь дотоодын зах зээл дээрх тос тосолгооны бүтээгдэхүүний борлуулалтын хамгийн том, хамгийн анхдагч компани билээ. Бид чанар, борлуулалтаараа дэлхийд тэргүүлэгч АНУ-ын “Exxon mobil” компанийн Mobil, ОХУ-ын Sintec брэндийн албан ёсны дистрибьютер бөгөөд тус брэндүүдийн тос тосолгооны материал, хөргөлтийн шингэн, автохимийн бүтээгдэхүүнийг Монгол орныг хамарсан хамгийн өргөн сүлжээгээрээ борлуулан хүргэж байна. ===ПЕТРОТРАК=== “Петротрак” ХХК нь Петровис Энержи группийн шатахуун тээврийн үйл ажиллагаа, сэлбэг хэрэгсэл, засвар үйлчилгээг дагнан хариуцдаг. БНХАУ-ын “BEIBEN TRUCK” компанийн албан ёсны дистрибьютер бөгөөд хүнд даацын автомашин, мөн хүнд даацын автомашины сэлбэг, дугуйн худалдаа болон хүнд даацын автомашины суурин ба явуулын засвар үйлчилгээ, ачаа тээврийн үйлчилгээ үзүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна. ПЕТРОВИС Энержи Групп нь байгуулагдсан цагаасаа хойш монгол орны газрын тосны салбарт тэргүүлэгчийн байр сууриа хадгалсаар ирсэн билээ. Монгол Улсын Засгийн газар, МҮХАҮТ хамтран Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй 100 шилдэг аж ахуйн нэгжийг жил бүр шалгаруулдаг бөгөөд ПЕТРОВИС Энержи Групп болон түүний салбар компаниуд сүүлийн жилүүдэд тогтмол тус жагсаалтын эхний аравт эрэмбэлэгдэж ирсэн. Мөн жил бүр шилдэг татвар төлөгч байгууллагаар шалгардаг. ==Компанийн нийгмийн хариуцлага== Петровис Энержи Групп нь сүүлийн 5 жилд 50 гаруй нийгмийн хариуцлагын төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж, хамтран ажилласан байна. Тухайлбал "Улаанбаатар Сонгдо" эмнэлгээс санаачлан хэрэгжүүлж буй "Зүрх мартахгүй" төсөлд нэгдэн 20 сая төгрөг, COVID-19-ийг илрүүлэх 40 сая төгрөгийн өртөг бүхий 3000 ширхэг түргэвчилсэн оношлуурыг хандивлаж байв. Мөн “Миний машин хогтой, Миний байгаль хоггүй” уриатай аяныг хоёр жилийн хугацаанд орон даяар байрлах шатахуун түгээх станцаараа дамжуулан хэрэгжүүлсэн. Эрдэнэт хүний амь насыг эрсдэхээс сэргийлэх зорилготой хэрэгжүүлж буй “Цэгцлэгч” төслийг Петровис Энержи Групп дэмжин 150.000.000 төгрөг, Багануур дүүрэг, 21 аймагт 22 ширхэг хүчилтөрөгч өтгөрүүлэгч аппарат хандивлаж байжээ. Мөн орон нутгийн эмнэлгийн байгууллагад нийт 22 сая төгрөгийн үнэ бүхий шатахууныг хандивласан юм. “Чулуут Тул” НҮТББ-ын [[загас]] судлаачид хамтран [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн Тариат суманд 2019 оноос “Чулуут Тул 2030” төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд Петровис Энержи Групп гурав дахь жилдээ уг төслийг дэмжин ажиллаж байна. Петровис Энержи Групп 2018 оноос хойш та дахь жилдээ Rally for Rangers аянтай хамтран байгаль хамгаалагчдын дэмжин ажиллаж байна. Монгол Экологи төв ТББ болон Петровис Энержи Групп хамтран хэрэгжүүлж буй Rally for Rangers аяны хүрээнд одоогийн байдлаар 100 гаруй байгаль хамгаалагчид бартаат замын туулах чадвар сайтай мотоциклийг хүлээлгэн өгөөд байна. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадны холбоос== {{commonscat}} [[Ангилал:1997 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын эрчим хүчний эдийн засаг]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 8r6i47fcu9jnzd46k02xc9rvmant5gs 14 128981 867968 804355 2026-08-31T05:18:27Z Chongkian 21163 867968 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Ховд аймаг| ]] 5inrd9g7kse1dq5q23g2dviib17x3tj 14 128985 867969 804362 2026-08-31T05:26:35Z Chongkian 21163 867969 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Ховд аймаг| ]] 5inrd9g7kse1dq5q23g2dviib17x3tj 0 132376 867824 763093 2026-08-30T13:26:01Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867824 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Герман хэлний Дорнод Франк аялгууд]] g7qd0ypq5wyqftdpfzt5kly0mj7kg4l 14 132408 867810 763313 2026-08-30T13:10:38Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867810 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Ангилал:Articles containing Хятад-language text]] rph9xuytyy802caqb1cfpho17rj6xld 0 133404 867826 768445 2026-08-30T13:27:34Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867826 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Молекул оношилгоо]] cxmvwl46w7dcu9v41sb2re8agv49lt0 0 133944 867832 772882 2026-08-30T13:33:03Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867832 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бараа үйлчилгээ]] 4dg45ke0aa7fsiy1gxuj2qbcy9rdeu3 0 133954 867973 772959 2026-08-31T08:34:16Z ~2026-47328-92 107176 шинэ бүтээлүүдийг нэмэж оруулав 867973 wikitext text/x-wiki АЗЗАЯА Дашдондогийн                1988 онд МУИС-ийн түүхийн ангийг “Түүхч, түүхийн багш” мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр 1999 онд Филиппин улсын нийслэл Манила хотын “Аяала” музейд тайлбарлагч, 2003 онд Австрали Сидней хотод “Монголын Консул”- ын ажилтан, Хоонзби дүүргийн “Моунтколо” дунд сургуулийн багш, 2011 онд “Өдрийн сонин”-д сурвалжлагч, 2012 онд “Блумберг TY Mongolia”-д Захиргаа Бизнес хөгжлийн захирал зэрэг ажилууд хийжээ. 1992 оноос эхлэн Австрали, Итали, Филиппин, Пакистан, Америк зэрэг олон улсаадад ажиллаж, амьдрахдаа хүүхдийн уран зохиолын салбарт шимтэн дурлаж, “Чонын амьдрал” (2000) хэмээх ном орчуулж, “Орчин цагийн шидэт үлгэрүүд” (2015), " Саран охин Саарал муур тэргүүтэй шидэт үлгэрүүд" (2018), " Чимээгүй салхи" (2022), " Хүүхдийн шүлгүүд Poems for Kids"(2026) нэртэй номнууд бичиж хэвлүүлэн, бие даасан уран зургийн үзэсгэлэн гаргажээ. sufd36devw62hi4odai3lekt8477n8a 0 134129 867822 774233 2026-08-30T13:25:27Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867822 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Күсама Яёй]] fk7ucvk8whbgip7xwnwreo6miip9jle 14 134269 867801 775273 2026-08-30T13:02:34Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867801 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Чечень-language text]] 03e9wisoubvo30vqj118fiw09yq2d6q 0 135509 867836 786513 2026-08-30T13:34:54Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867836 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монгол 2006 оны Зуны Олимпод]] 5nsqml8y1u5ofpbpsqv5e0c3bofv616 0 136191 867782 789987 2026-08-30T12:05:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867782 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #redirect [[Джузеппе Гарибальди]] ghtqmbg91o3icfrognzahumh4ffctk6 14 136619 867793 792567 2026-08-30T12:15:56Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Articles containing Шотланд Гел-language text]] 867793 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Шотланд Гел-language