Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Говьсүмбэр аймаг 0 1289 868156 867976 2026-09-02T07:29:46Z CommonsDelinker 211 Govisumber_(1).png файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): Previously deleted file. 868156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Говьсүмбэр аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠭᠣᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠦᠮᠪᠦᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = At Choir Mongolia (11532660476).jpg | image_alt = | image_caption = Чойрын төмөр замын өртөө | image_flag = Mn flag govisümber aimag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Govisümber in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|30|N|108|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чойр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5541.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_rank = 21st | population_total = {{increase}} 18,159 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[UTC+08:00]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 7054xxxx | registration_plate_type = | registration_plate = ГС_ | iso_code = MN-064 | website = {{URL|http://www.govisumber.gov.mn/}} }} '''Говьсүмбэр''' нь [[Монгол улс]]ын [[аймаг]] юм. 1994 онд байгуулагдсан, 5,540 км² нутагтай. == Түүх == [[Файл:Hiid.jpg|left|thumb|500px|Зүүн Чойрын хийд, 1923 он]] 1240 оны Цагаан хулгана жил бичигдсэн дэлхийн аугаа их түүх соёлын дурсгалт бичгүүдийн нэг болох [[Монголын Нууц Товчоо]]нд “Боданчар Боржигин овогтон болов” хэмээжээ. Эзэн Чингис хаан бол Бөртэ Чонын удам Боданчарын 11 дэх үеийн ач ажээ. “Боданчар нь ах нараасаа салж Боржигин овогтныг бий болгожээ” гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1691 оны хаврын адаг сард Манжийн хаан Энх-Амгалан Монголыг өөрийн харъяат болгож, дөрвөн аймаг долоон хошуу байсныг задаргаж 82 хошуу болгосноор Сэцэн хан аймгийн Боржигин хошуу үүсгэн байгуулагджээ. Говьсүмбэр аймгийн Боржигины түүхтэй холбогдох учрыг авч үзвээс: *1691 оноос [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Боржигин жанжин бэйлийн хошуу *1911 оноос Боржигин цэцэн вангийн хошуу *1923 оноос Оцол Сансар уулын хошуу *1931 оноос Төв аймгийн Говьсүмбэр сум *1956 оноос Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум /Дорноговь аймгийн Чойр сум Төмөр замын өртөөн дээр 1962 онд байгуулагдаж, 1964 онд татан буугдсан/ Улсын бага хурлын 1991 оны 6 дугаар сарын 21-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолоор Дорноговь аймгийн Сүмбэр сум, Шивээговь хороо, Улаанбаатар хотын Баянтал хороог нэгтгэн улсын зэрэглэлтэй Чойр хотыг байгуулжээ. Улсын Их Хурлын 1994 оны 5 дугаар сарын 6-ны өдрийн 32 дугаар тогтоол гарч Чойр хотын хилийн цэсээр Говьсүмбэр аймаг 1994 оны 8-р сард байгуулагдав. == Цаг уур == Далайн түвшнээс дээш 1000-1200 метрийн өндөрт оршдог говь, тал хээр хосолсон эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай нутаг юм. Говьсүмбэр аймагт жилд унах тунадасны хэмжээ говийн бүсийнхээс илүү /дунджаар 200-250 мм/ бөгөөд температурын ялгаа зундаа +37, өвөл -37 градус байдаг. == Хөрсөн бүрхэвч == == Усан сүлжээ == == Ургамалжилт == == Хөрсөн бүрхэвчийн судлагдсан байдал == 1926 онд Оросын эрдэмтэн Б.Б.Полынов, В.И.Ликовский нар / Өргөө- Чойр- Сайн ус- Бага үд / Улаанбаатар- Чойр- Сайншанд- Замын Үүд/ гэсэн маршрутаар анхны хөрсний судалгаа хийхдээ Чойрын ойролцоо Зараа булаг гэдэг газар буудаллаж тэнд хөрсний зүсэлт хийжээ /зүсэлт-425/. Зүсэлтийн координат нь 46036׀, 1080 25׀, 1300 м өндөртэй талын элсэн саарал хөрс тархсан байна гэж тодорхойлжээ. Энэ нь одоогийн хөрсний ангилалзүйгээр тал хөндийн элсэнцэр механик бүрэлдэхүүнтэй хүрэн хөрс тархсаныг тэмдэглэжээ. Энд хөрсний өнгөн хэсэгт 0.5-1.0см зузаантай хайрга, элсэн давхарга тархсаныг анх онцлон тэмдэглэж энэ нь хөрсийг угаагдал, хийсэлт, хэт халалтаас хамгаалдаг болохыг анх удаа онцлон тэмдэглэсэн байна. Оросын эрдэмтэн И.П.Герасимов, Е.М.Лавренко нарын Геоморфологийн мужлалтаар бидний судалгаа хийсэн Чойр орчмын нутаг нь Дорнод монголын бэсрэг уулст нутагт хамаарагдаж байна. Энд бэсрэг уулын ихэнх хэсгийг ухаа, гүвээ, толгод , хотос, хөндий , талархаг газар эзлэдэг онцлогтой. 1950 онд А.А.Юнатов Монгол орны бүс бүслүүрийн ангилалаар Хүрэн хөрстэй дундад халхын хээрийн тойрогт. 1954 онд ургамал газарзүйн мужлалтыг ургамлын аймгийн бүрэлдэхүүнээр тодорхойлж гаргахдаа Дундад халхийн хээрийн тойрогт тус тус хамааруулан ангилсан байна. Академич Д.Доржготовын Монгол орны хөрс газарзүйн мужлалтаар хүрэн хөрстэй Хэрлэнгийн тойрог, хүрэн хөрстэй Халхын дундад талын тойргийн заагт хамаарагдаж байна. Эрдэмтэн Д.Дашийн Байгалийн бүс бүслүүрийн ангилалаар хээрийн бүсийн хуурай хээрийн дэд бүсэд хамрагдаж байна. Хээрийн бүсэд нийт нутгийн 34.2% хамрагдах бөгөөд түүний 14%-ийг хуурай хээрийн дэд бүс эзэлж байна. Оросын эрдэмтэн Е.А.Востокова, П.Д.Гунин нарын боловсруулсан Монгол орны ландшафт-экологийн мужлалтаар Төв Азийн их мужийн хангайн мужийн Мандалговийн тойрогт хамрагдах нам ухаа толгод, хотос газрууд, тэгшивтэр талыг хамарсан бүс нутагт хамрагдаж байна.Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí íèéò íóòãèéí õºðñºí á¿ðõýâ÷èéã ò¿¿íèé ãàäàðãûí òàðõàëò, áàéðøèë, òîãòîöûã 1974 îíä Ä.Äîðæãîòîâ тодорхойлсон байна. ÕÀÀÈÑ-ÝÒÕÑ Ýðäýìòýí áàãø Н.Эрдэнэцогт И.Сасаки, О.Баттулга, Ш.Оюунтуяа, О.Бүрэнжаргал, оюутан Б.Саяхүү нар 2007 онд Жанжан Чойр орчимд ухаа гүвээ, толгод, хотос хөндий, талархаг газраар тархсан хүрэн хөрстэй Дундад халхын хээрийн тойрогт хамаарагдаж байна. ХААИС-ийн эрдэмтэд, болон багш нарын баг Говьсүмбэр аймгийн байгалийн нөөц, ашиглалт УБ2013, Магистр Бүргэджанцангийн Саяхүү Говьсүмбэр аймгийн хөрсөн бүрхэвчийн үнэлгээний асуудал УБ2014, тус тус судлагдсан байна. == Эдийн засаг == === Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай === [[Файл:Mongolia Govisumber sum map.png|thumb|right|250px|Говьсүмбэр аймгийн сумд]] Шивээ-Овоогийн нүүрсний уурхай [[Чойр]] хотоос урагш орших 2,7 тэрбум тонн хүрэн нүүрсний нөөцтэй орд уурхай юм. Энэ уурхай нь аймгийн төcвийн ихэнх хувийг бүрдүүлдэг, Монголдоо дээгүүрт тооцогдох том уурхай болно. == Газарзүй == === Чойрын богд уул === Аймгийн ард түмний шүтээн уул. Зүүн жанжин Чойрын хийд нь энэ ууланд байв. Бурхан шашны олон дурсгалт зүйлүүд байдаг. == Сумд == * [[Сүмбэр сум (Говьсүмбэр)|Сүмбэр сум]] * [[Баянтал сум]] * [[Шивээговь сум]] ==Хүндэтгэлийн дуу== :::::::::::::::::::::Үгийг Р.Батжаргал :::::::::::::::::::::Аяыг Г.Эрдэнчулуун :::'''ГОВЬСҮМБЭР''' :Цэцэн вангийн цэнхэр уулс минь :Цээжинд уяатай боржигон нутаг минь :Өвгөдийн даллагатай итгэлийн хэлхээ :Өтгөсийн зартай сэтгэлийн учиг аа ::Амьдрал тэмцлийн эрхэм сүмбэр ээ ::Амин хэлхээ элгэн сүмбэр ээ ::Азын босготой говийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Тост боржигоны торгон тал минь :Тольт зүрхний уяат нутаг минь :Ухаант түмний эвийн хэлхээ :Улаан залаат өвгөдийн нутаг аа ::Үлгэрийн зартай уулан сүмбэр ээ ::Үүдэн сүлдтэй унаган сүмбэр ээ ::Ашид орших эрдэнийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ :Хиад боржигоны хонгор толгод минь :Хишиг буяны өлзийт нутаг минь :Андгай нэгтэй хаадын удам аа :Алтан ургын амин нутаг аа ::Галын даллагатай уурхайн сүмбэр ээ ::Ган замтай хөгжлийн сүмбэр ээ ::Ахуй баян эрчмийн сүмбэр ээ ::Алтан нутаг Говьсүмбэр ээ ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Govisümber Aimag|Говьсүмбэр аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20150408081001/http://www.govisumber.gov.mn/ Говьсүмбэр аймгийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://govisumber.nso.mn/page/197 Говьсүмбэр аймгийн статистикийн хэлтэс] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос }} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} [[Ангилал:Говьсүмбэр аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] gv15iz1waya4fdfng63s2ohg31jd06i Макро эдийн засаг 0 1813 868166 800596 2026-09-02T08:05:10Z Chongkian 21163 868166 wikitext text/x-wiki '''Макро эдийн засаг''' ([[Эртний Грек хэл|Эрт. грек.]] μακρός "макро" гэдэг нь "урт, том" гэсэн утгатай, οἶκος — «гэр» νόμος — «хууль» ) гэдэг нь [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] бүтэц, үйл хөдлөл, шийдвэр гаргалт, үр дүнг бүхэлд нь нэгтгэн үздэг эдийн засгийн онолын салбар юм. Үүнд улс орны, бүс нутгийн, дэлхийн эдийн засаг багтана. Макро болон микро эдийн засаг нь эдийн засгийн хамгийн нийтлэг хоёр салбар юм. Макро эдийн засагтай харьцуулахад микро эдийн засаг нь хувь хүн болон пүүсүүдийн шийдвэр гаргалтын үйл хөдлөлийг судалдаг. 1936 онд английн эдийн засагч [[Жон Мейнард Кейнс]] ([[Англи хэл|англи]]. ''John Maynard Keynes)'' «Хөдөлмөр эрхлэлт, мөнгөний хүү болон мөнгөний ерөнхий онол» ([[Англи хэл|англи]]. ''The General Theory of Employment, Interest, and Money'') гэх номоо хэвлүүлж орчин үеийн Макро эдийн засгийн онолыг үндэслэсэн гэж үздэг байна. '''Макро эдийн засаг''' нь эдийн засаг хэрхэн ажилладагийг судлахын тулд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]], [[инфляци]], [[үндэсний орлого]], [[үнийн индекс]] болон салбаруудын хамаарал зэрэг том үзүүлэлтүүдийг судалдаг. Макро эдийн засагчид [[үндэсний орлого]], [[гарц]], [[хэрэглээ]], [[ажилгүйдэл]], [[инфляци]], [[хадгаламж]], [[хөрөнгө оруулалт]], [[олон улсын худалдаа]], [[олон улсын санхүү]] зэрэг хүчин зүйлсийн хамаарлыг судлах гэж загваруудыг хөгжүүлдэг. Макро эдийн засаг нь маш өргөн салбар боловч хоёр сэдвийг энэ салбарт их судалдаг: тухайн орны орлогын богино хугацааны хэлбэлзэлийн ([[бизнес цикл]]) учир шалтгааныг ойлгох, урт хугацааны [[эдийн засгийн өсөлт|эдийн засгийн өсөлтийн]] хүчин зүйлсийг ойлгох. Макро эдийн засгийн загварууд болон таамаглалуудыг засгийн газар эдийн засгийн бодлого тодорхойлоход ашигладаг. == Ерөнхий макро эдийн засгийн ойлголтууд == Макро эдийн засагт олон янзийн ойлголтууд байдаг хэдий ч ерөнхийдөө макро эдийн засгийн судалгаанд гурван гол ойлголт байдаг. Макро эдйин засгийн онолуудад ихэвчлэн гарц, ажилгүйдэл болон инфляцыг оруулсан байдаг. Эдгээр ойлголтууд нь макро эдийн засгаас өөр салбарт ч чухал байдаг. === Үйлдвэрлэл ба орлого === Үндэсний орлого нь улс орон тухайн хугацаанд үйлдвэрлэсэн бүх зүйлийн хэмжээ юм. Үйлдвэрлэгдээд, борлуулагдсан юмс бүр тэнцүү орлогыг бий болгож байдаг. Тийм ч учраас үйлдвэрлэл ба орлогыг адил хэмээн авч үздэг. Нийт гарц гэдгийг нийт орлого гэж үзэж ч болно. Эцсийн бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээний нийт үнэ цэнэ эсвэл эдийн засагт нэмэгдсэн нийт өртөгийн нийлбэр юм. Макро эдийн засгийн гарц нь ихэвчлэн [[ДНБ|ДНБ-ээр[[ эсвэл бусад үндэсний хэмжээний үзүүлэлтүүдээр хэмжигддэг. Эдийн засагчид урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлтийн талаар их сонирхдог. Технологийн шинэчлэл, капиталын хуримтлал, илүү сайн боловсрол болон хүн капитал нь эдийн засгийн гарцыг нэмэгдүүлдэг. Гэсэн хэдий ч гарц нь байнга нэмэгдээд байдаггүй.[[Бизнес цикл]] богино хугацааны бууралтыг үүсгэж болох бөгөөд үүнийг [[эдийн засгийн уналт]] гэдэг. Эдийн засагчид эдийн засгийг уналтад оруулахгүй харин илүү хурдацтай урт хугацааны өсөлтөд хөтлөх макро эдийн засгийн бодлогыг эрэлхийлж байдаг. === Ажилгүйдэл === {{Main|Ажилгүйдэл}} Эдийн засгийн ажилгүйдлийн хэмжээг ажилгүйдлийн түвшингээр тогтоодог, ажиллах хүчний хэдэн хувь нь ажилгүй байгааг илэрхийлнэ. Ажиллах хүчний ажилгүйдлийн түвшинд зөвхөн ажил хийж байгаа хүмүүсийг оруулдаг. Тэтгэвэрт гарсан, сурч байгаа эсвэл ажил хайхаа больсон хүмүүсийг оруулдаггүй. Ажилгүйдлийг учир шалтгааных нь хувьд хэд хэд ангилдаг: Ихэнх хүмүүс ажил солих үед үүсэх түр зуурын ажилгүйдлийг завсрын ажилгүйдэл гэх бөгөөд гэхдээ ажилчид шинэ ажилд ороход тодорхой хугацаа шаарддаг тул түр зуурын ажилгүйдэл үүсдэг байна. Ихэнхдээ өөрсдийн хүсэлтээр ажлаа сольж байгаа хүмүүс хамрагдах учир сайн дурын шинжтэй зүй ёсны ажилгүйдэл байна. Түр зуурын ажилгүйдэл, түүний үүсэх нөхцөлүүд: * Ажлын байр хомсдосноос шинэ ажлын байр хайх үед * Хүмүүс сонирхолтой ажилд шилжих үед * Улирлын шинж чанартай ажил гүйцэтгэж байснаас * Хүмүүс богино хугацааны сургалтад хамрагдах үед * Зарим пүүс хаагдаж, зарим нь шинээр байгуулагдаж хүмүүс нэгээс нөгөөд шилжих үед шилжилтийн улмаас үүссэн ажилгүйдлийн мэргэжил дадлага нь урьдын адил эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас ажиллах хүчээ шууд худалдах боломжтой байх ба богино хугацаатай сайн дурын ба түр зуурын шинжтэй байна. Нийгмийн хөгжил, шинжлэх ухаан технологийн дэвшлийн үр дүнд хэрэглэгчдийн эрэлт, түүний бүтэц, техник технологи байнга өөрчлөгдөж байдаг. Иймд хуучин мэргэжил шаардлагагүй болж шинэ мэргэжлүүд шаардлагатай болдог учир бүтцийн ажилгүйдэл бий болдог байна. Тухайн хүний ажил мэргэжил, амьдралд эрэлтгүй болох эсвэл дадлага чадвар дутах үед гарч байгаа ажилгүйдлийг бүтцийн ба албадлагын ажилгүйдэл гэнэ. Энэ нь дараах хүчин зүйлээс хамаарна. * Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ, тоо, чанарын хувьд байнга өөрчлөгдөж байдаг учир * Үйлдвэрлэлийн технологийн шинэчлэлийн улмаас * Үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг дээшлүүлэх шинэ шинэ бүтээлч нээлтүүд бий болсноос үйлдвэрийн технологийг өөрчлөх шаардлагатай учир. Үйлдвэрлэлийн уналтын үед буюу нийт гарцын бууралтын үед гарч байгаа ажилгүйдлийг мөчлөгийн ажилгүйдэл гэнэ. * Улс орны эдийн засаг хямралд орох * Үйлдвэрлэлийн уналт ба бууралтаас хамаараад * Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний эрэлт эрс буурсан учир гэх мэт === Инфляци ба дефляци === Эдийн засгийн ерөнхий үнийн түвшин өсөхийг [[инфляци]] гэдэг. Харин үнэ унавал [[дефляци]] үүсдэг. Эдгээрийг хэмжихдээ үнийн индексийг ашигладаг. Эдийн засаг хэтэрхий хурдан өсөхөд инфляци үүсэх магадлалтай байдаг бол уналттай үед дефляци үүсгэх магадлалтай байдаг. [[Төв банк]] [[мөнгөий бодлого|мөнгөний бодлогоор]] үнийн хэлбэлзэлийг хянахыг эрмэлздэг. Бодлогын хүүг нэмэх эсвэл мөнгөний нийлүүлтийг багасгаснаар инфляцыг бууруулдаг. Инфляци нь тодорхой бус байдал болон өөр бусад сөрөг үр дагаваруудад хүргэх боломжтой байдаг. Харин дефляци эдийн засгийн гарцыг бууруулдаг. Төв банк үнийн хэлбэлзлээс эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс эдийн засгийг хамгаалахын тулд үнийг тогтвортой байлгах гэж хичээдэг. == Макро эдийн засгийн загварчлал == === Нийт эрэлт - нийт нийлүүлэлт === Нийт эрэлт, нийлүүлэлтийн загвар([[AD-AS загвар]]) нь макро эдийн засгийг тайлбарладаг стандарт сурах бичгийн загвар болсон. Энэхүү загвар нь нийт эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрийн хувьд үнийн түвшин болон гарцын(үйлдвэрлэл) түвшинг харуулдаг. Уламжлалт Кэйнсийн онолоор бол нийт нийлүүлэлтийн муруй потенциал үйлдвэрлэлийн(бүрэн ажил эрхлэлттэй үе) түвшинд мэдрэмжгүй болдог. Эдийн засаг потенциал үйлдвэрлэлээс илүүг үйлдвэрлэх боломжгүй учир нийт эрэлт илүү их нэмэгдэх нь илүү их үйлдвэрлэлийг бий болгохоос илүүтэй үнийг өсгөдөг байна. Нийт эрэлт, нийлүүлэлтийн загвар нь макро эдийн засгийн олон үзэгдлийг загварчилж чадна. Үнийн бус хүчин зүйлсийн өөрчлөлт нь нийт эрэлтийн муруйг шилжихэд нөлөөлнө. Тухайн барааны эрэлт нь нийлүүлтээс их байх үед эрэлтээс үүдэлтэй инфляци үүсдэг. Үүний улмаас нийт эрэлтийн муруй илүү өндөр үнийн түвшинрүү шилждэг. Эдийн засагт зардал их болоход зардалаас үүдэлтэй инфляци үүсэж нийт нийлүүлтийн муруй илүү өндөр үнийн түвшинрүү шилждэг. === IS-LM загвар=== [[IS-LM загвар]] нь бүтээгдэхүүн болон мөнгөний зах зээлүүдийн тэнцвэрийг хангадаг хүү болон үйлдвэрлэлийн хэмжээг харуулдаг. Бүтээгдэхүүний зах зээл нь хөрөнгө оруулалт болон хадгаламжийн(IS) тэнцвэрээс, мөнгөний зах зээл нь мөнгөний нийлүүлэлт болон эрэлтийн тэнцвэрээр илэрхийлэгддэг. IS муруй нь хүү өгөгдсөн үеийн хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл өгөгдсөн үеийн хадгаламжтай тэнцэх цэгүүдийг агуулдаг. Энэхүү загвар нь мөнгөний болон төсвийн бодлогын нөлөөг харуулахын тулд ашиглагддаг. === Өсөлтийн загварууд === [[Солоугийн өсөлтийн загвар]] нь урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтийг тайлбарладаг хамгийн энгийн, ерөнхий загвар юм. Загвар нь үйлдвэрлэлийг капитал болон хөдөлмөрөөс хамааруулдаг үйлдвэрлэлийн функцыг ашигладаг. Загварт ажилгүйдэл болон капиталын өөрчлөлт байхгүй үед хөдөлмөр болон капитал нь тогтмол түвшинд ашиглагддаг гэж үздэг. Эдийн засгийн өсөлт нь капиталын хэмжээ нэмэгдэх, хүн ам ихсэх эсвэл технологийн дэвшил гарсан үед л гарна. Хадгаламжийн хэмжээ ихсэх нь капиталын хэмжээг нэмэгдүүлж эдийн засагт түр зуурын өсөлтийг бий болгодог. Гэхдээ элэгдлийн хувь капиталын өсөлтийг хязгаарладаг. Солоугийн загварын дагуу нэг хүнд ногдох үйлдвэрлэлийн өсөлт нь зөвхөн бүтээмжийг нэмэгдүүлдэг технологийн дэвшилээс хамаардаг гэж үздэг. == Макро эдийн засгийн бодлого == Макро эдийн засгийн бодлого ерөнхийдөө төсвийн болон мөнгөний бодлогоор дамжин хэрэгждэг. Хоёулаа л эдийн засгийг тогтвортой өсөлттэй буюу бүрэн ажил эрхэлттэй эдийн засгийн хэмжээнд хүргэхийг эрмэлздэг. Макро эдийн засгийн бодлого нь бизнес циклын нөлөөг хязгаарлаж үнийн тогтвортой байдал, бүрэн ажил эрхлэлт болон өсөлт зэрэг эдийн засгийн зорилгуудад хүрэх тал дээр анхаардаг. === Мөнгөний бодлого === {{цааш унших|Мөнгөний бодлого}} Төв банк хэд хэдэн арга замаар мөнгөний нийлүүлэлтийг хянаж мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлдэг. Төв банк бонд худалдан авч зах зээл дээрх мөнгөний нийлүүлтийг ихэсгэж, хүүг бууруулдаг. Мөн эсрэгээрээ төв банк бонд гарган худалдаалж зах зээл дээрх мөнгийг хумидаг. Төв банк зорилтод бодлогын хүүг барьж байхын тулд мөнгөний нийлүүлэлтэнд нөлөөлж байдаг. Харин зарим нь хүүг хэлбэлзэхийг зөвшөөрч оронд нь инфляцийн түвшинг онилж байдаг. Төв банк ерөнхийдөө аль болох бага инфляцын түвшинд илүү их үйлдвэрлэлийг бий болгохыг зорьдог. Уламжлалт мөнгөний бодлого зарим үед үр дүнгүй болдог. Хүү болон инфляци бараг "0"-тэй ойролцоо үед төв банк мөнгөний бодлогыг уламжлалт арга барилаар хэрэгжүүлж болохгүй. Харин уламжлалт бус [[quantitative easing]] гэх бодлогыг хэрэгжүүлж болно. Төв банк өвхөн засгийн газрын бонд худалдаж авахаас гадна байгууллагын бонд, хувьцаа болон бусад үнэт цаас худалдан авч эдийн засгийг дэмжиж болно. === Төсвийн бодлого === {{цааш унших|Төсвийн бодлого}} Төсвийн бодлого нь засгийн газрын орлого болон зарлагыг хэрэгсэл болгон ашиглаж эдийн засагт нөлөөлөх бодлого юм. Жишээ нь хэрэглээ, татвар, өр зээл гэх мэт.. Хэрвээ эдийн засаг потенциал үйлдвэрлэлээс багийг үйлдвэрлэж байвал засгийн газрын нэмэлт зардал ашиглагдаагүй байгаа нөөц хөрөнгийг зах зээлд оруулж үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх боломжтой. Засгийн газрын хэрэглээ үйлдвэрлэлийн бүхий л зөрүүг хангах шаардлагагүй. Засгийн газрын хэрэглээний нөлөө нь үржигддэг. Жишээлбэл засгийн газар гүүр барьлаа гэе. Энэхүү төсөл нь гүүрийн өртөгийг үйлдвэрлэлд нэмэхээс гадна ажилчид өөрсдийн хэрэглээ болон хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх боломж олгодог. Мөн засгийн газар олон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлбэл хувийн салбарын хэрэглэх нөөцийг хязгаарладаг. Эдийн засагт нэмэлт үйлдвэрлэл нэмэхийн оронд хувийн салбарын хийх юмыг засгийн газар хийдэг. Мөн засгийн газрын хэрэглээ хүүгийн түвшинг нэмэгдүүлж улмаар хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах явдал ч бий. Зарим хүмүүс эдийн засгийн уналтад орсон, нөөц бүрэн ашиглагдаагүй болон хүү бага үед энэ нь асуудал биш хэмээн маргадаг. == Мөн үзэх == * [[Микро эдийн засаг]] * [[Эдийн засаг]] [[Ангилал:Макро эдийн засаг| ]] 00onkeu7qdznpf900yj4mhdsszlsvvx Дэлхий 0 3589 868151 867703 2026-09-02T04:49:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868151 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl Монголын Ардчилсан Нам 0 5843 868153 865843 2026-09-02T06:29:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868153 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Сангажавын Баярцогт]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2024 | membership = {{increase}}172,000<ref>{{Cite web |url=https://www.democraticparty.mn/page/17/ |title="Ардчилсан нам: Намын тухай"|access-date=2026-05-10}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' ('''АН''') нь [[Монгол]]ын хоёр том [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам, хуучин [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Ардчилсан Нам]], Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.<ref name=":1">{{Cite web|title=Намын тухай|url=http://www.democraticparty.mn/page/17/|access-date=2026-04-30|website=democraticparty.mn|publisher=Ардчилсан Нам|language=mn|archive-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/|url-status=dead}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|left|thumb|290x290px|МоАХ-ын анхны цуглаан. 1989 оны 12-р сарын 10.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] /МоАХ/-г байгуулав.<ref name=":1" /> Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-72, [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]-1, [[Иргэний Зориг Нам|ИЗ]]-[[Монголын Ногоон Нам|НН]]-1, [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]-1, Бие даагч-1 суудал авсан юм. Өмнөх 1996 оны сонгуульд ялалт байгуулж байсан Ардчилсан нам нэг л суудалтай хоцорсон байдаг. Тэдний ялагдлын шалтгааныг намын дотоод эв нэгдэл болоод улс төрийн туршлагатай холбон тайлбарлах нь бий. [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|237x237px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал.2000 оны 12-р сарын 10.]]Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 6-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], [[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], МАСМН-ын дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]], МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21|title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж|url=https://www.assa.mn/a/41589|access-date=2026-04-30|website=www.assa.mn|language=mn}}</ref> Намынхаа даргаар Д.Дорлигжавыг сонгож, дэд даргаар Байгаль орчны сайд асан С.Мэндсайханыг, Нийслэлийн намын даргаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Ганхуягийг, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Төрийн өмчийн хорооны дарга асан З.Энхболдыг, Нарийн бичгийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, Ц.Энхтүвшин нарыг мөн УИХ-ын гишүүн, ЭМНХ-ын сайд асан Ш.Батбаяр, Англи улсад элчин сайд асан Ц.Сүхбаатар, Улсын нөөцийн газрын дарга асан Я.Санжмятав нарыг тус тус томилсон байдаг.<ref name=":0" /> === 2004-2008 === 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН-ын даргаар М.Энхсайханыг ҮЗХ-оос сонгож, “Эх орон-Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан парламентад намууд бараг тэнцүү суудал авч чадсан. Гэвч Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм. Удалгүй ҮЗХ-ны хурлаар М.Энхсайханыг огцруулж, Р.Гончигдоржийг Ардчилсан намын даргаар сонгов.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2024-12-05 |title=24 ЖИЛ: Унаж, боссон ч Монголд хэрэгтэй Ардчилсан нам |url=https://ubn.mn/p/71565 |access-date=2026-08-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Намын дарга солигдох үйл явц дахин үргэлжлэв. Тодруулбал, 2006 оны 10 дугаар сард хуралдсан ҮЗХ-ны хурлаар Р.Гончигдоржийг өөрийнх нь хүсэлтээр намын даргаас чөлөөлж, намын даргаар Ц.Элбэгдоржийг сонголоо. АН-д ийнхүү шинэчлэл өрнөж, 2006 оны 3 дугаар сарын 30-31 өдрүүдэд намын гуравдугаар их хурлаар дүрэм журамдаа өөрчлөлт оруулсан байдаг. Мөн тухайн үед Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Дорлигжавыг баталж байжээ. Намын даргаасаа огцорсон М.Энхсайхан тэргүүтэй гишүүд нь "тусдаа" гарч, Үндэсний шинэ намыг байгуулав. Энэ нам хожмоо МҮАН нэртэй болжээ.<ref name=":2" /> === 2008-2012 === Монголын парламентын тав дахь удаагийн сонгууль буюу 2008 оны УИХ-ын сонгуульд нийт 356 хүн нэр дэвшсэн. Тодруулбал 11 нам, нэг эвслээс 311 нэр дэвшигч, 45 бие даагч өрсөлдсөн гэсэн үг. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН) 41 суудал, Ардчилсан Нам 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ийнхүү Ардчилсан Нам энэ сонгуульд дахин ялагдал хүлээв. Тухайн үед Ардчилсан нам, Бүгд Найрамдах Нам, Иргэний Эвсэлийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, "эрх баригчид луйвардлаа" хэмээн мэдэгдэж байв.<ref name=":2" />{{Гол|Долоодугаар сарын нэгний түйвээн}}Сонгуулийн маргааш буюу 2008 оны долоодугаар сарын 1-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн цуглаан болж, эмх замбараагүй байдал бий болж байв. Энэ өдөр бий болсон үймээнээр МАХН-ын байр шатаж, таван хүн амиа алдсан юм.<ref name=":2" /> [[Файл:Mongolian DP after 2009 election.jpg|thumb|283x283px|Тухайн үеийн АН-ын төв байр, "Ардчиллын өргөө," 2009 он.]] 2008 оны үймээний дараа С.Баярын “Стандарт бус ЗГ”-т Ардчилсан нам орж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг Тэргүүн шадар сайд болов. Ийнхүү тэрбээр 2012 он хүртэл эл албан тушаалыг хашсан бөгөөд мөн оны нэгдүгээр сард Ардчилсан нам Засгийн газраас гарахаа мэдэгдсэн юм.<ref name=":2" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2014-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025-одоо хүртэл |} === Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар === {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2000-2001 |- |2 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2001-2003 |- | 3 | [[Лүймэдийн Гансүх]] |2003-2004 |- | - |? |2004-2005 |- |4 |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |2005-2006 |- | 5 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2006-2008 |- |6 |[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]] |2008-2012 |- |7 |[[Цагааны Оюундарь]] |2012-2015 |- |8 |[[Ломбын Эрхэмбаяр]] |2015-2017 |- |9 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2017-2021 |- |10 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2021-2022 |- |11 |[[Ишжамцын Мөнхжаргал]] |2022-2023 |- |12 |[[Наянтайн Ганибал]] |2024-2026 |- |13 |[[Сангажавын Баярцогт]] |2026-одоо хүртэл |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- | rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | rowspan="2" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="2" |474,977 | rowspan="2" |44.74% | rowspan="2" |{{Composition bar|26|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{increase}} 26 | rowspan="2" |{{increase}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | 701,641 | 40.43% | {{Composition bar|28|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | 399,194 | 35.32% | {{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | 467,341 | 33.55% | {{Composition bar|9|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | 978,890 | 24.49% | {{Composition bar|11|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | rowspan="2" |{{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{Increase}} 31 | rowspan="2" |{{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын намын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ашигласан ном зохиол == * "Монголд ардчилал эхэлсэн түүх" ном == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.democraticparty.mn/ Албан ёсны сайт - democraticparty.mn] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] 9g64rgotnnqt6honrzd1a9gs55b0dfr Баацагаан сум 0 5977 868106 802728 2026-09-01T13:06:20Z ~2026-47541-40 107206 /* */ 868106 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Баацагаан сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠ ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Mon-bayankhongorbaatsagaan.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map =<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayankhongor aymag.png}} [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |seat_type = Сумын төв |seat = Баянсайр <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 7447<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 3,178 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+8 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|45|33|15|N|99|26|08|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 64150 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Баацагаан''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠴᠠᠭᠠᠨ|h}}) — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[сум]]. hello ==Газар зүй == Баацагаан нийслэл Улаанбаатар хотоос 765 км алс, [[Баянхонгор хот]]оос 127 км зайд байрладаг. Сумын төв нь Баянсайр. Сумын нутаг далайн түвшнээс дээш 3000 м өргөгдсөн, Улаан аргалант, Хар аргалант, Нарийн хар, Билгэх, Хөвших, Холбоо зэрэг уулсаар хүрээлэгдэн оршдог. Баянсайр сууринаас хойд зүгт 18 км явхад [[Бөөн цагаан нуур]]т очно. Мөн Цагаан гол, Жаргалант, Далан түрүү, Цагаан бургастын зэрэг нилээд гол горхи, булаг шанд бий. ==Түүх== 1924 оны өөрчлөн байгуулалтаар Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Гучин уулын хошууны дотор хоёр сум байсны нэг буюу Цагаан гол сум нь хожим энэ Баянхонгор аймгийн Баацагаан сум болон зохион байгуулагджээ. ==Алдар гавьяатан== ===Энд төрсөн=== * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч ==Лавлах бичиг== * bayankhongor.gov.mn – [http://www.bayankhongor.gov.mn/index.php?pid=61&nid=194 Баацагаан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баацагаан сум| ]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 7hq99tog8oc5o56lvt2sek4pjtjj2fg 868107 868106 2026-09-01T13:07:29Z ~2026-47541-40 107206 /* */ 868107 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Баацагаан сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠ ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Mon-bayankhongorbaatsagaan.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map =<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayankhongor aymag.png}} [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |seat_type = Сумын төв |seat = Баянсайр <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 7447<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 3,178 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+8 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|45|33|15|N|99|26|08|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 64150 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Баацагаан''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠴᠠᠭᠠᠨ|h}}) — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[сум]]. Банзрагч, Бямбажаргал ==Газар зүй == Баацагаан нийслэл Улаанбаатар хотоос 765 км алс, [[Баянхонгор хот]]оос 127 км зайд байрладаг. Сумын төв нь Баянсайр. Сумын нутаг далайн түвшнээс дээш 3000 м өргөгдсөн, Улаан аргалант, Хар аргалант, Нарийн хар, Билгэх, Хөвших, Холбоо зэрэг уулсаар хүрээлэгдэн оршдог. Баянсайр сууринаас хойд зүгт 18 км явхад [[Бөөн цагаан нуур]]т очно. Мөн Цагаан гол, Жаргалант, Далан түрүү, Цагаан бургастын зэрэг нилээд гол горхи, булаг шанд бий. ==Түүх== 1924 оны өөрчлөн байгуулалтаар Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Гучин уулын хошууны дотор хоёр сум байсны нэг буюу Цагаан гол сум нь хожим энэ Баянхонгор аймгийн Баацагаан сум болон зохион байгуулагджээ. ==Алдар гавьяатан== ===Энд төрсөн=== * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч ==Лавлах бичиг== * bayankhongor.gov.mn – [http://www.bayankhongor.gov.mn/index.php?pid=61&nid=194 Баацагаан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баацагаан сум| ]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] fm7ze8mdbsztk35xlucgrsfoyo9xlyw 868108 868107 2026-09-01T13:07:58Z ~2026-47541-40 107206 /* */ 868108 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Баацагаан сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠ ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Mon-bayankhongorbaatsagaan.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map =<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayankhongor aymag.png}} [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |seat_type = Сумын төв |seat = Баянсайр <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 7447<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 3,178 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+8 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|45|33|15|N|99|26|08|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 64150 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Баацагаан''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠴᠠᠭᠠᠨ|h}}) — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[сум]]. ==Газар зүй == Баацагаан нийслэл Улаанбаатар хотоос 765 км алс, [[Баянхонгор хот]]оос 127 км зайд байрладаг. Сумын төв нь Баянсайр. Сумын нутаг далайн түвшнээс дээш 3000 м өргөгдсөн, Улаан аргалант, Хар аргалант, Нарийн хар, Билгэх, Хөвших, Холбоо зэрэг уулсаар хүрээлэгдэн оршдог. Баянсайр сууринаас хойд зүгт 18 км явхад [[Бөөн цагаан нуур]]т очно. Мөн Цагаан гол, Жаргалант, Далан түрүү, Цагаан бургастын зэрэг нилээд гол горхи, булаг шанд бий. ==Түүх== 1924 оны өөрчлөн байгуулалтаар Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Гучин уулын хошууны дотор хоёр сум байсны нэг буюу Цагаан гол сум нь хожим энэ Баянхонгор аймгийн Баацагаан сум болон зохион байгуулагджээ. ==Алдар гавьяатан== ===Энд төрсөн=== * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч ==Лавлах бичиг== * bayankhongor.gov.mn – [http://www.bayankhongor.gov.mn/index.php?pid=61&nid=194 Баацагаан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баацагаан сум| ]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] rcqmbcjdbe0e2y866mgsgzd4ujeumzj Чонос 0 6496 868105 863545 2026-09-01T12:42:17Z ~2026-47597-52 107204 /* Түүх */ 868105 wikitext text/x-wiki Чонос – энэ овог бол Монголын хамгийн эртний хоёр овгийн нэг юм. Энэ нь Рашид-ад-Диний "Судрын чуулганд" тэмдэглэгдсэн бөгөөд тэр цагт монголын угсаатны хямрал тэмцэлдээн үүсч байхад монголд байсан овог юм. Одоогоор энэ овгийнхон [[Монгол Улс|Монгол улс]], Оросын холбооны улс (Халимаг, Буриад, Эрхүү муж) зэрэг улсуудад тархан суурьшсан байдаг. Ийм овогтны онгон шүтээн нь чоно байснаас чонос гэдэг овог үүсчээ. Буриадад чино, Халимагийн бага Дөрвөдөд чинос, халхын дотор чонос мөн чонод чоно 7 чоноохон гэж нэртэй энэ овгийнхны эртний шүтээн нь чоно буюу хээрийн бөрт, тэнгэрийн нохой байв гэж эрдэмтэд тайлбарлажээ. == Түүх == [[Файл:Canis lupus lupus qtl1.jpg|thumbnail|Чоно]] Чонос (мөн чинос, шонос, шинос, шонод, чоно, чоноохон, чонод,) гэдэг үг нь олон дуудлагатай бөгөөд үндэс нь “чоно” юм. Түүхээс үзвэл энэ овог нь Чингис хаанд ирж нэгдсэн эхний овгуудын нэг юм. Эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар энэ овог нь Монгол овог мөн бөгөөд уг гарлыг нь хөөж үзвэл эртний “Ашин” гэх овгоос гаралтай ба Чингис хааны Боржигон овгийн үндэс юм. Археологийн малтлагаар Хазарын хуучин хотуудаас гарсан эртний "Ашин" болон "Боржигон" овгийн тамга нь одоогийн Халимаг дахь Дөрвөдийн Чонос овгийн тамгатай ихээхэн ижил төстэй байдаг нь сонирхол татаж байгаа юм. Эдгээр дурдсан зүйлс нь Рашид ад-Диний тэмдэглэл болон Монголын Нууц Товчоонд мөн дурдагддаг. Нууц товчоонд дурдснаар Жамух 1186 оны Далан-Балжууд гэдэг газар болсон тулаанд Тэмүжинг шахаанд оруулан ялсны дараа олзлогдогсод дундаас Чонос овгийн баатруудыг далан хонин тогоонд чанах тушаал өгсөн билээ. Монголын угсаа гарвал, түүхэнд хамгийн их баатруудтай овог нь Чонос овог байсан ба А.А.Доманины үзэж байгаагаар энэхүү харгис хэрцгий үйл явдал нь Чонос овгийнхоныг Тэмүжинээс салгах оролдлого байсан юм. Өөрөөр хэлбэл Жамух Тэмүжинг ялахын тулд Чонос овгийн баатруудыг олзлон авч хүйс тэмтэрч, үхлийн шийтгэл оноожээ. Гарал үүслийн тухайд – Нууц товчоонд тэмдэглэснээр Чонос овог нь Боржигон овгийн хоёр дахь том үндэс нь юм. Хамаг Монголыг Хабул хаан мэдэн явав. Хабул хааны хойно Хабул хааны үгээр долоон хөвгүүн бөгөөтөл Тайчуудын Сэнгүн-Билгийн хөвгүүн Амбагай хаан мэдэн явав. Чирхай-Лянхуа-ийн гарал нь: [[Бодончар]] – Хабачи баатар – Мэнэн Тудун – Хачи хүлүг – Чирхай-Лянхуа. Рашид ад-Диний тэмдэглэснээр: Чирхай-Лянхуа-ийн бага хүү нь Тайчууд овгийг үндэслэсэн бөгөөд Амбагай хааны эцэг юм. Чирхай-Лянхуа өөрийн ахын эхнэрийг эм болгон авав. Тэр эхнэр түүнд хоёр хүү төрүүлж өгсөн бөгөөд Гэнду-чонэ, Улукчин-Чонэ нэртэй билээ. Чонос овгийнхон Монголчуудын дунд мөн “нукуз” болон “дарлекин” хэмээн нэрлэгддэг. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] svsbkrc5ufjq1hsv82jhgbixvj71i6l Индонез 0 8249 868152 867706 2026-09-02T05:14:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868152 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-09-02 05:14:29 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] a9mvez3jm139rbjstl7nqm0cguezmye Иерусалим 0 8526 868124 866686 2026-09-01T20:39:35Z Enkhsaihan2005 64429 868124 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Левант дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Иерусалим | native_name = {{unbulleted list|{{native name|he|יְרוּשָׁלַיִם}}|{{native name|ar|القُدس}}}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/3/2 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg | caption1 = [[Оливийн уул|Оливийн уулнаас]] харагдах [[Сүмийн Уул]]ан дээрх [[Ал-Акса сүм]] (зүүн) болон [[Чулууны Пөмбөгөр]]тэй (баруун) [[Иерусалимын хуучин хот|хуучин хот]] | image2 = המצודה בלילה.jpg | caption2 = [[Давидын цамхаг]] | image3 = הרברט_סמואל_ירושלים.jpg | caption3 = [[Ционы талбай]] | image4 = Jerusalem Chords Bridge 5 (cropped).jpg | caption4 = [[Аккордын гүүр]] | image5 = Old_city_walls_and_mamilla_ave._at_night_-_as_seen_from_"Rooftop"_restauran_-_Jerusalem,_Israel.jpg | caption5 = [[Мамилла худалдааны төв]] | image6 = 16-03-30-Klagemauer Jerusalem RalfR-DSCF7704.jpg | caption6 = [[Баруун Хана]] | image7 = Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg | caption7 = [[Номын бунхан]] | image8 = East Jerusalem - The Old City - 171 (4261730886).jpg | caption8 = [[Ариун Авсны Сүм|Ариун Авс]] }} | image_flag = Flag of Jerusalem.svg | flag_alt = Иерусалимын Далбаа | flag_link = Иерусалимын далбаа | image_shield = Emblem of Jerusalem.svg | shield_alt = Иерусалимын Сүлд | shield_link = Иерусалимын сүлд | shield_size = 69px | nickname = {{ubl|{{transliteration|ar|Ir ha-Kodesh}} (Ариун Хот)|{{transliteration|ar|Bayt al-Maqdis}} (Гэгээнтний Өргөө)}} | pushpin_map = Израил#Палестин#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_relief = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_alt = Иерусалимын байршил | coordinates = {{Coord|31|46|44|N|35|13|32|E|region:IL-JM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Захиргаа | subdivision_name = [[Израил]] | subdivision_type1 = Нэхэж буй | subdivision_name1 = [[Израил]] ба [[Палестин]]{{refn|group=note|Палестин Улс (Палестины Үндсэн хууль, 1-р бүлэг: 3-р зүйлийн дагуу) Иерусалим хотыг өөрийн нийслэлээ гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3>[http://www.palestinianbasiclaw.org/basic-law/2003-amended-basic-law 2003 оны Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт]. Палестины үндсэн хууль. Татаж авсан: 2012-12-09.</ref> Гэвч [[Палестины Чөлөөлөх Байгуулга|ПЧБ]]-ын Хэлэлцээрийн Албаны Департаментын (ХАД) бичиг баримтад [[Зүүн Иерусалим]]ыг (Иерусалим бүхэлдээ биш) ирээдүйн нийслэл, заримдаа одоогийн нийслэл гэж тодорхойлдог. "Зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор" гэж тодорхойлсон 2010 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь Палестинд "Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх ирээдүйн тухай" "алсын хараа"-тай гэж заасан байдаг,<ref name=PLO-NAD-2010>{{cite web |work=PLO-NAD |date=2010 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |title=Jerusalem Non-Paper |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206101131/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |archive-date=2012-02-06 |access-date=2018-07-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |title=Statements and Speeches |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |archive-date=2016-04-18 |work=nad-plo.org |access-date=2014-11-25 |page=2 |quote="Энэхүү баримт бичиг нь '''зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор зориулагдсан''' болно. Бүх зүйл тохиролцох хүртэл юу ч тохиролцоогүй болно.Палестины Иерусалимын талаарх '''алсын хараа'''...Бидний '''алсын харааны''' дагуу 1967 оны эзлэн түрэмгийллийн өмнөх хотын хил хязгаараар тодорхойлогдсон '''Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх''' бөгөөд муж бүр хотын өөрийн хэсэгт бүрэн эрх мэдэлтэй байх болно."}}</ref> ба 2013 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь "Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим"-ыг дурдаж, "Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим нь ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв" гэж тэмдэглэсэн бөгөөд мөн "Иерусалим нь Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх нь үргэлж байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байгаа бөгөөд "Палестин зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг хүлээн зөвшөөрсөн нь гашуун буулт юм" гэжээ.<ref name=PLO-NAD-2013>{{cite web |work=ПЧБ-Хэлэлцээрийн асуудал эрхэлсэн газар (NAD) |date=2013 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |title=East Jerusalem today – Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121305/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-11-25 |quote=" ... Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим ... Зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг Палестин хүлээн зөвшөөрсөн нь хүнд хэцүү буулт юм: ... Иерусалим үргэлж Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байна. Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим бол ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв юм."}}</ref>}} | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Израилын тойрог]] | subdivision_name2 = [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | subdivision_type3 = [[Палестины мужууд|Палестины муж]] | subdivision_name3 = [[Кудс муж|Кудс]] | established_title = [[Гихон]] суурин | established_date = МЭӨ 3000–2800 | established_title1 = Давидын хот | established_date1 = {{circa|1000 BCE}} | established_title2 = [[Иерусалимын хэрэм|Одоогийн хуучин хотын хэрэм]] баригдсан | established_date2 = 1541 | established_title3 = [[Хотын Шугам (Иерусалим)|Зүүн-Баруун Иерусалимын хуваалт]] | established_date3 = 1948 | established_title4 = [[Зүүн Иерусалимын хавсарган нэгтгэлт]] | established_date4 = 1967 | established_title5 = [[Иерусалимын тухай хууль]] | established_date5 = 1980 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Иерусалимын хотын захиргаа]] | leader_party = [[Ликуд]] | leader_title = [[Иерусалим хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Моше Лион]] | unit_pref = | area_total_dunam = 125156 | area_metro_dunam = 652000 | elevation_m = 754 | population_as_of = {{Израилын хүн ам|Year}} |population_footnotes= {{Израилын хүн ам|reference}} | population_total = {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,253,900 | population_demonyms = {{ubl|[[Иерусалимчууд]]|(Еврей: {{transl|he|Yerushalmi}})|(Араб: {{transl|ar|[[wikt:Qudsi|Кудси]]/[[Макдиси]]}})}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврей]] | demographics1_info1 = 59.9% | demographics1_title2 = [[Мусульманчууд]] | demographics1_info2 = 37.2% | demographics1_title3 = [[Христэд итгэгчид]] | demographics1_info3 = 1.7% | demographics1_title4 = бусад | demographics1_info4 = 1.1% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]], [[Палестины Зуны Цаг|PST]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]], [[Палестины Зуны Цаг|PDT]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 9XXXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-2 | website = {{URL|https://www.jerusalem.muni.il/en|jerusalem.muni.il}} | footnotes = {{Infobox designation list |embed = yes |designation1 = World Heritage Site |designation1_offname = [[Иерусалимын хуучин хот|Иерусалимын хуучин хот ба түүний хэрэм]] |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iii, vi |designation1_date = 1981 |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/148 148] |designation1_free1name = Бүс |designation1_free1value= [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] |designation1_free2name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |designation1_free2value= 1982–одоо үе }} }} '''Иерусалим'''{{refn|group=note|{{IPAc-mn|jɵ|ˈ|r|ʊ|s|a|ɮ|i|m}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Мөн '''Кудс''' эсвэл '''ал-Кудс''' гэж нэрлэдэг {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "ИЕРУСАЛИМ: Араб хэлээр Байтул Мукаддас (Ариун ордон) эсвэл Байтул Макдис (Ариун газрын байшин) гэж нэрлэдэг".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), х. 63: "... Лалын ертөнцийн ариун мөргөлийн газрууд болох Мекка, Мадина, Байтул Мукаддасын хамгаалагч"</ref><ref name="Elihay2011" /> Албан ёсны Израилын {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (Библийн болон нийтлэг хэрэглэгддэг Араб нэрсийг хослуулсан)<br />Бусад хэл дээр:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}} нь [[Газар дундын тэнгис]] болон [[Сөнөсөн тэнгис]]ийн хооронд [[Иудейн нуруу]]ны өндөрлөг дээр, [[Өмнөд Левант]]ад байрладаг хот юм. Хот нь [[дэлхийн хамгийн эртний хотууд]]ын нэг бөгөөд гурван гол [[Абрахамын шашин]] болох [[Иудаизм]], [[Христийн шашин]], [[Исламын шашин]]д [[Ариун хот|ариун]] гэж тооцогддог. [[Израил]] болон [[Палестин Улс|Палестин]] хоёулаа Иерусалим хотыг [[нийслэл]]ээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр [[Иерусалимын статус|хүлээн зөвшөөрөөгүй]].{{refn|group=note|Иерусалим бол [[Иерусалимын тухай хууль|Израилын хуулийн]] дагуу нийслэл нь юм. Ерөнхийлөгчийн ордон, засгийн газрын албан газрууд, Дээд шүүх болон парламент ([[Кнессет]]) тэнд байрладаг. Палестин Eлс (Палестины Үндсэн хуулийн нэгдүгээр гарчиг: 3-р зүйл) Иерусалимыг өөрийн нийслэл гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3/> НҮБ болон ихэнх улс орнууд Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд Иерусалимын эцсийн статус Израил болон Палестины засаг захиргааны хоорондын ирээдүйн хэлэлцээрээр тодорхойлогдоно гэсэн байр суурийг баримталдаг. Ихэнх улс орнууд элчин сайдын яамаа [[Тел-Авив]] болон [[Мевасерет Цион]] зэрэг Иерусалимын захын хорооллуудад байрлуулдаг <small>({{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилын газрын зураг |access-date=2026-01-22 |archive-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> }}<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |title=Дональд Трамп АНУ Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрнө гэдгээ мэдэгдэв |last=Смит |first=Вилльям |date=2017-12-06 |work=The Guardian |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |url-status=live}}</ref> Иерусалим [[Иерусалимын түүх|урт түүхийнхээ]] туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, [[Иерусалимын бүслэлт (салаа утга)|23 удаа бүслэгдэж]], 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ.<ref name="Moment">{{cite web |title=Do We Divide the Holiest Holy City? |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-date=2008-06-03 |access-date=2008-03-05 |work=Moment Magazine}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> [[Давидын хот (археологийн газар)|Давидын хот]] гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг.<ref name="Greenberg">{{cite web |last1=Гринберг |first1=Рафаэль |last2=Мизрахи |first2=Ёнатан |date=2013-09-10 |title=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |archive-date=2022-08-15 |access-date=2026-01-22 |publisher=Emek Shaveh}}</ref> [[Канаан#Канаанчууд|Канааны]] үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг [[Эртний Египет|эртний Египетийн]] самбар дээр ''Урусалим'' гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь [[Канааны шашин|Канааны бурхны]] нэрээр "[[Шалем]]ын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. [[Израилитууд|Израилитын]] үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот [[Иудейн хаант улс]]ын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн.<ref>{{cite book |last=Серги |first=Омер |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |title=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |publisher=SBL Press |year=2023 |isbn=978-1-62837-345-5 |pages=197 |access-date=2026-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=2023-10-24 |url-status=live}}</ref> 1538 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] [[I Сулейман|агуу Сулейманы]] удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд [[Иерусалимын хуучин хот|хотын хэрмийг]] сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш [[Армени хороолол|Армени]], [[Христийн хороолол|Христ]], [[Еврей хороолол (Иерусалим)|Еврей]], [[Лалын хороолол (Иерусалим)|Лалын]] гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан [[Иерусалимын хуучин хот|Хуучин хотыг]] тодорхойлдог.<ref>{{Cite book |last=Бен-Ариех |first=Ехошуа |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 |title=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |publisher=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |year=1984 |isbn=978-0-312-44187-6 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14]}}</ref><ref name="Teller" /> Хуучин хот нь 1981 онд [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад багтсан бөгөөд [[Аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалт]]ад багтжээ.<ref>{{cite web |title=Old City of Jerusalem and its Walls |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |archive-date=2017-08-04 |access-date=2026-01-21 |publisher=UNESCO World Heritage Convention}}</ref> 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн. {{Израилын хүн ам|Year}} онд Иерусалим хот нь {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} [[Израилын хүн ам|хүн амтай]] байна.{{Израилын хүн ам|reference}} 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв.<ref name="cbs.gov.il 2022">{{cite web |date=2022-05-26 |title=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |archive-date=2023-05-28 |access-date=2026-01-21 |website=cbs.gov.il}}</ref>{{refn|group=note|Иерусалимын хүн ам зүйн статистик нь 1967 оноос өмнөх Израил, [[Йордан]]ы хотууд болон зүүн хойд хэсэгт орших [[Палестинчууд|Палестины]] хэд хэдэн нэмэлт тосгон, хорооллуудыг багтаасан өргөжсөн Израилын хотын захиргааг хэлдэг. Палестины зарим тосгон, хорооллуудыг [[Израилын Баруун эргийн хаалт]]аар [[Баруун эрэг]]т ''де-факто'' шилжүүлсэн,<ref name=laub2006/> боловч тэдгээрийн хууль ёсны статусыг буцаан аваагүй байна.}} 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.<ref name="PopRel">{{cite web |year=2022 |title=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |archive-date=26 March 2023 |access-date=27 December 2022 |website=jerusaleminstitute.org.il}}</ref> Мөн [[Иудаизм]]ын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь [[Христийн шашин|Христийн шашны]] эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн [[Ислам]]ын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд [[Сүмийн Уул]], [[Баруун Хана]], [[Христосын шашин]]тнуудад [[Ариун Авсны Сүм]], Мусульмантнуудад [[Чулууны Пөмбөгөр]], [[Ал-Акса сүм]] гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа [[Дэлхийн өв]]үүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ. Одоогийн байдлаар [[Иерусалимын статус]] нь [[Израил-Палестины мөргөлдөөн]]ий гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны [[Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөө]]ний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор ''[[Corpus separatum (Иерусалим)|corpus separatum]]''" болгон байгуулах байсан.<ref>{{cite web |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archive-date=2017-10-10 |access-date=2026-01-23 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей}}</ref> [[1948 оны Араб-Израилын дайн]]ы үеэр [[Баруун Иерусалим]] нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан [[Зүүн Иерусалим]]ыг [[Йордан]] эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]]ы үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ.{{refn|group=note|[[Баруун Иерусалим]] нь Иерусалимын хотын захиргааны талбайн гуравны нэг орчим хувийг, [[Зүүн Иерусалим]] нь гуравны хоёр орчим хувийг эзэлдэг. Израил Зүүн Иерусалимыг эзлэн авахдаа Йорданы мэдэлд байсан Баруун эргийн хэсгийг Иерусалимын хотын захиргааны бүсэд оруулсан.<ref>Валид Халиди (1996) Ислам, Баруун ба Иерусалим. Жоржтаун Их Сургуулийн Орчин Үеийн Араб Судлалын Төв болон Мусульман-Христийн Ойлголтын Төв, дараах байдлаар задаргааг иш татсан: 1948 онд Баруун Иерусалим: 16,261 дунум (14%); 967 онд нэмэгдсэн Баруун Иерусалим: 23,000 дунум (20%); Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум (5%); Израил улсаас Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс: 67,000 дунум (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Аронсон |first=Жеффри |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1995_25_1/page/131 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар, Палестин судлалын хүрээлэн |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=Баруун Иерусалим: 35%; Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 4%; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref name=Benvenisti1976>{{cite book |last=Бенвенисти |first=Мерон |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 67,000}}</ref>}} [[Израилын үндсэн хуулиуд]]ын нэг болох 1980 оны [[Иерусалимын тухай хууль]]д Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор [[Кнессет]] (Израилын парламент), [[Бейт-Агион|ерөнхий сайд]], [[Бейт-ХаНасси|ерөнхийлөгчийн ордон]], [[Израилын Дээд шүүх|Дээд шүүх]] Иерусалимд байрладаг. [[Олон улсын хамтын нийгэмлэг]] хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.<ref>{{cite web |date=1971-09-25 |title=Resolution 298 September 25, 1971 |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-date=2013-08-19 |access-date=2026-01-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |quote=Израилд эзлэгдсэн Иерусалимын хэсгийн статусыг өөрчлөх зорилготой Израилын арга хэмжээ, үйл ажиллагаатай холбоотой тогтоолуудаа эргэн санаж,...}}</ref><ref>{{cite book |title=The Question of Palestine & the United Nations |date=2003 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Олон Нийтийн Мэдээллийн Газар |chapter=Иерусалимын статус |quote=Зүүн Иерусалимыг Ерөнхий Ассемблей болон Аюулгүйн Зөвлөл аль аль нь Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үздэг. |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-02-26 |title=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |access-date=2026-01-23 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-11-09 |title=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |quote=Зүүн Иерусалимыг олон улсын хамтын нийгэмлэг Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж үздэг ч Израил үүнийг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж мэдэгддэг. |access-date=2026-01-23 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |url-status=live}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Knesset building (edited).jpg|[[Кнессет]] (төрийн ордон) Elyon.JPG|[[Израилын дээд шүүх|Дээд шүүх]] Hutz.JPG|Израилын гадаад хэргийн яам BankIsrael01 ST 06.jpg|[[Израилын төв банк]] HaMate HaArtzy 2 Jerusalem.jpg|Цагдаагийн албаны төв байр Julius Jacobs house.jpg|Ерөнхий сайдын ордон The Meeting Room at the President of Israel Residence.jpg|Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|[[Израил музей]] The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[Израилын үндэсний номын сан]] Binyanei-HaUmah.JPG|Иерусалимын олон улсын хурлын төв AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|[[Израилын шинжлэх ухааны академи]] Academy of the Hebrew Language.JPG|[[Еврей хэлний академи]] Jerusalem Botanical Garden Givat Ram.JPG|Ботаникийн цэцэрлэг JerusalemMunicipalityP4190008.JPG|Хуучин хотын захиргаа JerusalemMunicipalityP4190026.JPG|Шинэ хотын захиргаа </gallery> ==Газар зүй== {{wide image|Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|1000px|align-cap=center|[[Оливийн уул]]наас харагдах [[Ал-Акса сүм]] болон [[Чулууны Пөмбөгөр]] байрладаг [[Сүмийн Уул]] (Харам аль-Шариф эсвэл Ал-Акса цогцолбор)}} Иерусалим нь Иудейн уулсын [[өндөрлөг газар|өндөрлөг газрын]] [[Оливийн уул]] (Зүүн) болон [[Скопус уул]] (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут).<ref>{{Cite book |title=Drought Management Planning in Water Supply Systems |last=Кабрера |first=Энрике |author2=Хорхе Гарсиа-Серра |year=1998 |isbn=978-0-7923-5294-5 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304 304] |quote=The Old City of Jerusalem (760 m) in the central hills |url=https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304}}</ref> Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. [[Кидроны хөндий|Кидрон]], [[Хинном]], [[Тиропоеоны хөндий|Тиропоеоны хөндийнүүд]] Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог.<ref name=bergsohn>{{cite web |url=https://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |last=Бергсон |first=Сэм |date=2006-05-15 |access-date=9 February 2007 |title=Geography |publisher=Корнеллийн Их Сургууль |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714134629/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |archive-date=2007-07-14}}</ref> [[Кидроны хөндий]] нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд [[Оливийн уул]]ыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт [[Геенна|Хинномын хөндий]] байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид [[Геенна]] буюу [[Там]] гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.<ref>{{Cite book |title=Four Views on Hell |url=https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse |last=Валвурд |first=Жон |publisher=Zondervan |year=1996 |author2=Закари Ж. Хэйс |author3=Кларк Х. Пиннок |author4=Уильям Крокетт |author5=Стэнли Н. Гандри |isbn=978-0-310-21268-3 |page=[https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse/page/58 58] |chapter=The Metaphorical View}}</ref> [[Тиропоеоны хөндий]] нь [[Дамаскийн хаалга]]ны ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр [[Силоамын цөөрөм]] хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна.<ref name=bergsohn/> Библийн үед Иерусалим хот нь бүйлс, чидун, нарс модоор хүрээлэгдсэн байв. Эдгээр нь олон зууны турш үргэлжилсэн дайн дажин, үл хайхрамжаас болж сүйрсэн. Иерусалимын бүс нутгийн фермерүүд хөрсийг барихын тулд налуу дагуу чулуун тавцан барьсан нь Иерусалимын ландшафтад одоо ч тод харагддаг онцлог юм.{{Citation needed|date=October 2010}} Иерусалимд усны хангамж үргэлж томоохон асуудал байсаар ирсэн бөгөөд үүнийг хотод олдсон эртний усан суваг, хонгил, усан сан, нөөцлүүрийн нарийн төвөгтэй сүлжээ гэрчилдэг.<ref>{{cite journal |jstor=3137039 |title=The Water Supply of Jerusalem, Ancient and Modern |first=E. W. G. |last=Masterman |journal=The Biblical World |volume=19 |issue=2 |date=February 1902 |pages=87–112 |publisher=[[Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар]] |doi=10.1086/472951 |doi-access=free}}</ref> Иерусалим нь [[Тел-Авив]] болон [[Газар дундын тэнгис]]ээс зүүн тийш {{cvt|60|km|mi|0}}<ref>{{Cite book |title=Taking Space Seriously: Law, Space and Society in Contemporary Israel |url=https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose |last=Розен-Цви |first=Иссахар |isbn=978-0-7546-2351-9 |date=2004 |publisher=Ashgate Publishing |page=[https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose/page/37 37] |quote=Жишээлбэл, дөрвөн том метрополитан бүсийн хоорондох зай нь—39 миль юм.}}</ref> зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор {{cvt|35|km|mi|0}}<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5750610 |publisher=NBC News |agency=The Associated Press |date=2004-08-18 |title=Debate flares anew over Dead Sea Scrolls |access-date=9 February 2007 |last=Федерман |first=Жозеф |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017143456/http://www.nbcnews.com/id/5750610/ |url-status=live}}</ref> зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох [[Сөнөсөн тэнгис]] байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт [[Бетлехем]], [[Бейт Жала]], зүүн талаараа [[Абу Дис]], [[Маале Адумим]], баруун талаараа [[Мевасерет Цион]], хойд талаараа Рамалла, [[Гиват Зеэв]] багтана.<ref>{{cite web |url=http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405000137/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-date=5 April 2005 |work=The Tell es-Safi/Gath Archaeological Expedition |publisher=Бар Илан Их Сургууль |access-date=2026-01-22 |title=Introduction}}{{cbignore}} (Image located here [http://webarchive.loc.gov/all/20080731210023/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Map_Jerusalem_K_Menahem_small.jpg Archived copy] at the [[Library of Congress]] (31 July 2008).)</ref><ref name=map>{{cite web |url=http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |publisher=Eye on Israel |access-date=2007-04-25 |title=Map of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427145816/http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |archive-date=2007-04-27 |url-status=dead}} (See map 9 for Jerusalem)</ref><ref>{{Cite news |title='One more Obstacle to Peace'—A new Israeli Neighborhood on the lands of Jerusalem city |url=http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |publisher=The Applied Research Institute—Jerusalem |date=2007-03-10 |access-date=2026-01-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131211621/http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |archive-date=2008-01-31}})</ref> [[Иерусалимын ой]]н ойролцоох хотын баруун талд орших [[Херцлийн уул]] нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм. <gallery widths="200" heights="135"> File:Jeruselum 1918 Hurley SLNSW FL520655.jpg|Иерусалимын агаарын зураг, 1918 File:Jerusalem, Israel.JPG|Иерусалимын сансраас харагдах байдал File:Israel-2013-Aerial-Mount of Olives.jpg|[[Оливийн уул]]ын нар жаргах үеийн агаарын зураг </gallery> ===Уур амьсгал=== [[File:העיר העתיקה בירושלים בלבן.jpg|thumb|Цастай Иерусалимын Хуучин хот]] Хот нь [[халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалт]]ай ([[Коппений уур амьсгалын ангилал|Коппен]]: ''Csa'') бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг. Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|9.1|°C|1}}; 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|24.2|°C|1}} бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас {{cvt|537|mm|in|0}} орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог.<ref name=weather>{{cite web |title=Mean Daily Sunshine on each month for Jerusalem, Israel |publisher=The Weather Channel |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |access-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114085738/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |archive-date=2007-11-14 |url-status=dead}}</ref> Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг.<ref name=snow2013-1>{{cite news |title=Roads to Jerusalem closed as huge storm batters Israel |first=Yaakov |last=Lappin |work=The Jerusalem Post |date=2013-12-13 |url=https://www.jpost.com/National-News/Police-IDF-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-Jerusalem-BG-Airport-shut-temporarily-334920 |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425111635/https://www.jpost.com///national-news/police-idf-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-jerusalem-bg-airport-shut-temporarily-334920 |url-status=live}}</ref><ref name=snow2013-2>{{cite news |title=Biblical snowstorm: Rare flakes in Cairo, Jerusalem paralyzed by over a foot |first=Жэйсон |last=Саменов |newspaper=The Washington Post |date=2013-12-13 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |access-date=2026-01-22 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |url-status=live}}</ref> 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод {{cvt|30|cm|in}} цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон.<ref name=snow2013-1/><ref name=snow2013-2/> Иерусалимд нэг өдөр дунджаар 9.3 цаг нартай байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн дундаж температур ижил байдаг тул [[Газар дундын тэнгисийн далай]]н нөлөө хүчтэй байдаг. Иерусалимд бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур 1881 оны 8 сарын 28, 30-нд {{cvt|44.4|°C|1}} байсан бол хамгийн бага температур 1907 оны 1 сарын 25-нд {{cvt|−6.7|°C|1}} байжээ. Иерусалимын агаарын бохирдлын дийлэнх нь тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй.<ref name=friction>{{Cite book |title=Jerusalem: Points of Friction-And Beyond |last=Маоз |first=Моше |publisher=Brill Academic Publishers |year=2000 |author2=Сари Нуссейбех |isbn=978-90-411-8843-4 |pages=44–46}}</ref> Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр [[нүүрстөрөгчийн дан исэл]] ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.<ref name=friction/><ref>{{cite news |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Worst ozone pollution in Beit Shemesh, Gush Etzion |author=Рори Кесс |newspaper=[[The Jerusalem Post]] |date=2007-09-16 |access-date=2007-10-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624112024/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=2011-06-24}}</ref> {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Иерусалим (1991–2020 оны хэвийн) |metric first= yes |single line=Y |Jan record high C = 24.4 |Feb record high C = 27.5 |Mar record high C = 32.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.6 |Aug record high C = 44.4 |Sep record high C = 42.7 |Oct record high C = 36.5 |Nov record high C = 32.6 |Dec record high C = 28.5 |year record high C = 44.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 14.0 |Mar high C = 17.4 |Apr high C = 22.0 |May high C = 26.2 |Jun high C = 28.6 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 28.9 |Oct high C = 25.9 |Nov high C = 19.9 |Dec high C = 14.9 |year high C = |Jan mean C = 9.8 |Feb mean C = 10.7 |Mar mean C = 13.4 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 21.2 |Jun mean C = 23.5 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 25.3 |Sep mean C = 24.0 |Oct mean C = 21.6 |Nov mean C = 16.4 |Dec mean C = 11.9 |year mean C = |Jan low C = 6.7 |Feb low C = 7.3 |Mar low C = 9.5 |Apr low C = 12.5 |May low C = 16.2 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 19.1 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.9 |Dec low C = 8.8 |year low C = |Jan record low C = -6.7 |Feb record low C = -2.5 |Mar record low C = -0.3 |Apr record low C = 0.8 |May record low C = 7.6 |Jun record low C = 11.0 |Jul record low C = 14.6 |Aug record low C = 15.5 |Sep record low C = 13.2 |Oct record low C = 9.8 |Nov record low C = 1.8 |Dec record low C = -0.4 |year record low C = -6.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 136.8 |Feb precipitation mm = 117.9 |Mar precipitation mm = 67.2 |Apr precipitation mm = 21.8 |May precipitation mm = 7.1 |Jun precipitation mm = 0.3 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.7 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 51.1 |Dec precipitation mm = 112.3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 9.2 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 6.2 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 0.8 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.2 |Oct precipitation days = 1.9 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 59 |Mar humidity = 52 |Apr humidity = 39 |May humidity = 35 |Jun humidity = 37 |Jul humidity = 40 |Aug humidity = 40 |Sep humidity = 40 |Oct humidity = 42 |Nov humidity = 48 |Dec humidity = 56 |Jan sun = 192.9 |Feb sun = 243.6 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 331.7 |Jun sun = 381.0 |Jul sun = 384.4 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 309.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 228.0 |Dec sun = 192.2 |year sun = 3397.4 |source 1=[[Израилын цаг уурын алба]] (1990 он хүртэлх)<ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Long Term Climate Information for Israel |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=2010-09-14}}{{in lang|he}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael/ |title=Record Data in Israel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024203/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |archive-date=2010-01-24}}{{in lang|he}}</ref> |source 2 = NOAA (хэвийн утга & өгөгдөл, 1991–2020)<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |title=WMO Climate Normals for Jerusalem 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112053004/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |url-status=live}}</ref> (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |title=Jerusalem Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019015618/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead |access-date=2026-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=40183&ano=2025&mes=11&day=5&hora=18&min=0&ndays=30 |title= 40183: Иерусалим Төв (Израил)|author=<!--Not stated--> |date= 2025-11-05|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2026-01-22|quote=}}</ref> |date=2016}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Jerusalem|Иерусалим}} {{Wikiquote}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://www.jerusalem.muni.il/ Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.jerusalemp3.com Jerusalemp3], mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд * [http://www.cityofdavid.org.il/hp_eng.asp Давидын хот] * [http://www.jerusalem.muni.il/jer_sys/map2000_eng/first1.asp Иерусалим хотын газрын зургууд] * [https://web.archive.org/web/20060411201121/http://maps-of-jerusalem.huji.ac.il/ Иерусалим хотын эртний газрын зургууд] == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=note}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Израилын хот}} {{Иерусалим тойрог}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Иерусалим| ]] [[Ангилал:Эртний Еврей мөргөлийн газар]] [[Ангилал:Иудейн Эртний Еврейн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Христийн шашны ариун газар]] [[Ангилал:Христийн шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Иерусалим тойргийн хот]] [[Ангилал:Палестины суурин]] [[Ангилал:Азийн маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Еврей Библийн газар]] [[Ангилал:Иудаизмын ариун хот]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Исламын ариун газар]] [[Ангилал:Иерусалим муж]] [[Ангилал:Иудаизмын ариун дагшин газар]] [[Ангилал:Израилын нутаг]] [[Ангилал:Израилын холимог нийгэмлэг]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хот]] [[Ангилал:Израилын нутаг дэвсгэрийн маргаан]] [[Ангилал:Торагийн хот]] aqq44m458o2mqb9sz8m2frp461yp6g2 Багдад 0 8562 868116 854494 2026-09-01T20:13:20Z Enkhsaihan2005 64429 868116 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иракийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Багдад | official_name = Багдад Хотын Захиргаа | native_name = بَغدَاد | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл хот]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | caption1 = [[Ногоон бүс (Багдад)|Ногоон бүс]]ийн агаарын үзэмж | image2 = Al-Rashid Street.jpg | caption2 = [[Аль-Рашид гудамж, Багдад|Аль-Рашид гудамж]] | image3 = Al-Mustansriah School - NW Door 2.jpg | caption3 = [[Мустансира Медресе]] | image4 = Bab al-Wastani northern gate.jpg | caption4 = [[Баб аль-Вастани]] | image5 = ساعة القشلة 2024.jpg | caption5 = [[Кушла]] | image6 = نصب الشهيد 2024.jpg | caption6 = {{nowrap|[[Аль-Шахидын хөшөө]]}} | image7 = Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg | caption7 = [[Аль-Казимийя сүм]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Baghdad.svg | seal_size = 90 | nickname = Энх Тайвны Хот (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Петерсен |first1=Эндрю |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=2011-09-13 |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=2016-09-16 }}</ref> | pushpin_map = Ирак#Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Ирак дахь Багдадын байршил | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Ирак}} | subdivision_type1 = [[Иракийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Багдад муж|Багдад]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 762 оны 7 сарын 30 | founder = [[аль-Мансур|Халиф аль-Мансур]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Багдад Хотын Зөвлөлдөх Зөвлөл | leader_title = [[Багдадын хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Аммар Мусса Кадум | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_m = 34 | population_density_km2 = | population_est = 8080012 | pop_est_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|language=ar|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - هيأة الإحصاء ونظم المعلومات الجغرافية|publisher=هيأة الاحصاء ونظم المعلومات الجغرافية}}</ref> | population_metro = 8,141,000 | population_rank = [[Иракийн хотын жагсаалт|1-р байр]]<br/>[[Арабын ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын Ертөнцөд 2-т]] | population_demonym = Багдадчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]46.2 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,600 | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10001 to 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq/index.php?lang=en|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Багдад дахь засаг захиргааны дүүргүүд|11]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''Багдад''' ([[Араб хэл|Араб]]: بغداد‎ ''Баэгдаэд'') нь [[Ирак]]ийн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Багдад мужийн төв болно. Багдад нь хэмжээгээрээ [[Араб]]ын орнуудаас [[Каир]]ын дараа хоёрт, баруун өмнөд Азид [[Тегеран]]ы дараа мөн хоёрт орно. Багдад нь[[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] эрэг дээр орших бөгөөд доод тал нь 8-р зуунд, бодвол [[Ислам]]ын өмнөх үед байгуулагджээ. Нэгэн үе Исламын дэлхий болох Дар ал-саламын төв байсан бөгөөд [[2003]] оноос үргэлжилж буй [[Иракийн дайн]]ы улмаас дайн байлдаанд өртсөөр байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Багдад (1991-2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 16.2 | Feb high C = 19.3 | Mar high C = 24.5 | Apr high C = 30.5 | May high C = 37.1 | Jun high C = 42.2 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.5 | Sep high C = 40.3 | Oct high C = 34.0 | Nov high C = 23.9 | Dec high C = 18.0 | Jan mean C = 10.0 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.5 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 29.5 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.8 | Aug mean C = 35.3 | Sep mean C = 31.2 | Oct mean C = 25.1 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 11.7 | Jan low C = 4.7 | Feb low C = 6.5 | Mar low C = 10.5 | Apr low C = 15.7 | May low C = 21.1 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.2 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 10.2 | Dec low C = 6.0 | Jan record high C = 24.8 | Feb record high C = 28.2 | Mar record high C = 36.6 | Apr record high C = 42.0 | May record high C = 46.7 | Jun record high C = 49.6 | Jul record high C = 51.8 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 48.4 | Oct record high C = 40.2 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 25.3 | year record high C = 51.8 | year high C = 30.6 | year low C = 14.