text]] swkw2cyxepu5lvvldcs8v2cpn9vbwdj 14 136709 867800 792948 2026-08-30T13:02:24Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867800 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Хинди-language text]] e5kow1phj304fyeg18wcajqbrir80ok 14 136903 867816 793611 2026-08-30T13:12:21Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867816 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Армени-language text]] pehj75z2pltkvo0n126gobkoq9z193k 14 137126 867875 795421 2026-08-30T14:01:25Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867875 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Марати-language text]] 6r9e98rfkuqcl0xf3uhh5won398ut6w 14 137131 867866 795434 2026-08-30T13:58:05Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867866 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Articles containing Каннада-language text]] pq8f8ahgjzbcembwmlseh52ltzw3xql 14 137256 867788 796381 2026-08-30T12:14:11Z ~2026-46867-39 107161 Removed redirect to [[Ангилал:Донки Конг]] 867788 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Донки Конг]] sef23dp9kwz541kb3cfy64u4h6z6641 0 139332 867915 866740 2026-08-30T18:31:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867915 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль|image_name=Tartu Ülikool logo.svg|endowment=|budget=€264 million (2024)<ref>{{citation |title= University in brief |url= https://ut.ee/en/content/university-numbers |website= ut.ee |access-date= 2025-03-31 |archive-date= 2025-04-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250402223617/https://ut.ee/en/content/university-numbers |url-status= dead }}</ref>|faculty=2,001<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|administrative_staff=1,538<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|students=14,778<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|undergrad=9,327<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|postgrad=4,317<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|doctoral=1,134<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|other=|city=[[Tartu]]|province=|country=[[Estonia]]|coor={{Coord|58|22|52|N|26|43|13|E|type:edu}}|campus=Urban ([[University town]])|free_label=|free=|sports=|colours={{color box|#FFFFFF}} [[White]]<br> {{color box|#0072CE}} [[Blue]]|nickname=UT, unitartu|mascot=Tiksu<ref>{{Cite web |date=2022-06-13 |title=Tiksu the mascot {{!}} Tartu Ülikool |url=https://ut.ee/en/tiksu |access-date=2025-03-28 |website=ut.ee |language=en}}</ref>|affiliations=CBUR, [[European University Association|EUA]],<br /> [[Coimbra Group]], <br/> [[Utrecht Network]], <br/> [[Atomium Culture]]<br> [[Guild of European Research-Intensive Universities]]|logo=Tartu Ülikool logo.svg.png|footnotes=}} [[Файл:Tartu University 05.jpg|thumb|295x295px]] [[Файл:Tartu basketball logo.png|thumb]] '''Тартугийн их сургууль''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Tartu Ülikool'') - [[Эстони]] улсын [[Тарту]] хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Эстонийн үндэсний их сургууль юм. Мөн тус улсын хамгийн том, хамгийн эртний их сургууль юм. Тус их сургуулийг 1632 онд Шведийн Ливони, Ингриа, Карелийн амбан захирагч барон Йохан Скайтте Академи Густавиана нэрээр үүсгэн байгуулж, хааныг 11-р сарын 6-нд таалал төгсөхөөс өмнөхөн Густав Адольфийн батламж бичгийг гардаж авсан байдаг. Тус их сургуульд 14,300 орчим оюутан суралцаж байгаагаас 1,800 гаруй нь гадаадын оюутнуууд байдаг юм. Ихэнх хичээлийг [[Эстони хэл|Эстони хэлээр]] заадаг. Гэсэн хэдий ч Англи хэлээр заадаг 30 хөтөлбөр байдаг: гурав нь бакалаврын түвшинд, 27 нь магистрын түвшинд, үүнд Аналитик химийн чиглэлийн Эразмус Мундус хөтөлбөр орно. Их сургуулийн түүхэн барилгууд нь "Соён гэгээрлийн үеийн их сургуулийн үзэл санааны илэрхийлэл" хэмээн Европын өвийн жагсаалтад орсон байна. Тартугийн Их Сургууль нь Коимбра групп болон Утрехт сүлжээний гишүүн юм. Их сургуулийн сахиус нь Тиксу хэмээх хөх шувуу юм. Тус их сургууль нь анх Шведийн Ливони мужид ''Густавиана академи'' нэртэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Шведийн эзэнт гүрэнд [[Уппсала их сургууль|Упсала их сургуулийн]] дараа (Шведийн [[Өпсала|Уппсала]] хотод) болон Або академийн өмнөх ( [[Финланд|Финляндын]] Турку ) хоёр дахь их сургууль байв. Академийн өмнөх үндэс нь 1583 онд [[Стефан Батори|Стефан Баторигийн]] (тухайн үеийн Польш-Литвийн хаан) үүсгэн байгуулж, Тарту (Дорпат) Польш-Литвийн захиргаанд байсан 1601 он хүртэл оршин тогтнож байсан иезуит гимнастикийн ''Dorpatense гимнази'' сургууль байв. Тартугийн Их Сургуулийн төв байрны барилга нь Эстонийн сонгодог архитектурын хамгийн гайхалтай жишээнүүдийн нэг юм. Энэхүү барилгыг 1804-1809 оны хооронд герман архитектор Иоханн Вильхельм Краузегийн төслийн дагуу барьсан. == Ректорууд (1802 оноос хойш) == * Паррот, Георг Фридрих (1803, 1805—1806, 1812—1813, 1802 оноос проректор) * Балк, Даниил Георг (1803—1804) * Гаспари, Адам Христиан (1804—1805) * Мейер, Карл Фридрих (1806—1808) * Дейч, Кристиан Фридрих (1809—1810) * Гриндель, Давид Иероним (1810—1812) * Стикс, Мартин Эрнст (1814, проректор 1813—1814) * Рамбах, Фридрих Эберхард (1814—1816) * Штельцер, Христиан Юлий Людвиг (1816) * Гизе, Фердинанд (1817—1818, проректор 1816—1817) * Эверс, Иоганн Филипп Густав фон (1818—1830) * Паррот, Иоганн Фридрих (1831—1834, проректор 1830—1831) * Мойер, Иван Филиппович (1834—1836) * Нейе, Фридрих Фридрихович (1836—1839, 1843—1851) * Ульман, Карл Христиан (1839—1841) * Фолькман, Альфред Вильгельм (1842, проректор 1841—1842) * Гаффнер, Эдуард Иванович (1851—1858) * Биддер, Фридрих Генрих (1858—1865) * Самсон фон Гиммельшерна, Гвидо-Герман Карлович (1865—1868) * Эттинген, Георг фон (1868—1876) * Мейков, Оттомар Фридрихович (1876—1881, 1890—1892) * Валь, Эдуард фон (1881—1885) * Шмидт, Александр Александрович (1885—1890) * Будилович, Антон Семёнович (1892—1901) * Филиппов, Александр Никитич (1901—1903) * Левицкий, Григорий Васильевич (1903—1905) * Пассек, Евгений Вячеславович (1905—1908) * Алексеев, Виссарион Григорьевич (1909—1914, 1917—1918, проректор 1908—1909) * Пусторослев, Пётр Павлович (1915—1917) * Дегио, Карл Константинович (1918) * Петер Пылд (куратор, 1919) * Генрих Коппель (1920—1928) * Йохан Кыпп (1928—1937) * Рихард Хуго Кахо (1938—1940) * Генрих Рийкоя (1940) * Кант, Эдгар (түр, 1941—1944) * Круус, Ханс Хансович (1940—1941, 1944) * Коорт, Альфред Юрьевич (1944—1951) * Клемент, Фёдор Дмитриевич (1951—1970) * Кооп, Арнольд Викторович (1970—1988) * Юри Кярнер (1988—1993) * Тульвисте, Пеэтер (1993—1998) * Аавиксоо, Яак (1998—2006) * Тыну Лехтсаар (үүрэг гүйцэтгэгч, 2006—2007) * Алар Карис (2007—2012) * Волли Кальм (2012—2017) * Тыну Лехтсаар (2017—2018) * Тоомас Ассер (Toomas Asser, 2018- ) Цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20120220075729/http://www.ut.ee/index.aw/set_lang_id=2 [[Ангилал:Тарту Их Сургууль]] [[Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 6xxpj3a9n5wds4p3krwso6y80wj5hyi 0 140652 867847 822552 2026-08-30T13:40:15Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867847 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Төсөл]] 9c6v0271donigns0538enctbyq8ni3l 0 140681 867844 822586 2026-08-30T13:39:15Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867844 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хүлэмжийн байршил]] 2zwzywl8ddtf8eccqjnyb59sr8j2y1i 0 140682 867778 822589 2026-08-30T12:04:02Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867778 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[НАРНЫ ЭРЧМЭЭР АЖИЛЛАДАГ ХҮЛЭМЖ]] 25lco380vykyn4rdh4ojlncse8kdqrr 0 140683 867843 822591 2026-08-30T13:38:59Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867843 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ургамлын физиологийн онол]] 87slgoik1ko5vj6234fez4rp7fl3q64 0 141008 867833 823680 2026-08-30T13:33:14Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867833 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Нас]] c7gjbghkf0a2qb7bsrr4pdev26wl96q 0 141161 867842 825059 2026-08-30T13:38:41Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867842 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сар бүрийн цаг агаарын тойм (сэтгүүл)]] 22iiqyuiikmo6x9aejohhrb1k23pfhv 0 141225 867779 825200 2026-08-30T12:04:56Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867779 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дийп спрингсийн коллеж]] o9gt11vcj8rv5ju9wh8yh3vnjxph9p1 0 141284 867780 825367 2026-08-30T12:05:00Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867780 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Калифорны Эргийн Их Сургууль]] nssf3t02coovac8wc6oj0bno71hspv7 0 141285 867825 825370 2026-08-30T13:26:19Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867825 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Калифорнын урлаг уран сайхны коллеж]] hes5dzi1nzhyk74iwk63p4asnnn26fr 0 142913 867914 856172 2026-08-30T18:16:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867914 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 13,000 (2025) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' нь Монголын олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг конгломерат компани юм. Групп нь 20 гаруй охин компани, нэг хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар ноолуурын үйлдвэрлэл, автомашин ба уул уурхайн техник, банк санхүү, олон улсын худалдаа, аялал жуулчлал, үл хөдлөх хөрөнгө, хүнс, эрүүл мэнд зэрэг салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. Монгол Улсын хамгийн том хувийн хэвшлийн ажил олгогчдын нэг юм.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Моторс]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Проперти ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] hgbcnjktn4rtqp43mp4376wuci5lf52 0 143752 867846 839490 2026-08-30T13:39:50Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867846 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрэны довтолгоо]] nzgjbrmb67s01zvl7hh95bhiq0wzzqz 0 143753 867852 839237 2026-08-30T13:42:42Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867852 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрэны довтолгоо]] nzgjbrmb67s01zvl7hh95bhiq0wzzqz 10 143926 867769 840139 2026-08-30T12:00:22Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867769 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс програмчлалын хэл/doc]] qz893gco306ryxbc81ly6ea5p3uvpsm 0 144073 867854 841293 2026-08-30T13:43:09Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867854 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чонжун, Курёгийн ван]] k8to0t8aux1ygt5oubyuqbq38zvrl8o 5 144464 867776 851194 2026-08-30T12:03:15Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867776 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Википедиагийн хэлэлцүүлэг:Боталлакят]] pwm0c5zay67bfwnoyb6jh07d16mjyq9 0 144834 867830 845954 2026-08-30T13:32:30Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867830 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Дарга]] dh7oaou1g2gstm5bwu88ln4ftvqlp30 0 144980 867950 867564 2026-08-31T00:32:27Z ~2026-47206-70 107170 867950 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгараас Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулсан гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. b2ns97s9cy22v1cf13faixs7lwu9x2i 867952 867950 2026-08-31T01:23:22Z ~2026-47206-70 107170 867952 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулсан гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. pybly90xp038kv6gwue3glu7quu6mf5 867953 867952 2026-08-31T01:25:56Z ~2026-47206-70 107170 867953 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. 2yg7hays6qgvhnc9ai0ks87efi2kc0i 5 145533 867777 851150 2026-08-30T12:03:50Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867777 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Википедиагийн хэлэлцүүлэг:Боталлакят]] pwm0c5zay67bfwnoyb6jh07d16mjyq9 0 145683 867848 851914 2026-08-30T13:40:36Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867848 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Харбиний их театр]] 8owykttpmmbv46qvq30glz5z3vr0sjk 0 147063 867831 861578 2026-08-30T13:32:52Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867831 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Гансүхын Даваабаатар]] a2flfwoq6hcojd6ngkdprlf3ckgu0kr 0 147697 867773 864321 2026-08-30T12:02:22Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867773 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Данийн Баруун Энэтхэгийн мөнгөн тэмдэгт]] lbonlxd0i998bjjtajj2njrvvpvs9lf 3 147728 867840 864492 2026-08-30T13:37:53Z ~2026-46867-39 107161 /* */ 867840 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ТАДУН]] i950td5ix5byfrygq8ufwemqrda9107 0 148030 867944 867072 2026-08-30T22:20:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867944 wikitext text/x-wiki '''Шэнь Миньжуань''' ({{langx|zh|沈敏娟}}, 1972 оны 7 сард төрсөн) нь Хятадын дипломатч. Шэнь Миньжуань 2023 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Монгол Улсад хүрэлцэн ирсэн бөгөөд 10 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьж, БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын үүргээ албан ёсоор эхлүүлсэн байна. Тэрээр Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд ажилласны дараа 2026 оны 7 дугаар сард бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусган эх орондоо буцсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын мэдээлснээр, түүнийг Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. == Элчин сайдын үйл ажиллагаа == Шэнь Миньжуанийн Монгол Улсад ажилласан хугацаанд хоёр орны худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, дэд бүтэц, эрчим хүч, хил орчмын эдийн засгийн хамтын ажиллагаа зэрэг чиглэлд хэд хэдэн томоохон төсөл хэрэгжиж эхэлсэн байна. Хятад судлаач, доктор Х.