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -10.0 | Mar record low C = -5.5 | Apr record low C = -0.6 | May record low C = 8.3 | Jun record low C = 14.6 | Jul record low C = 22.4 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 15.3 | Oct record low C = 6.2 | Nov record low C = -1.5 | Dec record low C = -8.7 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.6 | Feb precipitation mm = 16.6 | Mar precipitation mm = 15.7 | Apr precipitation mm = 16.2 | May precipitation mm = 3.3 | Jun precipitation mm = 0 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 7.6 | Nov precipitation mm = 23.6 | Dec precipitation mm = 17.0 | unit precipitation days = | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 2 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 1 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 6 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 58.9 | Mar humidity = 48.7 | Apr humidity = 41.1 | May humidity = 31.4 | Jun humidity = 24.4 | Jul humidity = 23.8 | Aug humidity = 25.7 | Sep humidity = 30.9 | Oct humidity = 41.6 | Nov humidity = 57.9 | Dec humidity = 68.0 | Jan sun = 192.2 | Feb sun = 203.4 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 255.0 | May sun = 300.7 | Jun sun = 348.0 | Jul sun = 347.2 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 315.0 | Oct sun = 272.8 | Nov sun = 213.0 | Dec sun = 195.3 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 11 | Jul uv = 11 | Aug uv = 10 | Sep uv = 8 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (хур тунадастай өдөр 1976-2008)<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/BAGHDAD_40650.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad |format=CSV | publisher = [[NOAA|Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-04-22}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |title=World Weather Information Service – Baghdad |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |archive-date=2013-06-25 |url-status=live}}</ref> | source 2 = Уур амьсгал ба температур<ref name=climatetemp>{{cite web |url=http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |title=Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity |access-date=2026-04-22 |publisher=Climate & Temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106135651/http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |archive-date=2012-01-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |title=Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq |access-date=2026-04-22 |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919180124/https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |url-status=live}}</ref> | date = 2010 }} == Цахим хуудас == {{commons|بغداد‎}} * [https://web.archive.org/web/20090930101151/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg Багдадын газрын зураг] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/map_item.pl?style=plnews&data=/gmtemp/news/ni000001.sid&title=Baghdad,+2003 Багдадын интерактив газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Иракийн хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Багдад| ]] [[Ангилал:762 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Халифатын нийслэл]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] tl2ynzd1bu80er7673gbf4xv4rvr29z Дамаск 0 8587 868122 854580 2026-09-01T20:29:26Z Enkhsaihan2005 64429 868122 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сирийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Дамаск | native_name = دِمَشْق | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Damascus from qasioun mountain.jpg | caption1 = [[Касиюн уул]]аас харагдах шөнийн хот | image2 = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg | caption2 = [[Умайядын сүм]] | image3 = Damascus_Syrian_Catholic_Archbischop_4731.jpg | caption3 = [[Гэгээн Паулын Сирийн Католик сүм]] | image4 = Umayyad_Square,_Damascus.jpg | caption4 = [[Умайядын талбай]] | image5 = Citadel_of_Damascus.jpg | caption5 = [[Дамаскийн цайз]] | image6 = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg | caption6 = [[Шулуун гудамж]] | image7 = Azm Palace - Damascus.jpg | caption7 = [[Аль-Азм ордон|Азм ордон]] }} | nicknames = [[Мэлрэг]] цэцгийн хот | motto = | image_flag = Flag of Damascus (until 2024).svg | image_seal = Emblem of Damascus Governorate (from 2024).svg | seal_type = Сүлд | map_caption = | pushpin_map = Сири#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Сири дэх байршил##Ойрх Дорнод дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|33|30|47|N|36|18|34|E|region:SY|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Сири}} | subdivision_type1 = [[Сирийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Дамаск муж|Дамаск]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | government_footnotes = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Damascus/Administration-and-society|title=Damascus Administration and society|date=2024-08-03 }}</ref> | leader_title = [[Дамаскийн захирагчдын жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Мохаммед Яссер Газал]] | parts_type = Хотын захиргаа | parts = [[Дамаск хотын захиргаанууд|16]] | established_title = Суурьшсан | established_date = {{circa}} МЭӨ 3000 | area_footnotes = <ref>Albaath.news {{Webarchiv|url=http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 |wayback=20110516062342 |text=statement by the governor of Damascus, Syria |archiv-bot=2026-04-23 19:32:30 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 |date=2011-05-16 }} {{in lang|ar}}, 2010</ref> | area_total_km2 = 105 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 77 | area_urban_sq_mi = 29.73 | elevation_m = 680 | population_urban = | population_as_of = 2024 оны тооцоо | population_metro = 2,799,960<ref>{{Cite web |date=2025-12-18 |title=Damascus Population 2025 |url=https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus |access-date=2026-04-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> | population_density_metro_km2 = 26,666 | population_density_urban_km2 = | population_note = | population_rank = [[Сирийн хотын жагсаалт|Сирид 1-т]] <br/>[[Арабын Ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын ертөнцөд 15-д]] | population_demonyms = Дамаскчууд<br />{{lang-ar|دِمَشقِيّ|links=no|Dımaşkî}} | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.612<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SYR/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#fc0;">дундаж</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank_info_sec2 = [[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]] | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|AST]] | utc_offset = +03:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 0100 | area_code = Улсын код: 963, Хотын код: 11 | geocode = C1001 | iso_code = SY-DI | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Цөлийн уур амьсгал#Хүйтэн цөлийн уур амьсгал|BWk]] | website = {{URL|damascus.gov.sy}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Дамаскийн эртний хот]] | designation1_date = 1979 {{small|(3-р [[Дэлхийн өвийн хороо|( чуулган]])}} | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/20 20] | designation1_criteria = i, ii, iii, iv, vi | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] }} }} '''Дамаск''' [{{IPA|daˈmaskʊs}}] ({{lang-ar|دمشق}}, ''Димашк'', мөн الشام ''аш-Шам'' гэгддэг) нь [[Сири]] Улсын [[нийслэл]] ба хамгийн том хот нь бөгөөд хамгийн удаан хугацааны туршид тасралтгүй оршин суугдаж ирсэн хотуудын нэг юм. Хүн ам нь 1.67 сая хэмээн тооцогдож байна. Хот нь өөрөө муж бөгөөд үүнээс гадна Риф Димашк (тосгоны Дамаск) мужийн төв юм. == Түүх == Дамаск хот нь МЭӨ 6000 - МЭӨ 5000 жилийн өмнө үндэслэгдсэн хүн төрөлхтний түүхэнд дэх хамгийн эртний хотуудын нэг билээ. Дамаскийн тухай анхны түүхэн мэдээлэл нь МЭӨ 15-р зууны үед буюу энэ хот Египетийн фараонуудын захиргаанд байсан үеэс эхтэй. Дамаск нь Ассирийн нэг хэсэг, Шинэ-Вавилоны хаант улс, Израилийн хаант улс, Ахеменидийн гүрэн, Александр Македонскийн эзэнт гүрэн, түүнийг нас барсны дараа үүссэн Эллинистын Селевкид хаант улсын бүрэлдэхүүнд байжээ. МЭӨ 83 онд Дамаск болон бүх Сири Армений эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Гней Помпей түүнийг Ромын эзэнт гүрэнд нэгтгэв. Энд Персүүдийн эсрэг тулалдаж байсан Ромын легионуудын түшиц газар байрладаг байжээ. 395 онд хот Византийн эзэнт улсын нэг хэсэг болжээ. Анхны Христэд итгэгчид Дамаскт МЭ 1-р зуунд Төлөөлөгч Паулын айлчлалын дараа гарч ирсэн байна. Ярмук гол дахь тулалдаанд (636 оны 8-р сард) Арабчууд Византийн армийг ялсаны үр дүнд Дамаск Арабын Халифатын нэг хэсэг болжээ. 661-750 онд Дамаск нь Умайя Халифатын нийслэл байсан. 1260 онд Египетийн мамлюкууд Дамаскийг эзлэн эрх мэдлээ тогтоосон байна. 1300 онд Дамаскийг монголчууд эзлэн авчээ. Тэдний байлдан дагуулалтыг Арабын түүхч аль-Макризи-гийн хэлснээр "цус гудамжаар гол мэт урсаж байв" гэжээ. Зуун жилийн дараа 1400 онд Доглон Төмөр хотыг сүйрүүлжээ. Шилдэг зэвсгийн дархчууд, гар урчуудыг Самарканд руу боолчлолд авч явсан байна. Османы эзэнт гүрний үед Дамаск нь Мекка руу хаж мөргөл хийхээр явж буй мөргөлчдийн дамжин өнгөрөх гол цэг гэгддэг мужийн төвүүдийн нэг болжээ. 1833 онд Мехмед-Али Сирийг эзлэж Дамаскийг түр захирсан боловч Султаны Европын холбоотнууд түүнийг Сирийн хамт 1840 онд Туркт буцааж өгчээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсаны дараахан Османы эзэнт гүрэн задарч, олон газар нутаг хуваагдсан. 1920 онд Сирийн Арабын Хаант улс байгуулагдаж, төв нь Дамаск хотод байрладаг. Хожим Иракийн хаан болсон Хашимуудын угсааны Фейсалыг тус нутгийн хаан хэмээн зарлав. Гэвч Сирийн тусгаар тогтнол тийм ч удаан үргэлжилсэнгүй. Хэдэн сарын дараа Францын арми Сирийг эзэлж, 1920 оны 7 дугаар сарын 23-нд Майсалуны давааны тулалдаанд Сирийн цэргүүдийг бут ниргэжээ. Франц 1922 онд Сирийн нутаг дэвсгэрт Үндэстнүүдийн Лигийн мандаттай болсон. 1926 онд мандаттай газар нутгийг Ливан, Сири гэж хоёр хуваасан байна. 1920-1943 онд Дамаск нь Францад харьяалагддаг Сирийн мандаттай нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны төв байсан бөгөөд 1943 онд Сири улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараа нийслэл нь болсон түүхтэй. == Газар зүй == Тус хот нь Газар дундын тэнгисээс 80 орчим километрийн зайд, Антиливан нурууны зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд далайн түвшнээс дээш 680 метрийн өндөрт өргөгдсөн тэгш өндөрлөг дээр байрладаг. Дамаск хотын нийт талбай нь 105 км². [[File:Districts_of_damascus-ru.svg|thumb|400px|center|]] == Зураг == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Al-Hamidiyah Souq 02.jpg Зураг:Courtyard2(js).jpg Зураг:Damascus SPOT 1363.jpg Зураг:Al-Fayhaa Stadium in Damascus, Syria as seen from Mount Qasioun.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Дамаск ([[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 23.2 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 34.4 | Apr record high C = 37.6 | May record high C = 41.4 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 45.8 | Aug record high C = 44.8 | Sep record high C = 44.6 | Oct record high C = 38.0 | Nov record high C = 31.0 | Dec record high C = 25.1 | year record high C = 45.8 | Jan high C = 13.1 | Feb high C = 15.3 | Mar high C = 20.0 | Apr high C = 25.3 | May high C = 30.9 | Jun high C = 35.3 | Jul high C = 37.8 | Aug high C = 37.6 | Sep high C = 34.6 | Oct high C = 29.0 | Nov high C = 20.6 | Dec high C = 14.8 |Jan mean C = 5.9 |Feb mean C = 7.8 |Mar mean C = 11.0 |Apr mean C = 15.5 |May mean C = 20.2 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 26.3 |Aug mean C = 26.0 |Sep mean C = 23.2 |Oct mean C = 18.1 |Nov mean C = 11.8 |Dec mean C = 7.2 | year mean C = 16.6 | Jan low C = 0.8 | Feb low C = 2.0 | Mar low C = 4.8 | Apr low C = 8.0 | May low C = 12.1 | Jun low C = 15.9 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 18.6 | Sep low C = 15.3 | Oct low C = 11.0 | Nov low C = 5.2 | Dec low C = 1.9 | Jan record low C = −10.8 | Feb record low C = −12.0 | Mar record low C = −6.0 | Apr record low C = −7.5 | May record low C = 1.4 | Jun record low C = 6.2 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 9.5 | Sep record low C = 3.5 | Oct record low C = -1.0 | Nov record low C = −8.6 | Dec record low C = −8.8 | year record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 26.0 | Feb precipitation mm = 22.4 | Mar precipitation mm = 13.9 | Apr precipitation mm = 5.6 | May precipitation mm = 4.8 | Jun precipitation mm = 0.3 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.3 | Oct precipitation mm = 6.3 | Nov precipitation mm = 21.4 | Dec precipitation mm = 23.6 | year precipitation mm = 124.7 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 4.8 | Feb precipitation days = 4.4 | Mar precipitation days = 2.6 | Apr precipitation days = 1.3 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.1 | Oct precipitation days = 1.2 | Nov precipitation days = 3.3 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 23.0 | Jan snow days = 1 | Feb snow days = 1 | Mar snow days = 0.1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 0.2 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 59 | Apr humidity = 50 | May humidity = 43 | Jun humidity = 41 | Jul humidity = 44 | Aug humidity = 48 | Sep humidity = 47 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 63 | Dec humidity = 75 | year humidity = 56 | Jan sun = 164.3 | Feb sun = 182.0 | Mar sun = 226.3 | Apr sun = 249.0 | May sun = 322.4 | Jun sun = 357.0 | Jul sun = 365.8 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 306.0 | Oct sun = 266.6 | Nov sun = 207.0 | Dec sun = 164.3 | year sun = 3164.1 | Jand sun = 5.3 | Febd sun = 6.5 | Mard sun = 7.3 | Aprd sun = 8.3 | Mayd sun = 10.4 | Jund sun = 11.9 | Juld sun = 11.8 | Augd sun = 11.4 | Sepd sun = 10.2 | Octd sun = 8.6 | Novd sun = 6.9 | Decd sun = 5.3 | yeard sun = 8.5 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 11 | Sep uv = 9 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[NOAA]] (дундаж температур 1961–1990, чийгшил ба нар 1970–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Syria/XLS/DamaskusIntAirport_40080.xls | title = Damascus INTL Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-04-22 | archive-date = 2017-10-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171019065948/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT | url-status = live }}</ref><ref> {{cite web|access-date=2026-04-22|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009220956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT|archive-date=2017-10-09|url-status=dead|title=Damascus INTL Climate Normals 1961&ndash;1990|url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT}}</ref> }} == Эх сурвалж== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|دمشق|Дамаск}} {{Commonscat|Damascus Governorate|Дамаск муж}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20060208061815/http://www.syriantours.net/Maps/Cities/damascus_big.jpg Дамаск хотын газрын зураг] {{Сирийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Дамаск| ]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Риф Дамаск мужийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Халифатын нийслэл]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хот]] bbg530k5kjobytgbbt68b1lyha1gdq0 Тел-Авив 0 8695 868211 864824 2026-09-02T09:33:09Z Enkhsaihan2005 64429 868211 wikitext text/x-wiki {{short description|Израил дахь хот}} {{About}} {{Инфобокс суурин | name = Тел-Авив-Яфо | native_name = {{native name|he|תל־אביב-יפו|italics=off}}<br />{{native name|ar|تل أبيب – يافا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Hashalom interchange.jpg | caption1 = [[Тел-Авивын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Тел-Авивын үзэмж]] болон [[20-р хурдны зам (Израил)|Хашаломын уулзвар]] | image2 = Azriely Sarona5.jpg | caption2 = [[Азриэли Сарона цамхаг|Азриэли Сарона]] | image3 = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | caption3 = [[Яффа цагтай цамхаг]] | image4 = Azrieli_Center_From_ToHa_2019-12.jpg | caption4 = [[Азриэли Төв]] | image5 = Rabin_Squre_eco_pool.jpg | caption5 = [[Рабины талбай]] болон [[Тел-Авивын захиргааны байр|захиргааны байр]] | image6 = Dizengoff_Square_Tel_Aviv_Lowshot.jpg | caption6 = [[Дизенгофын талбай]] | image7 = PikiWiki_Israel_68164_port_of_jaffa.jpg | caption7 = [[Яфо]] болон [[Тел-Авивын далайн эрэг]] | color = red }} | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt = | flag_link = Тел-Авивын туг | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt = | shield_link = Тел-Авивын сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | nickname = {{unbulleted list |'Анхны Еврей хот' |'[[Цагаан хот, Тель Авив|Цагаан хот]]' |'Зогсолтгүй хот' |'Бөмбөлөг' | 'TLV' }} | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Израил#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дээрх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32.08|N|34.78|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Тел-Авив тойрог|name=Тел-Авив}} | subdivision_type2 = Хотын бөөгнөрөл | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаг|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тел-Авив-Яфо хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | elevation_ft = | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} | population_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|2-р]] байр | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|12-р]] байр | population_density_urban_km2 = 8057.7 | population_density_metro_km2 = 2286 | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = Тел-Авивчууд<ref>{{cite book |title=Tel Aviv: Mythography of a City |first=Maoz |last=Azaryahu |year=2007 |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |isbn=9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |url=https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann |first=Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |isbn=9780804750196 |pages=[https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann/page/148 148], 166}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |url=https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8 |year=2009 |publisher=Lonely Planet |location=Melbourne, Oakland and London |isbn=9781741798876 |pages=[https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8/page/380 380]–381}}</ref> | population_note = | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = [[Америк доллар|$]] 153.3&nbsp;тэрбум<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэг хүнд ноогдох) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Цагаан хот, Тель Авив|Тел-Авивын Цагаан хот]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёл | designation1_free1name = Улс | designation1_free1value = Израил | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Израил дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Израил]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name = }} '''Тел-Авив-Яфо''' ([[еврей хэл]]. תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ; [[Араб хэл|араб.]] تل أبيب) буюу '''Тел-Авив''' нь 2020 оны байдлаар 460, 613 хүн амтай [[Израил|Израилын]] хоёр дахь том хот юм. Тус хот нь Израилын [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээр 51.8 квадрат километр газар нутгийг эзлэнэ тус улсын нийслэл [[Иерусалим]] хотоос баруун хойд зүгт 65 км зайд оршдог. Мөн Гуш Дан нэртэй, 3.15 сая хүнтэй Израилын хамгийн том метрополи газар нутгийн хамгийн том бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. Тел-Авив нь [[Израил]] улсын [[эдийн засаг]] болон [[Технологи|технологийн]] төв юм. Тел-Авив хотод зарим Яамд, гадаадын олон орны [[элчин сайдын яам]] байрладаг. Энэ хот нь амьдрах өртгөөрөө дэлхийд 31-т ордог. Тел-Авив жилд 2,5 сая жуулчид хүлээж авдаг. Ойрхи Дорнодын "үдэшлэгийн нийслэл" нь идэвхтэй шөнийн амьдралтай. Тел-Авив хотод 30 мянга гаруй оюутантай, тус улсын хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] байрладаг. Тел-Авивыг 1909 онд [[Яффо]] ([[Еврей хэл]]: יָפוֹ‎, Яфо) гэгч эртний боомт хотын еврейчүүдийн дүүроэг болгон байгуулжээ. 1917-1948 онд Британий удирдлагад дор хотын хүн ам олноор цагаачилж очсон еврейчүүдийн ачаар [[Араб]] хүн ам цоонх болсон. Израил улс байгуулагдснаас хоёр жилийн дараа 1950 онд тус хоёр хотыг нэгтгэсэн байна. 2003 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн Тел-Авивийн Цагаан хот нь дэлхийн хамгийн их [[модернист архитектур|модернист барилгуудын]] төвлөрөлтэй газар юм. == Түүх == === 1904-1917: Османы эзэнт гүрний сүүл үед байгуулагдсан нь === [[1906 он|1906 онд]] Яффо хотын оршин суугчид болох еврейчүүдийн бүлэг нь Акива Арье Вейсийн санаачилгыг даган хамтдаа нийлж Ахузат Баит нийгмийг байгуулжээ. Нийгмийн зорилтуудын нэг нь "Гоо сайхан, орчин үеийн эрүүл ахуйн дүрэм журмын дагуу төлөвлөгдсөн, эрүүл орчинд еврей хотын төв" байгуулах явдал байв. Шинэ хотын хот төлөвлөлтөд цэцэрлэг хотын хөдөлгөөн нөлөөлсөн. Эхний 60 газрыг Яффогийн ойролцоох Керем Джебалид [[Нидерланд|Нидерландын]] иргэн Якобус Канн худалдаж авч, [[Еврей|еврейчүүдийн]] газар нутгийг түрэмгийлэхийг хориглосон Туркийн хоригийг тойрч гарахаар өөрийн нэр дээр бүртгүүлжээ. Хожим нь Тел-Авивын анхны хотын дарга байсан Мейр Дизенгоф мөн Ахузат Баит нийгэмд элссэн. Түүний Тел-Авивын үзэл баримтлал нь [[Арабчууд|арабуудтай]] энх тайвнаар зэрэгцэн орших байв. [[1909 он|1909 оны]] [[4 сарын 11|4 сарын 11-ний]] өдөр 66 еврей гэр бүл далайн хясаа ашиглан сугалаагаар газар нутгийг нь авахаар эзгүй элсэн манхан дээр цугларав. Энэхүү цугларалтыг Тел-Авив байгуулагдсан албан ёсны өдөр гэж үздэг. Сугалааг барилгын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Акива Ариех Вайсс зохион байгуусан. Вайсс далайн эрэг дээр 120 далайн хясаа цуглуулсны тал хувь нь цагаан, хагас нь саарал байв. Гишүүдийн нэрийг цагаан хясаан дээр, саарал хясаа дээр газрын дугаарыг бичсэн байв. Дизенгофын байшингийн эсрэг талд, өнөөгийн Ротшильдийн гудамжинд байрлах энэ газарт анхны усны худгийг ухаж гаргажээ. Жилийн дотор Герцль, Ахад Хаам, Йехуда Халеви, Лилиенблум, Ротшильд нарын гудамжууд бариж; усны систем суурилуулсан; 66 байшинг барьсан. Герцль гудамжны төгсгөлд [[1906 он|1906 онд]] Яффад байгуулагдсан Херцлия Еврей ахлах сургуулийн шинэ барилга барихаар талбай хуваарилжээ. Барилгын тулгын чулууг [[1909 он|1909 оны]] [[7 сарын 28|7 сарын 28-нд]] суурилуулсан. Уг суурин нь анх Ахузат Баит нэртэй байжээ. [[1910 он|1910 оны]] [[5 сарын 21|5 сарын 21-нд]] Тел-Авив гэдэг нэрийг авчээ. Тел-Авивыг өргөн гудамж, өргөн чөлөөнүүдтэй, байшин бүрийн ус хангамжтай, гудамжны гэрэлтэй, бие даасан еврей хот болгон төлөвлөжээ. [[1914 он]] гэхэд Тел-Авив 1 хавтгай дөрвөлжин км болж өргөжжээ. [[1915 он|1915 онд]] Тел-Авивын хүн амын тооллого явагдаж, 2667 хүн бүртгэгдсэн байна. Гэсэн хэдий ч [[1917 он|1917 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эрх баригчид дайны үеийн арга хэмжээ болгон Яффо, Тел-Авивын оршин суугчдыг хөөн зайлуулснаар хүн амын өсөлт зогссон. Египетийн [[Александриа]] дахь АНУ-ын Консул Гаррелсын Нью-Йорк Times сонинд нийтлүүлсэн нийтлэлд [[1917 он|1917 оны]] 4-р сарын эхээр Яффог албадан гаргасан тухай дурджээ. Нүүлгэн шилжүүлэх тушаал нь гол төлөв [[еврей]] хүн амд чиглэсэн байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] төгсгөл үед, Османчууд ялагдсанаар Англичууд Палестиныг хяналтандаа авсны дараа [[Еврей|еврейчүүд]] дараа жилийн эцсээр Тел-Авив руу буцаж очих боломжтой болжээ. == Газар зүй == [[Файл:Tel_Aviv_SPOT_1083.jpg|thumb|Тел-Авид сансраас харагдах байдал нь]] [[Файл:Tel_Aviv_Yafo_Israel_Level_12.svg|left|thumb|Тел-Авив хотын төлөвлөгөө]] Тел-Авив нь [[Европ]], [[Ази]], [[Африк|Африкийг]] холбосон түүхэн газрын гүүр болох Израилын төв хэсэгт Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, эртний Яффа боомтын хойд хэсэгт, элсэн манхан байсан үржил шимгүй газарт байрладаг. Газар нь тэгшлэгдсэн бөгөөд огцом налуу газаргүй; газар зүйн онцлог шинж чанарууд нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг ба [[Яркон гол|Яркон голын]] амнаас дээшхи цохионууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Tel+Aviv.htm|title=Tel Aviv|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|access-date=26 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013102915/http://jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Tel%2BAviv.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив болон Гуш Дан бүс өргөжиж байгаа тул Тел-Авив ба Яффа болон хотын хорооллуудын хоорондох хил хязгаар байдаггүй. Тус хот нь [[Иерусалим|Иерусалимаас]] баруун хойд зүгт 60 км, [[Хайфа]] хотоос өмнө зүгт 90 км зайд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distances.html|title=Cities located close to Tel Aviv|access-date=26 January 2008|publisher=TimeandDate.com}}</ref> Тел-Авив нь хойд талаараа [[Герцлия]], зүүн хойд талаараа [[Рамат-ха-Шарон]], зүүн талаараа [[Петах-Тиква]], [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], [[Гиватаим]], зүүн өмнөд талаараа [[Холон]], өмнөд хэсгээрээ [[Бат-Ям]] хотуудтай хиллэдэг.<ref>{{cite web|url=https://www.science.co.il/israel/Carta-map.php|title=Map of Israel|publisher=Carta}}</ref> Хот нь эдийн засгийн хувьд хойд ба өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Өмнөд Тел-Авив нь Неве Цедек, Яффаг эс тооцвол хойд Тел-Авиваас ядуу гэж тооцогддог. Төв Тел-Авив нь [[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] оршдог газар бөгөөд [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны замын]] дагуу оршдог санхүүгийн болон худалдааны чухал дүүрэг юм. Тел-Авивын хойд талд [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Яркон цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Рамат-Авив]], [[Афека]] зэрэг өндөр зэрэглэлийн орон сууцны хорооллууд байрладаг.<ref name="yarkoni">{{cite web|last=Yarkoni|first=Amir|title=Real Estate in Tel Aviv – continued|work=Tel Aviv Insider|access-date=22 July 2008|url=http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624050534/http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|archive-date=24 June 2008}}</ref> === Уур амьсгал === Тел-Авив нь Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай,<ref>{{cite web|url=http://en.climate-data.org/location/3471/|title=Climate: Tel Aviv-Yafo - Temperature, Climate graph, Climate table|work=climate-data.org}}</ref> бөгөөд жилийн турш нарны гэрэл элбэг байдаг. [[Хур тунадас]] нь бороо хэлбэрээр 10-р сараас 4 сарын хооронд ордог бөгөөд зуны турш хуурайшилттай байдаг. Жилийн дундаж температур нь 20.9 °C (69.6°F), далайн дундаж температур нь өвлийн улиралд 18-20 °C (64-68 °F), харин зуны үед 24-29 °C (75-84 °F) байдаг. Тел-Авивт жилд дунджаар 528 миллиметр хур тунадас ордог. Тел-Авивт зун 6 сараас 10-р сар хүртэл таван сар орчим үргэлжилдэг. Хамгийн дулаан сар болох 8-р сард температур дунджаар хамгийн өндөр нь 30.6 °C, хамгийн бага нь 25 °C (77 °F) байдаг. Газар дундын тэнгисийн эрэг дагуу байрладаг тул харьцангуй чийгшил өндөр байдаг нь зуны улиралд дулааны тааламжгүй байдлыг бий болгодог. Өвөл нь зөөлөн, чийглэг ба жилийн ихэнх хур тунадас нь 12, 1, 2-р саруудад аянга цахилгаантай бороо хэлбэрээр ордог. Хамгийн хүйтэн сэрүүн 1-р сард хамгийн дээд температур 17.6 °C (63.7 °F), хамгийн доод температур 10.2 °C (50.4 °F) байсан. Өвлийн хамгийн хүйтэн өдрүүдэд температур 8 °C (46 °F) ба 12 °C (54 °F) хооронд хэлбэлзэж болно. Хүйтний эрч чангарч, цас орох нь хотод маш ховор тохиолддог. Намар, хавар нь температурын огцом өөрчлөлтөөр тодорхойлогддог бөгөөд ойролцоох цөлөөс халуун, хуурай агаарын массаас үүсэх дулааны урсгал үүсдэг. Намар, хаврын дулаан давтамжтай үед температур нь ихэвчлэн 35 °C (95 °F) хүртэл, тэр ч байтугай 40 °C (104 °F) хүртэл өсдөг бөгөөд онцгой чийгшилтэй болдог. Намар, хаврын дундаж өдрийн температур нь 23 °C-аас 25 °C (77 °F), хамгийн бага нь 15 °C (59 °F) - 18 °C (64 °F) байдаг. Тел-Авивт бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур нь 46.5 °C (115.7 °F) [[1916 он|1916 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-нд]] бүртгэгдсэн ба хамгийн доод температур нь −1.9 °C (28.6 °F) [[1950 он|1950 оны]] [[2 сарын 7|2 сарын 7-нд]] бүртгэгдсэн ба уг өдөр Тел-Авивт цорын ганц удаа цас орсон юм. {| class="wikitable" |+Тел-Авивын далайн дундаж температур ˚C (˚F)<ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/middle-east/israel/tel-aviv-november.htm|title=Tel Aviv Sea Temperature November Average, Israel – Sea Temperatures|first=Copyright Global Sea Temperatures – A-Connect|last=Ltd|work=seatemperature.org}}</ref> !1 сар !2 сар !3 сар !4 сар !5 сар !6 сар !7 сар !8 сар !9 сар !10 сар !11 сар !12 сар |- style="font-size:115%; text-align: center;" | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.8}}" |18.8 (65.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.6}}" |17.6 (63.7) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.9}}" |17.9 (64.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.6}}" |18.6 (65.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|21.2}}" |21.2 (70.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|24.9}}" |24.9 (76.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|27.4}}" |27.4 (81.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.6}}" |28.6 (83.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.2}}" |28.2 (82.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|26.3}}" |26.3 (79.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|23.2}}" |23.2 (73.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|20.6}}" |20.6 (69.1) |} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авив (Температур: 1987–2010, Хур тунадас: 1980–2010)|Feb record low C=-2.0|Mar rain mm=62|Feb rain mm=111|Jan rain mm=147|rain colour=green|Dec record low C=4.0|Nov record low C=6.0|Oct record low C=11.6|Sep record low C=15.7|Aug record low C=20.0|Jul record low C=19.0|Jun record low C=15.0|May record low C=11.2|Apr record low C=7.0|Mar record low C=3.5|Jan record low C=-1.9|May rain mm=4|Apr avg record low C=10.7|Oct low C=19.1|Nov low C=14.6|Dec low C=11.2|Jan avg record low C=6.6|Feb avg record low C=7.3|Mar avg record low C=8.3|May avg record low C=14.0|Dec avg record low C=7.8|Jun avg record low C=18.3|Jul avg record low C=22.2|Aug avg record low C=23.3|Sep avg record low C=20.6|Oct avg record low C=16.2|Nov avg record low C=10.9|Apr rain mm=16|Jun rain mm=0|Aug low C=23.7|Nov rain days=9|source 1=''Израилын цаг уурын алба''<ref name="ims">{{cite web|url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Averages and Records for Tel Aviv (Precipitation, Temperature and Records written in the page) |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=1 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=14 September 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |title=Extremes for Tel Aviv [Records of February and May]|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 2 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=8 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=18 June 2013 }}</ref><ref name="Precipitation average">{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=12 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=25 September 2011 }}</ref>|Dec sun=189.1|Nov sun=234.0|Oct sun=279.0|Sep sun=300.0|Aug sun=356.5|Jul sun=368.9|Jun sun=357.0|May sun=328.6|Apr sun=270.0|Mar sun=235.6|Feb sun=200.1|Jan sun=192.2|Dec rain days=12|Oct rain days=6|Jul rain mm=0|Jan rain days=15|Aug rain mm=0|Sep rain mm=1|Oct rain mm=34|Nov rain mm=81|Dec rain mm=127|unit rain days=0.1 мм|Feb rain days=13|Sep rain days=0|Mar rain days=10|Apr rain days=4|May rain days=2|Jun rain days=0|Jul rain days=0|Aug rain days=0|Sep low C=22.5|Jul low C=23.0|metric first=yes|Apr avg record high C=35.5|May humidity=63|Apr humidity=60|Mar humidity=65|Feb humidity=70|Jan humidity=72|time day=1200 GMT|Dec avg record high C=23.8|Nov avg record high C=29.2|Oct avg record high C=32.9|Sep avg record high C=32.0|Aug avg record high C=31.8|Jul avg record high C=31.6|Jun avg record high C=30.8|May avg record high C=32.4|Mar avg record high C=30.4|Jul humidity=70|Jun record high C=44.4|single line=yes|Jan record high C=30.0|Feb record high C=33.2|Mar record high C=38.3|Apr record high C=43.9|May record high C=46.5|Jul record high C=37.4|Feb avg record high C=25.0|Aug record high C=41.4|Sep record high C=42.0|Oct record high C=44.4|Nov record high C=35.6|Dec record high C=33.5|Jan avg record high C=23.6|Jun humidity=67|Aug humidity=67|Jun low C=20.6|Oct mean C=22.7|Apr mean C=19.2|May mean C=21.8|Jun mean C=24.8|Jul mean C=27.0|Aug mean C=27.8|Sep mean C=26.5|Nov mean C=17.6|Feb mean C=13.4|Dec mean C=13.9|Jan low C=9.6|Feb low C=9.8|Mar low C=11.5|Apr low C=14.4|May low C=17.3|Mar mean C=16.4|Jan mean C=12.9|Sep humidity=60|Apr high C=22.8|Oct humidity=65|Nov humidity=68|Dec humidity=73|Jan high C=17.5|Feb high C=17.7|Mar high C=19.2|May high C=24.9|Dec high C=19.2|Jun high C=27.5|Jul high C=29.4|Aug high C=30.2|Sep high C=29.4|Oct high C=27.3|Nov high C=23.4|source 2=Хонконгийн Ажиглалтын Төв<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |title=Climatological Information for Tel Aviv, Israel |publisher=Hong Kong Observatory |access-date=2 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114737/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref>}}{{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авивын баруун эрэг (2005–2014)|Oct low C=20.7|Sep mean C=26.5|Oct mean C=23.8|Nov mean C=20.2|Dec mean C=16.6|Jan low C=11.1|Feb low C=11.9|Mar low C=13.6|Apr low C=16.0|May low C=18.9|Jun low C=22.4|Jul low C=24.7|Aug low C=25.4|Sep low C=24.1|Nov low C=16.5|Jul mean C=26.9|Dec low C=12.8|Jan record low C=4.2|Feb record low C=5.2|Mar record low C=7.2|Apr record low C=10.3|May record low C=13.1|Jun record low C=18.8|Jul record low C=21.6|Aug record low C=22.5|Sep record low C=20.1|Oct record low C=15.1|Nov record low C=10.2|Dec record low C=4.0|Aug mean C=27.6|Jun mean C=24.7|metric first=yes|Jan high C=18.3|single line=yes|Jan record high C=27.7|Feb record high C=31.8|Mar record high C=38.3|Apr record high C=39.1|May record high C=38.4|Jun record high C=36.7|Jul record high C=31.7|Aug record high C=32.5|Sep record high C=34.1|Oct record high C=39.5|Nov record high C=34.0|Dec record high C=29.5|Feb high C=18.9|May mean C=21.7|Mar high C=20.7|Apr high C=22.6|May high C=24.4|Jun high C=27.1|Jul high C=29.0|Aug high C=29.9|Sep high C=29.0|Oct high C=26.9|Nov high C=23.9|Dec high C=20.3|Jan mean C=14.7|Feb mean C=15.4|Mar mean C=17.2|Apr mean C=19.3|source 1=''Израилийн цаг уурын албаны мэдээллийн сан''<ref name="imsdb">{{cite web|url=https://data.gov.il/ims|title=Israel Meteorological Service databases|publisher=Israel Meteorological Service|access-date=31 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119205142/https://data.gov.il/ims|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/ODOT/Stations/402.htm |title=Tel Aviv the West Coast|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 15 August 2007}}</ref>}} == Засаг захиргаа == [[Файл:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|thumb|[[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбай]] ба [[Тел-Авив Хотын Захиргааны барилга]]]] Тел-Авивыг пропорционал системээр 5 жилийн хугацаагаар сонгогддог 31 гишүүнтэй хотын зөвлөл удирддаг.