Баатархүү 2026 оны 7 дугаар сард өгсөн ярилцлагадаа түүний бүрэн эрхийн хугацааг Монгол, Хятадын эдийн засгийн харилцааны зарим удаан хугацаанд шийдэгдээгүй асуудалд ахиц гарсан үе гэж дүгнэжээ. Шэнь Миньжуань нь эдийн засагч мэргэжилтэй бөгөөд дипломат албанд олон жил ажилласан туршлагатай гэж уг ярилцлагад дурдсан байна. Тэрээр өмнө нь БНХАУ-аас Малайз, Индонез улсад суугаа Элчин сайдын яаманд ажиллаж, Монгол Улсад томилогдохоосоо өмнө БНХАУ-ын Гадаад харилцааны яамны Азийн газрын дэд даргаар ажиллаж байжээ. == Хоёр талын харилцаа == Шэнь Миньжуанийн бүрэн эрхийн хугацаанд Монгол, Хятадын харилцааны хүрээнд худалдаа, эдийн засаг, тээвэр, эрчим хүч, хил орчмын хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хоёр улсын төрийн байгууллагууд хэлэлцэн хэрэгжүүлсэн байна. === [[Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам|Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр зам]] === Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын төсөл нь Монгол, Хятадын тээвэр, худалдааны хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Монгол Улсын Зам, тээврийн яамны мэдээлснээр уг төслийн Монголын талын бүтээн байгуулалтын ажил 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд эхэлсэн бөгөөд 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. 2026 оны 3 дугаар сарын байдлаар төслийн хүрээнд төмөр замын доод бүтэц, гүүр болон бусад дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байсан бөгөөд 2027 оны 4 дүгээр сард туршилтын тээвэр эхлүүлэхээр төлөвлөсөн байна. === Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс === 2024 оны 3 дугаар сарын 19-нд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлөөс "Хятад–Монголын Эрээн хот–Замын-Үүд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс" байгуулахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. Тус хамтын ажиллагааны бүсийн нийт төлөвлөсөн талбай 18.03 км² бөгөөд үүнээс Хятадын талын хэсэг 9.03 км², Монголын талын хэсэг 9 км² байхаар төлөвлөгдсөн. Хятадын талын хэсэгт олон улсын худалдаа, логистик, импорт, экспортын боловсруулалт, хил дамнасан аялал жуулчлал болон холбогдох үйлчилгээ хөгжүүлэхээр төлөвлөжээ. === Эрчим хүчний хамтын ажиллагаа === Монгол Улсын баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилготой Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцын төсөл нь Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Уг төсөл нь 90 МВт-ын суурилагдсан хүчин чадалтай байхаар төлөвлөгдсөн бөгөөд баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх, дотоодын цахилгаан үйлдвэрлэлийг өсгөх зорилготой. == Хэрэгжсэн төслүүд == Шэнь Миньжуанийн Монгол Улсад ажилласан хугацаанд Монгол, Хятадын хамтын ажиллагааны хүрээнд дараах томоохон төслүүдэд ахиц гарсан байна. * Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам; * Замын-Үүд–Эрээн хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс; * Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станц; * Дорноговь аймаг дахь газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эдийн хангамжтай холбоотой хамтын ажиллагаа; * Улаанбаатар хотын Ногооннуур орон сууцны хороолол; * Улаанбаатар хотын Сэлбэ дэд төвийн бүтээн байгуулалтын ажил. Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр замын бүтээн байгуулалт 2025 онд эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсын Зам, тээврийн яам 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байгааг мэдээлсэн. Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийг байгуулах шийдвэрийг БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл 2024 оны 3 дугаар сард гаргасан. Харин эдгээр төслийг Шэнь Миньжуанийн хувийн санаачилга, эсхүл зөвхөн түүний үйл ажиллагааны үр дүн гэж үзэхээс илүүтэй Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын болон холбогдох байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжсэн төслүүд гэж авч үзэх нь зүйтэй. == Элчин сайдын бүрэн эрхийн хугацааны төгсгөл == 2026 оны 7 дугаар сарын 21-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал Шэнь Миньжуанийг эх орондоо буцахтай нь холбогдуулан хүлээн авч уулзсан байна. Ерөнхий сайдын албан мэдээлэлд дурдсанаар, Шэнь Миньжуань Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд томилолтоор ажилласан байна. Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх түүнийг хүлээн авч уулзан, Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. == Ашигласан эх сурвалж == *{{cite news |last=Энхмаа |first=Э. |title=Х.Баатархүү: Монгол Хятадын эдийн засгийн харилцааны олон асуудлыг шийдэхэд Элчин сайд Шэнь Миньжуань-ий идэвх зүтгэл их байлаа |url=https://gogo.mn/r/4m0nkn |work=GoGo |date=2026-07-25 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=БНХАУ-ын Элчин сайдыг хүлээн авч уулзлаа |url=https://president.mn/38793/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=ТАНИЛЦ: Зам, тээврийн салбарт хийгдэж буй онцлох ТАВАН ажил |url=https://mrt.gov.mn/i/4973 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-31 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажлын явцтай танилцлаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4941 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-13 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=国务院关于设立中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区的批复 |url=https://www.nhc.gov.cn/bgt/gwywj2/202403/aa11cc53ee664ec0bfd05bccc758c561.shtml |publisher=中华人民共和国国务院 |date=2024-03-19 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区：推动“通道经济”转化为“产业经济” |url=https://www.elht.gov.cn/c/2024-04-08/97030.shtml |publisher=二连浩特市人民政府 |date=2024-04-08 |access-date=2026-08-16 }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |title=Ерөнхий сайд Н.Учрал БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Шэнь Миньжуанийг хүлээн авч уулзав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27710 |publisher=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} [[Ангилал:Хятадын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол дахь Хятадын элчин сайд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] 8q4iob5s0ydqk3px3n9b258srijpnqr 0 148153 867949 867700 2026-08-30T23:24:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867949 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын үндэстний их сургууль''' (товч. '''ӨМҮИС'''; хятад. 内蒙古民族大学; англи. ''Inner Mongolia Minzu University'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Тунляо хотод байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1958 онд үүсэлтэй. 2000 онд гурван сургууль нэгдэн одоогийн нэрээр байгуулагдсан. [[Файл:Location_of_Tongliao_Prefecture_within_Inner_Mongolia_(China).png|thumb|Сургууль байрлах Тунляо хот, Өвөр Монгол]] == Үндсэн мэдээлэл == Төрөл: төрийн өмчит үндэстний их сургууль Байршил: Тунляо Байгуулагдсан он: 1958 Цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20200510195202/https://www.imun.edu.cn/ == Түүх == Тус сургуулийн үндэс 1958 онд Тунляод байгуулагдсан багш, эмнэлэг, мал аж ахуйн сургуулиудаас эхэлсэн. Дараа нь эдгээр сургуулиуд '''Өвөр Монголын үндэстний багшийн дээд сургууль''', '''Өвөр Монголын монгол анагаах ухааны дээд сургууль''', '''Жирим мал аж ахуйн дээд сургууль''' болон өргөжсөн. 2000 онд гурвыг нь нэгтгэж '''Өвөр Монголын үндэстний их сургууль''' байгуулсан. 1998 онд магистр, 2021 онд доктор олгох эрх авсан. == Бүтэц == Тус сургууль Холингол болон Шармөрөн гэсэн хоёр кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: Монгол судлалын сургууль Монгол анагаах ухааны сургууль Боловсролын сургууль Утга зохиол, түүхийн сургууль Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн сургууль Анагаах ухааны сургууль == Эх сурвалж == [https://web.archive.org/web/20200510195202/https://www.imun.edu.cn/ Өвөр Монголын үндэстний их сургуулийн цахим хуудас] [[:zh:内蒙古民族大学|Хятад Википедиа: Өвөр Монголын үндэстний их сургууль]] == Зураг == [[c:Category:Tongliao|Category:Tongliao]] — Тунляо хотын зураг сонгож болно Одоогоор сургуулийн үндсэн кампусын чөлөөт зураг Commons дээр ховор. qnr185a6difzl0y0oe0ycw6lnwujgwq 0 148155 867948 867702 2026-08-30T23:24:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867948 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль''' (товч. '''ӨМАУИС'''; хятад. 内蒙古医科大学; англи. ''Inner Mongolia Medical University'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөххот хотод байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1956 онд байгуулагдсан. 2012 онд одоогийн нэрээ авсан. [[Файл:Location of Hohhot Prefecture within Inner Mongolia (China).png|thumb|Сургууль байрлах Хөххот хот]] == Үндсэн мэдээлэл == Төрөл: төрийн өмчит анагаах ухааны их сургууль Байршил: Хөххот Байгуулагдсан он: 1956 Цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20200424090631/https://www.immu.edu.cn/ == Түүх == Тус сургууль 1956 онд '''Өвөр Монголын анагаах ухааны дээд сургууль''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1958 онд ӨМӨЗО-ны харьяанд шилжсэн. 1978 онд магистрант элсүүлж эхэлсэн. 1981 онд магистр олгох эрх авсан. 2012 онд нэрийг нь '''Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль''' болгон өөрчилсөн. 2018 онд доктор олгох эрх авсан. == Бүтэц == Тус сургууль Хөххотод Алтаншан, Шинхуа, Шилийн гол гэсэн гурван кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: Үндсэн анагаах ухааны сургууль Монгол анагаах ухааны сургууль Эмийн сургууль Хятад анагаах ухааны сургууль Нийгмийн эрүүл мэндийн сургууль Сувилахуйн сургууль == Эх сурвалж == [https://web.archive.org/web/20200424090631/https://www.immu.edu.cn/ Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургуулийн цахим хуудас] [https://zh.wikipedia.org/wiki/内蒙古医科大学 Хятад Википедиа: Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль] == Зураг == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hohhot Category:Hohhot] — Хөххотын зураг сонгож болно Одоогоор сургуулийн үндсэн кампусын чөлөөт зураг Commons дээр ховор. ayidtglpxm1wz2eeampiwmwskm2q3h9 0 148161 867797 2026-08-30T13:00:21Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "'''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур") эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''"Талай Тайши"'' эсвэл ''"Далай Тайши"''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖泰什"'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн..." 867797 wikitext text/x-wiki '''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур") эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''"Талай Тайши"'' эсвэл ''"Далай Тайши"''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖泰什"'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[тайш]], [[Ойрад|Ойрадын]] улс төр, цэргийн нэр нөлөө бүхий зүтгэлтэн байв. Тэрээр XVII зууны эхний хагаст Дөрвөдийн тэргүүлэх ноёдын нэг байж, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Атвудын үздэгээр Далайбаатар тайш нь тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг Ойрадын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд,{{sfn|Atwood|2004|p=621}} [[Мияваки Жүнко|Миявакигийн]] хэлснээр Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн ноён хэмээн үзсэн байдаг.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Түүний угсааны салаа нь хожим [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөд Далай хан]] цолтой ноёдын угсаатай холбогдсон хэмээн тэмдэглэгддэг. == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Ойрад]] 4kd9jwcso9163ke50grnnaatn73sfnx 867819 867797 2026-08-30T13:13:58Z HorseBro the hemionus 100126 867819 wikitext text/x-wiki '''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур") эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''"Талай Тайши"'' эсвэл ''"Далай Тайши"''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖泰什"'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}}{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур Тайши"; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖巴图尔泰什"'' гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[тайш]], [[Ойрад|Ойрадын]] улс төр, цэргийн нэр нөлөө бүхий зүтгэлтэн байв. Тэрээр XVII зууны эхний хагаст Дөрвөдийн тэргүүлэх ноёдын нэг байж, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Атвудын үздэгээр Далайбаатар тайш нь тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг Ойрадын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд,{{sfn|Atwood|2004|p=621}} [[Мияваки Жүнко|Миявакигийн]] хэлснээр Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн ноён хэмээн үзсэн байдаг.