<ref name="govt">{{cite book|last=Encyclopædia Britannica Staff|title=The New Encyclopædia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|year=1974|page=66|url=https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council|isbn=0-85229-290-2}}</ref> Тел-Авивт дор хаяж нэг жил оршин суусан 18-аас дээш насны [[Израил|Израилын]] бүх иргэд хотын сонгуульд санал өгөх эрхтэй. Хотын захиргаа нь нийгмийн үйлчилгээ, олон нийтийн хөтөлбөр, дэд бүтэц, хот төлөвлөлт, аялал жуулчлал болон орон нутгийн бусад асуудлыг хариуцдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|title=Social Services Administration|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426095713/http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|title=Community Life|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050526023203/http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|archive-date=26 May 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm|title=Tourism|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302120451/http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2 March 2008}}</ref> Тел-Авив хотын захиргааны барилга нь [[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбайд]] байрладаг. [[Рон Хулдаи]] [[1998 он|1998 оноос]] хойш Тел-Авив хотын даргаар ажиллаж байна. Хулдаи нь 2018 оны хотын сонгуульд тав дахь удаагаа улиран сонгогдож, Хаир намыг үндэслэгч, орлогч асан [[Асаф Замир|Асаф Замирыг]] ялсан.<ref name="ToIWootliff">{{cite news|last1=Wootliff|first1=Raoul|last2=ToI staff|title=Tel Aviv mayor fends off deputy, cruises to fifth term|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/|work=The Times of Israel|date=31 October 2018}}</ref> Хулдаи хотын даргаар хамгийн удаан ажилласан бөгөөд зургаа дахь удаагаа нэр дэвших эрхгүй болох юм. Хамгийн богино хугацаагаар албан тушаал хашсан хүн бол 1925–27 онуудад хоёр жилийн турш албан тушаал хашсан [[Давид Блох]] юм. Улс төрийн хувьд Тел-Авив нь зүүн талын бэхлэлт гэдгээрээ алдартай. Хотын баян төв ба хойд дүүргүүдэд зүүн жигүүрийн намуудад санал өгөх нь зонхилдог бол ажилчдын зүүн-өмнөд дүүргүүдэд үндэсний сонгуульд баруун намынханд санал өгдөг.<ref>Haviv Rettig Gur, [http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ The 20th Knesset — parliament of a splintered, tribal Israel], ''The Times of Israel'', 6 April 2015</ref> Кибуцээс гадна [[Мерец|Мерец нам]] Тел-Авивт Израилын бусад хотуудаас илүү санал авдаг.<ref>{{cite web|last=Shiner|first=Doron|url=http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|title=How they voted: See Israel election results by city/sector|work=Haaretz|location=Israel|access-date=14 June 2010|archive-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721225236/http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Telavivoldcityhall.jpg|thumb|Тел-Авивын хуучин хотын захиргааны барилга]] === Тел-Авив хотын даргын жагсаалт === ==== Палестины Мандат (1920–1948) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Меир Дизенгоф]] | align="center" |1920 | align="center" |1925 |[[Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#CE2029;" |'''2''' | |[[Давид Блох|Давид Блох-Блюменфельд]] | align="center" |1925 | align="center" |1928 |[[Ахдут-ха-Авода]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''(1)''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Meir Dizengoff|Меир Дизенгоф]] | align="center" |1928 | align="center" |1936 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#DDDDDD;" |'''3''' |[[Файл:Musa_Chelouche.jpg|116x116px]] |[[Моше Шлуш]] | align="center" |1936 | align="center" |1936 |Нам бус |- | style="background:#18ADC6;" |'''4''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Исраэль Роках]] | align="center" |1936 | align="center" |1948 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |} ==== Израил улс (1948–одоо үе) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Israel Rokach|Исраэль Роках]] |1948 |1953 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''2''' |[[Файл:Chaim_Levanon_president_Ben_Zvi.jpg|70x70px]] |[[Хаим Леванон]] |1953 |1959 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Мапай/meta/color}};" |'''3''' |[[Файл:Mordechai_Namir_1947.jpg|70x70px]] |[[Мордехай Намир]] |1959 |1969 |[[Мапай]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''4''' | |[[Йехошуа Рабинович]] |1969 |1974 |[[Авода]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''5''' |[[Файл:Centennial_IMG_3750.JPG|93x93px]] |[[Шломо Лахат]] |1974 |1993 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''6''' |[[Файл:Roni_Milo_1.jpg|99x99px]] |[[Рони Мило]] |1993 |1998 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''7''' |[[Файл:Ron_Huldai.jpg|77x77px]] |[[Рон Хулдаи]] |1998 |''-'' |[[Авода]] |} === Хотын хурал === 2013 оны хотын сонгуулийн дараа Мерец 6 суудал авсан. Гэсэн хэдий ч хотын даргаар дахин сонгогдсон тул Хулдаи болон Тел-Авив 1 эвсэл нь 31 суудлын 29-ийг хянаж эхэлсэн. {| class="wikitable" |+Тел-Авив Хотын Хурал, 2013–2018 !Нам !Суудал !Эвслийн Гишүүн |- style="background:#cfc;" |[[Мерец]] |6 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив 1 |5 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ров Хаир |4 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ир Лекулану |3 |Хэсэгчилсэн (3 суудлын 2, Шеллей Двир эсрэг хүчинд үлдсэн) |- style="background:#cfc;" |Сегев-Беяхад Тел-Авив (Шас, Еврейчүүдийн гэр, Яхадут-ха-Тора) |3 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Коах Легимлаим |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Ликуд]] |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Дром Хаир (Өмнөд Тел-Авив) |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Еш-Атид]] |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив Бтуха (Аюулгүй Тел-Авив) |1 |Тийм |- |Асейфат Хорим |1 |Үгүй |- style="background:#cfc;" |Цедек Хеврати |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Махапах Йарок |1 |Тийм |} == Боловсрол == [[Файл:Shriber-math01.jpg|thumb|[[Тел-Авивын Их Сургууль|Тел-Авивын их сургуулийн]] Владимир Шрайберын нэрэмжит математикийн хүрээлэн ]] [[2006 он|2006 онд]] Тел-Авивт 51,359 хүүхэд боловсролын байгууллагад сурч байсны 8,977 нь хотын цэцэрлэгт, 23,573 нь хотын бага сургуульд, 18,809 нь ахлах сургуульд харьяалагдаж байв. 4,000 орчим хүүхэд хотын сургуулийн нэгдүгээр ангид сурч байгаа бөгөөд хүн амын өсөлт энэ тоог 6000 болгоно гэсэн тооцоо гарсан. Үүний үр дүнд хотод [[2008 он|2008]]-[[2009 он|09 онд]] цэцэрлэгийн 20 анги нэмж нээгдсэн. Сде Довын хойд талд шинэ бага сургууль, Тел-Авивын хойд хэсэгт шинэ ахлах сургууль барихаар төлөвлөж байна. [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нэртэй [[Еврей хэл|еврей хэлний]] анхны ахлах сургууль нь [[1905 он|1905 онд]] Яфад байгуулагдаж, Тел-Авив [[1909 он|1909 онд]] байгуулагдсаны дараа Тел-Авив руу нүүсэн бөгөөд үүнд зориулж Герцлийн гудамжинд шинэ оюутны хотхон байгуулагдсан. [[Израил|Израилын]] хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] нь [[физик]], [[компьютерын шинжлэх ухаан]], [[хими]], хэл шинжлэлийн тэнхимүүдээрээ олон улсад танигдсан. Хөрш [[Рамат-Ган]] дахь [[Бар-Иланы их сургууль|Бар-Иланы их сургуулийн]] хамт оюутны тоо нь 50,000 гаруй бөгөөд үүнд олон гадаад оюутан багтдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/|title=Tel Aviv University|access-date=19 July 2007|publisher=QS Top Universities}}</ref> Түүний хотхон нь [[Рамат-Авив|Рамат-Авивын]] ойролцоо байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|title=TAU History|publisher=[[Tel Aviv University]]|access-date=26 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108214143/http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|archive-date=8 November 2007}}</ref> Тел-Авивт мөн хэд хэдэн коллеж байрладаг.<ref name="colleges">{{cite web|title=Colleges in Israel|work=Israel Science and Technology Directory|access-date=15 July 2008|url=https://www.science.co.il/colleges/}}</ref> [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нь [[1909 он|1909 онд]] Яфагаас хуучин Тел-Авив руу нүүж, 1960-аад оны эхээр [[Владимир Евгеньевич Жаботинский|Жаботинскийн]] гудамж руу нүүсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.schooly.co.il/gymnasia/|archive-url=https://archive.today/20100821091601/http://www.schooly.co.il/gymnasia/|url-status=dead|archive-date=21 August 2010|title=Gymnasia Herzlia|language=he|access-date=2 April 2008}}</ref> Тел-Авивын бусад алдартай сургуулиуд нь Шевах Мофет, тус хотын хоёр дахь еврей сургууль, Ирони Алефын Урлаг ба Альянсын ахлах сургууль юм. == Соёл ба орчин үеийн амьдрал == === Үзвэр үйлчилгээ, тайзны урлаг === Тел-Авив нь соёл урлаг, үзвэр үйлчилгээний томоохон төв юм.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wyPZRi9uYxUC&pg=PA196|title=Emerging Nodes in the Global Economy: Frankfurt and Tel Aviv Compared|first=Felsenstein, Daniel|last=Schamp, Eike W.|publisher=Springer|year=2002|isbn=978-1-4020-0924-2}}</ref> Израилын тайзны урлагийн 35 том төвийн 18 нь Тел-Авивд байрладаг бөгөөд тус улсын есөн том театрын тав нь тус улсын нийт тоглолтын 55 хувь, үзэгчдийн 75 хувийг эзэлдэг байна.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|title=Tel Aviv Culture|access-date=31 January 2008|publisher=TravelGuides.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217073110/http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|archive-date=17 December 2007}}</ref> [[Тел-Авивын урлагийн төв]] нь Пласидо Домингогийн 1962-1965 оны хооронд тенор байсан Израилын дуурийн театр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|title=History and Architecture|publisher=Israel Opera|access-date=31 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122050952/http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|archive-date=22 January 2008}}</ref> 2,482 хүний суудалтай [[Хейхал-ха-Тарбут]] нь тус хотын хамгийн том театр бөгөөд Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|title=Mann Auditorium|access-date=31 January 2008|publisher=Hatarbut.co.il|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119103403/http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|archive-date=19 January 2008}}</ref> Израилын үндэсний театр болох [[Хабима театр|Хабима театрыг]] [[2008 он|2008 оны]] эхэнд засварын ажил хийхээр хааж, [[2011 он|2011 оны]] 11-р сард их засвар хийсний дараа нээсэн. Энав Соёлын төв нь соёлын талбарт шинээр нэмэгдэж буй зүйлийн нэг юм. Тел-Авивын бусад театрууд нь Гешер театр, [[Бейт Лессины театр]]; [[Цавта]], [[Тмуна театр|Тмуна]] нь хөгжмийн тоглолт, захын уран бүтээлийг зохион байгуулдаг жижиг театрууд юм. Яффад Симта, Ноцарын театрууд захын чиглэлээр мэргэшсэн байдаг. Тел-Авив хотод орчин үеийн бүжгийн ертөнцөд алдартай [[Батшева Бүжгийн Компани]] байрладаг. Израилын балет мөн Тел-Авивт байрладаг. Тел-Авивын орчин үеийн болон сонгодог бүжгийн төв нь [[Неве-Цедек]] дахь Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв юм.<ref name="iexplore">{{cite web|title=Tel Aviv Activities|work=iExplore.com|access-date=15 July 2008|url=http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel+Aviv/Activities|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602192159/http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel%2BAviv/Activities|archive-date=2 June 2008}}</ref> Тус хот нь олон улсын хөгжимчдийг [[Яркон Парк]], [[Экспо Тел-Авив]], Барби Клуб, Заппа Клуб, Тель-Авиваас чанх урд байрлах Live Park Rishon Lezion зэрэг газруудад ихэвчлэн зохион байгуулдаг.<ref name="Reuters">{{cite news|title=McCartney wows fans with historic Israel concert|work=Reuters|access-date=26 September 2008|url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE48O92W20080925?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|date=25 September 2008}}</ref><ref name="Haaretz">{{cite web|title=Depeche Mode to kick off next world tour in Israel|work=[[Haaretz]]|access-date=6 October 2008|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224040943/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Ynet">{{cite web|title=Madonna To Wrap Up Tour in Tel Aviv|work=[[The Jewish Daily Forward]]|access-date=4 June 2009|url=http://www.forward.com/articles/107163/}}</ref> [[2018 он|2018 онд]] Израил ялсны дараа Тел-Авив [[2019 оны Евровижн дууны тэмцээн|2019 оны Евровижн дууны тэмцээнийг]] зохион байгуулах хотоор зарлагдсан (Израилын [[Иерусалим]] хотоос өөр газар зохион байгуулсан анхны Евровижн дууны тэмцээн).<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-municipality-to-run-free-shabbat-buses-to-eurovision/|title=Tel Aviv municipality to run free Shabbat buses to Eurovision|website=The Times of Israel|language=en-US|access-date=2019-05-09}}</ref> Дуурь, сонгодог хөгжмийн үзүүлбэрүүд Тел-Авивт өдөр бүр болдог бөгөөд дэлхийн олон сонгодог удирдаач, гоцлол дуучид Тел-Авивын тайзнаа олон жилийн турш тоглож байна.<gallery widths="200" heights="160"> Файл:PikiWiki Israel 9997 suzanne dalal center in tel aviv.jpg|Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв Файл:Florentin0013.JPG|Тел-Авив дахь гудамжны кафе Файл:היכל התרבות ע"ש צ'רלס ברונפמן.jpg|Хейхал-ха-Тарбут театр, Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон </gallery> === Аялал жуулчлал ба амралт === Тел-Авив нь жилд 2.5 сая орчим олон улсын жуулчдыг хүлээн авдаг бөгөөд энэ нь Ойрх Дорнод ба Африк тивийн хамгийн олон жуулчин хүлээж авсан тав дахь хот юм. [[2010 он|2010 онд]] Найт Фрэнкийн дэлхийн хотуудын судалгаагаар дэлхийн хэмжээнд 34-т жагсчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|title=Results of the Knight Frank Global Cities Survey|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|archive-date=2 November 2012}}</ref> Тел-Авивыг Lonely Planet-ийн "2011 оны хамгийн халуухан хот"-оор, Travel + Leisure сэтгүүлээс гаргасан Ойрх Дорнод, Африкийн гуравдугаарт (зөвхөн [[Кейптаун]], [[Иерусалим|Иерусалимын]] ард), National Geographic-ийн дэлхийн ес дэх хамгийн шилдэг далайн эргийн хотоор шалгарсан юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Travel/TravelNews/Article.aspx?id=193541|title=Tel Aviv ranked world's 3rd hottest city for 2011|access-date=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|title=World's Best Awards 2011 – Africa and the Middle East|access-date=11 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711144419/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|archive-date=11 July 2011}}</ref><ref name="Top 10 Beach Cities">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos/#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|title=Top 10 Beach Cities|access-date=30 July 2010|archive-date=12 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712143059/http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь дэлхийн хамгийн шилдэг [[ЛГБТ]] чиглэлүүдийн нэг юм.<ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=253129 Huldai proud of Tel Aviv winning best gay city of 2011]''Jerusalem Post'', By JPOST.COM STAFF01/11/2012 11:21</ref><ref>{{cite news|url=https://www.salon.com/2012/01/24/tel_aviv_emerges_as_top_gay_tourist_destination/|work=Salon|agency=Associated Press|title=Tel Aviv emerges as top gay tourist destination|date=24 January 2012}}</ref> Тус хотыг далайн эрэг дагуу орших шилдэг 10 хотын тоонд багтсан.<ref>{{cite web|title=Photos: Top 10 Oceanfront Cities|website=National Geographic Travel|date=19 December 2014|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/photos-top-10-oceanfront-cities/|access-date=30 December 2017}}</ref> Хөгжиж буй шөнийн амьдрал, залуу уур амьсгал, 24 цагийн алдартай соёл зэргээс шалтгаалан Тел-Авивыг "хэзээ ч унтдаггүй хот", "үдэшлэгний нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/article/953921--5-best-irish-pubs-not-in-ireland|title=5 best Irish pubs not in Ireland|work=[[The Jerusalem Post|Toronto Star]]|date=15 March 2011|first=Adrian|last=Brijbassi}}</ref> Тел-Авив хот нь Crowne Plaza, Sheraton, Dan, Isrotel, Hilton зэрэг дэлхийн тэргүүлэх зочид буудлуудын салбаруудтай. Энд олон музей, архитектур, соёлын дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд хотоор аялж янз бүрийн хэлээр үзэх боломжтой байдаг.<ref>{{cite web|url=http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|title=Tel Aviv bus tour|access-date=19 January 2008|publisher=Tel Aviv City Tours|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828221824/http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|archive-date=28 August 2008}}</ref> Автобусны аялалаас гадна архитектурын аялал, Сегуэй, явган аялал зэрэг нь түгээмэл байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.telavivarchitecture.com|title=Tel Aviv architecture tour|access-date=19 January 2008|publisher=TelAvivArchitecture.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127163542/http://www.telavivarchitecture.com/|archive-date=27 January 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.segways.co.il/|title=Tel Aviv segway tours|access-date=19 January 2008|publisher=Segways.co.il|archive-date=19 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219180315/http://www.segways.co.il/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telaviv4fun.com/citywalks.html|title=Tel Aviv walking tours|access-date=19 January 2008|publisher=TelAviv4Fun.com|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005941/http://telaviv4fun.com/citywalks.html|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь 6500 гаруй өрөө бүхий 44 зочид буудалтай. Тел-Авивын наран шарлагын газар, хотын зугаалах газар нь хотын соёл, аялал жуулчлалын салбарт томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ихэнхдээ дэлхийн хамгийн сайн наран шарлагын газруудын тоонд ордог. [[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Израилын хамгийн олон жуулчин татдаг хотын цэцэрлэг бөгөөд жилд 16 сая жуулчин хүлээн авдаг. Хотын бусад цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд нь [[Чарльз Клоро Парк]], [[Тусгаар тогтнолын парк]], [[Меир парк]], [[Дубнов парк]] юм. Хотын нийт газар нутгийн 19 орчим хувийг ногоон байгууламж эзэлдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|title=Tel Aviv Statistical Overview|work=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913132730/http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|archive-date=13 September 2014}}</ref><gallery widths="200" heights="160"> Файл:Hayarkon IMG 8516.JPG|[[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Тел-Авивын хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэн юм Файл:PikiWiki Israel 37365 Tel Aviv beach.JPG|Далайн эргийн үдэш </gallery> == Тээвэр == {{main|Тел-Авивын тээвэр}} [[Файл:Ayalon_Highway,_Tel_Aviv.jpg|right|thumb|Тел-Авивын төвөөр өнгөрдөг [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам]]]] Тел-Авив нь тээврийн томоохон төв бөгөөд оршин суугчдад нийтийн тээврийн цогц сүлжээгээр үйлчилдэг. Үндэсний тээврийн сүлжээний олон том чиглэл тус хотоор дайран өнгөрдөг. === Автобус ба такси === Израилын бусад хэсэгтэй нэгэн адил автобусны тээвэр нь хамгийн түгээмэл ба өргөн хэрэглэгддэг нийтийн тээвэр юм. [[Тел-Авивын автобусны төв буудал]] нь хотын өмнөд хэсэгт байрладаг. Дан Автобусны компани, Метрополин, Кавим нар нь Тел-Авивын гол автобусны чиглэлүүдийг удирддаг. Израилын хамгийн том автобусны компани болох Egged Bus нь хот хоорондын тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=Facets of the Israeli Economy – Transportation|date=1 November 2001|last=Solomon|first=Shoshanna}}</ref> Хотод орон нутгийн болон хот хоорондын такси мөн үйлчилгээ үзүүлдэг. Билетийг бүс нутгийн хэмжээнд стандартчилсан бөгөөд автобусны үнээс харьцангуй хямд байдаг. Бусад нийтийн тээврийн хэрэгслээс ялгаатай нь такси нь Баасан, Бямба гарагуудад ч үйлчилдэг ([[Еврей|еврейчүүдийн]] амралтын өдөр "Шаббат"). Хувийн такси нь цагаан өнгөтэй, дээрээ шар тэмдэгтэй. Тийзний үнэ стандартчилагдсан, тоолууртай боловч жолоочтой урьдчилан тохиролцох боломжтой. === Төмөр зам === [[Файл:Tlvgenel002.jpg|thumb|[[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө|Тел-Авивын төв өртөө]]]] [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] нь хотын төмөр замын гол өртөө бөгөөд Израилын хамгийн их ачаалалтай өртөө. Тел-Авив нь Аялон хурдны замын дагуу гурван төмөр замын нэмэлт өртөөтэй: [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Ха-Шалом төмөр замын өртөө|Ха-Шалом]] ([[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] зэргэлдээ) ба [[Тел-Авивын Ха-Хагана төмөр замын өртөө|Ха-Хагана]] ([[Тел-Авивын автобусны төв буудал|Тел-Авивын автобусны төв буудлын]] ойролцоо), [[Савидор Мерказ|Тел-Авив Мерказ]]. Тел-Авив руу сар бүр сая гаруй зорчигч зорчдог гэсэн тооцоо байгаа. Бямба гараг болон еврейчүүдийн гол баяруудын үеэр (Рош-Хашана (2 өдөр), Йом-Киппур, Суккот, Симхат Тора, Пессах (Дээгүүр өнгөрөх баяр), Шавуот) галт тэрэг явдаггүй. Яффа төмөр замын өртөө нь Ойрх Дорнодын анхны төмөр замын өртөө байсан. Уг өртөө [[1891 он|1891 онд]] нээгдэж [[1948 он|1948 онд]] хаагдсан. 2005–2009 онд станцыг сэргээн засварлаж, үзвэр үйлчилгээ, амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар болгон өөрчилсөн.<ref>{{cite web|url=http://www.hatachana.co.il/Home|title=HATACHANA – HOME PAGE|first=Alex|last=Ribin|work=hatachana.co.il|access-date=2021-04-26|archive-date=2016-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327164650/http://hatachana.co.il/Home|url-status=dead}}</ref> ==== Хотын галт тэрэг ==== {{Main|Тел-Авивын хотын галт тэрэг}} Хотын галт тэрэгний системийн [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|эхний шугамыг]] барьж байгаа бөгөөд [[2020 он|2020 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан.<ref>{{cite web|url=http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|title=Israel Treasury: We decided to take the light rail from Leveiev. New opening target: 2016|publisher=[[Yedioth Ahronot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706024322/http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|archive-date=6 July 2011|url-status=dead|access-date=11 April 2007}}</ref> [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Улаан шугам]] нь Тел-Авиваас зүүн тийш [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагийн]] төв автобусны буудлаас эхэлж, гудамжны түвшинд баруун тийш Жаботинскийн замаар (481-р чиглэл) явна. Жаботинскийн зам ба [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны замны]] огтлолцох цэг дээр [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], Тел-Авиваар дамжин өнгөрөх 10 км-ийн үед газар доогуур орж, Яффагийн өмнөхөн гудамжны түвшинд гарч, өмнө зүгт [[Бат-Ям]] руу эргэн явдаг. Газар доорх хэсэгт 10 зогсоол байх ба үүнд [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] болон ойролцоох [[Савидор Мерказ]] орно. Эхний шугамыг барихаар төлөвлөж буй МТС компани нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарч, шугам нээгдэх хугацааг хойшлуулсан. [[2010 он|2010 оны]] 5-р сард Сангийн яам хүндрэлтэй байгаа тул МТС-тэй байгуулсан гэрээг цуцлах шийдвэр гаргаж, [[2010 он|2010 оны]] 8-р сард гэрээг цуцалсан.<ref>[http://www.calcalist.co.il/local/articles/0,7340,L-3414299,00.html Now it's final? The government cancelled the agreement with MTS to construct the Tel Aviv Light Rail], Calcalist, 10 August 2010, In Hebrew</ref> Энэхүү шугамыг NTA-Тел-Авивын нийтийн дамжин өнгөрөх хөгжлийн газар барьж байна. Эхний ээлжинд уг шугамыг [[2012 он|2012 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан бөгөөд MTS-тэй санал зөрөлдөж, NTA төслийг булаан авсан тул хэд хэдэн удаа хойшлуулсны эцэст өнөөдөр [[2016 он|2016 онд]] нээхээр болсон. [[Ногоон шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Хоёр дахь шугамыг]] [[2021 он|2021 онд]] нээхээр төлөвлөсөн. === Зам === [[Файл:Azriely.jpg|thumb|[[Бегины зам]] ]] Хот руу чиглэсэн болон дотор нь явдаг гол хурдны зам нь [[Аялон|Аялон голын]] голын эрэг дагуу хойд зүгээс урд зүг рүү чиглэсэн [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам (20-р хурдны зам)]] юм. Аялоны хурдны замаар урагш явахад [[Ашдод]] хүрэх [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны зам]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ба [[Иерусалим]] хүрэх [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]], [[Иерусалим]], [[Модиин]], [[Реховот]] хүрэх [[431-р хурдны зам (Израил)|431-р хурдны зам]] ба [[6-р хурдны зам (Израил)|6-р хурдны зам]] руу нэвтрэх боломжтой. Аялоноор хойд зүг рүү жолоодвол [[Нетания]], [[Хадера]], [[Хайфа]] хүрэх 2-р хурдны зам луу нэвтэрч болно. Хот дотор [[Капланы гудамж]], [[Алленбигийн гудамж]], [[Ибн-Габиролын гудамж]], [[Дизенгоффийн гудамж]], [[Ротшильдын өргөн чөлөө]], Яффагийн гол маршрут нь Иерусалимын өргөн чөлөө юм. [[Намирын зам]] нь хотыг Израилын гол [[2-р хурдны зам (Израил)|2-р хурдны зам]] , зүүнээс [[Рамат-Ган]], [[Бней-Брак]], [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагаар]] дамжин гарах Бегин/Жаботинскийн замтай холбодог. Өдөр бүр 500,000 орчим авто машин хотод зорчиж, Тел-Авив хотод түгжрэл нэмэгдэж байна. 2007 онд Саданийн тайланд Тел-Авивт Лондон хоттой адилаар хот руу нэвтрэх төлбөрийг нэвтрүүлэхийг зөвлөж байсан.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/landedpages/printarticle.aspx?id=88094|title=Public transportation to be overhauled|work=[[The Jerusalem Post]]|date=1 August 2008|last=Wrobel|first=Sharon}}</ref> === Агаар === Тел-Авивт үйлчилдэг гол нисэх онгоцны буудал нь [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурионы олон улсын нисэх онгоцны буудал]] юм. Хөрш [[Лод|Лод хотод]] байрладаг бөгөөд [[2017 он|2017 онд]] 20 сая гаруй зорчигч тээвэрлэсэн. Нисэх онгоцны буудал нь Тел-Авиваас зүүн урагш 15 км зайд, Тел-Авив ба [[Иерусалим|Иерусалимын]] хооронд [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]] дээр байрладаг. Тел-Авивын баруун хойд хэсэгт орших Сде Дов (IATA: SDV) нь дотоодын нисэх онгоцны буудал бөгөөд дахин төлөвлөлтийн улмаас 2019 онд хаагдаж,<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|title=Sde Dov to be vacated, state gets half of Big Bloc|work=[[Haaretz]]|last=Bar-Eli|first=Avi|date=30 November 2006|access-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=1 Аравдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001103806/http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|url-status=dead}}</ref> Сде Довын бүх үйлчилгээг Бен-Гурион нисэх онгоцны буудал руу шилжүүлжээ. === Унадаг дугуй === [[Файл:Tel-o-fun.jpg|thumb|[[Tel-O-Fun]] унадаг дугуйн түрээслэх үйлчилгээ]] Тел-Авив хотын захиргаа нь хотод унадаг дугуй ашиглахыг зөвлөж байгаа. [[2009 он]] гэхэд унадаг дугуйн замыг 100 км хүртэл өргөтгөхөөр төлөвлөж,<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Local-Israel/Tel-Aviv-And-Center/City-wheels-in-bicycle-rental-plan|title=City wheels in bicycle rental plan|date=21 January 2008|newspaper=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард хотын захиргаа төлөвлөсөн 100 км дугуйн замыг барьж дуусгасан. [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард Тель-Авив хотын захиргаа [[Tel-O-Fun]] нэртэй унадаг дугуй системийг нэвтрүүлж, хотын хэмжээнд түрээслэх зориулалттай 150 зогсоол суурилуулсан.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-o-fun.co.il/|publisher=Tel Aviv Municipality|title=Tel-O-Fun|access-date=10 May 2011|archive-date=26 Зургадугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626092937/http://www.tel-o-fun.co.il/|url-status=dead}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 10-р сарын байдлаар 125 идэвхтэй зогсоол ажиллаж, 1000 гаруй унадаг дугуйгаар оршин суугчдыг хангаж байна. == Гадаад харилцаа == {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |Тел-Авивтай гэрээ байгуулсан хотууд<ref>{{cite web|title=Cities in partnership|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=Tel Aviv-Yafo Municipality|language=he}}</ref> |- !Хот !Улс !Тив !Гарын үсэг зурсан он !Гэрээний төрөл |- |{{flagicon|Казахстан}} [[Алматы]] |[[Казахстан]] |[[Ази]] |1999 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Испани}} [[Барселон]] |[[Испани]] |[[Европ]] |1998, 2013 онд батлагдсан |нөхөрлөл ба хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |1995, 2004, 2006 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Серби}} [[Белград]] |[[Серби]] |[[Европ]] |1990 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Бонн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1983 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Унгар}} [[Будапешт]] |[[Унгар]] |[[Европ]] |1989 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Аргентин}} [[Буэнос-Айрес]] |[[Аргентин]] |[[Өмнөд Америк]] |1988 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Канн]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1993 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Молдав}} [[Кишинёв]] |[[Молдав]] |[[Европ]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Хятад}} [[Чунчин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Герман}} [[Кёльн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1979 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Эссен]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1992 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Франкфурт]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1980, 2017 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Фрайбург]] |[[Герман]] |[[Европ]] |2012, 2015 |Тогтвортой байдлын талаархи хамтын ажиллагааны санамж бичиг |- |{{flagicon|Хятад}} [[Гуандун муж|Гуандун]] (муж) |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Инчон]] |[[Өмнөд Солонгос]] |[[Ази]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Турк}} [[Измир]] |[[Турк]] |[[Ази]] |1996 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Польш}} [[Лодзь]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1994 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Итали}} [[Милан]] |[[Итали]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреаль]] |[[Канад]] |[[Хойд Америк]] |2016 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Орос}} [[Москва]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2014 |Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, технологи, соёлын салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг |- |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1996 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Панам}} [[Панам хот]] |[[Панам]] |[[Хойд Америк]] |2013 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Франц}} [[Парис]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1985, 2010 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Филадельфи]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1967 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Орос}} [[Санкт-Петербург]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2011 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Сан-Антонио|Сан Антонио]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |2011 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Болгар}} [[Софи]] |[[Болгар]] |[[Европ]] |1992 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Грек}} [[Салоники]] |[[Грек]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Тулуз]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1962 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Австри}} [[Вена]] |[[Австри]] |[[Европ]] |2005 |эдийн засгийн хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Польш}} [[Варшав]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1992, 2009 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Япон}} [[Ёкохама]] |[[Япон]] |[[Ази]] |2012 |нөхөрлөл |- |} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Цахим холбоос == {{commons|Tel Aviv-Yaffo}} * [http://www.tel-aviv.gov.il/english/index.htm Тел Авив хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20071011022740/http://www.visit-tlv.co.il/eng.html Тел Авив хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090406003537/http://www.israelviews.com/photos/Tel%2DAviv/ Тел-Авивийн зургууд] {{Тел-Авив тойрог}} {{Израилын хот}} {{Зуны Паралимпын наадмыг зохион байгуулагч хот}} [[Ангилал:Тел-Авив| ]] [[Ангилал:1909 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Тел-Авив тойргийн хот]] 24urfmwnje1yl7oyj32ohkuzxmhjhj9 Данзандаржаагийн Сэрээтэр 0 8810 868109 867647 2026-09-01T14:21:03Z Tschin As 71910 868109 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == Сонирхолтой баримтууд == Германы Athletik сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Сэрээтэр 1968 оны Дан Колов, Никола Петров нарын олон улсын тэмцээний үеэр Олимпын, Дэлхийн болон Европ тивийн аварга Еню Вылчевтай барилдаж түрүүлэн алтан медаль хүртэв гэж тэмдэглэжээ. Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] c4s39w8w4dcqmworasrp2xtf7p0ieji 868110 868109 2026-09-01T14:22:05Z Tschin As 71910 868110 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == Сонирхолтой баримтууд == Германы Athletik сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Сэрээтэр 1968 оны Дан Колов, Никола Петров нарын олон улсын тэмцээний үеэр Олимпын, Дэлхийн болон Европ тивийн аварга Еню Вылчевтай барилдаж түрүүлэн алтан медаль хүртэв гэж тэмдэглэжээ.<ref>{{cite magazine | date = July 1968| title =Bulgarische Ringer uberragten beim ″Petrow-Kollew-Turnier″ in Sewljewo:... 1. Сreter (Mongolei) 2. Valtchew (Bulgarien) 3. Wenglischki (UdSSr)| url = | trans-title = Bulgarian wrestlers excelled at the "Petrov-Kolev Tournament" in Sevlievo:... 1. Cereeter (Mongol) 2. Valchev (Bulgaria) 3. Wenglischki (USSR)| magazine = Athletik | language = de | location = Karlsruhe | issn = 0938-8621 | publisher = Athletik-Verl|url=https://archive.org/details/Athletik}}</ref> Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] jckszgclvmj1v44uggfnrz0w8srs3fg 868111 868110 2026-09-01T14:23:35Z Tschin As 71910 868111 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == Сонирхолтой баримтууд == Германы Athletik сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Сэрээтэр 1968 оны Дан Колов, Никола Петров нарын олон улсын тэмцээний үеэр Олимпын, Дэлхийн болон Европ тивийн аварга Еню Вылчевтай барилдаж түрүүлэн алтан медаль хүртэв гэж тэмдэглэжээ.<ref>{{cite magazine | date = July 1968| title =Bulgarische Ringer uberragten beim ″Petrow-Kollew-Turnier″ in Sewljewo:... 1. Сreter (Mongolei) 2. Valtchew (Bulgarien) 3. Wenglischki (UdSSr)| url = | trans-title = Bulgarian wrestlers excelled at the "Petrov-Kolev Tournament" in Sevlievo:... 1. Cereeter (Mongol) 2. Valchev (Bulgaria) 3. Wenglischki (USSR)| magazine = Athletik | language = de | location = Karlsruhe | issn = 0938-8621 | publisher = Athletik-Verl|url=https://archive.org/details/Athletik}}</ref> Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. ==References== {{reflist}} == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] h67d5vigpg0sza4c0pgsv0t3aylhaf5 868128 868111 2026-09-02T00:23:13Z ~2026-47295-91 107215 /* Сонирхолтой баримтууд */ 868128 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == Сонирхолтой баримтууд == Германы Athletik сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Сэрээтэр 1968 оны Дан Колов, Никола Петров нарын олон улсын тэмцээнд түрүүлж, Олимпын, Дэлхийн болон Европ тивийн аварга Еню Вылчев үзүүрлэв гэж тэмдэглэжээ.<ref>{{cite magazine | date = July 1968| title =Bulgarische Ringer uberragten beim ″Petrow-Kollew-Turnier″ in Sewljewo:... 1. Сreter (Mongolei) 2. Valtchew (Bulgarien) 3. Wenglischki (UdSSr)| url = | trans-title = Bulgarian wrestlers excelled at the "Petrov-Kolev Tournament" in Sevlievo:... 1. Cereeter (Mongol) 2. Valchev (Bulgaria) 3. Wenglischki (USSR)| magazine = Athletik | language = de | location = Karlsruhe | issn = 0938-8621 | publisher = Athletik-Verl|url=https://archive.org/details/Athletik}}</ref> Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. ==References== {{reflist}} == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] 94b7981gkolyq1jjcuoung5lidyh0ey 868129 868128 2026-09-02T00:24:13Z ~2026-47295-91 107215 /* Сонирхолтой баримтууд */ 868129 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == Сонирхолтой баримтууд == Германы Athletik сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Сэрээтэр 1968 оны Дан Колов, Никола Петров нарын нэрэмжит олон улсын тэмцээнд түрүүлж, Олимпын, Дэлхийн болон Европ тивийн аварга Еню Вылчев үзүүрлэв гэж тэмдэглэжээ.