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Түүний угсааны салаа нь хожим [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөд Далай хан]] цолтой ноёдын угсаатай холбогдсон хэмээн тэмдэглэгддэг. == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Ойрад]] avmtxboeqwrdlj7b9x2604020exkui5 867821 867819 2026-08-30T13:19:18Z HorseBro the hemionus 100126 867821 wikitext text/x-wiki '''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур") эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''"Талай Тайши"'' эсвэл ''"Далай Тайши"''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖泰什"'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}}{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур Тайши"; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖巴图尔泰什"'' гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[тайш]], [[Ойрад|Ойрадын]] улс төр, цэргийн нэр нөлөө бүхий зүтгэлтэн байв. Тэрээр XVII зууны эхний хагаст Дөрвөдийн тэргүүлэх ноёдын нэг байж, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Атвудын үздэгээр Далайбаатар тайш нь тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг Ойрадын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд,{{sfn|Atwood|2004|p=621}} [[Мияваки Жүнко|Миявакигийн]] хэлснээр Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн ноён хэмээн үзсэн байдаг.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Түүний угсааны салаа, 4-р үеийн ач [[Цэрэн]] нь хожим [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөд Далай хан]] цолтой ноёдын угсаатай холбогдсон хэмээн тэмдэглэгддэг.{{sfn|Amarjargal|2024|p=140}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Amarjargal |first=P. |title=ЗАХИРГААНЫ ШИНЖЛЭХ УХААНЫ НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ |publisher=Monkhiin Useg |year=2024 |isbn=978-9919-26-684-4 |edition=2nd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Ойрад]] 43c5vb4fj2178ucvy2tt00bcpezufqo 14 148162 867918 2026-08-30T19:14:20Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Mačva|Мачва}} [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг|Мачва]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн газар зүй|Мачва]] [[Ангилал:Воеводинын газар зүй|Мачва]]" 867918 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mačva|Мачва}} [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг|Мачва]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн газар зүй|Мачва]] [[Ангилал:Воеводинын газар зүй|Мачва]] 9517v3aa7bgd932hdaau1dcj71o9bj5 14 148163 867919 2026-08-30T19:15:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Шумади ба Баруун Серби|Г]] [[Ангилал:Сербийн газар зүй|Шумади]]" 867919 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шумади ба Баруун Серби|Г]] [[Ангилал:Сербийн газар зүй|Шумади]] j2bjxgmhcqa1ne9magjr6vwtd2qtw4w 14 148164 867920 2026-08-30T19:15:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Šumadija and Western Serbia|Шумади ба Баруун Серби}} [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]]" 867920 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Šumadija and Western Serbia|Шумади ба Баруун Серби}} [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] tfy6vik0bsz1paxk8h95uqhy6g7wphv 14 148165 867921 2026-08-30T19:16:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Mačva District|Мачва тойрог}} {{DEFAULTSORT:Мачва тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Мачва]]" 867921 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Mačva District|Мачва тойрог}} {{DEFAULTSORT:Мачва тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Мачва]] cq79a71e3w0tiv9p90xnajlw0oro401 14 148166 867924 2026-08-30T19:27:40Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Moravica District|Моравич тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]]" 867924 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Moravica District|Моравич тойрог}} [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн тойрог]] l5th0zcq70493dpcrddmn74sut0ffgl 14 148167 867926 2026-08-30T19:38:39Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{commonscat|Southern Serbia|Өмнөд Серби}} [[Ангилал:Сербийн газар зүйн бүс нутаг]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]]" 867926 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Southern Serbia|Өмнөд Серби}} [[Ангилал:Сербийн газар зүйн бүс нутаг]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] kols6v0mfglfdbtxo30ihi55mihz7ti 828 148168 867934 2026-08-30T20:36:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { lang = "sr", ["01"] = {name="North Bačka District",isoname="Severnobački okrug",altnames={"North Bačka"}}, ["02"] = {name="Central Banat District",isoname="Srednjebanatski okrug",altnames={"Central Banat"}}, ["03"] = {name="North Banat District",isoname="Severnobanatski okrug",altnames={"North Banat"}}, ["04"] = {name="South Banat District",isoname="Južnobanatski okrug",altnames={"South Banat"}}, ["05"] = {name="West Bačka District",iso..." 867934 Scribunto text/plain return { lang = "sr", ["01"] = {name="North Bačka District",isoname="Severnobački okrug",altnames={"North Bačka"}}, ["02"] = {name="Central Banat District",isoname="Srednjebanatski okrug",altnames={"Central Banat"}}, ["03"] = {name="North Banat District",isoname="Severnobanatski okrug",altnames={"North Banat"}}, ["04"] = {name="South Banat District",isoname="Južnobanatski okrug",altnames={"South Banat"}}, ["05"] = {name="West Bačka District",isoname="Zapadnobački okrug",altnames={"West Bačka"}}, ["06"] = {name="South Bačka District",isoname="Južnobački okrug",altnames={"South Bačka"}}, ["07"] = {name="Srem District",isoname="Sremski okrug",altnames={"Srem"}}, ["08"] = {name="Mačva District",isoname="Mačvanski okrug",altnames={"Mačva"}}, ["09"] = {name="Kolubara District",isoname="Kolubarski okrug",altnames={"Kolubara"}}, ["10"] = {name="Podunavlje District",isoname="Podunavski okrug",altnames={"Podunavlje"}}, ["11"] = {name="Braničevo District",isoname="Braničevski okrug",altnames={"Braničevo"}}, ["12"] = {name="Šumadija District",isoname="Šumadijski okrug",altnames={"Šumadija"}}, ["13"] = {name="Pomoravlje District",isoname="Pomoravski okrug",altnames={"Pomoravlje"}}, ["14"] = {name="Bor District",isoname="Borski okrug",altnames={"Bor"}}, ["15"] = {name="Zaječar District",isoname="Zaječarski okrug",altnames={"Zaječar"}}, ["16"] = {name="Zlatibor District",isoname="Zlatiborski okrug",altnames={"Zlatibor"}}, ["17"] = {name="Moravica District",isoname="Moravički okrug",altnames={"Moravica"}}, ["18"] = {name="Raška District",isoname="Raški okrug",altnames={"Raška"}}, ["19"] = {name="Rasina District",isoname="Rasinski okrug",altnames={"Rasina"}}, ["20"] = {name="Nišava District",isoname="Nišavski okrug",altnames={"Nišava"}}, ["21"] = {name="Toplica District",isoname="Toplički okrug",altnames={"Toplica"}}, ["22"] = {name="Pirot District",isoname="Pirotski okrug",altnames={"Pirot"}}, ["23"] = {name="Jablanica District",isoname="Jablanički okrug",altnames={"Jablanica"}}, ["24"] = {name="Pčinja District",isoname="Pčinjski okrug",altnames={"Pčinja"}}, ["25"] = {name="Kosovo District",isoname="Kosovski okrug"}, ["26"] = {name="Peć District",isoname="Pećki okrug",altnames={"Peć"}}, ["27"] = {name="Prizren District",isoname="Prizrenski okrug",altnames={"Prizren"}}, ["28"] = {name="Kosovska Mitrovica District",isoname="Kosovsko-Mitrovački okrug",altnames={"Kosovska Mitrovica"}}, ["29"] = {name="Kosovo-Pomoravlje District",isoname="Kosovsko-Pomoravski okrug",altnames={"Kosovo-Pomoravlje"}}, ["00"] = {name="Belgrade",isoname="Beograd"}, ["KM"] = {name="Kosovo and Metohija",isoname="Kosovo-Metohija",altnames={"Autonomous Province of Kosovo and Metohija","Kosmet"}}, ["VO"] = {name="Vojvodina",altnames={"Autonomous Province of Vojvodina"}} } 01e8ifo7e0tpfnnqg1t5y2si18zt4j5 0 148169 867936 2026-08-30T21:08:39Z Chongkian 21163 Chongkian moved page [[Боловсрол соёл эрх зүйн дээд сургууль]] to [[Зохиомж Их Сургууль]]: https://www.facebook.com/Zokhiomj/ 867936 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зохиомж Их Сургууль]] suetm7ml2hvi23r37rlnxet29nuo3fz 0 148170 867954 2026-08-31T01:29:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Корк''' (Ирланд: ''Corcaigh'') нь Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд Корк гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Ирландын баруун өмнөд хэсэгт оршдог бөгөөд бүс нутгийнхаа усан боомт, эдийн засаг, соёлын чухал төвд тооцогддог." 867954 wikitext text/x-wiki '''Корк''' (Ирланд: ''Corcaigh'') нь Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд Корк гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Ирландын баруун өмнөд хэсэгт оршдог бөгөөд бүс нутгийнхаа усан боомт, эдийн засаг, соёлын чухал төвд тооцогддог. 22grk2ewomf7subf8lhfa81g311070x 0 148171 867955 2026-08-31T01:30:49Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Лимерик''' (Ирланд: ''Luimneach'') нь Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын гурав дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун дундад бүсэд оршдог. Лимерик гүнлэгийн засаг захиргааны төв болох энэхүү хот нь Шеннон голын эрэг дээр байрладаг бөгөөд баялаг түүх, аж үйлдвэрийн өвтэй." 867955 wikitext text/x-wiki '''Лимерик''' (Ирланд: ''Luimneach'') нь Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын гурав дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун дундад бүсэд оршдог. Лимерик гүнлэгийн засаг захиргааны төв болох энэхүү хот нь Шеннон голын эрэг дээр байрладаг бөгөөд баялаг түүх, аж үйлдвэрийн өвтэй. 28pl6oa4fjrsqni2vnjexz7ktelk2gm 0 148172 867956 2026-08-31T01:31:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Галвэй''' (Ирланд: ''Gaillimh'') нь Ирландын баруун эрэгт орших чухал хот бөгөөд Галвэй гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Ирландын уламжлалт соёл, урлагийн наадам болон оюутны амьдралын эрч хүчтэй байдлаараа алдартай." 867956 wikitext text/x-wiki '''Галвэй''' (Ирланд: ''Gaillimh'') нь Ирландын баруун эрэгт орших чухал хот бөгөөд Галвэй гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Ирландын уламжлалт соёл, урлагийн наадам болон оюутны амьдралын эрч хүчтэй байдлаараа алдартай. az1s5v7ibjxgz7rp1o75xlitrrg6xi2 0 148173 867957 2026-08-31T01:32:46Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Уотерфорд''' (Ирланд: ''Port Láirge'') нь Ирландын зүүн өмнөд хэсэгт орших хот бөгөөд тус улсын хамгийн эртний хотод тооцогддог (НТ 914 онд Викингчүүд байгуулсан). Энэхүү хот нь өндөр чанарын болор шилний (Уотерфорд болор) үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд алдаршжээ。" 867957 wikitext text/x-wiki '''Уотерфорд''' (Ирланд: ''Port Láirge'') нь Ирландын зүүн өмнөд хэсэгт орших хот бөгөөд тус улсын хамгийн эртний хотод тооцогддог (НТ 914 онд Викингчүүд байгуулсан). Энэхүү хот нь өндөр чанарын болор шилний (Уотерфорд болор) үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд алдаршжээ。 rloc7gpdtddk5kw79pbgogbe3r6zi76 0 148174 867958 2026-08-31T01:33:35Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Килькенни''' (Ирланд: ''Cill Chainnigh'') нь Килькенни гүнлэгт орших Ирландын дундад зууны үеийн түүхт хот юм. Тус хот нь Килькенни цайз зэрэг сайн хадгалагдан үлдсэн дундад зууны үеийн уран барилгууд болон гар урлалын уламжлалаараа чухал байр суурь эзэлдэг." 867958 wikitext text/x-wiki '''Килькенни''' (Ирланд: ''Cill Chainnigh'') нь Килькенни гүнлэгт орших Ирландын дундад зууны үеийн түүхт хот юм. Тус хот нь Килькенни цайз зэрэг сайн хадгалагдан үлдсэн дундад зууны үеийн уран барилгууд болон гар урлалын уламжлалаараа чухал байр суурь эзэлдэг. h12hg46q3z8k0j62pemxuzgtqsrcq4x 0 148175 867959 2026-08-31T01:40:47Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Клаксвик''' (Фарер: ''Klaksvík'') нь Фарерын арлуудын хоёр дахь том хотхон бөгөөд Нордойар (Хойд арлууд) бүсийн эдийн засаг, загасны аж үйлдвэрийн чухал төв юм. Бордой аралд орших энэхүү хотхон нь байгалийн гүн уст боомттой бөгөөд далайн бүтээгдэхүүн боловсруу..." 867959 wikitext text/x-wiki '''Клаксвик''' (Фарер: ''Klaksvík'') нь Фарерын арлуудын хоёр дахь том хотхон бөгөөд Нордойар (Хойд арлууд) бүсийн эдийн засаг, загасны аж үйлдвэрийн чухал төв юм. Бордой аралд орших энэхүү хотхон нь байгалийн гүн уст боомттой бөгөөд далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах болон гадаад худалдаанд голлох үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref>{{Citation |title=Клаксвуйк |date=2024-09-05 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B2%D1%83%D0%B9%D0%BA&oldid=140011577 |work=Википедия |access-date=2026-08-31 |language=ru}}</ref> 13fsjgn7qfpspb30k78nu85xuk21g11 0 148176 867960 2026-08-31T01:47:33Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Хойвик''' (Фарер: ''Hoyvík'') нь Фарерын арлуудын өмнөд дундад хэсэгт орших хотхон бөгөөд засаг захиргааны хувьд нийслэл Торсхавн хотын бүрэлдэхүүнд багтдаг. Сүүлийн жилүүдэд хотжилтын улмаас хүн ам нь хурдацтай өссөн бөгөөд Фарерын арлуудын Түүхийн музей..." 