<ref>{{cite magazine | date = July 1968| title =Bulgarische Ringer uberragten beim ″Petrow-Kollew-Turnier″ in Sewljewo:... 1. Сreter (Mongolei) 2. Valtchew (Bulgarien) 3. Wenglischki (UdSSr)| url = | trans-title = Bulgarian wrestlers excelled at the "Petrov-Kolev Tournament" in Sevlievo:... 1. Cereeter (Mongol) 2. Valchev (Bulgaria) 3. Wenglischki (USSR)| magazine = Athletik | language = de | location = Karlsruhe | issn = 0938-8621 | publisher = Athletik-Verl|url=https://archive.org/details/Athletik}}</ref> Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. ==References== {{reflist}} == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] re7h1eiksaj328bxbzw98k7mes89zna Ази дахь дэлхийн өвийн жагсаалт 0 10236 868207 826117 2026-09-02T09:24:06Z Enkhsaihan2005 64429 868207 wikitext text/x-wiki {{TOCright}} Энэ жагсаалт нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[Ази]]йн орнуудын өвүүдийн жагсаалт юм. == {{AZE}} == ''Мөн Европт харъяалагддаг.'' * [[Бакугийн хэрэмт хот]] * [[Гобустаны хадны сүг зураг]] == {{ARM}} == ''Мөн Европт харъяалагддаг.'' * [[Ахпат сүм|Ахпат]] ба [[Санаин хийд]] (1996, 2000) * [[Эчмиацин]]ий сүм ба цогчин дуган (2000) * [[Гегард]]ийн сүм (2000) == {{AFG}} == * [[Бамияны бурхан багш]] * [[Жамийн минарет]] == {{BAN}} == * [[Багератын лалын сүм хот]] * [[Сомапура Махавихара]]гийн туурь * [[Сундарбан]] == {{BHR}} == * [[Калат ал-Бахрейн]] археологийн бүс == {{VIE}} == * [[Хюэ]] цогцолбор * [[Ха Лон булан]] * [[Хой Ань]] эртний суурин * [[Ми Сон]] ариун газар * [[Пхонг Нха - Ке Банг]] үндэсний хүрээлэн == {{GEO}} == ''Мөн Европт харъяалагддаг.'' * Кутайси дахь [[Баграт цогчин дуган]] ба [[Гелат хийд]] * [[Мцхета]]гийн түүхийн дурсгал * Дээд [[Сванети]] == {{ISR}} == * [[Бахай шүтлэгийн дэлхийн төв]] * [[Масада]] * [[Акко]]гийн хуучин хот * [[Цагаан хот, Тель Авив]] * [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]] - Библийн телүүд * [[Хүжин зам]] - [[Халуза]], [[Мамшит]], [[Авдат]] ба [[Шивта]] * [[Иерусалимын хуучин хот]], (''тэмдэглэл:'' [[ЮНЕСКО]]-оос хараахан албан ёсоор [[Израйль|Израйлийн]] нутаг дэвсгэр хэмээн хүлээн зөвшөөрөөгүй байгаа.) == {{IRI}} == * [[Бам (Иран)]] * [[Нагш-и Жахан талбай]] * [[Пасаргада]] * [[Персеполь]] * [[Чогха Занбиль]] * [[Тахт-и-Сулейман]] * [[Солтаниех]] * [[Бехистуны бичээс]] * [[Иран дахь Армен хийдүүд]]: [[Гэгээн Таддеусын хийд]], [[Гэгээн Стефаносын хийд]], [[Зорзорын сүм]] == {{IRQ}} == * [[Ашур]] * [[Хатра]] * [[Самарра]] == {{JOR}} == * [[Петра]] * [[Кусейр Амра]] * [[Ум эр-Расас]] == {{YEM}} == * [[Забид]]ын түүхэн хот * [[Санаа хот|Санаа]]гийн хуучин хот * [[Шибам]]ын эртний хэрэмт хот * [[Сокотра ольтриг]] == {{KAZ}} == * [[Хожа Ахмед Ясавигийн бунхан]] * [[Тамгали]] * [[Сарярка]] == {{CYP}} == ''Мөн Европт харъяалагддаг.'' * [[Пафос]] * [[Троодосын нуруу]] * [[Хирокитиа]] == {{CAM}} == * [[Ангкор]] (1992) * [[Преах Вихеар сүм]] (2008) == {{LAO}} == * [[Луанг Прабанг]] * [[Ват Пхоу]] == {{LBN}} == * [[Анжар, Ливан]] * [[Баалбек]] * [[Байблос]] * [[Тир, Ливан]] * [[Куади Кадиша]] == {{MAS}} == * [[Гунун Мулу үндэсний хүрээлэн]] * [[Кинабалу хүрээлэн]] == {{MGL}} == * [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]] * [[Увс нуурын сав]] ([[ОХУ]]-тай хамтран) == {{NEP}} == * [[Катманду хөндий]] * [[Лумбини]], [[Бурхан багш]]ийн төрсөн газар * [[Читван хааны үндэсний хүрээлэн]] * [[Сагарматха үндэсний хүрээлэн]] == {{OMA}} == * Оманы Афлай усалгааны систем * [[Бат, Оман|Бат]], [[Аль-Хутм]] ба [[Аль-Айн, Оман|Аль Айн]] археологийн бүс * [[Бахла цайз]] * [[frankincense trail|Frankincense Trail]] ? == {{RUS}} (Азийн хэсэгт нь) == * Төв [[Сихоть-Алин]] * [[Алтайн алтан уулс]] * [[Байгал нуур]] * [[Врангелийн арлууд]]ын байгалийн нөөц газар * [[Увс нуурын сав]], ([[Монгол]] улстай хамтран) * [[Камчаткын хойгийн галт уулс]] == {{PAK}} == * [[Мохенжо-даро]] * [[Тахт-и-Бахи]] ба [[Сахр-и-Бахлол]] * [[Лахор цайз]] * [[Шалимар цэцэрлэг]] * [[Тхатта]] * [[Рохтас цайз]] * [[Таксила]] == [[Синай]], {{EGY}} == ''Мөн Африкт харъяалагддаг.'' == {{SYR}} == * [[Алеппо]] эртний хот * [[Басра]] эртний хот * [[Дамаск]] эртний хот * [[Крак де Кавальерс]] ба [[Калат Салах Ад-дин]] * [[Палмир]] == {{KOR}} == * [[Чандукгун]] ордны цогцолбор * [[Гочан, Хвасун ба Ганва Долмен]] * [[Геонжу]] * [[Хаейнса]] * [[Хвасеон бэхлэлт]] * [[Жэжү арлын байгалийн нөөц газар]] * [[Жонмё бунхан]] * [[Булгукса хийд]] * [[Сеггурам]] == {{PRK}} == * [[Когурёогийн булшнуудын цогцолбор]] == {{THA}} == [[Файл:Phra_Achana_Hand.jpg|thumb|120px|right|'''Пхра Ачанагийн мутар''', ]] * [[Бан Чиан]] * [[Донг Файа Ен уулс]] * [[Аюуэтая түүхийн хүрээлэн]] * [[Сухотай түүхийн хүрээлэн]] * [[Тунгяй Наресуан дархан газар]] == {{TUR}} == * [[Корама үндэсний хүрээлэн]] ба [[Каппадоки]] (1985) * [[Дивриги их сүм]] (1985) * [[Истанбул]] (1985) * [[Хаттуша]] (1986) * [[Немрут]] (1987) * [[Хиераполис]]–[[Памуккале]] (1988) * [[Ксантос]]–[[Литүүн]] (1988) * [[Сафранболу]] (1994) * [[Трой хотын туурь]] (1998) == {{TKM}} == * Эртний [[Мерв]] * [[Кунья-Ургенч]] * [[Низа, Туркменистан|Низа]] дахь [[Парфын улс]]ын цайз == {{UZB}} == * [[Бухар]] * [[Шахрисабз]] * [[Итчан Кала]] * [[Самарканд]] - Соёл иргэншлүүдийн огтлолцол == {{PHL}} == [[Файл:San_Agustin_2.JPG|thumb|200px|upright|right| Манила дахь Сан Агустин сүмийн дотоод засал]] * [[Филиппиний Барокко сүмүүд]] ** [[Манилагийн Сан Агустин сүм]]; ** [[Паоай]]; ** [[Санта Мария, Илокос Сур]]; ** [[Миагао сүм]] * [[Филиппиний Виган суурин]] * [[Пуэрто Принцеса газар доорхи голын үндэсний хүрээлэн]] * [[Банауэ тутаргын тариалангийн талбай]] * [[Туббатаха шүрэн хад]] == {{CHN}} == * [[Хятадын цагаан хэрэм]] (1987) * [[Тайшань уул]], Шандунь муж (1987) * [[Мин улс]] ба [[Чин улсын]] эзэн хааны ордон буюу [[Бээжин хот]] дахь [[Хориотой хот]] (1987), ([[Мүгдэн ордон]]) (2004) * [[Могао агуй]], [[Дунхуан]], [[Ганьсу]] муж (1987) * [[Цинь ши хуанди]]йн [[Цинь ши хуандигийн бунхан|бунхан]] (1987) * [[Бээжин хүний археологийн бүс]] (1987) * [[Хуаньшан уул]], [[Анхуй муж]] (1990) * [[Жиужайгоу хөндий]], Түүх, урлагийн сонирхолтой бүс нутаг (1992) * [[Хуанлон]], түүх, урлаг, соёлын бүс (1992) * [[Вулинь Юан]], түүх, урлаг, соёлын бүс (1992) * [[Чендэ]] дэх [[Рашаант уул]] ба уулын сүм (1994) * [[Күнз]]ийн булш ба түүнийг хадгалсан сүм [[Куфу]] (1994) * [[Вудань уул]]ан дахь эртний хотын цогцолбор (1994) * [[Потала ордон]], [[Жозань сүм]], [[Норбулинга сүм]]ийг оруулаад. (1994, 2000, 2001) * [[Люшань үндэсний хүрээлэн]] (1996) * [[Эмэй уул]], [[Лешаний аварга будда]]г оруулаад. (1996) * [[Лижиань]]хотын хуучин хот (1997) * [[Пинь Яао]] эртний хот (1997) * [[Сужоу]]гийн цэцэрлэг (1997, 2000) * [[Зуны ордон]], Бээжин дэхь эзэн хааны цэцэрлэг (1998) * [[Тэнгэрийн сүм]] (1998) * [[Ву И уул]] (1999) * [[Дазу чулуун сийлбэр]] (1999) * [[Цинь чень уул]] ба [[Ду жианянь услагааны систем]] (2000) * [[Чиди]] ба [[Хонкунь]] (2000) * [[Лонмень агуй]] (2000) * [[Мин болон Чинь улсын хаадын булшы цогцолбор]] (2000, 2003, 2004) * [[Юнь ань агуй]] (2001) * [[Тусгай хамгаалалтай Юннань бүсийн паралель 3 гол]] (2003) * [[Эртний Когурёо улсын нийслэл хотууд ба хаадын булш]] (2004) * [[Макаогийн түүхэн төв]] (2005) * [[Сычуаний аварга пандагийн онгон газар]] (2006) * [[Инь шу]] (2006) * [[Кайпин]], [[Диаолоу]] суурингууд (2007) * [[Өмнөд хятадын карст]] (2007) == [[Эгейн тэнгис]]ийн арлууд, {{GRE}} == ''Мөн Европт харъяалагддаг.'' * [[Родос]]ын дундад зууны үеийн хот * [[Дафни]], [[Хосиос Лоукас]] ба [[Неа Мони хийд]] * [[Пифагорын боомт]] ба [[Самосын Херайон]] * [[Шашин номлогч Гэгээн Жоны хийд]] ба [[Апокалипсын агуй]] == {{IND}} == [[Файл:Kandariya_mahadeva_temple.jpg|thumb|right|Аугаа Кандария Махадев сүм]] [[Файл:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|upright|right|Таж махал]] * [[Агра бэхлэлт]], Уттар Прадеш * [[Ажанта]] агуй, Махараштра * [[Санчи]]гийн буддын дурсгалууд, Мадхья Прадеш * [[Чампанер-Павагадх Археологийн хүрээлэн]], Гужарат * [[Чхатрапати Шиважи хязгаар]], Махараштра * [[Хуучин Гоа]]гийн хийд * [[Зааны агуй]], Махараштра * [[Эллора агуй]], Махараштра * [[Фатехпур Сикри]], Уттар Прадеш * [[Чола сүм]], Тамиль Наду * [[Хампи]], Карнатака * [[Махабалипурам]], Тамиль Наду * [[Паттадакаль]], Карнатака * [[Хумаюны булш]], [[Дели хот]] * [[Казиранга үндэсний хүрээлэн]], Ассам * [[Кеоладео үндэсний хүрээлэн]], Ражастан * [[Кажурахо]], Мадхья Прадеш * [[Махабодхи сүмийн цогцолбор]], Бихар * [[Манас үндэсний хүрээлэн]], Ассам * [[Энэтхэгийн уулын төмөр зам]] * [[Нанда Деви үндэсний хүрээлэн]] ба [[Цэцгийн хөндий]] үндэсний хүрээлэн, Уттаранчал * [[Кутуб Минар цогцолбор]], Дели * [[Бхимбеткийн хадан хоргодох байр]], Мадхья Прадеш * [[Улаан цайз]], Шинэ Дели * [[Конарк нарны сүм]], Орисса * [[Сундарбанс үндэсний хүрээлэн]], Баруун Бенгаль * [[Таж Махал]], Уттар Прадеш * [[Майзор ордон]], Карнатака == {{JPN}} == [[Файл:Himeji_Castle_0804_1.jpg|thumb|200px|right|Химэжи цайз]] * [[Буддизм]]ын [[Хоорюүжи]] бүс * [[Гусуку]] (цайз) * [[Химэжи цайз]] * [[Хирошимагийн энх тайвны цогцолбор]] * [[Эртний Киотогийн түүхэн дурсгалууд]] * [[Нара]] * [[Ширакава-го ба Гокаяма суурин]] * [[Ицүкүшима жинжа]] (Шинто шашны сүм) * [[Ивами Гинзан мөнгөний орд]] * [[Кий хойг]] * [[Шираками Санчи]] * [[Ширэтоко үндэсний хүрээлэн]] * [[Никко]] * [[Якүшима]] == Цахим холбоос == * [http://www.unesco.org/whc UNESCO World Heritage Sites] - Official site * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 UNESCO World Heritage Centre] - Official site * [http://whc.unesco.org/heritage.htm List of UNESCO World Heritage Sites] - Official site * [http://www.vrheritage.org VRheritage.org] - documentation of World Heritage Sites * [http://www.shreekhetra.com/konark.html Sun Temple of Konark, Puri, Orissa, India, Asia - UNESCO World Heritage Site] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв|!]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв|!]] [[Ангилал:Дэлхийн өвийн жагсаалт|!]] [[Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчны хамгаалагдсан газрын жагсаалт]] dxpc5u13pcjx575kz3k7e98by21bjmq Акко 0 10518 868213 819506 2026-09-02T09:39:09Z Enkhsaihan2005 64429 868213 wikitext text/x-wiki {{Short description|Түүхэн цайз болон орчин үеийн Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Акко | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script|Hebrew|עַכּוֹ}}|rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{Script|Arabic|عكّا}}|rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | translit_lang1 = Еврей | translit_lang1_type1 = [[ISO 259]] | translit_lang1_info1 = ʕAkko | image_blank_emblem = Akko COA.png | image_skyline = {{center|{{Photomontage |photo1a = Acre - Akko 6 - the fishing port (6658890981).jpg |photo1b = Acco Acre 08.jpg |photo2a = Acre - Akko 3- Synagogue - Or Torah (6658882973).jpg |photo2b = PikiWiki Israel 6727 Acre.JPG |photo3e = View of Acre Harbor.jpg |photo4e = Aerial view of Acre 1.jpg |size = 280 |color = transparent |border = 0 }}}} | blank_emblem_type = Хотын сүлд | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил баруунхойд#Израил | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|32|55|40|N|35|04|54|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ISR}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Умард тойрог (Израил)|Умард]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ{{nbsp}}3000 <small>(Хүрэл зэвсгийн үеийн суурин)</small><br/> МЭӨ{{nbsp}}1550 <small>(Канааны суурин)</small><br/> 1104 <small>(Загалмайтны дэглэм)</small><br/>1291 <small>(Мамлюкийн засаглал)</small><br/> 1948 <small>(Израилын хот)</small> | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Амихай Бен Шлуш (2024 оноос)<ref name="Local_elections2024_marker">{{cite web |author = |url = https://www.themarker.com/news/2024-02-28/ty-article-static/0000018d-bb60-dd5e-a59d-fff234410000 |title = תוצאות הבחירות המקומיות 2024 |language = he |website = www.themarker.com |date =2024-03-03 |access-date = 2024-05-07 }}</ref> | unit_pref = | area_total_dunam = {{formatnum:13533|R}} | population_footnotes = {{Израилын хүн ам|reference}} | population_total = {{Израилын хүн ам|Akko}} | population_as_of = {{Израилын хүн ам|Year}} | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_footnotes = {{Израилын хүн ам|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд болон бусад]] | demographics1_info1 = 67.6% | demographics1_title2 = [[Израилын Араб иргэд|Арабчууд]] | demographics1_info2 = 32.4% | footnotes = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Аккогийн хуучин хот |ID = 1042 |Year = 2001 |Criteria = Соёлын: ii, iii, v |Area = 63.3 га |Buffer_zone = 22.99 га }} }} '''Акко''' (еврей: עַכּוֹ‎, ''ʻAkkō; араб'': عكّا‎, ''ʻAkkā'') нь Израилын Хойд тойрогт оршдог далайн эргийн хот. Энэ хот нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээрх Хайфа булангийн захад байрладаг. [[Хайфа|Хайфа хотоос]] хойд зүг 23 км зайд оршдог. [[2003 он|2003 онд]] Аккогийн Хуучин хот нь [[Дэлхийн өв|ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өвд]] бүртгэгдсэн. 2019 онд Акко хотод 48,303 хүн амьдарч байна. Хүн ам нь [[еврей]], [[Арабчууд|араб]], друз гэх мэт үндэстэнээс бүрдсэн. Хүн амын хоёрны гурав нь араб үндэстэн. Хотын дарга Шимон Ланкри нь 2018 онд 85%-ийн саналтай дахин сонгогджээ. == Түүх == === Хүрэл зэвсгийн үе === Орчин үеийн Аккогийн хамгийн эртний суурингийн үлдэгдлийг орчин үеийн Акко хотоос зүүн тийш 1.5 км зайд орших толгодоос олжээ. Энэхүү тариалангийн суурин хэдэн зууны турш оршиж байсан бөгөөд далайн түвшин нэмэгдэж үер болсноос болж энэ суурин орхигдсон гэдэг. Акко нь МЭӨ 2000-1550 оны үед хот маягаар дахин хүн суурьшсан бөгөөд түүнээс хойш тасралтгүй оршиж байжээ. == Хүн ам == Өнөөдөр Аккод ойролцоогоор 48,000 хүн амьдардаг. Израилын хотуудын дунд Aкко нь еврей биш оршин суугчдын харьцангуй өндөр хувьтай бөгөөд хүн амын 32% нь арабчууд байдаг. [[2000 он|2000 онд]] Хуучин хотын оршин суугчдын 95% нь арабчууд байв. 1999 онд Акко хотын 22 сургуульд 15,000 хүүхэд суралцаж байв. == Цахим холбоос == {{commonscat|Acre (city)|Акко}} * [https://web.archive.org/web/20060407030146/http://www.akko.org.il/hebrew/main/default.asp Old City of Acre - The Official Website] (Old Acre Development Company - OADC ) * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Acco.html Acre's History] (Jewish Virtual Library) * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Acre.html The Acre prison break] (Jewish Virtual Library) * [https://web.archive.org/web/20110717104548/http://www.triptouch.com/israel/akko Acre travel home page] (TripTouch.com) * [https://web.archive.org/web/20081120145413/http://www.bibleplaces.com/acco.htm Names by which Acre has been known & pictures] (Bibleplaces.com) * [https://web.archive.org/web/20060822075442/http://www.ancientlibrary.com/gazetteer/0006.html Hazlitt's Classical Gazetteer] * [https://web.archive.org/web/20060407030220/http://www.akko.org.il/english/Trips/Napoleon-Walls.asp Acre Walls] (OADC) * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/alabaster/A5545442 The Tourists Guide to Acre] * [https://web.archive.org/web/20210318004559/http://www.co-ground.com/common/acco.html Photos of Acco] * [https://web.archive.org/web/20110630143928/http://www.ianandwendy.com/Israel/Akko/slideshow.htm Photo gallery of the old city of Acco] [[Ангилал:Акко| ]] [[Ангилал:Бахайн ариун хот]] [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Еврейн Библийн газар]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Израилын холимог нийгэмлэг]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хот]] [[Ангилал:Финикийн хот]] tgyp1nphwjknfsw9ycg6rk5frc5yr9l Мегиддо 0 10589 868204 817313 2026-09-02T09:23:37Z Enkhsaihan2005 64429 868204 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]] |зураг =[[Файл:Tel megido.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Тел Мегиддо |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Мегиддо''' ([[Еврей хэл]]:מגידו) нь [[Израил]] улсын Мегиддогийн [[киббуц]]ын ойролцоох [[түүх]], [[газарзүй]], [[шашин|шашны]] чухал газар юм. Эрт цагт Мегиддо нь чухал үүрэгтэй хот улс байжээ. Меггидо нь тел хэмээн нэрлэгддэг толгой бөгөөд 26 байгууламжийн эртний тууриудыг агуулсан байдаг. [[Шинэ гэрээ]]нд Мегиддог [[Армагеддон]] хэмээн нэрлэсэн байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Meggido}} * [http://www.tau.ac.il/humanities/archaeology/megiddo/ The Megiddo Expedition] * [https://web.archive.org/web/20151208173601/http://www.bibleplaces.com/megiddo.htm Megiddo At Bibleplaces.com] * [https://web.archive.org/web/20071231220824/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?CNumber=507185 Tel Megiddo National Park] from the Israel Nature and National Parks Protection Authority * [http://ebibletools.com/israel/megiddo/index.html Megiddo: Tell el-Mutesellim] from ''Images of Archaeological Sites in Israel'' [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Бэхлэлтийн байгууламж]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үеийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Кибуц]] euzv9qf25xsq2ozb0y4xji33saz66qz Хазор 0 10590 868205 817315 2026-09-02T09:23:42Z Enkhsaihan2005 64429 868205 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]] |зураг =[[Файл:Hatzor-IsraeliteBastion.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Хазор - Израйлитийн бэхлэлт |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =[[2005]] |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Хазор''' ([[Еврей хэл]]:תל חצור‎) нь орчин цагийн [[Израил|Израилын]] нутагт орших [[археологи]]йн хамгийн том, баялаг олдвор бүхий Хазор толгой дээрх туурь юм. [[Рамах]], [[Кадеш]]ийн хоорондох [[Галилийн тэнгис]]ийн умард эрэг, дээд Галильд орших уг газарт эртний Хазор хот оршиж байжээ. Хэд хэдэн удаагийн малтлагын үр дүнд маш олон тооны нээлтүүдийг хийсэн байдаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Hatzor}} * [https://web.archive.org/web/20080117142713/http://www.yadinproductions.com/yadin_archeology.html "Yadin photographs & footage of the excavations"] * [https://web.archive.org/web/20070312123651/http://hazor.huji.ac.il/hazorbooks.htm The Hazor Excavation Reports] - Hebrew University of Jerusalem * [http://whc.unesco.org/en/list/1108 UNESCO World Heritage site for Hazor] * [http://ebibletools.com/israel/hazor/ Photos of the archaeological site at Hazor] * [http://www.pbase.com/rdavid/galilee/ Photos of the archaeological site at Hazor] * [http://www.kingsolomonsgate.com/Hz/Hazor21.htm Amnon Ben-Tor at Hazor's Solomonic Gate ] * [http://www.tapuz.co.il/blog/ViewEntry.asp?EntryId=1195698 Tel Hatzor shown in Israeli maximum card] [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн соёлын өв]] eupyzfsy3tdf3yjr5ohihwllk9wftai 868210 868205 2026-09-02T09:31:19Z Enkhsaihan2005 64429 868210 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]] |зураг =[[Файл:Hatzor-IsraeliteBastion.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Хазор - Израйлитийн бэхлэлт |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =[[2005]] |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Хазор''' ([[Еврей хэл]]:תל חצור‎) нь орчин цагийн [[Израил|Израилын]] нутагт орших [[археологи]]йн хамгийн том, баялаг олдвор бүхий Хазор толгой дээрх туурь юм. [[Рамах]], [[Кадеш]]ийн хоорондох [[Галилийн тэнгис]]ийн умард эрэг, дээд Галильд орших уг газарт эртний Хазор хот оршиж байжээ. Хэд хэдэн удаагийн малтлагын үр дүнд маш олон тооны нээлтүүдийг хийсэн байдаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Hatzor}} * [https://web.archive.org/web/20080117142713/http://www.yadinproductions.com/yadin_archeology.html "Yadin photographs & footage of the excavations"] * [https://web.archive.org/web/20070312123651/http://hazor.huji.ac.il/hazorbooks.htm The Hazor Excavation Reports] - Hebrew University of Jerusalem * [http://whc.unesco.org/en/list/1108 UNESCO World Heritage site for Hazor] * [http://ebibletools.com/israel/hazor/ Photos of the archaeological site at Hazor] * [http://www.pbase.com/rdavid/galilee/ Photos of the archaeological site at Hazor] * [http://www.kingsolomonsgate.com/Hz/Hazor21.htm Amnon Ben-Tor at Hazor's Solomonic Gate ] * [http://www.tapuz.co.il/blog/ViewEntry.asp?EntryId=1195698 Tel Hatzor shown in Israeli maximum card] {{DEFAULTSORT:Хазор}} [[Ангилал:Тел Хазор| ]] [[Ангилал:Сүйрсэн хот]] [[Ангилал:Дээд Галиль]] [[Ангилал:Израилын нутаг]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] qwc1d3ig8vav0jwzdt9vlhcisq9nm55 Тел Беэр-Шева 0 10591 868200 817285 2026-09-02T09:22:28Z Enkhsaihan2005 64429 868200 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Беер Шеба]] |зураг =[[Image:Tel Be'er Sheva Overview 2007041.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Тел Беер Шеба |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Беер Шеба''' ([[Еврей хэл]]:תל באר שבע‎) нь өмнөд [[Израил|Израилын]] нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд [[библи]]д дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх [[бедуйн]] суурин зүүн талд нь оршдог. Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, [[цэрэг]], арилжаа, наймааны чухал төв байжээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Tel Be'er Sheva}} *[https://web.archive.org/web/20070927023107/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?NewNameMade=0&from=116&CNumber=420938 Israel National Parks Authority] *[https://web.archive.org/web/20070928113455/http://www.netours.com/jrs/2003/Tell-Sheva.htm Tell Beersheba (Tell Sheva)] Stephen Langfur (2003), Near Eastern Tourist Agency *[http://ebibletools.com/israel/beersheba/ Photos from the archaeological site] *[https://web.archive.org/web/20110724031848/http://www.co-ground.com/travel/photos/360_TelBeerSheva_m.html 360 degrees panorama of Tel Beer Sheva] {{DEFAULTSORT:Беэр-Шева}} [[Ангилал:Беэр-Шевагийн түүх|Тел Беэр-Шева]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] nce5f0wdegwkcz2unpf49s1uf6bcxrq 868201 868200 2026-09-02T09:22:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Тел Беер Шеба]] to [[Тел Беэр-Шева]] 868200 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Беер Шеба]] |зураг =[[Image:Tel Be'er Sheva Overview 2007041.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Тел Беер Шеба |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Беер Шеба''' ([[Еврей хэл]]:תל באר שבע‎) нь өмнөд [[Израил|Израилын]] нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд [[библи]]д дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх [[бедуйн]] суурин зүүн талд нь оршдог. Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, [[цэрэг]], арилжаа, наймааны чухал төв байжээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Tel Be'er Sheva}} *[https://web.archive.org/web/20070927023107/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?NewNameMade=0&from=116&CNumber=420938 Israel National Parks Authority] *[https://web.archive.org/web/20070928113455/http://www.netours.com/jrs/2003/Tell-Sheva.htm Tell Beersheba (Tell Sheva)] Stephen Langfur (2003), Near Eastern Tourist Agency *[http://ebibletools.com/israel/beersheba/ Photos from the archaeological site] *[https://web.archive.org/web/20110724031848/http://www.co-ground.com/travel/photos/360_TelBeerSheva_m.html 360 degrees panorama of Tel Beer Sheva] {{DEFAULTSORT:Беэр-Шева}} [[Ангилал:Беэр-Шевагийн түүх|Тел Беэр-Шева]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] nce5f0wdegwkcz2unpf49s1uf6bcxrq 868203 868201 2026-09-02T09:23:00Z Enkhsaihan2005 64429 868203 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], [[Беер Шеба]] |зураг =[[Image:Tel Be'er Sheva Overview 2007041.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Тел Беер Шеба |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Беэр-Шева''' ([[Еврей хэл]]:תל באר שבע‎) нь өмнөд [[Израил|Израилын]] нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд [[библи]]д дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх [[бедуйн]] суурин зүүн талд нь оршдог. Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, [[цэрэг]], арилжаа, наймааны чухал төв байжээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Tel Be'er Sheva}} *[https://web.archive.org/web/20070927023107/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?NewNameMade=0&from=116&CNumber=420938 Israel National Parks Authority] *[https://web.archive.org/web/20070928113455/http://www.netours.com/jrs/2003/Tell-Sheva.htm Tell Beersheba (Tell Sheva)] Stephen Langfur (2003), Near Eastern Tourist Agency *[http://ebibletools.com/israel/beersheba/ Photos from the archaeological site] *[https://web.archive.org/web/20110724031848/http://www.co-ground.com/travel/photos/360_TelBeerSheva_m.html 360 degrees panorama of Tel Beer Sheva] {{DEFAULTSORT:Беэр-Шева}} [[Ангилал:Беэр-Шевагийн түүх|Тел Беэр-Шева]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] 05nib6ktoi7rnbc898jnswvjhjeu72r 868209 868203 2026-09-02T09:24:57Z Enkhsaihan2005 64429 868209 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Библийн телүүд - [[Мегиддо]], [[Хазор]], Беэр-Шева |зураг =[[Image:Tel Be'er Sheva Overview 2007041.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Тел Беер Шеба |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =1108 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Тел Беэр-Шева''' ([[Еврей хэл]]:תל באר שבע‎) нь өмнөд [[Израил|Израилын]] нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд [[библи]]д дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх [[бедуйн]] суурин зүүн талд нь оршдог. Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, [[цэрэг]], арилжаа, наймааны чухал төв байжээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Tel Be'er Sheva}} *[https://web.archive.org/web/20070927023107/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?NewNameMade=0&from=116&CNumber=420938 Israel National Parks Authority] *[https://web.archive.org/web/20070928113455/http://www.netours.com/jrs/2003/Tell-Sheva.htm Tell Beersheba (Tell Sheva)] Stephen Langfur (2003), Near Eastern Tourist Agency *[http://ebibletools.com/israel/beersheba/ Photos from the archaeological site] *[https://web.archive.org/web/20110724031848/http://www.co-ground.com/travel/photos/360_TelBeerSheva_m.html 360 degrees panorama of Tel Beer Sheva] {{DEFAULTSORT:Беэр-Шева}} [[Ангилал:Беэр-Шевагийн түүх|Тел Беэр-Шева]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] 0cjic74bdx8qsquntgytzsjj44l893h Мамшит 0 10610 868206 831100 2026-09-02T09:23:51Z Enkhsaihan2005 64429 868206 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =[[Хүжин зам|Хүжин зам - Негев дэх цөлийн хотууд]] ([[Халуза]], [[Мамшит]], [[Авдат]] ба [[Шивта]]) |зураг =[[Image:Mamshit.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Мамшит |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =iii, v |ID =1107 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2005 |чуулган =29 |сунгалт = |аюул = }} '''Мамшит''' ([[Еврей хэл]]:ממשית‎) нь өнөөгийн [[Израил]] улсын нутаг [[Негевийн цөл]]д эртний [[Набатей]]чуудын байгуулсан хот бөгөөд [[хүжин зам]]ын чухал цэг бөгөөд Идумын нуруунаас Маале Акрабимыг дайруулан [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]], [[Иерусалим]] орох замын уулварт оршиж байв. Хот 40000 м2 талбай бүхий гоёмсог хийцтэй барилга байгууламжуудтай жижигхэн хот байжээ. Жуулчдад зориулан уг хотыг сэргээн босгож байгаа бөгөөд Набатейчуудын байгуулсан барилга, замуудыг малтан гаргаад байна. <gallery> Image:MosaicMamshit.jpg Image:Mamshit1.jpg| Image:Mamshit4.jpg| Image:Mamshit5.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mamshit|Мамшит}} *[https://web.archive.org/web/20120314023842/http://www.parks.org.il/ParksENG/company_card.php3?NewNameMade=47&from=116&CNumber=336199%7CIsraeli Natural Parks Authority] *[https://web.archive.org/web/20090210173304/http://co-ground.com/common/mamshit.html Photos of Mamshit] *[http://holyland-pictures.com/tag/negev/mamshit/ Pictures of Mamshit archeological findings]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.tiuli.com/track_info.asp?lng=eng&track_id=47 Mamshit] Detailed track and hiking info from [http://www.tiuli.com/default.asp?lng=eng Tourism,trip and travel to Israel] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)]] [[Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Византын археологийн олдворт газар]] do3t6ib4rk3f7kh17kztlx8nglsoa9j Хатра 0 10876 868112 826045 2026-09-01T19:57:22Z Enkhsaihan2005 64429 868112 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Хатра |зураг =[[Image:Hatra ruins.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Хатрагийн туурь |улс ={{IRQ}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv, vi |ID =277 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1985 |чуулган =9 |сунгалт = |аюул = }} '''Хатра''' ([[Араб хэл]]:الحضر‎) нь [[Ирак]]ийн [[Ал-Жазира муж]] болон Нинава амбан захирагчийн тойргийн хооронд орших эртний хотын туурь юм. [[Багдад]]аас баруун хойш 290 км, [[Мосул]]аас баруун урагш 110 км зайд оршдог. Хатраг [[Ассир]]чууд үндэслэсэн бөгөөд МЭӨ III зууны үеийг хүртэл [[Селевкид улс]]ад харъяалагдаж байв. [[Парфын улс]]ын үед шашин болон худалдааны төв болж байсан уг хот МЭӨ I – II зууны үед цэцэглэн хөгжжээ. Арабын хотуудын холбооны байгуулсан Арабын хаант улсын нийслэл нь Хатра болж байсан мэдээ байдаг. [[Парфын хоёрдугаар дайн]]ы үед [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] арми олон удаа Хатрад халдан довтолж байв. [[Траян]], [[Септимиус Северус]] нарын үед Хатрад довтолсон Ромын арми амжилт эс олж байв. 238 онд болсон [[Шахразуурын тулалдаан]]д Хатра хотынхон [[Перс]]ийн армид ялагдан, 241 онд [[Сассанид улс]]ын хаан [[Шапур I]] эвдлэн сүйтгэжээ. Хатра хот нь Парфын улсын үеийн хотын шинжийг хамгийн сайн хадгалж үлдснээрээ хосгүйд тооцогддог. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hatra|Хатра}} * https://web.archive.org/web/20060727095428/http://lexicorient.com/e.o/hathra.htm * http://www.britannica.com/eb/article-9039509 [[Ангилал:Хатра| ]] [[Ангилал:Найнава мужийн түүх]] [[Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Ирак дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Иракийн тойргийн төв]] hjkph8zcv5s5gralzjrhz6apfe5256m Самарра 0 10877 868114 864015 2026-09-01T20:01:57Z Enkhsaihan2005 64429 868114 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Самарра |зураг =[[Файл:Female Statuette Halaf Culture 6000-5100 BCE.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Самарраас олдсон эмэгтэйн баримал. МЭӨ 6000 он орчим |улс ={{IRQ}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv |ID =276 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2007 |чуулган =31 |сунгалт = |аюул =2007 }} '''Самарра''' ([[Араб хэл]]:سامَرّاء‎) нь [[Ирак]]ийн хот бөгөөд Салах ал-дин амбан захирагчийн тойрог, Тигрийн дорнод эрэгт оршдог. 2003 оны байдлаар хүн ам нь 348700 байв. Уг хот нь МЭӨ 5500 – 4800 оны хооронд хамаарах [[хүрэл зэвсгийн үе]]ийн Самаррын соёлын нэгэн хэсэг бөгөөд эртний [[Ойрх Дорнод]]ын соёлын томоохон төлөөлөл юм. 836 онд [[Турк]]үүдийн байгуулсан [[Аббасид халифат улс]]ын Турк, [[Армени]] цэргүүд буюу [[Мамлюк]]үүдэд эзлэгджээ. Улмаар [[Багдад]]аас Самарра хотод нийслэлийн эрх шилжжээ. Өнөө үед [[Салахуддин муж]]ийн гол хот бөгөөд Иракийн [[суннит]]уудын чухал төв юм. Энэхүү хот нь [[Месопотами]]йн 7000 гаруй жилийн түүхийг гэрчлэх олон тооны дурсгалуудыг агуулсан гайхалтай хот билээ. == Цахим хуудас == {{commonscat|Samarra}} * [http://www.dur.ac.uk/derek.kennet/samarra.htm Samarra Archaeological Survey] * https://web.archive.org/web/20100322223800/http://i-cias.com/e.o/samarra.htm * [http://www.k-state.edu/english/baker/english320/Maugham-AS.htm Appointment in Samarra] * [http://www.indybay.org/newsitems/2006/02/28/43052.php Destruction of Askari Mosque] * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&geocode=&q=Samarra&sll=32.033228,44.396803&sspn=0.005457,0.009356&ie=UTF8&ll=34.206975,43.867722&spn=0.08518,0.216293&t=h&z=13 Samarra on Google Earth] {{Түүхий}} [[Ангилал:Самарра| ]] [[Ангилал:Арабын архитектур]] [[Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Халифатын нийслэл]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Иракийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Салах эд Дин мужийн суурин]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] [[Ангилал:Ирак дахь дэлхийн өв]] r96yfevfdgydgbtv0n5npfz7fmo924y Ангилал:Монголын телевиз 14 12944 868146 867712 2026-09-02T02:46:54Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-45794-30|~2026-45794-30]] ([[User talk:~2026-45794-30|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 786660 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Телевиз улс орноор]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээлэл|телевиз]] 77t3cj1nkb3dsp1if4lu9g36rwruuil 9 сарын 5 0 16898 868138 867681 2026-09-02T01:27:20Z Zorigt 49 868138 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 248 дахь ([[өндөр жил]] бол 249 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 117 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1534 — Францын судлаач аялагч [[Жак Картье|Жак Картьегийн]] [[Канад]] руу хийсэн далайн аялал дууссан. * 1666 — 3 хоног үргэлжилсэн Лондон хотын их түймэр унтрав. Энэ түймэрт 10 мянган байшин шатаж, 16 хүн нас баржээ. * 1800 — Их Британи [[Мальта]] арлыг эзлэн авсан. * 1827 — Оросын хаант улсад Далайн яам байгуулагдсан. * 1905 — [[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутын энхийн гэрээ]] байгуулж Орос-Японы дайн дууссан (Орос Порт-Артур ба Өмнөд Солонгосыг Японы нөлөөнд байхыг зөвшөөрсөн). * 1941 — Германы цэргүүд [[Эстони|Эстонийн]] газар нутгийг бүрэн эзлэн авсан. * 1967 — Крымын татаруудад өршөөл үзүүлсэн гэж зарласан байна. * 1971 — Монреальд Канадын анхны франц хэлээрх хувийн телевиз цацагдаж эхэлжээ. * 1972 — [[1972 оны Зуны Олимп|Мюнхений Олимпын]] үеэр Палестины "Хар 9-р сар" террорист байгууллага Израилын багийн 11 гишүүнийг барьцаалсан. * 1986 — [[Австрали|Австралид]] цаазаар авах ялыг бүрмөсөн хориглосон. * 1998 — [[Ким Ил Сон]] БНАСАУ-ын мөнхийн ерөнхийлөгч гэж зарлагдсан. * 2000 — Протон пуужин зөөгчийг амжилттай хөөргөсөн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1187 — [[VIII Луи]] (1226 онд нас барсан), Францын хаан (1223—1226) * 1568 — Томмацо Кампанелла (1639 онд нас барсан), Италийн философич * 1638 — [[XIV Луи]] (1715 онд нас барсан) Францын хаан (1643—1715) * 1871 — Фридрих Акель (1941 будуулж нас барсан), Эстонийн төрийн зүтгэлтэн * 1951 — [[Пауль Брайтнер]], Германы хөлбөмбөгчин, дэлхийн (1974) болон Европын аварга (1972) == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|5 September|9 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|0905]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#05]] 3quca95r1krxicn9h30keo1qkcvvgxt Бомбейн Хөрөнгийн Бирж 0 21045 868180 853476 2026-09-02T08:19:34Z Chongkian 21163 868180 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бирж |name = Бомбейн Хөрөнгийн Бирж |logo = [[Зураг:Bombay Stock Exchange logo.svg|150px|БХБ-ийн лого]] |image = [[Зураг:Bombay Stock Exchange 3.jpg|200px]] |type = [[Хөрөнгийн бирж]] |city = Мумбай |country = {{IND}} |coor = {{coord|18.929681|N|72.833589|E|region:IN-MH_type:landmark}} |foundation = 1875 |owner = Бомбейн Хөрөнгийн Бирж ХХК |key_people = Мадху Каннан <small>([[Гүйцэтгэх захирал|CEO]])</small> |currency = [[Энэтхэг рупи]] ({{INR}}) |listings = 5,034 |mcap = [[Америк доллар|US$]]1.63 их наяд<br/><small>(2010 оны 12 сар)</small><ref name="world-exchanges1">{{Cite web |url=http://www.world-exchanges.org/statistics/ytd-monthly |title=World-exchanges.org |access-date=2011-01-24 |archive-date=2011-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209104154/http://www.world-exchanges.org/statistics/ytd-monthly |url-status=dead }}</ref> |volume = [[Америк доллар|US$]]231 тэрбум<br/><small>(2010 оны 11 сар)</small> |indexes = [[BSE Sensex]]<br />BSE Small Cap<br />BSE Mid-Cap<br />BSE 500<br />BSE Tasis Shariah 50 |homepage = [http://www.bseindia.com/ www.bseindia.com] |footnotes = }} '''Бомбейн Хөрөнгийн Бирж''' ('''БХБ, BSE''') ({{lang-mr|मुंबई शेअर बाजार}} ''Bombay Śhare Bāzaār'') нь [[Мумбай]] хотын [[Далал гудамж]]инд орших [[хөрөнгийн бирж]] бөгөөд [[Ази]]йн хамгийн анхны хөрөнгийн бирж юм. БХБ-д бүртгэлтэй компаниудын [[зах зээлийн үнэлгээ]] нь 2010 оны 12 сарын байдлаар {{USD}}1.63 их наяд байсан бөгөөд Азийн 4 дэх, дэлхийн [[Хөрөнгийн биржүүдийн жагсаалт|9 дэх том хөрөнгийн бирж]] болно<ref name="world-exchanges1"/>. Бүртгэлтэй компаниудын тоогоороо дэлхийд тэргүүлдэг<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/about/st_key/list_cap_raised.asp |title=BSE - Key statistics |publisher=Bseindia.com |date= |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704175447/http://www.bseindia.com/about/st_key/list_cap_raised.asp |url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bombay Stock Exchange|Бомбейн Хөрөнгийн Бирж}} * {{official|http://www.bseindia.com/}} [[Ангилал:Мумбайн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] itbfkqbvxaz2kd32jfjrm8ro5jnovhl Гэрэл зураг 0 22326 868149 867695 2026-09-02T04:35:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868149 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-09-02 04:35:48 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 2vcbxm9z84zoif679x179qst6jn79fm Атеизм 0 24173 868147 867687 2026-09-02T03:50:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-09-02 03:50:06 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] szgrtx12ovwy6r2hnrk6febc6ki8bqi Мюнхений хядлага 0 30270 868137 867680 2026-09-02T01:23:44Z Zorigt 49 868137 wikitext text/x-wiki [[Зураг:MunichIsraeliOlympicFront.jpg|thumb|right|Хэрэг болсон байр]] '''Мюнхений хядлага''' ({{langx|en|Munich massacre}})- [[Баруун Герман]]ы [[Бавари]] мужийн [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[Мюнхений олимп|1972 оны Зуны олимпын]] үеэр 1972 оны 9-р сарын 5-нд [[Палестин]]ы [[Хар есдүгээр сар (бүлэг)|Хар есдүгээр сар]] бүлгийнхэн [[Израил|Израилын]] тамирчин, дасгалжуулагч 11 хүнийг барьцаалж, улмаар бүгд амь үрэгдсэн (мөн Германы цагдаагийн нэг албан хаагч амь алдсан) эмгэнэлт явдлыг хэлдэг. Барьцаалагчид Израилын шоронд хоригдож байсан 234 хоригдол<ref>{{citation|first=Simon |last=Reeve|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/olympics-massacre-munich--the-real-story-524011.html |title=Olympics Massacre: Munich – The real story|publisher=The Independent|date=22 January 2006|accessdate=3 March 2012}}</ref>, мөн Германы шоронд хоригдож байсан, тус улсын [[Улаан Армийн Фракц]]ыг үндэслэгчдийг ([[Андреас Баадер]], [[Улрике Майнхоф]]) нарыг суллах шаардлага тавьж байв<ref>{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/baffled-bob-costas-to-call-own-minute-of-silence-during-olympic-broadcast-for-slain-israeli-team/2012/07/22/0/?print|title="Baffled" Bob Costas to Call Own Minute of Silence During Olympic Broadcast for Slain Israeli Team|publisher=The Jewish Press|date=22 July 2012|accessdate=23 July 2012|author=Fleisher, Malkah|archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180416/http://www.jewishpress.com/news/baffled-bob-costas-to-call-own-minute-of-silence-during-olympic-broadcast-for-slain-israeli-team/2012/07/22/0/?print|url-status=dead}}</ref>. Тэд уг ажиллагаагаа 1948 онд [[Хагана]] буюу Британийн ивээл дэх Палестины парламентын шийдвэрээр цөлөгдсөн Христ итгэлт арабчуудын 2 тосгоны нэрээр "[[Икрит]] ба [[Кафр Бир'им|Бирам]]" хэмээн нэрлэж байв<ref>{{cite book|url=http://books.google.fr/books?id=4LAXixXUu5wC&pg=RA1-PA224&lpg=RA1-PA224&dq=ikrit+biram+%22black+september%22&source=bl&ots=6BB_-iVF_A&sig=_arYUHd4xV0KTyZhc9HMr5tK4Uo&hl=fr&ei=2wVAS5OxGtK7lAfXoYCUBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAsQ6AEwATgU#v=onepage&q=ikrit%20biram%20%22black%20september%22&f=false|title=Terrorism: A Global Scourge&nbsp;– Google Livres |publisher=Books.google|accessdate=7 June 2010}}</ref>. ==Шалтгаан сэдэл== “[[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын хороо]] Палестин улсыг спортын их наадамд оролцох хүсэлтээ илэрхийлсний хариуд татгалзсан гэдгийг бид 7-р сарын 13-ны өглөө Ром хотод байхдаа мэдээд энэ санааг сэдсэн. Палестин гэж улс энэ дэлхий дээр байхгүй гэсэн хариуг тэгэхэд өгсөн байдаг юм. Тэгвэл бид ийм улс дэлхий дээр байдаг гэдгийг хүн төрөлхтөнд харуулаад орхиё л доо гэжээ. Барууны улс, орнууд тэр үед Палестин гэдэг улс огт байхгүй мэтээр ярьж байлаа. Тэгвэл бид Олимпын тоглолтыг үзэж суугаа 500 сая хүнд тийм улс байдаг юм шүү гэдгийг харуулахыг зорьсон” гэж тэрхүү барьцаалалтыг зохион байгуулагчдын нэг Дауд хожим дурсжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.wikimon.mn/content/35521.shtml#sthash.maVXdi7Y.dpuf |title=Archive copy |access-date=2014-04-24 |archive-date=2012-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009045554/http://www.wikimon.mn/content/35521.shtml#sthash.maVXdi7Y.dpuf |url-status=dead }}</ref>. ==Түүх== [[Палестин]]ы [[Хар есдүгээр сар (бүлэг)|Хар есдүгээр сар]]ын 11 гишүүн Олимпын тосгонд нууцаар нэвтрэн [[Израил|Израилын]] [[тамирчин]], [[дасгалжуулагч]] 11 хүнийг байрлаж байсан байранд нь барьцаалсан байна. Тэд Израилын тамирчдыг барьцаалснаа зарлан [[Израил]] ба [[ХБНГУ]]-ын [[шорон]]д хоригдож байгаа палестины хоригдлуудыг суллах шаардлага тавьсан байна. [[Баруун Германы цагдаа]] болон тусгай хүчнийхэн барьцаалагч нарын байсан байрыг бүслэн хаасан байна. Энэ үед Изриалын нууц алба болох [[Моссад]] [[алан хядагч]], барьцаалагчидтай тэмцэх тусгай бүлгийг байшинд нэвтрүүлэн [[тусгай ажиллагаа]] явуулахыг [[Баруун Герман]]ы талд санал болгожээ. Гэвч баруун Германы тал саналд татгалзсан хариу өгч барьцаалагч нарын шаардлагыг биелүүлэхгүй байх шийдвэр гарган өөрийн тусгай хүчний хүчээр [[барьцаалуулагч]] нарыг чөлөөлөх шийдвэр гаргасан байна. Тэднийг чөлөөлөх үед 11 барьцаалагчийн 8-ыг устган 3-ыг баривчилсан бөгөөд барьцаалуулагч нарыг амьдаар нь аварч чадаагүй ба тусгайн 1 ажилтан амь үрэгдэн хохирчээ. Ерөнхийдөө [[аврах ажиллагаа]] бүрэн бүтэлгүйтэж дууссан нь Баруун Германы тусгай хүчний бэлтгэл маш хангалтгүй муу байсныг харуулсан байна. Халдлага үйлдэгсэд хотхонд нэвтрэхдээ Германы [[Неонацизм|нео-нацистуудаас]] туслалцаа авсан гэдэг<ref>{{citation|first1=Gunther |last1=Latsch|first2=Klaus|last2=Wiegrefe|title=Files Reveal Neo-Nazis Helped Palestinian Terrorists|date=18 June 2012|url=http://www.spiegel.de/international/germany/files-show-neo-nazis-helped-palestinian-terrorists-in-munich-1972-massacre-a-839467.html|publisher=Spiegel Online}}</ref>. Амжилтгүй болсон аврах оролдлогын үеэр "Хар есдүгээр сар"-ын 8 гишүүний 5 нь цагдаагийнхний суманд өртөж алагдсан. Амьд үлдсэн 3 барьцаалагч баривчлагдсан ч Хар есдүгээр сарынхан [[Люфтханза]]гийн онгоцыг барьцаалсан хэрэг гарч, тэрхүү гурван алан хядагчийг Баруун Германы тал суллахаас өөр аргагүй болсон түүхтэй. ==Сургамж== Энэхүү эмгэнэлт явдлаас сургамж авсан Израил үүнээс хойш алан хядагч барьцаалагч нартай хэзээ ч тохиролцоо хийхгүй, харин ийм үйлдэл бүхэнд түүнийг зохион байгуулсан алан хядагч нарыг устгах болохоо албан ёсоор мэдэгдэсэн байна. Израил Моссадын тусгай хүчний бэлтгэлийг сайжруулан алан хядагч нартай тэмцэн өшөө авах тусгай хэсгийг маш нууцаар зохион байгуулссан байна. Үүнээс хойш [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага]] болон бусад [[Арабын салан тусгаарлах байгууллагууд]]ын эсрэг тэд нарын удирдагч, барьцаалалтыг зохион байгуулагч, оролцогч нарыг аль ч улсын нутаг дэвсгэрт байсан хамаагүй устгах үйл ажиллагаануудыг хийж эхэлжээ. [[Палестин]]ы тал Изриалын талд олон улсын түвшинд шахалт учруулах зорилгоор Изриалын иргэний агаарын нисэх компаниудын онгоцуудыг удаа дараалан барьцаалж эхэлсэн байна. Үүний хариуд Израилын [[Моссад]] түүнийг зохион байгуулагч нарыг [[Иордан]], [[Египет]], [[Ливи]], [[Франц]], [[Швед]] болон бусад улсуудад алах олон удаагийн тусгай ажиллагаануудыг нууцаар зохион байгуулжээ. Эдгээрийг тухайн улсын эрх баригч нарт мэдэгдэлгүй [[хуурамч бичиг баримт]] ашиглан зохион байгуулж байсан нь тухайн аллагыг мөрдөн шалгалтаар илрэн түүнд оролцогч нарын заримыг баривчилсан нь дэлхий даяар ихээхэн шуугиан тарьжээ. Түүнчилэн Моссад Шведэд аллага хийхдээ тус улсын иргэн болсон энгийн иргэнийг алан хядагчтай андууран устгасан нь бүүр байдлыг хүндрүүлсэн ба [[Канад]] болон бусад улсууд өөрийнх нь гадаад паспортууд яагаад Израилын иргэдэд хуурамчаар олгогдсон байсан тухай албан ёсны асуулгыг [[Израилын Гадаад явдлын яам]]анд албан ёсоор тавьсан байна. == Хохирогчид == ;барьцаалуулалтын эхэнд буудуулсан * [[Моше Вейнберг]], бөхийн дасгалжуулагч * [[Иосефф Романо]], хүндийн өргөгч ;нисдэг тэрэгний зүүн талд буудуулж ба гранатанд өртсөн :Тэд нарыг суух команд өгсөн байна: * [[Зеев Фридман]], хүндийн өргөгч * [[Давид Марк Бергер]], хүндийн өргөгч * [[Яков Спрингер]], хүндийн өргөлтийн шүүгч * [[Элизер Халфин]], бөх ;нисдэг тэрэгний баруун талд буудуулсан :Тэд нарыг суух команд өгсөн байна: * [[Иоссеф Гатфройнд]], бөхийн туслах * [[Кехат Шорр]], буудлагын дасгалжуулагч * [[Марк Славин]], бөх * [[Андре Спицер]], дасгалжуулагч * [[Амицур Шапира]], дасгалжуулагч ;агаараар дайрах үед буудуулсан * Антон Флиегербауэр, Германы цагдаагийн офицер ;Германы цгадаа нарт буудуулсан палестинчууд * [[Луттиф Афиф]] ("Исса") * Юсуф Наззал ("Тони") * Афиф Ахмед Хамид ("Паоло") * Халид Жамал ("Салах") * Ахмед Чик Тхаа ("Абу Халла") ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Террорист халдлага]] [[Ангилал:Мюнхен]] [[Ангилал:20-р зууны Израилын түүх]] [[Ангилал:Герман дахь эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Аллага]] [[Ангилал:Герман-Израилын харилцаа]] [[Ангилал:1972 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:1972 оны улс төр]] [[Ангилал:1972 оны зөрчилдөөн]] gdcbgwlh9ajcrtpevuiyrqsqqgyjniq Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 868148 867692 2026-09-02T04:16:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868148 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Монголын хөрөнгийн бирж 0 35407 868186 854442 2026-09-02T08:25:26Z Chongkian 21163 868186 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Улаанбаатар дахь хөрөнгийн бирж}} {{Инфобокс бирж | name = Монголын хөрөнгийн бирж | logo =[[File:Logo of Mongolian Stock Exchange.jpg|220px]] | type = [[Хөрөнгийн бирж]] | city = [[Улаанбаатар]] | country = [[Монгол]] | coor = {{coord|47|55|04.6|N|106|54|57.0|E|type:landmark}} | foundation = 1991 оны 1 сарын 18 | owner = Төрийн | key_people = Д. Мөнхбат (захирлын үүрэг гүйцэтгэгч),<br>Х.Алтай (CEO) | currency = [[Төгрөг]] (MNT) | listings = 186<ref>{{cite web|url=http://www.mse.mn/index.php?module=stock&view=mores|title=Монголын хөрөнгийн бирж|access-date=2019-11-11|archive-date=2016-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810202211/http://mse.mn/index.php?module=stock&view=mores|url-status=dead}}</ref> | mcap = MNT 10.9 их наяд (USD 3.2 тэрбум) (2023 оны 7 сар),<ref name="mse.mn">{{cite web|url=http://www.mse.mn/doc/ariljaa/Rev11_02.pdfs|title=Монголын хөрөнгийн бирж|access-date=2025-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810202417/http://mse.mn/doc/ariljaa/Rev11_02.pdfs|archive-date=2016-08-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.business-mongolia.com/mongolia/2011/10/21/daily-mongolian-stock-exchange-news-12/ |title=Daily Mongolian Stock Exchange News &#124; Mongolia Business and Mongolian Daily Business News |access-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419071457/http://www.business-mongolia.com/mongolia/2011/10/21/daily-mongolian-stock-exchange-news-12/ |archive-date=2012-04-19 |url-status=usurped }}</ref> | volume = MNT 580.51 тэрбум (2022) | indexes = TOP20, MSE A and MSE B<ref>{{cite web|url=http://www.mse.mn/index.php?module=top|title=Монголын хөрөнгийн бирж}}</ref> | homepage = [http://mse.mn/ mse.mn] }} '''Монголын хөрөнгийн бирж''' нь [[Монгол улс]]ад үйл ажиллагаа явуулж буй анхны хөрөнгийн бирж. ==Түүх== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|Монголын хөрөнгийн бирж]] Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн эдийн засагт]] шилжих шилжилтийн түүхэн үе шатанд Монгол Улсын Засгийн газрын 1991 оны 01 дүгээр сарын 18-ны өдрийн 22 тоот тогтоолоор улсын [[Өмч хувьчлал|Өмч хувьчлалын]] ажлыг эхлүүлэх, цаашид [[Үнэт цаасны зах зээл|Үнэт цаасны зах зээлийг]] хөгжүүлэх зорилгоор Монголын хөрөнгийн биржийг үүсгэн байгуулсан. Анх Хөрөнгийн бирж байгуулагдаад Монголбанкны байранд байралж дараа нь Санхүү, эдийн засгийн техникум /өнөөгийн Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд/ сүүлд өнөөгийн байшинд /О.Элдэв-Очирын нэрэмжит Хүүхэд, залуучуудын кинотеатр байсан/ шилжин орж Австрийн компаниар дотоод гадаад засал хийлгэж тоног төхөөрөмжөө суурилуулсан байна. Засгийн газрын өмч хувьчлалын бодлогын хүрээнд 1992-1995 онуудад нийт 475 улсын үйлдвэрийн газрыг хувьцаат компанийн хэлбэрт шилжүүлэн, тэдгээрийн нийт 8.2 тэрбум төгрөгийн үнэлгээ бүхий 96.1 сая ширхэг хувьцааг МХБ-ээр дамжуулан иргэдэд хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичгээр эзэмшүүлэн 1995 оноос бэлэн мөнгөний арилжаа буюу үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийг эхлүүлсэн. 1994 онд анх Yнэт цаасны хууль батлагдсанаар Yнэт Цаасны Хороо байгуулагдаж, МХБ-ийн санхүүжилтээр үйл ажиллагаа явуулж байсан 29 брокерийн пүүсийг хувьчилж, Засгийн газрын 1995 оны 170 тоот тогтоолоор МХБ-ийн түр дүрмийг шинэчлэн баталсанаар МХБ нь зөвхөн үнэт цаас арилжих, түүнтэй холбоотой ажил үйлчилгээ эрхлэх зорилго бүхий төрийн өмчийн, ашгийн төлөө бус хуулийн этгээдийн статустай болсон юм. Засгийн газар 1996 онд төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэх зорилгоор анх бонд гаргаж байсан бол 2011 онд Засгийн газрын бондын арилжаа 14 удаа явагдаж, “4000 төрийн албан хаагчдыг орон сууцны урт хугацаат зээлд хамруулах” хөтөлбөрийн санхүүжилтэд 65.0 тэрбум төгрөгийн бонд, ноос ноолуурын болон жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих хөтөлбөр”-ийн санхүүжилтэд 171.7 тэрбум төгрөгийн бонд арилжиж, нийт 236.7 тэрбум төгрөгийн үнийн дүн бүхий 2.4 сая ширхэг бондыг арилжаалж байжээ. Харин 2002 онд “Yнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль” шинэчлэгдэн батлагдаж, Засгийн газрын 2003 оны 03 дугаар сарын 26-ны өдрийн 72 тоот тогтоолоор Монголын хөрөнгийн биржийг үнэт цаасны арилжаа болон хуулиар хориглоогүй бусад ажил, үйлчилгээ эрхлэх төрийн өмчит хувьцаат компани болгон өөрчлөн зохион байгуулсан байна. МХБ-ийн үйл ажиллагааны үндсэн чиг үүрэг нь хувьцаат компаниудын үнэт цаасыг тодорхой шалгуурын дагуу бүртгэн авч ангилал тогтоох, техник программ хангамжийн найдвартай байдлыг хангасны үндсэн дээр үнэт цаасны арилжааны бэлэн байдлыг хангах, арилжааг ил тод, шударга явуулж, олон нийтийг үнэт цаасны арилжааны мэдээ, мэдээллээр хангаж, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах явдал юм. 1999 оноос шилдэг 75 хувьцаат компанийн хувьцаанаас бүрдсэн ТОП-75 индексийг тооцож эхэлсэн бөгөөд 2003 оноос сагсад орох компанийн тоог цөөрүүлж, [[Топ 20 индекс]] тооцох болсон. 2015 оны 10-р сарын 13-ны өдрийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны ээлжит бус хуралдаанаар Монголын Хөрөнгийн Биржийг өөрийгөө зохицуулах байгууллагаар бүртгэх шийдвэрийг гаргасан. Өөрийгөө зохицуулах байгууллагын статустай болсноор өөрийн гишүүн [[үнэт цаасны компани]], бүртгэлтэй [[Хувьцаат компани|хувьцаат компаниудад]] нэгдсэн стандарт, ёс зүйн хэм хэмжээ тогтоож мөрдүүлэх, шалгуур, шаардлага хангахгүй байгаа компанид хариуцлага хүлээлгэн өргөн хэмжээнд ажиллахаас гадна [[Хөрөнгийн зах зээл|хөрөнгийн зах зээлийн]] чиглэлээр гадаадын хөрөнгийн бирж, олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллах бүхий л боломж нээгдэж байгаа юм. == Гүйцэтгэх захиралууд == 1. [[Найдансүрэнгийн Золжаргал]] /1991-1995/ 2. Очирбалын Энхбаяр /1995-1999/ 3. [[Очирбатын Батбилэг]] /1999-2000/ 4. Сонгины Энхбаатар /2000-2004/ 5. Д.Дорлигсүрэн 6. [[Хангайн Алтай]] /2015-2023/ 7. Б.Дөлгөөн /2025 оны 1-р сараас үүрэг гүйцэтгэгч/ == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадны холбоос == {{Commons category|Mongolian Stock Exchange|Монголын хөрөнгийн бирж}} *[https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] okdn0zl71rnw1dtwuhmc8c0tjpzlck7 Хэрэглэгч:Chongkian 2 37687 868192 849781 2026-09-02T08:28:20Z Chongkian 21163 868192 wikitext text/x-wiki hi everyone! ==Articles== * [[Батжаргалын Орхонтуяа]] * [[Исламын Зарчмууд]] * [[Кадр]] * [[Каусар]] * [[Кафирун]] * [[Курайш]] * [[Магун]] * [[Нас (Куран)]] * [[Насыр]] * [[Тин]] * [[Фалак]] * [[Фатиха]] * [[Фил]] * [[Ыхлас]] * [[Эрдэнэсийн Хүрээ]] * [[Ясин]] * [[Хурбан айт]] ==Загвар== * [[:Загвар:Кураны бүлгүүд]] * [[:Загвар:Animal-stub]] ==Others== * [[:Загвар:Unreferenced|Unreferenced]] * cat main * Түүхий ({stub}) * Монгол улсад хамаарах ({Mongolia-stub}) * Эх сурвалжууд / Эшлэл (references) /==Эх сурвалжууд== <br>{ {reflist}} < ref >< /ref > * SHORTDESC * Мөн үзэх (see also) * [[:Ангилал:Загвар:Түүхий]] (stub templates) * Зургийн хүсэлт ({image requested}) * Загвар:Инфобокс Зохиолч (Infobox author) * [[:Ангилал:Загвар:Инфобокс]] (Infoboxes) * Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол (Mongolia navigational boxes) * {{ short description|Монголын сум }} * [[Загвар:Инфобокс Их сургууль]] (Infobox university) * Гадаад холбоос (External links) * [[Загвар:Cite web]] (cite web) Ангилал:1990 онд байгуулагдсан ==Infoboxes== * [[Загвар:Инфобокс компани]] (company) ==Ranking== * '''13''' (2025-01-24) - 4,778 * '''10''' (2025-02-01) - 5,254 * '''9''' (2025-03-13) - 5,965 * '''9''' (2025-08-16) - 6,146 * '''9''' (2025-09-01) - 6,243 * '''9''' (2025-10-03) - 6,381 * '''9''' (2025-11-01) - 7,252 * '''9''' (2025-12-24) - 7,369 * '''9''' (2026-01-15) - 7,393 * '''9''' (2026-02-21) - 7,544 * '''9''' (2026-03-02) - 7,563 [http://mn.wikiscan.org/users Wikiscan] cbmapgkjtpq09dv3xhojo57fc7lq9wo 868193 868192 2026-09-02T08:28:29Z Chongkian 21163 868193 wikitext text/x-wiki hi everyone! ==Articles== * [[Батжаргалын Орхонтуяа]] * [[Исламын Зарчмууд]] * [[Кадр]] * [[Каусар]] * [[Кафирун]] * [[Курайш]] * [[Магун]] * [[Нас (Куран)]] * [[Насыр]] * [[Тин]] * [[Фалак]] * [[Фатиха]] * [[Фил]] * [[Ыхлас]] * [[Эрдэнэсийн Хүрээ]] * [[Ясин]] * [[Хурбан айт]] ==Загвар== * [[:Загвар:Кураны бүлгүүд]] * [[:Загвар:Animal-stub]] ==Others== * [[:Загвар:Unreferenced|Unreferenced]] * cat main * Түүхий ({stub}) * Монгол улсад хамаарах ({Mongolia-stub}) * Эх сурвалжууд / Эшлэл (references) /==Эх сурвалжууд== <br>{ {reflist}} < ref >< /ref > * SHORTDESC * Мөн үзэх (see also) * [[:Ангилал:Загвар:Түүхий]] (stub templates) * Зургийн хүсэлт ({image requested}) * Загвар:Инфобокс Зохиолч (Infobox author) * [[:Ангилал:Загвар:Инфобокс]] (Infoboxes) * Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол (Mongolia navigational boxes) * {{ short description|Монголын сум }} * [[Загвар:Инфобокс Их сургууль]] (Infobox university) * Гадаад холбоос (External links) * [[Загвар:Cite web]] (cite web) * Ангилал:1990 онд байгуулагдсан ==Infoboxes== * [[Загвар:Инфобокс компани]] (company) ==Ranking== * '''13''' (2025-01-24) - 4,778 * '''10''' (2025-02-01) - 5,254 * '''9''' (2025-03-13) - 5,965 * '''9''' (2025-08-16) - 6,146 * '''9''' (2025-09-01) - 6,243 * '''9''' (2025-10-03) - 6,381 * '''9''' (2025-11-01) - 7,252 * '''9''' (2025-12-24) - 7,369 * '''9''' (2026-01-15) - 7,393 * '''9''' (2026-02-21) - 7,544 * '''9''' (2026-03-02) - 7,563 [http://mn.wikiscan.org/users Wikiscan] 4yo0suzdznvggyptwkz4su5hlspmgyv Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 868150 867697 2026-09-02T04:44:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868150 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-02 04:44:36 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] rax2mfmv50hi44q77t2dqkpbu9in8ie Танктай хөшөө 0 52387 868197 805540 2026-09-02T08:37:40Z Chongkian 21163 868197 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] Танктай хөшөө нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Улаанбаатар]] [[Ангилал:Монголын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} 233qswyf50e3lqned54nvonmnj2coi0 868198 868197 2026-09-02T08:37:53Z Chongkian 21163 868198 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Улаанбаатар]] [[Ангилал:Монголын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} qikox6gskq1poffrty11v8mp1zsivxq Ангилал:Макро эдийн засаг 14 56932 868164 459162 2026-09-02T08:04:19Z Chongkian 21163 868164 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] ldf6qoxvpasaxmbctnjoehkyrc2jkdf 868165 868164 2026-09-02T08:04:28Z Chongkian 21163 868165 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] iykti0v1supt3zbyrzghwlefsrjgk1i Капитал 0 57370 868162 809338 2026-09-02T08:03:08Z Chongkian 21163 868162 wikitext text/x-wiki '''Капитал''' урт хугацаанд үйлдвэрлэлийн процесст ашиглагдаж, хүний хөдөлмөрийн үр дүнд бий болсон, өмчлөгч эзэндээ байнгын орлого оруулж байдаг үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлийг хэлнэ. Капиталыг 4 ангилж болно. Үүнд: # биеийн хөдөлмөрийн капитал /хөрөнгө/ # мөнгөн капитал /хөрөнгө/ # үндсэн ба эрэлтийн капитал /хөрөнгө/ хамаарна. # оюуны капитал буюу хөрөнгө. /мэдлэг, боловсрол/ Ашиг олох зорилгоор үйлдвэрлэлд буюу үйлчилгээний салбарт оруулсан капиталыг /хөрөнгийг/ '''''хөрөнгө оруулалт''''' гэнэ. [[Ангилал:Капитализм]] [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] [[Ангилал:Марксист эдийн засгийн онол]] [[Ангилал:Нийгэм судлал]] [[Ангилал:Хөрөнгийн зах зээлийн онол]] [[Ангилал:Санхүүгийн онол]] [[Ангилал:Нягтлан бодох бүртгэл]] {{stub}} 8h9v9rhyu2fbn974bbzupwplgyqqju2 Энхтайвны гүүр 0 62878 868199 859795 2026-09-02T08:39:45Z Chongkian 21163 868199 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Улаанбаатар хотын гүүр}} {{Инфобокс гүүр | name = Энхтайвны гүүр | image = Peace Bridge (Ulaanbaatar).jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | coordinates = {{coord|47.9076|106.9129|type:landmark_region:MN|display=inline,title}} | os_grid_reference = | qid = | fetchwikidata = | onlysourced = | carries = | crosses = [[Сэлбэ]] | locale = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | starts = | ends = | official_name = | other_name = | named_for = | owner = | maint = | heritage = | id = | id_type = | website = | preceded = <!-- or |upstream= --> | followed = <!-- or |downstream= --> | design = | material = | material1 = | material2 = | length = 379 м | width = | height = | depth = | traversable = | towpath = | mainspan = | number_spans = | piers_in_water = | load = | clearance_above = | clearance_below = | lanes = | life = | diameter = | first_length = | first_diameter = | second_length = | second_diameter = | third_length = | third_diameter = | capacity = | num_track = | track_gauge = | structure_gauge = | electrification = | architect = | designer = | contracted_designer = | winner = | engineering = | builder = | fabricator = | built = | begin = 1958 | complete = 1963 | cost = | opened = <!-- or |opening= |open= --> | inaugurated = <!-- or |dedicated= --> | rebuilt = | collapsed = | destroyed = | closed = | demolished = | replaces = | replaced_by = | traffic = | toll = | extra = <!-- extra = module = embed = --> | references = }} '''Энхтайваны гүүр''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвд байх [[гүүр]] юм. 1958 онд [[Хятад]]ын засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар баригджээ.<ref>{{cite web|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=61|title=ЭНХ ТАЙВНЫ ГҮҮР|website=Tourist Info Center|access-date=2025-10-28}}</ref> Хотыг зүүнээс баруун тийш нэвт гарсан төмөр зам болон [[Сэлбэ|Сэлбэ гол]] дээгүүр хойноос урагш чиглэж тавигдсан тус гүүр нь хотын төвийг [[Хан-Уул]] дүүрэгтэй холбох гол зам болно. Мөн доогуур нь [[Нарны зам]] нэвт гардаг. Гүүрийн баруун хойно 5-р хороолол, зүүн хойно [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]], зүүн урд [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]], баруун урд 120 мянгат байрлана. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat|Peace Bridge (Ulaanbaatar)}} [[Ангилал:Төмөр бетон гүүр]] [[Ангилал:Азийн гүүр]] [[Ангилал:Монголын замын гүүр]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] [[Ангилал:Төмөр ба бетон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээврийн байгууламж]] {{bridge-stub}} {{Mongolia-stub}} r4wo5tetxe3cae4w72ts8tl55zn8nef R (программчлалын хэл) 0 66085 868145 867677 2026-09-02T02:32:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868145 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] fk54quayp8ud96zuuza6b9m3cilxcvd Ангилал:Багдад 14 66944 868117 512134 2026-09-01T20:20:47Z Enkhsaihan2005 64429 868117 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Baghdad|Багдад}} {{Cat main|Багдад}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Багдад мужийн суурин]] [[Ангилал:Иракийн суурин]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Ирак суурингаар]] 3mxy56qvr4hlnzcm9lfqa1r1yfffpnu Ангилал:Иерусалим 14 70980 868127 817195 2026-09-01T20:44:15Z Enkhsaihan2005 64429 868127 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Jerusalem|Иерусалим}} {{Cat main|Иерусалим}} [[Ангилал:Эртний Еврей мөргөлийн газар]] [[Ангилал:Иудейн Эртний Еврейн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Ангилал:Палестины суурин]] [[Ангилал:Иерусалим тойргийн хот]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Иерусалим муж]] [[Ангилал:Иудаизмын ариун дагшин газар]] [[Ангилал:Израилын нутаг]] [[Ангилал:Израилын холимог нийгэмлэг]] [[Ангилал:Израилын нутаг дэвсгэрийн маргаан]] [[Ангилал:Израил суурингаар]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Исламын ариун газар]] nomvcwkuiofzw6l5ce1spve8hb3lq9f Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага 0 75979 868155 860394 2026-09-02T07:28:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 868155 wikitext text/x-wiki {{Short description|Евразийн олон талт аюулгүй байдлын байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага | native_name = {{small|{{Нэр янз бүрийн хэлээр | name = {{nobold|''(алба ёсны хэлээр)''}} | zh = {{lang|zh|上海合作组织}} | ru = {{lang|ru|Шанхайская Организация Сотрудничества}} }}}} | image = | caption = | logo = Shanghai Cooperation Organisation (logo).svg | logo_size = | map = Shanghai Cooperation Organization (orthographic projection).svg | map_size = | map_caption = {{legend2|#316730|Гишүүн орнууд}} {{legend2|#309d9b|Түнш}} {{legend2|#00FF00|Маргаантай нутаг дэвсгэр}} | abbreviation = ШХАБ | predecessor = Шанхайн тав | formation = {{start date and age|2001|06|15|df=yes}} | extinction = | type = Харилцан аюулгүй байдал, улс төр, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа | status = Бүс нутгийн хамтын ажиллагааны форум<ref>{{cite web |author1=Ларс Эрслев Андерсен |title=Shanghai Cooperation Organization |date=2022-11-04 |url=https://www.diis.dk/en/research/shanghai-cooperation-organisation#:~:text=The%20Shanghai%20Cooperation%20Organisation%20has%20been%20described%20in,forum%20for%20cooperation%20that%20includes%20security%20policy%20issues. |publisher=Данийн Олон Улсын Судлалын Хүрээлэн |access-date=2026-06-28 |quote=Гэсэн хэдий ч энэ нь холбоо биш, харин аюулгүй байдлын бодлогын асуудлуудыг багтаасан хамтын ажиллагааны форум юм.}}</ref> | purpose = | headquarters = [[Бээжин]], Хятад (Нарийн бичгийн даргын газар)<br />[[Ташкент]], Узбекистан (БНТЭБ-ийн Гүйцэтгэх хороо) | location = | num_members = {{collapsible list |titlestyle = text-align:left; font-weight:bold; |title = Гишүүн орнууд |{{flag|Беларусь}} |{{flag|Иран}} |{{flag|Казахстан}} |{{flag|Киргиз}} |{{flag|Орос}} |{{flag|Пакистан}} |{{flag|Тажикистан}} |{{flag|Хятад}} |{{flag|Узбекистан}} |{{flag|Энэтхэг}}}} {{collapsible list |titlestyle =text-align:left;font-weight:bold; |title = ШХАБ-ын түншүүд |{{flag|Азербайжан}} |{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | |{{flag|Армени}} |{{flag|Афганистан}}{{efn|Афганистанд Талибан бүлэглэл эрх мэдлийг авсны дараа 2021 оны 9 сараас хойш идэвхгүй.}} |{{flag|Балба}} |{{flag|Бахрейн}} |{{flag|Египет}} |{{flag|Камбож}} |{{flag|Катар}} |{{flag|Кувейт}} |{{flag|Лаос}} |{{flag|Мальдив}} |{{flag|Монгол}} |{{flag|Мьянмар}} |{{flag|Саудын Араб}} |{{flag|Турк}} |{{flag|Шри Ланка}}}} {{collapsible list |titlestyle = text-align:left; font-weight:bold; |title = Зочин оролцогчид |{{flag|АСЕАН}} |{{flag|НҮБ}} |{{flag|Туркменистан}} |{{flag|ТУХН}}}} | language = {{hlist|[[Стандарт Хятад хэл|Хятад]]|[[Орос хэл|Орос]]<ref name="about-sco" />}} | leader_title = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Нурлан Ермекбаев]] | leader_title2 = Дэд нарийн бичиг | leader_name2 = {{ubl|Ахмад Саидмуродзода|{{ill|Батир Турсунов|uz|Botir Tursunov}}|Олег Копылов|{{ill|Пяо Янфань|zh|朴扬帆}}|Шри Жанеш Кайн|Сохайл Хан}} | leader_title3 = БНТЭБ-ийн Гүйцэтгэх хорооны дарга | leader_name3 = [[Уларбек Шаршеев]]<ref>{{cite web |url=https://ecrats.org/en/about/management/ |title=ABOUT SCO RATS - MANAGEMENT |access-date=2026-06-28}}</ref> | main_organ = | parent_organization = | affiliations = | budget = | num_staff = | num_staff_year = | num_volunteers = | num_volunteers_year = | website = {{official URL}} | remarks = }} '''Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага''' (ШХАБ) нь [[Еврази]]йн улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдлын байгууллага юм. ШХАБ-ын байгуулагдаж буйг БНХАУ, Казахстан, Киргиз, Оросын Холбооны Улс, Тажикистан, Узбекистан Улсын удирдагчид 2001 оны 6 дугаар сарын 15-нд Шанхай хотноо зарлан тунхагласан. Улмаар ШХАБ-ын дүрмийн баримт бичигт 2002 оны 6-р сард гарын үсэг зурснаар 2003 оны 9-р сарын 19-ны өдрөөс хүчин төгөлдөр хэрэгжиж эхэлжээ. Узбекистан улсаас бусад таван орон нь 1996 оны 4-р сарын 26-нд Шанхай хотод байгуулагдаж байсан “Шанхайн тав” бүлгэмийг бүрдүүлж байсан юм. Харин 2017 онд Казахстаны Астана хотод болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр БНЭУ, Пакистан улс 6-р сарын 9-ны өдөр бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн.  == Үүсэн байгуулагдсан нь == 1996 оны 4-р сарын 26-ны өдөр БНХАУ, ОХУ, Казахстан, Киргиз, Тажикистан улсын төрийн тэргүүн нар “Хил орчмын нутагт цэргийн итгэлцлийг бэхжүүлэх тухай” гэрээнд гарын үсэг зурснаар “Шанхайн тав” бүлгэм үүсэн байгуулагдсан.  1997 оны 4-р сарын 24-нд эдгээр улсууд ОХУ-ын Москва хотод хийсэн уулзалтынхаа үеэр “Хил орчмын нутагт цэргийн хүчийг багасгах тухай” гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. 1997 оны 5-р сарын 20-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин, БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Зян Земинь нар “олон туйлт дэлхийн” тухай тунхаглалд гарын үсэг зурсан.  [[Файл:Shanghai_Five_Leaders_2.jpg|thumb|<br />]] Шанхайн таван орны ээлжит уулзалтууд Казахстаны Алматы хотод 1998 онд, Киргизстаны Бишкек хотод 1999 онд, Тажикистаны Душанбе хотод 2000 онд тус тус зохион байгуулагджээ. Душанбе хотод болсон уулзалтын үеэр Шанхайн таван орон “хүмүүнлэгийн ажил, хүний эрхийг хамгаалах нэрийдлээр бусад орны дотоод асуудалд хөндлөнгөөс оролцохыг эсэргүүцэх, бүлгэмийн гишүүн орны үндэсний тусгаар тогтнол, хараат бус байдал, газар нутгийн бүрэн эрхт байдал, нийгмийн тогтвортой байдлыг хамгаалах хүчин чармайлтыг дэмжих”-ээр тохирсон.  2001 онд бүлгэмийн уулзалт Шанхай хотод дахин зохион байгуулагдах үеэр дээрх таван орон “Шанхайн тав” гэх механизмаа Узбекистан улсаар тэлж, “Шанхайн зургаа” болсон. Ийнхүү 2001 оны 6-р сарын 15-ны өдөр зургаан улсын төрийн тэргүүн нар ШХАБ-ын тунхаглалд гарын үсэг зурахын сацуу “Шанхайн тав” механизмын хувь нэмрийг өндрөөр үнэлж, илүү өндөр түвшинд хамтран ажиллах зорилгыг тавьсан.  2002 оны 6-р сард ШХАБ-ын гишүүн орны удирдагчид ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод уулзан тус байгууллагын зорилго, зарчим, бүтэц, үйл ажиллагааны хэлбэрийг дэлгэрэнгүй заасан ШХАБ-ын дүрмийг олон улсын хууль, дүрмийн хүрээнд баталсан юм.  2005 оны 7-р сард Казахстаны Астана хотод болсон уулзалтад БНЭУ, Иран, Монгол, Пакистан Улсын төлөөлөгчид анх удаа хүрэлцэн ирсэн. Зохион байгуулагч орны ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев төлөөлөгчидтэй мэндчилэхдээ өмнө нь хэлэгдэж байгаагүй үгийг хэлсэн нь “Энэ яриа хэлэлцээний ширээнд сууж буй улсуудын удирдагчид хүн төрөлхтний талыг төлөөлж байна” гэсэн явдал юм.  2007 он гэхэд ШХАБ 20 гаруй том хэмжээний төслийг тээвэр, эрчим хүч, харилцаа холбооны салбарт санаачилж, гишүүдийнхээ дунд аюулгүй байдал, батлан хамгаалах, гадаад харилцаа, эдийн засаг, соёл, банкны салбарын асуудлаарх уулзалтыг тогтмол зохион байгуулчихаад байв. {{Citation needed|date=June 2017}} 2015 оны 7-р сард ОХУ-ын Уфа хотод болсон уулзалтынхаа үеэр ШХАБ БНЭУ, Пакистан Улсыг бүрэн эрхт гишүүнээр авахаар шийдвэрлэсэн. БНЭУ, Пакистан Улс 2016 оны 6-р сард Узбекистаны Ташкент хотод болсон уулзалтын үеэр Хүлээх үүргийн тухай санамж бичигт гарын үсэг зурсан нь ШХАБ-ын бүрэн эрхт гишүүнээр элсэх үйл явцыг албан ёсоор эхлүүлжээ. 2017 оны 6-р сарын 9-нд Астанад болсон уулзалтын үеэр хоёр улс ШХАБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон юм.  ШХАБ нь 2004 онд НҮБ-тай харилцаа тогтоосон бөгөөд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейд ажиглагчийн үүрэгтэй оролцдог. ШХАБ Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлтэй 2005 онд, Зүүн Өмнөд Азийн холбоо буюу АСЕАН-тай 2005 онд, Хамтын аюулгүй байдлын тухай гэрээний байгууллагатай 2007 онд, Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагатай 2007 онд, НҮБ-ын Мансууруулах бодис, гэмт хэрэгтэй тэмцэх газартай 2011 онд, Ази дахь харилцан ойлголцол, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хуралтай 2014 онд, НҮБ-ын Ази, Номхон далайн бүс нутгийн эдийн засаг, нийгмийн комисстой 2015 онд тус тус харилцаа тогтоосон байна.  2017 оны байдлаар ШХАБ-ын 8 бүрэн эрхт гишүүн орон дэлхийн хүн амын тал, дэлхийн ДНБ-ий дөрөвний нэг, Евразийн хуурай газар нутгийн 80 хувийг бүрдүүлж байна. == Байгууллагын бүтэц == ШХАБ-ын Төрийн тэргүүнүүдийн зөвлөл нь тус байгууллагын шийдвэр гаргагч гол бүтэц юм. Уг зөвлөл нь ШХАБ-ын гишүүн орнуудынхаа нийслэл хотод жил бүр ээлжлэн зохион байгуулдаг уулзалтын үеэр хуралддаг. ШХАБ-ын орнуудын Төрийн тэргүүнүүдийн зөвлөлийн одоогийн гишүүд: * Алмазбек Атамбаев /Киргизстан/ * Эмомали Рахмон /Тажикистан/ * Шавкат Мирзиёев /Узбекистан/ * Ши Жиньпин /БНХАУ/ * Нурсултан Назарбаев /Казахстан/ * Владимир Путин /ОХУ/ * Рам Нат Ковинд /БНЭУ/ * Ариф Алви /Пакистан/ ШХАБ-ын гишүүн орнуудын Засгийн газрын тэргүүнүүдийн зөвлөл нь дээрээсээ хоёр дахь бүтэц болно. Энэ зөвлөл жил бүр уулзаж, олон талын харилцааны асуудлаар санал солилцдог. Засгийн газрын тэргүүнүүдийн зөвлөл ШХАБ-ын төсвийг баталдаг бөгөөд одоогийн гишүүд:  * Сооронбай Жээнбеков /Киргиз/,  * Кохир Расулзада /Тажикистан/,  * Абдулла Арипов /Узбекистан/,  * Ли Көцянь /БНХАУ/,  * Бахытжан Сагинтаев /Казахстан/, * Дмитрий Медведев /ОХУ/,  * Нарендра Моди /БНЭУ/,  * Имран Хан /Пакистан/ нар болно. ШХАБ-ын Гадаад хэргийн сайд нарын зөвлөл тогтмол хуралдаж, олон улсын өнөөгийн байдал, ШХАБ-ын гадаад харилцааны асуудлыг хэлэлцдэг.  Харин ШХАБ-ын орнуудын Үндэсний зохицуулагчдын зөвлөл нь байгууллагын дүрмийн хүрээн дэх гишүүн орнуудын олон талын хамтын ажиллагааг зохицуулдаг. ШХАБ-ын Хэрэг эрхлэх газар нь тус байгууллагын үндсэн гүйцэтгэх бүтэц бөгөөд байгууллагын шийдвэр, тогтоолыг хэрэгжүүлэх, өргөн барих баримт бичгийг боловсруулах, баримт бичгийг архивлах, ШХАБ-ын хүрээний үйл ажиллагааг зохион байгуулах, ШХАБ-ын талаарх мэдээллийг түгээж, үйл ажиллагааг сурталчлах үүрэг хүлээдэг. ШХАБ-ын Хэрэг эрхлэх газар Бээжин хотоос үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Тажикистан Улсын Рашид Алимовыг 2016 оны 1 дүгээр сард томилсон.  Узбекистаны нийслэл Ташкент хотод төвтэй ШХАБ-ын Бүс нутгийн терроризмын эсрэг тэмцэх байгууллага нь терроризм, салан тусгаарлах үзэл, хэт туйлшрах үзлийн эсрэг гишүүн орнуудын хамтын ажиллагааг дэмжих үүрэгтэй байнгын бүтэц юм. Тус байгууллагын даргыг гурван жил тутам сонгодог бөгөөд гишүүн орон бүрээс байнгын төлөөлөгч суудаг.  ШХАБ-ын үйл ажиллагаанд албан ёсоор [[Хятад хэл|хятад]] болон [[Орос хэл|орос]] хэлийг ашигладаг.  == Гишүүнчлэл == [[Файл:SCO_2017.svg|right|thumb|400x400px]] === Гишүүн орнууд === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Огноо ! Улс |- | rowspan="5" | 1996 оны 4-р сарын 26 | [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Хятад|БНХАУ]] |- | [[File:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Казахстан]] |- | [[File:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Киргиз]] |- | [[File:Flag_of_Russia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] |- | [[File:Flag_of_Tajikistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Тажикистан]] |- | 2001 оны 6-р сарын 15 | [[File:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Узбекистан]] |- | rowspan="2" | 2017 оны 6-р сарын 9 | [[File:Flag_of_India.