867960 wikitext text/x-wiki '''Хойвик''' (Фарер: ''Hoyvík'') нь Фарерын арлуудын өмнөд дундад хэсэгт орших хотхон бөгөөд засаг захиргааны хувьд нийслэл Торсхавн хотын бүрэлдэхүүнд багтдаг. Сүүлийн жилүүдэд хотжилтын улмаас хүн ам нь хурдацтай өссөн бөгөөд Фарерын арлуудын Түүхийн музей тус хотхонд байрладаг.<ref>{{Cite web |title=Hoyvík: Discover all 3+ Museums, Exhibitions & Discounts - WhichMuseum |url=https://whichmuseum.com/place/hoyvik-10570 |access-date=2026-08-31 |website=whichmuseum.com |language=en}}</ref> nr72bkqcmppcn6knd0r1s6k4idray6q 0 148177 867961 2026-08-31T01:48:55Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Аргир''' (Фарер: ''Argir'') нь Стреймой арлын өмнөд хэсэгт орших хотхон бөгөөд өдгөө газар зүйн хувьд нийслэл Торсхавн хоттой нэгдсэн байна. Энэ нь оршин суугчдын төвлөрсөн бүс байхаас гадна тус арлуудын спортын гол байгууламжууд болон хөлбөмбөгийн клубийг..." 867961 wikitext text/x-wiki '''Аргир''' (Фарер: ''Argir'') нь Стреймой арлын өмнөд хэсэгт орших хотхон бөгөөд өдгөө газар зүйн хувьд нийслэл Торсхавн хоттой нэгдсэн байна. Энэ нь оршин суугчдын төвлөрсөн бүс байхаас гадна тус арлуудын спортын гол байгууламжууд болон хөлбөмбөгийн клубийг өөртөө агуулдаг.<ref>{{Cite web |last=Skaalum |first=Beata Leifsdóttir |title=Argir Travel Guide |url=https://guidetofaroeislands.fo/travel-faroe-islands/drive/argir/ |access-date=2026-08-31 |website=Guide to Faroe Islands |language=en-US}}</ref> pkct6ntdcet3nygiwz19ry62r7k5iop 0 148178 867962 2026-08-31T01:50:28Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Фуглафьордур''' (Фарер: ''Fuglafjørður'') нь Эстурой арлын зүүн эрэгт орших усан боомт хотхон юм. Газар зүйн ашигтай байршил, нөмөр нөөлөг булангийнхаа ачаар тус хотхон нь загасны тэжээл боловсруулах үйлдвэрлэл, хөлөг онгоцны засвар болон загас агнуурын үйлчил..." 867962 wikitext text/x-wiki '''Фуглафьордур''' (Фарер: ''Fuglafjørður'') нь Эстурой арлын зүүн эрэгт орших усан боомт хотхон юм. Газар зүйн ашигтай байршил, нөмөр нөөлөг булангийнхаа ачаар тус хотхон нь загасны тэжээл боловсруулах үйлдвэрлэл, хөлөг онгоцны засвар болон загас агнуурын үйлчилгээний томоохон бааз болон хөгжжээ.<ref>{{Cite web |title=Фуглафьёрдур, Фарерские острова - Отзывы, Рейтинги, Советы и Почему Стоит Посетить |url=https://wanderlog.com/place/details/845394/%D1%84%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%84%D1%8C%D1%91%D1%80%D0%B4%D1%83%D1%80 |access-date=2026-08-31 |website=Wanderlog |language=ru}}</ref> 329912kzexymcg4s5hxsijvj5mdvize 0 148179 867963 2026-08-31T01:51:41Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Вагур''' (Фарер: ''Vágur'') нь Фарерын арлуудын хамгийн өмнөд цэг болох Судурой аралд орших гол хотхонуудын нэг юм. Вагсфьорд буланг даган байрлах энэхүү суурин нь түүхэндээ тус арлуудын алс далайн загас агнуурыг хөгжүүлсэн анхдагчдын нэг бөгөөд өдгөө уламж..." 867963 wikitext text/x-wiki '''Вагур''' (Фарер: ''Vágur'') нь Фарерын арлуудын хамгийн өмнөд цэг болох Судурой аралд орших гол хотхонуудын нэг юм. Вагсфьорд буланг даган байрлах энэхүү суурин нь түүхэндээ тус арлуудын алс далайн загас агнуурыг хөгжүүлсэн анхдагчдын нэг бөгөөд өдгөө уламжлалт соёлоо хадгалан үлдсэн.<ref>{{Citation |title=沃格 (法罗群岛) |date=2025-11-10 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%B2%83%E6%A0%BC_(%E6%B3%95%E7%BD%97%E7%BE%A4%E5%B2%9B)&oldid=89908124 |work=維基百科，自由的百科全書 |access-date=2026-08-31 |language=zh-Hant-TW}}</ref> c1wb1hxs7bz7fqsx5uwsessvkfld2au 0 148180 867964 2026-08-31T03:07:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:John Ratcliffe official photo.jpg|thumb|Жон Рэтклифф, 2020 он.]] '''Жон Ли Рэтклифф''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Lee Ratcliffe''; 1965 оны 10-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Маунт-Проспект хотод төрсөн) — америкийн улс төрийн, төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|..." 867964 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Ratcliffe official photo.jpg|thumb|Жон Рэтклифф, 2020 он.]] '''Жон Ли Рэтклифф''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Lee Ratcliffe''; 1965 оны 10-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Маунт-Проспект хотод төрсөн) — америкийн улс төрийн, төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүн. 2025 оны 1-р сарын 23-наас [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] захирал. 2020-2021 онуудад АНУ-ын Үндэсний тагнуулын газрын захирал байсан. Жон Рэтклифф 1986 онд Нотр Дамын Их Сургуулийг /''University of Notre Dame''/ бакалаврын зэрэгтэй, 1989 онд Өмнөд Методист Их Сургуулийн /Southern Methodist University/ Хуулийн Сургуулийг хууль зүйн докторын зэрэгтэй төгссөн. Рэтклифф 15 жилийн турш хуульчаар ажилласан. 2004 онд тэрээр Техас мужийн Хит хотын даргаар сонгогдож, 8 жил энэ албан тушаалд ажилласан. Тэр жилдээ тэрээр Техасын Зүүн дүүргийн АНУ-ын Прокурорын газарт терроризмын эсрэг болон үндэсний аюулгүй байдлын газрын захирлаар ажилласан. Рэтклифф Зүүн дүүрэгт АНУ-ын туслах өмгөөлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд 2007 онд Мэттью Д. Орвиг огцорсны дараа түр хугацаагаар АНУ-ын өмгөөлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. 2009 онд тэрээр Ерөнхий прокурор асан Жон Ашкрофт, Техасын Баруун дүүргийн АНУ-ын өмгөөлөгч асан Жонни Саттон нарын хамт Ашкрофтын хуулийн фирмийг байгуулсан байна. 2013 онд Рэтклифф 2014 оны АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд Техасын 4 дэх тойрогт нэр дэвшихээ зарлаад тус тойргийн төлөөлөгчөөр бараг 30 жил ажилласан Ральф Холлыг хоёр дахь шатны сонгуульд ялсан. Рэтклифф мөн 2016, 2018 онд дахин сонгогдсон. Рэтклифф ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] эсрэг байсан өрсөлдөгчид, түүний дотор тусгай зөвлөх Роберт Мюллертэй хийсэн тэмцлийн үр дүн нь Трампыг 2019 оны 7-р сард Үндэсний тагнуулын захирлаар Рэтклиффийг нэр дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Рэтклифф дараагийн сард нэрээ татсан байна. 2020 оны 2-р сард Ерөнхийлөгч Трамп Рэтклиффийг үндэсний тагнуулын захирлаар хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлж Рэтклиффийг Сенат 5-р сард баталсан байна. sgsiglymfxpj8tyq0prjbw36otjyznl