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Энэтхэг]] |- | [[File:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[Пакистан]] |} === Ажиглагч орнууд === [[Файл:SCO_Observers.jpg|thumb|ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин ажиглагч орнууд болох Иран, Монгол улсын Ерөнхийлөгч нарын хамт, 2005 он.]] * {{AFG}} Афганистан Улс 2012 онд Бээжин хотод болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр ажиглагчийн статустай болсон. * {{BLR}}<ref name=BELARUSOBSR>{{cite web|url=http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |title=Belarus gets observer status in Shanghai Cooperation Organization |date=2015-07-10 |accessdate=2015-08-08 |publisher=[[Belarusian Telegraph Agency]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150731103354/http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |archivedate=31 July 2015 |df=dmy }}</ref> Беларус Улс ШХАБ-ын түншийн статустай болох хүсэлтийг тавьж, Казахстанаас уг зорилгодоо хүрэхэд дэмжлэг үзүүлэх амлалтыг авсан юм. Гэсэн хэдий ч ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Сергей Иванов тус улсыг “Европын орон” хэмээн үзэж боломжит гишүүнчлэлд нь эргэлзэж буйгаа илэрхийлсэн. Үүнээс үл хамааран Екатеринбург хотод 2009 онд болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр Беларусийг “яриа хэлэлцээний түнш”-ээр хүлээн зөвшөөрч, 2012 онд тавьсан хүсэлтийнх нь дагуу 2015 онд ажиглагчийн статусыг олгосон. * {{IRN}} Иран Улс одоогоор ажиглагчийн статустай бөгөөд 2008 оны 3 дугаар сарын 24-нд гишүүнээр элсэх хүсэлтээ тавьсан. Тухайн үед НҮБ-аас тус улсад авсан байсан хориг арга хэмжээнээс улбаалан Иран Улс ШХАБ-ын гишүүнээр элсэж чадаагүй. НҮБ-ын хориг арга хэмжээ цуцлагдсаны дараа Ираны ШХАБ дахь гишүүнчлэлийг дэмжихээ БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин 2016 оны 1 дүгээр сард тус улсад төрийн айлчлал хийх үеэрээ мэдэгдсэн.  * {{MNG}} Монгол Улс ШХАБ-ын ажиглагчийн статусыг 2004 онд Ташкент хотод болсон уулзалтын үеэр авсан бөгөөд тус байгууллагын анхны ажиглагч орон юм. 2005 оны 7-р сард Астана хотод болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр БНЭУ, Пакистан, Иран улс ажиглагчийн статустай болсон билээ.  === Яриа хэлэлцээний түншүүд === [[Файл:Hamid_Karzai_at_SCO_Summit.jpg|thumb|Афганистаны Ерөнхийлөгч [[Хамид Карзай|Хамид Karzai]]  ШХАБ дээд хэмжээний уулзалт 2004.]] ШХАБ-ын дүрмийн 14 дүгээр зүйлийн дагуу 2008 онд “яриа хэлэлцээний түнш”-ийн байр суурийг бий болгосон. Энэхүү зүйлд “яриа хэлэлцээний түнш” гэдэг нь ШХАБ-тай нэг зорилго, зарчмаар ажиллаж, ШХАБ-тай харилцан ашигтай түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх хүсэлтэй улс болон байгууллага байна гэж заажээ. Албан тушаал, Яриа Түнш бий болсон 2008 оны дугаар Зүйлд заасны дагуу 14 ШХА Дүрэмд зургадугаар сарын 7-2002. Энэ хуулийн талаар Хэлэлцүүлэг Түнш улсын эсвэл байгууллага хэн хувьцааг зорилго, зарчим, ШХА, хүсэл харилцаа тогтоож, тэгш харилцан ашигтай хамтран Байгууллага.<ref>{{Cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=64|title=Regulations on the Status of Dialogue Partner of the Shanghai Cooperation Organisation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120214203708/http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=64|archivedate=14 February 2012|date=28 August 2008|publisher=The Shanghai Cooperation Organisation|accessdate=11 June 2016}}</ref> * {{ARM}} * {{AZE}} * {{KHM}} * {{NPL|#}} Балба Улс – ОХУ-ын Уфа хотод 2015 онд болсон уулзалтын үеэр Балба Улс яриа хэлэлцээний түнш болов.  * {{LKA}} * Шри-Ланк Улс – ОХУ-ын Екатеринбург хотод 2009 онд болсон уулзалтын үеэр яриа хэлэлцээний түнш болов.  * {{TUR|#}} Турк Улс – НАТО-гийн гишүүн Турк Улс 2012 онд БНХАУ-ын Бээжин хотод болсон уулзалтын үеэр ШХАБ-ын яриа хэлэлцээний түнш болсон. Туркийн Ерөнхий сайд Режеп Таийп Эрдоган тус улс ШХАБ-ын бүрэн эрхт гишүүнээр элсэхийн тулд Европын холбоонд элсэх боломжоос татгалзаж болох тухай дурдаж байсан. Европын парламент Турк Улсыг Европын холбоонд элсүүлэх тухай яриа хэлэлцээг түр зогсоох тухай санал нэгдсэний дараа 2016 оны 11-р сарын 21-нд Турк Улс энэ байр сууриа дахин бататгасан юм. Хоёр өдрийн дараа буюу 11-р сарын 23-нд Турк Улс ШХАБ-ын Эрчим хүчний клубийг 2017 оны турш даргалахаар болсон. Энэ нь ШХАБ-ын бүрэн эрхт гишүүн бус орон тус байгууллагын клубыг даргалсан анхны тохиолдол юм.  === Зочин оролцогчид === * АСЕАН * Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл  * Туркменистан  * НҮБ <br /> === Гишүүнчлэлийн боломжууд === 2010 оны 6-р сард ШХАБ шинэ гишүүн элсүүлэх тухай журам баталсан боловч одоогоор шинэ гишүүн орон элсүүлээгүй байна. Харин хэд хэдэн улс ажиглагчийн байр сууринаас оролцдог бөгөөд зарим нь бүрэн эрхт гишүүнээр элсэх сонирхлоо илэрхийлж байсан. Иран Улсын ШХАБ-д элсэх урьдач нөхцөл онолын хувьд сайтар судлагдсан. 2013 оны 9-р сарын эхээр Арменийн Ерөнхий сайд Тигран Саркисян БНХАУ-ын Ерөнхий сайдтай уулзах үеэрээ ШХАБ-ын ажиглагчийн статус авах тус улсын сонирхлыг илэрхийлсэн.  Армени, Азербайжан, Бангладеш, Балба, Шри-Ланк Улс 2012 онд ШХАБ-ын ажиглагч болох хүсэлтээ тавьсан. Египет, Сири Улс мөн ажиглагчийн статус авах хүсэлтээ хүргүүлсэн бол Израиль, Мальдив, Украин Улс яриа хэлэлцээний түнш болохоор хүсэлт тавиад байна. Иракийн Элчин сайд Ахмед Тахцэн Бэрвари 2017 онд Бээжин хот дахь ШХАБ-ын төв байранд зочлох үеэрээ тус улсын ШХАБ-ын яриа хэлэлцээний түнш болох сонирхлыг уламжилсан. Бахрейн, Катар Улс мөн ШХАБ-д элсэх сонирхолтой байгаагаа илэрхийлж байв.  ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн ШХАБ дахь тусгай төлөөлөгч Кирилл Барский 2011 онд Ханой хотод айлчлах үеэр Вьетнам Улс ШХАБ-ын яриа хэлэлцээний түнш болох сонирхлоо илэрхийлсэн. Шинжээчдийн үзэж буйгаар Вьетнам Улс ШХАБ-ын гишүүнээр элсэхэд зарим давуу болон сул талууд байгаа нь тус улсын БНХАУ, ОХУ, АНУ-тай харилцах харилцааны тэнцвэрийг хадгалах, газар нутгийн бүрэн эрхт байдлыг батлан хамгаалах болон эдийн засгийн үр өгөөж зэрэг болно.   == Үйл ажиллагаа == === Аюулгүй байдлын хамтын ажиллагаа === ШХАБ нь гишүүн улсуудынхаа буюу Төв Азийн аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлуудад гол ач холбогдол өгч ажиллах бөгөөд энэ бүсэд голлох аюул занал нь терроризм, салан тусгаарлах болон хэт үзэл. Гэхдээ сүүлийн үед тус байгууллагын гишүүн орнуудынхаа нийгмийн асуудалд чиглэсэн үйл ажиллагаа хурдацтайгаар идэвхжиж байгаа юм.  2004 оны зургаадугаар сарын 16,17-нд болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтаар Терроризмийн эсрэг бүс нутгийн бүтэц буюу RATS байгуулагджээ. Тухайн баримт бичгийн хүрээнд 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 21-ний өдөр ШХАБ хил дамнасан хар тамхины наймааны гэмт хэрэгтэй тэмцэх төлөвлөгөөгөө зарлан тунхагласан.  Григорий Логнинов 2006 оны дөрөвдүгээр сард ШХАБ цэргийн эвсэл болох төлөвлөгөөгүй болохыг мэдэгдсэн юм. Гэсэн хэдий ч тэрбээр “терроризм, хэт ба салан тусгаарлах үзлийн” аюул занал их байгаа учраас зэвсэгт хүчний бүрэн дүүрэн оролцоо зайлшгүй шаардлагатай хэмээн хэлсэн байдаг.  ШХАБ 2007 ны 10-р сард Тажикистаны нийслэл Душанбе хотод хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллагатай аюулгүй байдал, гэмт хэрэг, хар тамхины хил дамнасан наймааны асуудлаар хамтран ажиллах гэрээ байгуулжээ.   Түүнчлэн тус байгууллагаас “хүний оюун ухаан, ёс суртахуун, соёлын ба бусад хэм хэмжээнд” хортой мэдээлэл тараах нь “аюулгүй байдалд заналхийлсэн” алхам болно хэмээн кибер дайныг дахин тодорхойлсон юм. “Мэдээллийн дайн”-ыг мөн нэг улс нөгөөгийнхөө “улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоо”-г сулруулах гэсэн оролдлогын нэг хэлбэр хэмээн 2009 онд баталсан баримт бичигт тодорхойлжээ. The Diplomat сэтгүүлийн 2017 оны нэгэн нийтлэлд дурдсанаар RATS-тай байгуулсан хамтын ажиллагааны гэрээнийхээ хүрээнд ШХАБ нийт 600 хорлон сүйтгэх ажиллагааг урьдчилан сэргийлж, террорист бүлэглэлийн 500 гишүүнийг барьж өгсөн байна.  === Батлан хамгаалах үйл ажиллагаа === [[Файл:Putin_and_Hu_JintaoPeace_Mission_2007.jpg|thumb|250x250px|ШХАБ удирдагчид амар Амгалан Номлолын 2007. Ху Цзиньтао, [[Владимир Путин]], [[Нурсултан Назарбаев]] , [[Ислом Каримов]]]] Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд тус байгууллагын үйл ажиллагаанд цэрэг, батлан хамгаалахын хамтын ажиллагаа нэлээн өргөжиж, хоорондоо тагнуулын мэдээлэл солилцох, терроризмтэй тэмцэх зэргээр хамтран ажиллаж байна.  ШХАБ-ын гишүүн орнууд хамтран хэд хэдэн цэргийн сургууль хийсэн байна. Эхнийх нь 2003 онд болсон ба энэхүү цэргийн сургуулийн эхний хэсгийг Казахстанд хоёрдугаар хэсгийг Хятадад зохион байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Хятад Орос хоёр ШХАБ-ын ивээл дор 2005, 2007, 2009 онуудад томоохон хэмжээний цэргийн наадам “Peace Mission”-ийг зохион байгуулсан. ОХУ-ын Челябинскт Уралын нурууны ойролцоо болсон Peace Mission 2007-д 4,000 гаруй цэрэг оролцсон байна. Энэхүү хээрийн сургуулийн хугацаа байршлыг 2006 оны ШХАБ-ын Батлан хамгаалахын сайд нарын уулзалтаар тохиролцсон байжээ. ОХУ-ын Батлан хамгаалах яамны сайд Сергей Иванов хээрийн сургуулиуд олон нийт, хэвлэл мэдээлэлд нээлттэй байна гэжээ. Цэргийн наадмыг амжилттай зохион байгуулсныхаа дараа, ОХУ-ын албаныхан Энэтхэгийг оролцуулах, ШХАБ-ын батлан хамгаалах хамтын ажиллагааний үүргийн талаар дуугарч эхэлсэн байна. Ингээд 2010 оны есдүгээр сарын 9-25-ны хооронд Казахстаны Матыбулакын сургуулилтын талбайд болсон Peace Mission-д Хятад, Орос, Казахстан, Киргизстан, Тажикистаны нийт 5,000 гаран цэргийн албан хаагч нар сургууль хийсэн юм.  ШХАБ нь гишүүн улсуудынхаа хувьд цэрэг, батлан хамгаалахын томоохон алхам хийх талбар нь байсаар ирсэн. 2007 онд ОХУ-д болсон цэргийн наадмын үеэр ШХАБ-ын гишүүн орнуудын удирдлага, БНХАУ-ын дарга Ши Жинпин нарыг байгаа завшааныг ашиглаад ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Оросын стратегийн бөмбөгдөгч онгоцууд Хүйтэн дайнаас хойш анх удаа тогтмол холын зайны эргүүл хийхээр болсон гэдгийг зарласан юм. Тэрбээр “Өнөөдрөөс эхлэн ийм эргүүлийг стратегийн хүрээнд тогтмол хийж байх болно. Манай нисгэгч нар удаан хугацааны туршид хөл хорионд байлаа. Тэд маань шинэ амьдралаа эхлүүлэхдээ таатай байна” гэжээ.  2014 оны зургаадугаар сарын 4-нд Тажикистаны нийслэл Душанбед ШХАБ-ыг ХАБГБ-тай нэгтгэх санаа анх гарсан бөгөөд одоо ч энэ асуудлаар мэтгэлцсээр байна.  === Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа === Орос, Казахстан, Киргизстан гурван улс нь ШХАБ-аас гадна Евразийн эдийн засгийн холбооны гишүүд. ШХАБ-ын гишүүн орнууд эдийн засгийн хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэх гэрээнд 2003 оны 9-р сарын 23-ны өдөр гарын үсэг зурсан юм. Тэр уулзалт дээр БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Вэн Жиабао ШХАБ-ын хүрээнд чөлөөт худалдааны бүс байгуулах урт хугацааны зорилт дэвшүүлэх, үүнийг хэрэгжүүлэхийн өмнө бүс нутгийн барааны эргэлтийг сайжруулах богино хугацааны арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх талаар санал тавьсан байдаг. Үүнээс нэг жилийн дараа буюу 2004 оны 9-р сарын 23-ны өдөр тус саналыг хэрэгжүүлэх 100 нарийвчилсан үйл ажиллагааг тоочсон төлөвлөгөөг үзэглэжээ.  2005 оны 1-р сарын 26-нд Москва хотноо болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр ШХАБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ШХАБ нь эрчим хүчний хамтарсан төслүүдийн эн тэргүүнд тавьж хэрэгжүүлнэ гэж мэдэгдсэн ба үүнд нь газрын тос, байгалийн хий, шинэ гидрокарбоны нөөцөд хайгуул хийх, хамтарсан усны ашиглалт зэрэг зүйлс багтаж байна. Тус дээд хэмжээний уулзалт дээр мөн ШХАБ-ын Банк хоорондын зөвлөлийг байгуулж ирээдүйн хамтарсан төслүүдийг санхүүжүүлэхээр тохиролцсон. Ш8ХАБ-ын Банк хоорондын холбооны анхны уулзалт 2006 оны 2-р сарын 21-22-нд Бээжин хотод болсон. Алмата хотод 2006 оны 11-р сарын 30-нд болсон “ШХАБ: Үр дүн ба Хэтийн төлөв” олон улсын бага хурал дээр ОХУ-ын ГХЯ-ны төлөөлөгч Оросын тал ШХАБ-ын “Эрчим хүчний бүлгэм”-ийг байгуулахаар төлөвлөж байгааг мэдэгдсэн юм. Ийм бүлгэмийг үүсгэх нөхцөл шаардлагын тухай 2007 оны 11-р сард Москвад болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр бас дахин сөхсөн байдаг. Харамсалтай нь бусад гишүүн орнуудын зүгээс дэмжлэг авч чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч 2008 оны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр буюу 8-р сарын 28-нд “Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт буурсан дүр зурагтай энэ үед хариуцлагатай мөнгө, санхүүгийн бодлого, хөрөнгийн урсгалын хяналт, хүнсний болоод эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангаж ажиллах нь улам бүр ач холбогдолтой болж байна” хэмээн мэдэгдэж байсан билээ.  ШХАБ-ын 2007 оны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Ираны дэд ерөнхийлөгч Парвиз Давуди “ШХАБ бол олон улсын банкны тогтолцооноос хараат бус шинэ банкны систем үүсгэхэд тохиромжтой орчин” хэмээн хэлснээрээ нэлээн их сонирхол татаж эхлээд байсан санаачилгыг гаргаж тавьсан юм.  Путины хэлсэн үгнээс ч дараах зүйлсийг онцолж болно. Үүнд: <blockquote class="" style=""> Дэлхийн санхүүгийн монополь ямар гажигтай, эдийн засгийн хувьд ямар хувиа хичээсэн байдалтай байгааг бид харж байна. Одоо үүсээд байгаа асуудлыг шийдэхийн тулд Орос улс дэлхийд санхүүгийн тогтвортой байдал, хөгжил цэцэглэлтийг хангах, ахиц дэвшил авчрахуйц өөрчлөлтийг дэлхийн санхүүгийн бүтцэд хийхээр ханцуй шамлан орох болно.  Өнөөгийн ертөнцөд эдийн засгийн өсөлт, улс төрийн хүчний шинэ төвүүд бий болохтой зэрэг чанарын хувьд өмнөө геополитикийн нөхцөл байдал үүсэж байна. Тогтвортой байдал ба хөгжил рүү тэмүүлж буй 21 дүгээр зууны бодит байдалд нийцсэн дэлхийн ба бүс нутгийн аюулгүй байдал, бүтээн байгуулалтын архитектурыг бий болгох, шинэчлэн өөрчлөхөд бид гар бие оролцоно. </blockquote> [[Файл:SCO_Summit_Ekaterinburg_2009.jpg|thumb|350x350px|ШХАБ дээд хэмжээний уулзалт [[Екатеринбург]], Оху-д 2009.]] 2009 оны зургадугаар сард болсон Екатеринбургийн дээд хэмжээний уулзалт дээр Хятад санхүүгийн хямралд өртөөд байгаа ШХАБ-ын гишүүн орнуудын эдийн засгийг сэргээхэд зориулан 10 тэрбум ам.долларын зээл олгох төлөвлөгөөгөө зарлажээ. Тус дээд хэмжээний уулзалтаар мөн BRIC –ийн анхны дээд хэмжээний уулзалт болсон бөгөөд энэ үеэр Орос-Хятад хамтарсан мэдэгдэлдээ ОУВС-д эзлэх квотоо ихэсгэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн.  === Соёлын хамтын ажиллагаа === ШХАБ нь соёлын хамтын ажиллагааг өөртөө агуулж байдаг. ШХАБ-ын гишүүн орнуудын соёлын сайд нар 2002 оны 4-р сарын 12-нд Бээжинд анх удаа чуулсан байдаг. Сайд нар хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлэх хамтарсан мэдэгдэлд гарын үсэн зуржээ. Гурав дахь уулзалт Узбекистаны Ташкент хотод 2006 оны 4-р сарын 27,28-нд болсон байна.  Астанад болсон 2005 оны дээд хэмжээний үеэр ШХАБ-ын Урлагийн наадам, үзэсгэлэн анх удаагаа тавигджээ. Түүнчлэн Казахстан улс ШХАБ-д 2008 онд Астана хотод ШХАБ-ын орнуудын үндэсний бүжгийн наадам зохион байгуулах санал тавьсан байна.  == Дээд хэмжээний уулзалт == [[Файл:Shanghai_Cooperation_Organisation_Summit_Bishkek_2007.jpg|thumb|250x250px|Дээд хэмжээний уулзалт [[Бишкек]] ([[Киргиз]]), 2007.]] Гишүүн орнуудын удирдагч нарын зөвлөлийн уулзалт жил бүр тухай жилийн товлосон газарт зохион байгуулагдана гэж ШХАБ-ын дүрэмд заасан байдаг. ШХАБ-ын уулзалт болох газрыг гишүүн орнуудын орос цагаан толгойн дарааллаар тогтооно. Түүнчлэн Засгийн газрын тэргүүнүүдийн зөвлөл (буюу Ерөнхий сайд нар) гишүүдийн тохиролцсон газарт жилд нэг удаа уулзаж байхаар дүрэмд заасан байна. Төрийн тэргүүнүүдийн уулзалтаас нэг сарын өмнө Гадаад харилцааны сайд нар дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулах ёстой. ШХАБ-ын хоёр ба түүнээс олон гишүүн орны санал болгосноор Гадаад харилцааны сайд нар ээлжит бус чуулган зохион байгуулж болно.  == Монголын оролцоо == Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын нийслэл Бишкек хотноо 2023 оны 10-р сарын 25-26-нд болж буй ШХАБ-ын гишүүн, ажиглагч орнуудын Засгийн газрын тэргүүн нарын зөвлөлийн өргөтгөсөн хуралдаанд оролцож үг хэлжээ. 2026 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын нийслэл Бишкек хотноо 2026 оны 8-р сарын 31-нээс 9-р сарын 1-нд болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтад ажиглагчийн хувьд оролцсон. === Дээд хэмжээний уулзалтын жагсаалт === {| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 0.5em; margin-bottom: 10px;" ! colspan="4" |Төрийн тэргүүн |- ! width="150" |Огноо ! width="110" |Улс !Байрлал |- | align="center" | 2001 оны 6-р сарын 14 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Шанхай]] |- | align="center" | 2002 оны 6-р сарын 7 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Санкт-Петербург]] |- | align="center" | 2003 оны 5-р сарын 29 | [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=Узбекистан|alt=Узбекистан|border|22x22px| ]] | [[Москва]] |- | align="center" | 2004 оны 6-р сарын 17 | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Казахстан|border|20x20px| ]] | [[Ташкент]] |- | align="center" | 2005 оны 7-р сарын 5 | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Казахстан|border|20x20px| ]] | [[Астана]] |- | align="center" | 2006 оны 6-р сарын 15 | | [[Шанхай]] |- | align="center" | 2007 оны 8-р сарын 16 | [[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|border|20x20px| ]] | [[Бишкек]] |- | align="center" | 2008 оны 8-р сарын 28 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Душанбе]] |- | align="center" | 2009 оны 6-р сарын 15-16 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Екатеринбург]] |- | align="center" | 2010 оны 6-р сарын 10-11 | [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=Хятад|border|20x20px| ]] | [[Ташкент]]<ref name="yekat">{{Cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88|title=Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710232015/http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88|archivedate=10 July 2014|publisher=Shanghai Cooperation Organisation}}</ref> |- | align="center" | 2011 оны 6-р сарын 14-15 | [[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|border|20x20px| ]] | [[Астана]]<ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106123408/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm|archivedate=6 November 2012|title=SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners|author=Tang Danlu|last=Tang Danlu|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm|work=News (Xinhuanet)|publisher=[[Xinhua News Agency]]|location=[[Tashkent]], Uzbekistan|date=11 June 2010|accessdate=11 June 2016}}</ref> |- | align="center" | 2012 оны 6-р сарын 6-7 | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Казахстан|border|20x20px| ]] | [[Бээжин]] |- | align="center" | 2013 оны 9-р сарын 13 | [[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|border|20x20px| ]] | [[Бишкек]] |- | align="center" | 2014 оны 9-р сарын 11-12 | [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=Хятад|border|20x20px| ]] | [[Душанбе]] |- | align="center" | 2015 оны 7-р сарын 9-10 | | [[Уфа|Ufa]] |- | align="center" | 2016 оны 6-р сарын 23-24 | [[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|border|20x20px| ]] | [[Ташкент]]<ref>{{Cite news|title=Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016|author=Song Miou|last=Song Miou|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/10/c_134401944.htm|work=News (Xinhuanet)|publisher=[[Xinhua News Agency]]|location=[[Ufa]], Russia|date=10 July 2015|accessdate=11 June 2016}}</ref> |- | align="center" | 2017 оны 6-р сарын 8-9 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Астана]] |- | align="center" | 2018 оны 6-р сарын 9-10 | [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=Хятад|border|20x20px| ]] | [[Чиндао]] |- | align="center" | TBD 2019 |- | align="center" | TBD 2020 | [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=Узбекистан|alt=Узбекистан|border|22x22px| ]] | [[Челябинск]]<ref>https://ria.ru/politics/20180315/1516459534.html</ref> |- | align="center" |2026 оны 8-р сарын 31-нээс 9-р сарын 1-нд | |[[Бишкек]] |} {| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 0.5em; margin-bottom: 10px;" ! colspan="4" |Засгийн газрын тэргүүнүүд |- ! width="150" |Огноо ! width="110" |Улс !Байрлал |- | align="center" | 2001 оны 9-р сарын 14 | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Казахстан|border|20x20px| ]] | [[Алматы]] |- | align="center" | — | — | — |- | align="center" | 2003 оны 9-р сарын 23 | [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=Хятад|border|20x20px| ]] | [[Бээжин]] |- | align="center" | 2004 оны 9-р сарын 23 | | [[Бишкек|Bishkek]] |- | align="center" | 2005 оны 10-р сарын 26 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Москва]] |- | align="center" | 2006 оны 9-р сарын 15 | [[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|border|20x20px| ]] | [[Душанбе]] |- | align="center" | 2007 оны 11-р сарын 2 | [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=Узбекистан|alt=Узбекистан|border|22x22px| ]] | [[Ташкент]] |- | align="center" | 2008 оны 10-р сарын 30 | | [[Астана|Astana]] |- | align="center" | 2009 оны 10-р сарын 14 | | [[Бээжин]]<ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026210050/http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm|archivedate=26 October 2009|title=Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing|last=Ho|first=Stephanie|url=http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm|work=VOANews.com|publisher=[[Voice of America]]|location=Beijing|date=14 October 2009|accessdate=11 June 2016}}</ref> |- | align="center" | 2010 оны 11-р сарын 25 | [[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|border|20x20px| ]] | [[Душанбе]]<ref>{{Cite news|title=Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting|author=Xinhua|last=Xinhua|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-11/25/content_11607534.htm|work=[[China Daily]]|location=Dushanbe, Tajikistan|date=25 November 2010|accessdate=11 June 2016}}</ref> |- | align="center" | 2011 оны 11-р сарын 7 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Санкт-Петербург]] |- | align="center" | 2012 оны 12-р сарын 5 | [[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|border|20x20px| ]] | [[Бишкек]]<ref>{{Cite news|title=SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members|url=http://www.satrapia.com/news/article/sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members/|work=The Gazette of Central Asia|publisher=Satrapia|date=2 December 2012|access-date=24 Тавдугаар сар 2018|archive-date=25 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225200051/http://gca.satrapia.com/+sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members+|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 2013 оны 11-р сарын 29 | [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=Узбекистан|alt=Узбекистан|border|22x22px| ]] | [[Ташкент]] |- | align="center" | 2014 оны 12-р сарын 14-15 | [[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Казахстан|border|20x20px| ]] | [[Астана]] |- | align="center" | 2015 оны 12-р сарын 14-15 | | [[Жөнжоу]] |- | align="center" | 2016 оны 11-р сарын 2-3 | [[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|border|20x20px| ]] | [[Бишкек]] |- | align="center" | 2017 оны 11-р сарын 30 | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Оросын_Холбооны_Улс|border|18x18px| ]] | [[Сочи]] |- | align="center" | | | |- | align="center" | | | |- | align="center" | | | |} == ШХАБ-ын гишүүн орны удирдагч нар, 2018 оны байдлаар == <gallery> File:Xi Jinping 2016.jpg|Ши Жиньпин File:Vladimir Putin (2017-07-08) (cropped).jpg|Владимир Путин File:PM_Modi_2015.jpg|Нарендра Моди File:Nursultan_Nazarbayev_27092007.jpg|Нурсултан Назарбаев File:Konferenz Pakistan und der Westen - Imran Khan (4155877864) cropped.jpg|Имран Хан File:Emomali Rahmonov 2001Nov03.jpg|Эмомали Рахмон File:Shavkat Mirziyoev (2016-09-06) 2.jpg|Шавкат Мирзиёев </gallery> == Мөн үзэх == * [[НАТО]] * [[Варшавын гэрээ]] * [[Орос-Хятадын харилцаа]] * [[Ази-Европын уулзалт]] == Ашигласан материал == {{Reflist|30em}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний эвсэл]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ]] [[Ангилал:Азийн байгууллага]] [[Ангилал:Хятад-Энэтхэгийн харилцаа]] [[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Казахстан-Узбекистаны харилцаа]] [[Ангилал:Пакистан-Энэтхэгийн харилцаа]] [[Ангилал:Орос-Энэтхэгийн харилцаа]] [[Ангилал:Казахстан-Оросын харилцаа]] [[Ангилал:Бээжингийн байгууллага]] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] rgfm5k3q7xyigfzhtt56wigjch3jx9d Даваасүрэнгийн Энхжаргал 0 76959 868161 846420 2026-09-02T07:37:48Z Chongkian 21163 868161 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=June 2018}} {{Infobox person | name = Даваасүрэнгийн Энхжаргал | image = Энхжаргал_Даваасүрэн.jpg | alt = МОНФЕМНЕТ Үндэсний Сүлжээний Ерөнхий зохицуулагч Д.Энхжаргалын зураг | caption = | birth_name = | birth_place = [[Улаанбаатар хот]] | death_date = | death_place = | nationality = | other_names = | education = МУИС, Хуульзүйн сургууль | occupation = МОНФЕМНЕТ Үндэсний Сүлжээний Ерөнхий зохицуулагч Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төвийн Зөвлөх Жендэрийн үндэсний хорооны гишүүн Жендэрийн үндэсний шинжээч Хүний эрхийн активист | known_for = Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх, хохирогчийг хамгаалах эрхзүйн цогц тогтолцоог бий болгоход чиглэсэн нөлөөллийн ажлыг удирдсан. Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хуулийг боловсруулах ажлын хэсгийн гишүүнээр ажиллаж, Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн тухай хууль зэрэг хуулиудад жендэрт суурилсан хүчирхийллийн хохирогчийг хамгаалах зохицуулалтыг тусгуулахад нөлөөлөх ажлыг зохион байгуулсан | notable_works = Жендэрт суурилсан хүчирхийлэл ба эрхзүйн тогтолцоо: Хохирогч хамгаалал, Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль, Манлайлал: Хамтын манлайлал, Стратегийн манлайлал, Хөдөлгөөн: }} {{хянах}} ==Олонд танигдсан үйл== Жендэрт суурилсан хүчирхийлэл, Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх, хохирогчийг хамгаалах эрх зүйн цогц тогтолцоог бий болгоход чиглэсэн нөлөөллийн ажлыг удирдсан. Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хуулийг боловсруулах ажлын хэсгийн гишүүнээр ажиллаж, Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн тухай хууль зэрэг хуулиудад жендэрт суурилсан хүчирхийллийн хохирогчийг хамгаалах зохицуулалтыг тусгахад төрийн бодлого, тогтолцоонд нөлөөлж чадсан чадварлаг хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, хүний эрхийн хамгаалагчдын нэг юм.   '''Товч танилцуулга:''' Тэрээр Жендэрийн үндэсний шинжээч, Жендэрийн үндэсний хорооны гишүүн бөгөөд Иргэний нийгэмд 30 орчим жил тасралтгүй ажиллаж байна. 2001 оноос 2018 он хүртэл Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төвийн захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд энэ хугацаанд Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх, хохирогчийг хамгаалах эрхзүйн цогц тогтолцоог бий болгоход чиглэсэн нөлөөллийн ажлыг удирдан ажиллаж байв. Тэрээр Монголын эмэгтэйчүүдийн төрийн бус байгууллагуудын сүлжээний дэд зохицуулагч, МОНФЕМНЕТ Үндэсний Сүлжээний Ерөнхий зохицуулагч, Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохицуулах зөвлөлийн гишүүн, Жендэрийн Үндэсний Хорооны гишүүн, Жендэрийн Үндэсний шинжээч, МУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хүний эрх, иргэний оролцооны зөвлөлийн гишүүн, МУ-ын Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөлийн гишүүн, “Бүх нийт боловсролын төлөө” Иргэний нийгмийн үндэсний Эвслийн удирдах зөвлөлийн дарга, “Ази Номхон далайн Хууль ба эмэгтэйчүүд” бүсийн сүлжээний ажлын хэсгийн гишүүн зэрэг сонгуульт албан тушаалуудыг хашиж байсан. Тэрээр олон жил тууштай хөдөлмөрлөсний хүчинд 2004 онд Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх анхны бие даасан хуулийг  батлуулж байжээ. == Сонгуульт үүрэг == МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч Өмгөөлөгчийн мэргэшүүлэх курс, өмгөөлөх эрхийн лиценз * 1997-1999 он Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв, хуулийн зөвлөх, өмгөөлөгч * 1999-2001 он Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв, нөлөөллийн хөтөлбөрийн зохицуулагч * 2001-2018 он Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв, захирал Үүний зэрэгцээ * Монголын эмэгтэйчүүдийн төрийн бус байгууллагуудын сүлжээний дэд зохицуулагч (2005 -2007) * МОНФЕМНЕТ Үндэсний Сүлжээний Ерөнхий зохицуулагч (2014 оны 7 сараас) * Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохицуулах зөвлөлийн гишүүн (2016-) * Жендэрийн Үндэсний Хорооны гишүүн (2012-), Жендэрийн Үндэсний шинжээч (2014-) * МУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хүний эрх, иргэний оролцооны зөвлөлийн гишүүн (2011-2014) * МУ-ын Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөлийн гишүүн (2011-2014) * “Бүх нийт боловсролын төлөө” Иргэний нийгмийн үндэсний Эвслийн удирдах зөвлөлийн дарга (2011-2015) * “Ази Номхон далайн Хууль ба эмэгтэйчүүд” бүсийн сүлжээний ажлын хэсгийн гишүүн (2002-2010) зэрэг сонгуульт албан тушаалуудыг хашиж байсан ба заримыг нь өнөөг хүртэл гүйцэтгэсээр байна. == Туршлага == ЗӨВЛӨХ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ТУРШЛАГА: * Хууль зүйн яамны харъяа тусгай чиг үүргийн байгууллагуудын жендэрийн нэгдсэн бодлого боловсруулах ажлын зөвлөх (2016), * Эмнэлэгт суурилсан Нэг цэгийн үйлчилгээнд ашиглагдах суурь баримт бичгүүдийг боловсруулах, арга зүйн дэмжлэгээр хангах ажлын зөвлөх (2013), * “Худалдан авах ажиллагааны түншлэл” ТББ-ын чадавхийг сайжруулах, дотоод засаглалын суурь баримт бичгүүдийг боловсруулах, зөвлөх (2012- 2013), * “Бүх нийт боловсролын төлөө” Иргэний нийгмийн үндэсний эвслийн дотоод засаглалын суурь баримт бичгүүдийг боловсруулах, зөвлөх (2011), СУРГАЛТ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ТУРШЛАГА: * НҮБХХ-ийн “Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын чадавхийг бэхжүүлэх, манлайллыг хөгжүүлэх” сургалтын сургагч багшаар бэлтгэгдсэн (2016), * Монголын Хуульчдын Холбооны “Амьдралд суурилж суралцахуй” сургагч багш бэлтгэх 2.5 сарын хөтөлбөрт хамрагдсан (2016), * Жендэрийн Үндэсний Хороо, ОУ-ын Хөдөлмөрийн байгууллагын хамтарсан “Жендэр аудит” сургалтанд хамрагдаж, жендэрийн аудит хийх эрх авсан (2016), * УИХ, орон нутгийн сонгуульд нэр дэвшсэн эмэгтэйчүүдэд зориулсан “Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо ба нөлөөлөл” бүсчилсэн сургалтын гарын авлага, хөтөлбөрийг боловсруулж, сургагч багшаар ажилласан (2016), * “Нутгийн удирдлагад эмэгтэйчүүдийн манлайлал” сургалтын хөтөлбөр, гарын авлагыг боловсруулж, 21 аймаг, 9 дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч эмэгтэйчүүд улс төрийн оролцоо, нөлөөллийн чадавхийг дээшлүүлэх сургалтын сургагч багшаар ажилласан (2015), * Нутгийн хамт олны хөгжлийг дэмжих, олон нийтийн оролцоог дайчлах SASA! аргачлалын мастер сургагч багш (2013 -), “Masculinity буюу эр жендэр”сургалтын сургагч багш (2013- ), * “Аюулгүй сургууль” аргачлалын сургагч багш (2013- ), * Хүчирхийлэл үйлдэгчдийн зан үйлд нөлөөлөх хөтөлбөрийн сургагч багш (2013- ), * Хууль зүйн яамтай хамтран цагдаагийн ажилтан, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан цуврал сургалтын хөтөлбөр, гарын авлага боловсруулан, сургагч багшаар ажилласан (2013), * Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн захиалгаар “Хүний эрх” болон “Эрхэд суурилсан хандлага, арга зүй” сэдэвт хуульчдын үргэлжилсэн сургалтын гарын авлага боловсруулан, кредит цаг олгох сургагч багшаар ажилласан (2012-2016), * “Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн манлайлал, нөлөөллийн чадавх дээшлүүлэх”оролцоонд тулгуурласан сургалтын модуль хамтран боловсруулж, сургагч багш бэлтгэх сургалтууд зохион байгуулсан (2011-2012), * “Хүний эрхийн боловсролд оролцооны аргыг нэвтрүүлэх нь” багц сургалтын модуль боловсруулан, цуврал сургалтууд зохион байгуулсан (2011 онд Канад улсад “Хүний эрхийн боловсролын олон улсын хөтөлбөр”-т 1 сар хамрагдсан), * “Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хуулийг хэрэгжүүлэх арга зүй”сургалтын модуль, хөтөлбөр нь Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгээр магадлан итгэмжлэгдэж, кредит цаг олгох сургалтын агуулгад багтсан (2010), * Хүний эрх, хүний эрхэд суурилсан хандлага, жендэрийн тэгш байдал, жендэрээс үүдэлтэй хүчирхийлэл, хүүхэд хамгаалал зэрэг сэдвүүдээр цагдаагийн ажилтан, шүүгч, прокурор, нийгмийн ажилтан, өрхийн эмч, өмгөөлөгч, хорооны Засаг дарга, хүүхдийн байгууллагын мэргэжилтнүүийн чадавхийг дээшлүүлэх, арга зүйгээр хангах сургалтыг тогтмол зохион байгуулдаг (2009-) * Цагдаагийн Академийн сургалтын хөтөлбөрт багтсан “Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй холбогдох хэргийг шийдвэрлэх арга зүй” агуулгын дагуу сургалтын модулийг киноны хамт бүтээж, сургагч багш нарыг бэлтгэх сургалтыг зохион байгуулсан (2005), БОДЛОГЫН НӨЛӨӨЛЛИЙН ТУРШЛАГА: * Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хуулийг боловсруулах Засгийн газрын ажлын хэсгийн гишүүн, УИХ-ын чуулганаар хэлэлцүүлэхэд бэлтгэх, УИХ дахь дэд ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан ба уг хууль 2016 онд батлагдсан, * Эрүүгийн хуулийг УИХ-ын чуулганаар хэлэлцүүлэхэд бэлтгэх, УИХ дахь дэд ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан ба уг хууль 2015 онд батлагдсан, * Зөрчлийн тухай хуулийг УИХ-ын чуулганаар хэлэлцүүлэхэд бэлтгэх, УИХ дахь дэд ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан ба уг хууль 2015 онд батлагдсан, * Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн төслийг боловсруулах Засгийн газрын ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан ба уг хууль 2015 онд батлагдсан, * Гэмт хэргийн гэрч, хохирогчийг хамгаалах тухай хуулийг боловсруулах Засгийн газрын ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан ба уг хууль 2013 онд батлагдсан, * Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийг хэрэгжүүлэх Засгийн газрын стратеги боловсруулах ажлын хэсгийн гишүүн 2012 (Уг стратеги 2013 оны 1 сард батлагдсан), * Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийг боловсруулах ажлын хэсгийн гишүүн (2007-2011), * “Онц байдал ба хүний эрхийн зөрчлийн баримтжуулалт” мониторинг, баримтжуулалтын багийн ахлагч (2008), * “Нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд хувьсах зардлыг тооцох” загварыг нэвтрүүлэх нөлөөллийн багийн ахлагч 2007, * Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх бие даасан хуулийг батлуулахад нөлөөлөх ажлыг үндэсний хэмжээнд удирдсан (2004), * МУ-ын эрх зүйн тогтолцоонд анх удаа Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй холбогдох зохицуулалтыг тусгахад нөлөөлсөн (1999), ===Гарын авлага=== *{{cite book|title=“Нутгийн удирдлагад эмэгтэйчүүдийн манлайлал” гарын авлага|year=2016}} *{{cite book|title=“Орон нутгийн эмэгтэйчүүдийн улс төрийн манлайлал, нөлөөллийн чадавх” гарын авлага (оролцоонд тулгуурласан сургалтын модуль: хүний эрх; эрхэд суурилсан хандлага, аргазүй; шинэ нөлөөлөл сэдвүүд)|year=2011}} *{{cite book|title=“Гэр бүлд түшиглэсэн халамжийн хувилбарт үйлчилгээ” гарын авлага, “халамжийн хувилбарт үйлчилгээний эрхзүйн зохицуулалт” бүлэг|year=2010}} *{{cite book|title=“Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх цогц стратеги” хуулийг хэрэгжүүлэх мэргэжилтнүүдэд зориулсан VCD (хамтран зохиогчоор)|year=2015}} *{{cite book|title=“Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх цогц стратеги” шүүгчдэд зориулсан VCD (хамтран зохиогчоор)|year=2015}} *{{cite book|title=“Гэр бүлийн хүчирхийллийн хэрэг, зөрчлийг шийдвэрлэхэд баримтлах аргазүй” сургалтын модуль (Цагдаагийн академийн сургалтанд зориулагдсан)|year=2005}} *{{cite book|title=“Эрүүгийн шүүх хуралдаан: Мэтгэлцээн” VCD, гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй холбогдох хэргийн нотлох баримтыг хэрхэн мэтгэлцээнд ашиглах талаар шүүгч, прокуроруудад зориулсан аргачлал (хамтран зохиогчоор)|year=2004}} [[File:Enkhjargal Davaasuren.jpg|thumb|left|Энхжаргал, 2017 онд Jargal De Facto нэвтрүүлэгт оролцох үеэр]] === Судалгаа, дүн шинжилгээ === * “Улс төрийн намуудын мөрийн хөтөлбөрт хүний эрх, эмэгтэйчүүдийн эрхийн үүднээс хийсэн дүн шинжилгээ”, 2012, * “Боловсролын тогтолцоо хөвгүүдэд ээлгүй байгаа учир шалтгаан” судалгаа ( хамтран судлаачаар), 2011, * “Эмэгтэйчүүдийн зохион байгуулалттай үйл ажиллагааны талбар Монголд: феминист хөдөлгөөн өрнүүлэх боломжууд” ( хамтран судлаачаар), 2010, * “Эмэгтэйчүүдийн эрх ба хэвлэл мэдээлэл” кейс судалгаанд “Үндэсний үзэл ба эмэгтэйчүүд” сэдвээр хамтран судлаачаар, 2008, * “Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын нийтлэлийн бодлого, агуулга, хандлагад хийсэн жендэрийн дүн шинжилгээ” хамтран судлаачаар, 2008, * “Жендэрээс үүдэлтэй хүчирхийлэлтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх чадамж” эрхзүйн тогтолцоог үнэлсэн дүн шинжилгээ, 2008. * “Сонгосон хороо, баг дахь гэр бүлийн хүчирхийллийн нөхцөл байдал ба хохирогчийн хэрэгцээ” судалгааны зөвлөхөөр, 2008. * “Хүчирхийллийн хохирогч эмэгтэйчүүдэд учирсан хохирлыг үнэлэх, тооцох, барагдуулах, нөхөн төлүүлэх байдал” дүн шинжилгээ, 2007. * “Хүчирхийллийн хохирогч эмэгтэйчүүдэд учирсан хохирлыг үнэлэх, тооцох, барагдуулах, нөхөн төлүүлэх байдал” дүн шинжилгээ, 2007 * “МУ: Жендэрээс үүдэлтэй хүчирхийллийн нөхцөл байдал” дүн шинжилгээ, 2007 * “Шударга ёсыг хүртэх боломж” судалгаа (2006, Ази Номхон далайн орнуудын харьцуулсан судалгааны Монголын хэсэг: Шударга ёсны талаарх эмэгтэйчүүдийн ойлголт), * “Гэмт хэргийн хохирогчийн эрхзүйн хамгаалалт” нөхцөл байдлын үнэлгээ, 2004, 2006, * “Гэр бүл цуцлалт ба хүүхдийн тэтгэлэг” эрхзүйн орчны дүн шинжилгээ, 2006, * “МУ дахь эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл ба хууль, эрхзүйн орчин” (хамтран судлаачаар), 2002, {{DEFAULTSORT:Энхжаргал, Даваасүрэнгийн}} [[Ангилал:Эрх зүйч]] [[Ангилал:Монголын эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Өндөрхааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:20-р зуунд төрсөн]] pno26r2ou0ucz28jr7475nx1bgyux5f Ангилал:Дамаск 14 85486 868123 575236 2026-09-01T20:31:51Z Enkhsaihan2005 64429 868123 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Дамаск төв тойргийн суурин]] [[Ангилал:Сирийн муж]] [[Ангилал:Сири суурингаар]] bf5yefvt8p274qgkmg8dqeamjxi04l4 Улаанбаатар Их Дэлгүүр 0 87685 868196 826089 2026-09-02T08:36:03Z Chongkian 21163 868196 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulaanbaatar Department Store 2.jpg|thumb|Улаанбаатар их дэлгүүр]] '''Улаанбаатар их дэлгүүр''' нь Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг худалдаа, үйлчилгээний цогц төв бөгөөд "Түшиг Групп"-ийн 100% хөрөнгө оруулалттай охин компани юм. Их дэлгүүр нь 2010 оны 1-р сарын 11-нд албан ёсоор үүд хаалгаа нээсэн. == Байршил == Улаанбаатар их дэлгүүр нь Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] 4-р хороо, Энхтайваны өргөн чөлөөнд, хотын төвд байрладаг. Төв зам дагуу, [[Сүхбаатарын талбай]], Соёлын төв өргөө, Үндэсний түүхийн музей зэрэг гол цэгүүдтэй ойр байрлалтай. == Үйл ажиллагаа == Улаанбаатар их дэлгүүр нь: * Олон улсын албан ёсны брэндүүд * Дотоодын нэр хүндтэй брэндүүд * Хувцас, гоо сайхан, үнэртэн, гэр ахуйн бараа, хүүхдийн бүтээгдэхүүн, кафе, ресторан зэрэг олон төрлийн худалдаа, үйлчилгээний төв == Давхрын зохион байгуулалт == '''1-р давхар''' * Олон улсын алдарт брэндүүд * Үнэртэн * Гоо сайхны бүтээгдэхүүн * Кофе шоп * Эмийн сан * Гоёл чимэглэл '''2-р давхар''' * Эмэгтэй хувцас * Ноос, кашемир бүтээгдэхүүн * Оёдлын үйлчилгээ * Кофены автомат машин '''3-р давхар''' * Спорт хувцас * Эрэгтэй бизнес хувцас * Гоёл чимэглэл * Зайрмагны лангуу '''4-р давхар''' * Хүүхдийн хувцас * Гутал * Тоглоом * Үсчин '''5-р давхар''' * Гутал * Цүнх * Хоолны газар '''Зоорийн давхар (B1)''' * Гоо сайхны бүтээгдэхүүн * Гэр ахуйн бараа * Гоёл чимэглэл == Брэндийн онцлог == Улаанбаатар их дэлгүүр нь Монгол Улсад албан ёсоор борлуулагдаж буй дэлхийн брэндүүдийн хамгийн олон сонголттой их дэлгүүр юм. Түүнчлэн зөвхөн тус дэлгүүрт борлуулагддаг эксклюзив брэндүүд бий. Жишээ нь: * Lancome, Chanel, Estee lauder, Giorgio Armani, Hugo Boss, Prada, Skechers брэндүүд зөвхөн Улаанбаатар их дэлгүүрийн 1-р давхарт албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагддаг. == Нийгмийн хариуцлага == Улаанбаатар их дэлгүүр нь: * Олон нийтэд чиглэсэн урамшуулалт аян, зураг авалтын булан, "Selfie Challenge" зэрэг хэрэглэгчийн оролцоонд суурилсан маркетинг хэрэгжүүлдэг. * Хүүхдийн боловсрол, эрүүл мэндийг дэмжих нийгмийн хариуцлагын хөтөлбөрүүдийг зохион байгуулдаг. * Дотоодын үйлдвэрлэгчдэд зориулсан түр үзэсгэлэн худалдаа, гаднын байгууллагын оролцоотой борлуулалт зэрэг үйл ажиллагааг дэмждэг. == Эх сурвалж == * [https://ubid.mn Улаанбаатар Их Дэлгүүр – Албан ёсны вэбсайт]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tushig.mn Түшиг Групп – Албан ёсны вэбсайт] {{commonscat}} [[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] lzq6q8n5t2g6k85nccocwxcx31o5pwy Ангилал:Иракийн хот 14 94221 868120 601822 2026-09-01T20:23:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Иракийн суурин]] to [[Ангилал:Иракийн хот]] without leaving a redirect 601822 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cities in Iraq}} [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Иракийн газар зүй|Суурин]] [[Ангилал:Суурин улс орноор]] ot8jc66qfdwjoauvny6ebbpw3w9pmz2 868121 868120 2026-09-01T20:25:03Z Enkhsaihan2005 64429 868121 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Cities in Iraq|Иракийн хот}} {{cat more|Иракийн хотын жагсаалт}} [[Ангилал:Азийн хот улс орноор|Ирак]] [[Ангилал:Хот улс орноор|Ирак]] [[Ангилал:Иракийн суурин|Хот]] quvdp3y17vjt11cwxbv5qaymmkawwfg Ангилал:Хатра 14 94569 868113 826042 2026-09-01T19:58:38Z Enkhsaihan2005 64429 868113 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Hatra|Хатра}} {{Catmain|Хатра}} [[Ангилал:Иракийн жуулчны газар]] [[Ангилал:Найнава мужийн түүх]] kl2ug7c7rrcyyc2r1mx6vusgycrq4ax Ангилал:Хөрөнгийн бирж 14 101593 868174 625341 2026-09-02T08:14:24Z Chongkian 21163 868174 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Ангилал:Бирж]] [[Ангилал:Үнэт цааснууд|Бирж]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржийн худалдаа]] ah6u3y3zl9bciy3albdresh2909y8cb Ангилал:Бирж 14 101594 868169 625343 2026-09-02T08:08:22Z Chongkian 21163 868169 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Stock exchanges}} [[Ангилал:Эдийн засгийн зах зээл]] [[Ангилал:Санхүүгийн үйлчилгээ эрхлэгч]] j6rdbm459k17mpwdfnsom8c7qhcufc2 Бирж 0 105088 868168 813516 2026-09-02T08:07:47Z Chongkian 21163 868168 wikitext text/x-wiki [[Файл:New York Stock Exchange - panoramio (2).jpg|thumb|313x313px|[[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж|Нью-Йоркийн Хөрөнгийн бирж]]]] '''Бирж''' бол бараа, валют, үнэт цаас, дериватив болон бусад зах зээлийн хэрэгслүүдийн арилжааг зохион байгуулдаг газар юм.  Худалдаа арилжаа нь стандарт /үндсэн/ гэрээгээр эсвэл багцаар (лот)  хийгддэг бөгөөд тэдгээрийн хэмжээг биржийн тухай эрх зүйн баримт бичгүүдээр зохицуулдаг. == Биржийн төрлүүд == # [[Хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн]], # [[Барааны бирж|Барааны]], # [[Валютын бирж|Валютын]], # Фьючерсын, # [[Хөдөлмөрийн бирж|Хөдөлмөрийн]], # Бооцооны гэх төрлүүд байдаг байна. == Түүх == Анх XII-XV зууны үеэс Бирж [[Европ тив|Европ тивд]] анх үүссэн гэж үздэг. [[Венец]]и, [[Генуя]], [[Флоренц]], Шампань, Брюгге, [[Лондон]] хотод үнэт цаасны үзэсгэлэн худалдаанаас эхэлсэн түүхтэй.  Брюгге (Баруун Фландр) -д гурван арьсан цүнх (түрийвч) дүрсэлсэн хуучин Ван Дер Бурсагийн гэр бүлийн байшин байсан талбай дээр [[Валют арилжаа|валютын арилжаа]] явагддаг байжээ. Улмаар энэхүү арилжаа эрхэлдэг хүмүүс, зуучлагч, үнэт цаасны [[Брокер|брокерууд]] тодорхой тохирсон нэг цагт нэг газар цугларч үнэт цаас, бараа бүтээгдэхүүнийхээ гүйлгээ хийж байсан газраа Бирж гэж нэрэлдэг болжээ. Тэрхүү талбай дээрх худалдаачдын уулзалтыг "түрийвч" гэсэн утгатай "Борса" гэж нэрлэжээ. 1406 онд орчин үеийн [[Бельги]] улсын нутаг дэвсгэр дээр анхны бирж байгуулагдсан юм. Энэ хугацаанд Брюгге хотод үнэт цаасны арилжаа маш их ач холбогдолтой байв. Тэнд худалдаачид гадаадын [[Үнэт цаас]] худалдаж авч, худалдааны талаар мэдээлэл солилцдог байжээ. Брюгге хотод “вексель” буюу зээлийн бичиг арилжаалдаг байсан байна. Гадаадын янз бүрийн орны валютын үнэт цаасны ханшийг Брюгге хотын хөрөнгийн бирж дээр тогтоодог байжээ. ХХ зуунд [[Интернэт]] бий болж Цахим систем нэвтэрэхээс өмнө арилжаанд оролцогч талууд гүйлгээг урьдчилан амаар хэлэлцэж биржийн арилжааны нэгдсэн нэг Танхимд эцэслэн тохиролцдог байжээ. Өнөө үед арилжаа нь ихэвчлэн төрөлжсөн тусгай програмуудыг ашиглан цахим хэлбэрээр дэлхийн аль өнцөгөөс явагддаг тул олонхи биржүүд арилжааны танхимууд ашиглахаа больсон бөгөөд арилжжаны танхимаа уламжлал болгон ёслолын үйл ажиллагаа явуулах хэлбэрээр ашиглаж байгаа юм.   Брокерууд хувийнхаа болон өөрийн үйлчлүүлэгчдийн ашиг сонирхлын дагуу биржийн бараа бүтээгдэхүүнийг худалдах, худалдан авах захиалгаа арилжааны системд байршуулдаг. Улмаар тэрхүү захиалгыг бусад худалдаачдын хариу захиалга сонирхолд нийцсэн тохиолдолд урьдчилсан тохиролцоо хийж арилжаа явагддаг байна. Бирж нь гүйцэтгэсэн гүйлгээний бүртгэлийг хөтөлж, төлбөр тооцоог (клиринг) хэрэгжүүлж, зохион байгуулж, баталгаажуулж, төлбөрийн харилцан үйлчлэх механизмаар хангаж өгч арилжааг зохион байгуулдаг байна. Биржүүд хийсэн гүйлгээ бүрээс шимтгэл авдаг бөгөөд энэ нь тэдний орлогын гол эх үүсвэр болдог. Мөн үүн дээр гишүүнчлэлийн хураамж, арилжаа хийхэд нэвтрэх төлбөр, хувьцааны мэдээллийн борлуулалт зэрэг Биржийн орлогын эх үүсвэр байж болдог байна. XVI зуунд Антверпен, [[Лион]] хотод эхний хоёр бирж нээгдээд удалгүй хаагдсан. Эдгээр бирж дээр арилжаа нь зөвхөн вексель төдийгүй Засгийн газрын зээлийн бичгийн арилжаалдаг байжээ. Мөн албан ёсны ханшийг тогтоож байжээ. Засгийн газрын үнэт цаасны анхны үйл ажиллагаа Антверпений Хөрөнгийн бирж дээр хийгдэж эхэлсэн түүхтэй. Энд гадаад өрийн үүрэг худалдан авах, худалдах ажлыг зохион байгуулдаг байсан. XVII зуунд буюу 1602 онд дэлхийн хамгийн ахмад [[Амстердамын хөрөнгийн бирж]] байгуулагдаж маш чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна. Энэ нь нэгэн зэрэг барааны болон хөрөнгийн бирж болж байв. Амстердам тэр үед Европт үр тариа, кофе, чинжүү борлуулах гол түүхий эдийн зах байсан юм. Амстердам дахь хөрөнгийн бирж дээр Засгийн газрын бонд, Их Британи, Голландын Зүүн Энэтхэг, Баруун Энэтхэгийн арилжааны компаниудын хувьцааг үнэт цаасаар арилжаалж байжээ. 1801 онд '''[[Лондоны хөрөнгийн бирж]]''' (LSE) албан ёсоор байгуулагдсан гэх боловч '''1571 он'''оос Хааны санхүүгийн зөвлөх Томас Грешем хувийнхаа мөнгөөр "Эзэн хааны бирж" байгуулан үйл ажиллагаагаа явуулж эхлэж байжээ. Чухам энд л "бух" ба "баавгай" гэсэн ойлголтууд анх хөрөнгийн бирж дээр гарч ирсэн. [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] (NYSE) нь 1792 оны 5 дугаар сарын 17-нд байгуулагдаж Комиссын хэмжээг тогтоох тухай 24 брокерийн тохиролцсоноор түүний ажил эхэлж байжээ. [[Токиогийн хөрөнгийн бирж]] нь 1878 онд байгуулагдсан. Лондонгийн хөрөнгийн бирж 1750-аад оноос хойш чухал үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Вена, Берлин, Парист хөрөнгийн биржүүд ажиллаж эхэлсэн байна. 1817 онд Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржийн дүрмийг баталж, нэрийг нь албан ёсоор "Хөрөнгийн бирж" гэж нэрлэсэн байна. XIX зууны хоёрдугаар хагаст биржүүдийн үйл ажиллагаа бүрэн утгаараа идэвхжиж эхэлсэн юм. [[Монгол|Монгол Улс]] төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжиж 1991 оны 1-р сараас [[Монголын хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн бирж]] анх үүд хаалгаа нээсэн бөгөөд 2013 оноос Хөдөө аж ахуйн бирж дараа нь Хөдөлмөрийн бирж үйл ажиллагаа явуулж эхлээд байна. [[Ангилал:Бирж| ]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Хувьцааны зах зээл]] tmhg3nybaljmuacno12qyhdklnl91n8 868170 868168 2026-09-02T08:08:49Z Chongkian 21163 868170 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:New York Stock Exchange - panoramio (2).jpg|thumb|313x313px|[[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж|Нью-Йоркийн Хөрөнгийн бирж]]]] '''Бирж''' бол бараа, валют, үнэт цаас, дериватив болон бусад зах зээлийн хэрэгслүүдийн арилжааг зохион байгуулдаг газар юм.  Худалдаа арилжаа нь стандарт /үндсэн/ гэрээгээр эсвэл багцаар (лот)  хийгддэг бөгөөд тэдгээрийн хэмжээг биржийн тухай эрх зүйн баримт бичгүүдээр зохицуулдаг. == Биржийн төрлүүд == # [[Хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн]], # [[Барааны бирж|Барааны]], # [[Валютын бирж|Валютын]], # Фьючерсын, # [[Хөдөлмөрийн бирж|Хөдөлмөрийн]], # Бооцооны гэх төрлүүд байдаг байна. == Түүх == Анх XII-XV зууны үеэс Бирж [[Европ тив|Европ тивд]] анх үүссэн гэж үздэг. [[Венец]]и, [[Генуя]], [[Флоренц]], Шампань, Брюгге, [[Лондон]] хотод үнэт цаасны үзэсгэлэн худалдаанаас эхэлсэн түүхтэй.  Брюгге (Баруун Фландр) -д гурван арьсан цүнх (түрийвч) дүрсэлсэн хуучин Ван Дер Бурсагийн гэр бүлийн байшин байсан талбай дээр [[Валют арилжаа|валютын арилжаа]] явагддаг байжээ. Улмаар энэхүү арилжаа эрхэлдэг хүмүүс, зуучлагч, үнэт цаасны [[Брокер|брокерууд]] тодорхой тохирсон нэг цагт нэг газар цугларч үнэт цаас, бараа бүтээгдэхүүнийхээ гүйлгээ хийж байсан газраа Бирж гэж нэрэлдэг болжээ. Тэрхүү талбай дээрх худалдаачдын уулзалтыг "түрийвч" гэсэн утгатай "Борса" гэж нэрлэжээ. 1406 онд орчин үеийн [[Бельги]] улсын нутаг дэвсгэр дээр анхны бирж байгуулагдсан юм. Энэ хугацаанд Брюгге хотод үнэт цаасны арилжаа маш их ач холбогдолтой байв. Тэнд худалдаачид гадаадын [[Үнэт цаас]] худалдаж авч, худалдааны талаар мэдээлэл солилцдог байжээ. Брюгге хотод “вексель” буюу зээлийн бичиг арилжаалдаг байсан байна. Гадаадын янз бүрийн орны валютын үнэт цаасны ханшийг Брюгге хотын хөрөнгийн бирж дээр тогтоодог байжээ. ХХ зуунд [[Интернэт]] бий болж Цахим систем нэвтэрэхээс өмнө арилжаанд оролцогч талууд гүйлгээг урьдчилан амаар хэлэлцэж биржийн арилжааны нэгдсэн нэг Танхимд эцэслэн тохиролцдог байжээ. Өнөө үед арилжаа нь ихэвчлэн төрөлжсөн тусгай програмуудыг ашиглан цахим хэлбэрээр дэлхийн аль өнцөгөөс явагддаг тул олонхи биржүүд арилжааны танхимууд ашиглахаа больсон бөгөөд арилжжаны танхимаа уламжлал болгон ёслолын үйл ажиллагаа явуулах хэлбэрээр ашиглаж байгаа юм.   Брокерууд хувийнхаа болон өөрийн үйлчлүүлэгчдийн ашиг сонирхлын дагуу биржийн бараа бүтээгдэхүүнийг худалдах, худалдан авах захиалгаа арилжааны системд байршуулдаг. Улмаар тэрхүү захиалгыг бусад худалдаачдын хариу захиалга сонирхолд нийцсэн тохиолдолд урьдчилсан тохиролцоо хийж арилжаа явагддаг байна. Бирж нь гүйцэтгэсэн гүйлгээний бүртгэлийг хөтөлж, төлбөр тооцоог (клиринг) хэрэгжүүлж, зохион байгуулж, баталгаажуулж, төлбөрийн харилцан үйлчлэх механизмаар хангаж өгч арилжааг зохион байгуулдаг байна. Биржүүд хийсэн гүйлгээ бүрээс шимтгэл авдаг бөгөөд энэ нь тэдний орлогын гол эх үүсвэр болдог. Мөн үүн дээр гишүүнчлэлийн хураамж, арилжаа хийхэд нэвтрэх төлбөр, хувьцааны мэдээллийн борлуулалт зэрэг Биржийн орлогын эх үүсвэр байж болдог байна. XVI зуунд Антверпен, [[Лион]] хотод эхний хоёр бирж нээгдээд удалгүй хаагдсан. Эдгээр бирж дээр арилжаа нь зөвхөн вексель төдийгүй Засгийн газрын зээлийн бичгийн арилжаалдаг байжээ. Мөн албан ёсны ханшийг тогтоож байжээ. Засгийн газрын үнэт цаасны анхны үйл ажиллагаа Антверпений Хөрөнгийн бирж дээр хийгдэж эхэлсэн түүхтэй. Энд гадаад өрийн үүрэг худалдан авах, худалдах ажлыг зохион байгуулдаг байсан. XVII зуунд буюу 1602 онд дэлхийн хамгийн ахмад [[Амстердамын хөрөнгийн бирж]] байгуулагдаж маш чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна. Энэ нь нэгэн зэрэг барааны болон хөрөнгийн бирж болж байв. Амстердам тэр үед Европт үр тариа, кофе, чинжүү борлуулах гол түүхий эдийн зах байсан юм. Амстердам дахь хөрөнгийн бирж дээр Засгийн газрын бонд, Их Британи, Голландын Зүүн Энэтхэг, Баруун Энэтхэгийн арилжааны компаниудын хувьцааг үнэт цаасаар арилжаалж байжээ. 1801 онд '''[[Лондоны хөрөнгийн бирж]]''' (LSE) албан ёсоор байгуулагдсан гэх боловч '''1571 он'''оос Хааны санхүүгийн зөвлөх Томас Грешем хувийнхаа мөнгөөр "Эзэн хааны бирж" байгуулан үйл ажиллагаагаа явуулж эхлэж байжээ. Чухам энд л "бух" ба "баавгай" гэсэн ойлголтууд анх хөрөнгийн бирж дээр гарч ирсэн. [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] (NYSE) нь 1792 оны 5 дугаар сарын 17-нд байгуулагдаж Комиссын хэмжээг тогтоох тухай 24 брокерийн тохиролцсоноор түүний ажил эхэлж байжээ. [[Токиогийн хөрөнгийн бирж]] нь 1878 онд байгуулагдсан. Лондонгийн хөрөнгийн бирж 1750-аад оноос хойш чухал үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Вена, Берлин, Парист хөрөнгийн биржүүд ажиллаж эхэлсэн байна. 1817 онд Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржийн дүрмийг баталж, нэрийг нь албан ёсоор "Хөрөнгийн бирж" гэж нэрлэсэн байна. XIX зууны хоёрдугаар хагаст биржүүдийн үйл ажиллагаа бүрэн утгаараа идэвхжиж эхэлсэн юм. [[Монгол|Монгол Улс]] төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжиж 1991 оны 1-р сараас [[Монголын хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн бирж]] анх үүд хаалгаа нээсэн бөгөөд 2013 оноос Хөдөө аж ахуйн бирж дараа нь Хөдөлмөрийн бирж үйл ажиллагаа явуулж эхлээд байна. [[Ангилал:Бирж| ]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Хувьцааны зах зээл]] kx3hrc0sv9p9y5anfppafnhbl511e7i 868171 868170 2026-09-02T08:11:36Z Chongkian 21163 868171 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын хөрөнгийн бирж]]]] '''Бирж''' бол бараа, валют, үнэт цаас, дериватив болон бусад зах зээлийн хэрэгслүүдийн арилжааг зохион байгуулдаг газар юм.  Худалдаа арилжаа нь стандарт /үндсэн/ гэрээгээр эсвэл багцаар (лот)  хийгддэг бөгөөд тэдгээрийн хэмжээг биржийн тухай эрх зүйн баримт бичгүүдээр зохицуулдаг. == Биржийн төрлүүд == # [[Хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн]], # [[Барааны бирж|Барааны]], # [[Валютын бирж|Валютын]], # Фьючерсын, # [[Хөдөлмөрийн бирж|Хөдөлмөрийн]], # Бооцооны гэх төрлүүд байдаг байна. == Түүх == Анх XII-XV зууны үеэс Бирж [[Европ тив|Европ тивд]] анх үүссэн гэж үздэг. [[Венец]]и, [[Генуя]], [[Флоренц]], Шампань, Брюгге, [[Лондон]] хотод үнэт цаасны үзэсгэлэн худалдаанаас эхэлсэн түүхтэй.  Брюгге (Баруун Фландр) -д гурван арьсан цүнх (түрийвч) дүрсэлсэн хуучин Ван Дер Бурсагийн гэр бүлийн байшин байсан талбай дээр [[Валют арилжаа|валютын арилжаа]] явагддаг байжээ. Улмаар энэхүү арилжаа эрхэлдэг хүмүүс, зуучлагч, үнэт цаасны [[Брокер|брокерууд]] тодорхой тохирсон нэг цагт нэг газар цугларч үнэт цаас, бараа бүтээгдэхүүнийхээ гүйлгээ хийж байсан газраа Бирж гэж нэрэлдэг болжээ. Тэрхүү талбай дээрх худалдаачдын уулзалтыг "түрийвч" гэсэн утгатай "Борса" гэж нэрлэжээ. 1406 онд орчин үеийн [[Бельги]] улсын нутаг дэвсгэр дээр анхны бирж байгуулагдсан юм. Энэ хугацаанд Брюгге хотод үнэт цаасны арилжаа маш их ач холбогдолтой байв. Тэнд худалдаачид гадаадын [[Үнэт цаас]] худалдаж авч, худалдааны талаар мэдээлэл солилцдог байжээ. Брюгге хотод “вексель” буюу зээлийн бичиг арилжаалдаг байсан байна. Гадаадын янз бүрийн орны валютын үнэт цаасны ханшийг Брюгге хотын хөрөнгийн бирж дээр тогтоодог байжээ. ХХ зуунд [[Интернэт]] бий болж Цахим систем нэвтэрэхээс өмнө арилжаанд оролцогч талууд гүйлгээг урьдчилан амаар хэлэлцэж биржийн арилжааны нэгдсэн нэг Танхимд эцэслэн тохиролцдог байжээ. Өнөө үед арилжаа нь ихэвчлэн төрөлжсөн тусгай програмуудыг ашиглан цахим хэлбэрээр дэлхийн аль өнцөгөөс явагддаг тул олонхи биржүүд арилжааны танхимууд ашиглахаа больсон бөгөөд арилжжаны танхимаа уламжлал болгон ёслолын үйл ажиллагаа явуулах хэлбэрээр ашиглаж байгаа юм.   Брокерууд хувийнхаа болон өөрийн үйлчлүүлэгчдийн ашиг сонирхлын дагуу биржийн бараа бүтээгдэхүүнийг худалдах, худалдан авах захиалгаа арилжааны системд байршуулдаг. Улмаар тэрхүү захиалгыг бусад худалдаачдын хариу захиалга сонирхолд нийцсэн тохиолдолд урьдчилсан тохиролцоо хийж арилжаа явагддаг байна. Бирж нь гүйцэтгэсэн гүйлгээний бүртгэлийг хөтөлж, төлбөр тооцоог (клиринг) хэрэгжүүлж, зохион байгуулж, баталгаажуулж, төлбөрийн харилцан үйлчлэх механизмаар хангаж өгч арилжааг зохион байгуулдаг байна. Биржүүд хийсэн гүйлгээ бүрээс шимтгэл авдаг бөгөөд энэ нь тэдний орлогын гол эх үүсвэр болдог. Мөн үүн дээр гишүүнчлэлийн хураамж, арилжаа хийхэд нэвтрэх төлбөр, хувьцааны мэдээллийн борлуулалт зэрэг Биржийн орлогын эх үүсвэр байж болдог байна. XVI зуунд Антверпен, [[Лион]] хотод эхний хоёр бирж нээгдээд удалгүй хаагдсан. Эдгээр бирж дээр арилжаа нь зөвхөн вексель төдийгүй Засгийн газрын зээлийн бичгийн арилжаалдаг байжээ. Мөн албан ёсны ханшийг тогтоож байжээ. Засгийн газрын үнэт цаасны анхны үйл ажиллагаа Антверпений Хөрөнгийн бирж дээр хийгдэж эхэлсэн түүхтэй. Энд гадаад өрийн үүрэг худалдан авах, худалдах ажлыг зохион байгуулдаг байсан. XVII зуунд буюу 1602 онд дэлхийн хамгийн ахмад [[Амстердамын хөрөнгийн бирж]] байгуулагдаж маш чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна. Энэ нь нэгэн зэрэг барааны болон хөрөнгийн бирж болж байв. Амстердам тэр үед Европт үр тариа, кофе, чинжүү борлуулах гол түүхий эдийн зах байсан юм. Амстердам дахь хөрөнгийн бирж дээр Засгийн газрын бонд, Их Британи, Голландын Зүүн Энэтхэг, Баруун Энэтхэгийн арилжааны компаниудын хувьцааг үнэт цаасаар арилжаалж байжээ. 1801 онд '''[[Лондоны хөрөнгийн бирж]]''' (LSE) албан ёсоор байгуулагдсан гэх боловч '''1571 он'''оос Хааны санхүүгийн зөвлөх Томас Грешем хувийнхаа мөнгөөр "Эзэн хааны бирж" байгуулан үйл ажиллагаагаа явуулж эхлэж байжээ. Чухам энд л "бух" ба "баавгай" гэсэн ойлголтууд анх хөрөнгийн бирж дээр гарч ирсэн. [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] (NYSE) нь 1792 оны 5 дугаар сарын 17-нд байгуулагдаж Комиссын хэмжээг тогтоох тухай 24 брокерийн тохиролцсоноор түүний ажил эхэлж байжээ. [[Токиогийн хөрөнгийн бирж]] нь 1878 онд байгуулагдсан. Лондонгийн хөрөнгийн бирж 1750-аад оноос хойш чухал үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Вена, Берлин, Парист хөрөнгийн биржүүд ажиллаж эхэлсэн байна. 1817 онд Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржийн дүрмийг баталж, нэрийг нь албан ёсоор "Хөрөнгийн бирж" гэж нэрлэсэн байна. XIX зууны хоёрдугаар хагаст биржүүдийн үйл ажиллагаа бүрэн утгаараа идэвхжиж эхэлсэн юм. [[Монгол|Монгол Улс]] төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжиж 1991 оны 1-р сараас [[Монголын хөрөнгийн бирж|Хөрөнгийн бирж]] анх үүд хаалгаа нээсэн бөгөөд 2013 оноос Хөдөө аж ахуйн бирж дараа нь Хөдөлмөрийн бирж үйл ажиллагаа явуулж эхлээд байна. [[Ангилал:Бирж| ]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Хувьцааны зах зээл]] hlywsf1g318l4esuqyqc245ez6eazw0 Ангилал:Монголын өмгөөлөгч 14 108786 868157 647993 2026-09-02T07:32:00Z Chongkian 21163 868157 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Өмгөөлөгч улс орноор]] [[Ангилал:Монголын эрх зүйн хүн|Өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Монголын хүн ажил үйлээр|Өмгөөлөгч]] m6fkgdrvulr89tonl8o2vryu5fpfpm4 Назарет 0 110955 868212 866697 2026-09-02T09:36:20Z Enkhsaihan2005 64429 868212 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын умард тойргийн хамгийн том хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин |name = Назарет |native_name = <div style="margin-top: 0.2em; line-height: 1.3em;">{{lang|ar|النَّاصِرَة}}<br />''ан-Насира''<br/>{{Script/Hebrew|נָצְרַת}}<br />''Нацрат''</div> |translit_lang1_type= |translit_lang1_info= |image_skyline = File:Nazareth Panorama Dafna Tal IMOT (14532097313).jpg |image_caption = Назарет хотын үзэмж |image_flag = Nazareth City Flag (COA).png |flag_alt= |image_seal = NAZARET_COA.png |shield_alt= |nickname= |motto= |image_map= |map_alt= |map_caption= |pushpin_map=Израил умард хайфа#Израил |pushpin_mapsize=250 |pushpin_map_caption= Умард Израил дахь Назаретын байршил##Израил дахь Назаретын байршил |pushpin_label_position=left |coordinates = {{coord|32|42|07|N|35|18|12|E|display=inline,title}} |coor_pinpoint= |coordinates_footnotes= | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flagcountry|ISR}} |subdivision_type1= |subdivision_name1= | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Умард тойрог (Израил)|Умард]] |subdivision_type3= |subdivision_name3= |established_title = Байгуулагдсан |established_date = МЭӨ 2200 (Эртний суурин)<br/> МЭ 300 (Томоохон хот) |established_title1 = Хотын захиргаа |established_date1 = 1885 он |founder= |named_for= |seat_type= |seat= |government_footnotes= |government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] |governing_body = Назарет хотын захиргаа |leader_title = Хотын дарга |leader_name = Али Салем |unit_pref= |area_magnitude= |area_footnotes= |area_total_km2 = | area_total_dunam = 14123 |area_total_sq_mi= |area_land_km2= |area_land_sq_mi= |area_water_km2= |area_water_sq_mi= |area_water_percent= |area_urban_km2= |area_urban_sq_mi= |area_metro_km2= |area_metro_sq_mi= |area_note= |elevation_footnotes= |elevation_m = 347 |elevation_ft= |population_as_of = {{Israel populations|Year}} |population = {{Israel populations|Nazareth}} |population_footnotes= {{Israel populations|reference}} |demographics_type1 = Угсаатны бүлгүүд |demographics1_footnotes ={{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд болон бусад]] | demographics1_info1 = 0.2% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]] | demographics1_info2 = 99.8% |population_demonym = Назаретчууд |population_note= |timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]] |utc_offset1 = +2 |timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]] |utc_offset1_DST = +3 |postal_code_type = [[Израил дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code= |area_code_type = [[Израил дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] |area_code = +972 (Израил) |website = {{Official URL}} |footnotes= }} '''Назарет''' ([[Араб хэл|араб.]] النَّاصِرَة; [[Еврей хэл|еврей.]] נָצְרַת; [[Грек хэл|грек.]] Ναζαρέτ; [[Латин хэл|лат.]] Nazareth) — нь [[Умард тойрог (Израил)|Израилын Умард тойргийн]] хамгийн том хот юм. Назаретыг "Израилын араб нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref name="Irani">{{cite journal|title=Review of "Beyond the Basilica: Christians and Muslims in Nazareth"|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-1996_25_3/page/103|author=Laurie King-Irani|journal=Journal of Palestine Studies|volume=25|issue=3|date=Spring 1996|pages=103–105|jstor=2538265|doi=10.1525/jps.1996.25.3.00p0131i}}</ref> [[2019 он|2019 онд]] Назарет хотод 77,445 хүн амьдарч байсан. Хүн амын дийлэнх нь араб иргэд бөгөөд тэдний 69% нь [[ислам]], 30.9% нь [[Христ итгэл|христийн]] шашин шүтдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|title=2005|publisher=Cbs.gov.il|access-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|archive-date=2012-09-05|url-status=dead}}</ref><ref name="Dumperp274">{{Cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|first3=Janet L.|last3=Abu-Lughod|edition=Illustrated|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=9781576079195|pages=273–274|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=%22arab+capital+of+israel%22&pg=PA274}}</ref><ref>{{citation|title=Birthing the nation: strategies of Palestinian women in Israel|last=Kanaaneh|first=Rhoda Ann|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-22379-0|url=https://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|page=117|quote=All-Arab cities such as Nazareth, the largest Palestinian city in Israel}}{{citation|title=Flight into the maelstrom: Soviet immigration to Israel and Middle East peace|last=Quigley|first=John|author-link=John Quigley (academic)|publisher=Garnet & Ithaca Press|year=1997|isbn=978-0-86372-219-6|page=190|url=https://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|quote=The other major Jewish population centre in Galilee was Upper Nazareth, established next to Nazareth, the principal Palestinian city in Arab-populated Galilee.}}</ref> Назареттай зэрэгцэн баригдсан [[Ноф-ха-Галиль]] (хуучнаар '''Назарет-Иллит''') нь [[1976 он|1976 оны]] 6-р сард тусдаа хот болсон ба [[2014 он|2014 онд]] 40,312 [[еврей]] хүн амтай байсан.<ref name="cbs populations">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2010/table3.pdf|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Table 3 – Population of Localities Numbering Above 2,000 Residents and Other Rural Population|date=2010-06-30|access-date=2010-10-31}}</ref> [[Библи|Библид]] энэ хотыг [[Есүс Христ|Есүсийн]] бага насны гэр гэж дүрсэлсэн<ref name="Jeffrey">{{cite book|title=A Dictionary of biblical tradition in English literature|last=Jeffrey|first=David L.|year=1992|isbn=978-0-85244-224-1|pages=538–40|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|url=https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC}}</ref> байдгаас тус хот [[Христ итгэл|Христийн шашны]] мөргөлийн төв болсон бөгөөд Библийн үйл явдлыг тэмдэглэсэн олон бунхантай. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Умард тойрог (Израил)}} {{Израилын хот}} [[Ангилал:Назарет| ]] [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин]] b6hredyjtrfcfxnhvu7upzkyhaew6cq Израил дахь дэлхийн өвийн жагсаалт 0 111274 868208 817375 2026-09-02T09:24:35Z Enkhsaihan2005 64429 868208 wikitext text/x-wiki [[Израил|Израил улсад]] [[Дэлхийн өв|ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн]] жагсаалтад 9 байршил байдаг. энэ нь нийт бүртгэгдсэн өвийн 0.8% байна. Бүх 9 байршил нь соёлын өвд багтсан байдаг. [[Иерусалим|Иерусалим хотын]] нутаг дэвсгэр дээр дэлхийн өв соёлын өөр нэг байршил байдаг. Энэ байршлыг [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад оруулах өргөдлийг [[1981 он|1981 онд]] [[Йордан]] өгсөн. [[Иерусалимын хуучин хот]] ба хэрэм нь [[1982 он|1982 оноос]] хойш аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байдаг. [[2017 он|2017 оны]] байдлаар [[Израил|Израилын]] нутаг дэвсгэр дээрх 18 байршил нь [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад орохоор нэр дэвшиж байгаа<ref name="tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=il|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en}}</ref> бөгөөд үүнээс 12 нь соёлын, 1 нь байгалийн, 5 нь холимог шалгуураар бүртгэгдсэн байна. [[Израил|Израил улс]] дэлхийн соёлын ба байгалийн өвийг хамгаалах тухай конвенцыг [[1999 он|1999 оны]] [[10 сарын 6|10 сарын 6-нд]] баталсан<ref name="israel">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/il|title=The States Parties — Israel}}</ref>. [[Израил|Израилын]] анхны байршлыг [[2001 он|2001 онд]] ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн өвийн хорооны 25-р чуулганд бүртгэж байжээ. == Жагсаалт == {| class="wikitable" style="text-align: center" ! width="3%" style="background: Gainsboro;" |# ! width="15%" style="background: Gainsboro;" |Зураг ! width="41%" style="background: Gainsboro;" |Нэр ! width="15%" style="background: Gainsboro;" |Байршил ! width="9%" style="background: Gainsboro;" |Үүссэн он ! width="5%" style="background: Gainsboro;" |Он ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |№ ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |Шалгуур |- | style="background: Gainsboro;" |'''1''' |[[Файл:Israel_Masada_BW_7.JPG|160x160px]] |Эртний цайз [[Масада]] ({{lang-he|מצדה}}, {{lang-ar|مصعدة}}) |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |МЭӨ 1-р зуун |[[2001 он|2001]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1040 1040] |iii, iv, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''2''' |[[Файл:City_of_Acre,_Israel_(aerial_view,_2005).jpg|160x160px]] |[[Акко|Акре (Акко)]]-ийн хуучин хот ({{lang-he|העיר העתיקה של עכו}}, {{lang-ar|مدينة عكّا القديمة}}) |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |[[12-р зуун]] |[[2001 он|2001]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1042 1042] |ii, iii, v |- | style="background: Gainsboro;" |'''3''' |[[Файл:PB090021.JPG|160x160px]] |[[Цагаан хот, Тель Авив|Тел Авивийн цагаан хот]] — Орчин цагийн шилжилт хөдөлгөөний жишээ ({{lang-he|העיר הלבנה}}, {{lang-ar|مدينة تل أبيب البيضاء — الحركة العصرية}}) |[[Тел-Авив тойрог]] |[[1930 он|1930]]—[[1950 он|1950-иад]] он |[[2003 он|2003]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1096 1096] |ii, iv |- | style="background: Gainsboro;" |'''4''' |[[Файл:Mamshit5.jpg|160x160px]] |«Ладаны зам» — [[Негевийн цөл]] дахь хотууд ({{lang-he|דרך הבשמים — ערי המדבר בנגב}}, {{lang-ar|طريق البَخُّور - مدن صحراء النقب}}): <small>а) Дорога, включая [[Авдат]]</small> <small>б) [[Халуца]]</small> <small>в) [[Мамшит]]</small> <small>г) [[Шивта]]</small> |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |МЭӨ 3-р зуун |[[2005 он|2005]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1107 1107] |iii, v |- | style="background: Gainsboro;" |'''5''' |[[Файл:JPF-TelMegiddo.JPG|160x160px]] |Библийн толгодууд — [[Мегиддо]] (а), [[Тель-Хацор|Хацор]] (б), [[Тел Беэр-Шева|Беэр-Шева]] (в) ({{lang-he|תל מגידו}}, {{lang-ar|التلال التوراتية — مجيدو، هازور وبير سبع}}) |[[Израилын умард тойрог|Умард]] ба [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]] тойргууд |— |[[2005 он|2005]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1108 1108] |ii, iii, iv, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''6''' |[[Файл:Bahá'í_gardens_by_David_Shankbone.jpg|160x160px]] |[[Бахай шүтлэг|Хайфа ба баруун Галил дахь Бахай шүтлэгийн ариун газрууд]]({{lang-he|המקומות קדושים לבהאים בחיפה ובגליל המערבי}}, {{lang-ar|الأماكن البهائية المقدسة في حيفا والجليل الغربي}}) |[[Хайфа тойрог|Хайфа]] ба [[Израилын умард тойрог|Умард]] тойргууд |[[20-р зуун]] |[[2008 он|2008]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1220 1220] |iii, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''7''' |[[Файл:El-Wad_cave_&_terrace.JPG|160x160px]] |Хүний хувьслын хөгжлийг тусгасан Кармел уулан дээрх олдворууд: Нахал Мерот агуй ({{lang-he|נחל מערות}}) |[[Хайфа тойрог]] |Түүхийн өмнөх эрин үе |[[2012]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1393 1393] |iii, v |- | style="background: Gainsboro;" |'''8''' |[[Файл:PikiWiki_Israel_1762_Archeological_sites_of_Israel_המערה_הפולנית.JPG|160x160px]] |Иудейн хөндий дэх [[Мареша]], [[Елевферополь|Бейт Гуврины]] агуй |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |— |[[2014 он|2014]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1370 1370] |v |- | style="background: Gainsboro;" |'''9''' |[[Файл:Cave_of_coffins.jpg|160x160px]] |Некрополь [[Бейт-Шеарим]] |[[Хайфа тойрог]] |МЭӨ 1-р зуун |[[2015 он|2015]] |[http://whc.unesco.org/en/list/1471 1471] |ii, iii |} === Иерусалим === {| class="wikitable" style="text-align: center" ! width="3%" style="background: Gainsboro;" |# ! width="15%" style="background: Gainsboro;" |Зураг ! width="37%" style="background: Gainsboro;" |Нэр ! width="19%" style="background: Gainsboro;" |Байршил ! width="9%" style="background: Gainsboro;" |Үүссэн он ! width="5%" style="background: Gainsboro;" |Он ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |№ ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |Шалгуур |- | style="background: Gainsboro;" |'''I''' |[[Файл:Arabic_buildings,_Mount_of_Olives,_Jerusalem.jpg|center|160x160px]] |[[Иерусалимын хуучин хот]] ба [[Иерусалимын хэрэм|хэрэм]] ([[Иврит|ивр.]] ''העיר העתיקה של ירושלים ועל קירותיו'', {{lang-ar|مهد ولادة يسوع المسيح: كنيسة المهد وطريق الحجاج، بيت لحم}}) |Тойрог: [[Иерусалим тойрог]] / Аймаг: [[Иерусалим (аймаг)|Иерусалим]] Хот: [[Иерусалим]] |МЭӨ 4 мянган он [[1535]]—[[1538]] |[[1981 он|1981]] |[http://whc.unesco.org/en/list/148 148] |ii, iii, iv |} == Урьдчилсан жагсаалт == {| class="wikitable" style="text-align: center" ! width="3%" style="background: Gainsboro;" |# ! width="15%" style="background: Gainsboro;" |Зураг ! width="37%" style="background: Gainsboro;" |Нэр ! width="19%" style="background: Gainsboro;" |Байршил ! width="9%" style="background: Gainsboro;" |Үүссэн он ! width="5%" style="background: Gainsboro;" |Урьдчилсан жагсаалтанд багтсан он ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |№ ! width="6%" style="background: Gainsboro;" |Шалгуур |- | style="background: Gainsboro;" |'''1''' |[[Файл:DanRiver1.JPG|160x160px]] |[[Дан (Эртний Израил)|Даны]] гурван нуман хаалга ба [[Йордан гол|Иорданы]] эх |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |— |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1469 1469] |iv, vi, vii, x |- | style="background: Gainsboro;" |'''2''' |[[Файл:Kafarnaum_BW_20.jpg|160x160px]] |Галиль дахь эртний [[Синагог|синагогууд]] |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |МЭӨ 1-р зуун |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1470 1470] |iii, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''3''' |[[Файл:Tiberias_P5310014.JPG|160x160px]] |Галиль дахь [[Есүс Христ|Есус Христ]] ба элч нарын аялал |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |[[1-р зуун]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1471 1471] |iii, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''4''' |[[Файл:Roman_bath_1.JPG|160x160px]] |Тибери нуур ба түүний эртний дурсгалт газрууд |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |— |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1473 1473] |холимог |- | style="background: Gainsboro;" |'''5''' |[[Файл:Minya.jpg|213x213px]] |[[Хурват Миним]] |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |[[8-р зуун]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1474 1474] |iv |- | style="background: Gainsboro;" |'''6''' |[[Файл:Mount-Arbel-049.jpg|160x160px]] |Арбель ([[Арбель (Израил)|Арбель]], [[Наби Шуайб]], [[Хаттины эвэр]]) |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |[[8-р зуун]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1475 1475] |холимог |- | style="background: Gainsboro;" |'''7''' |[[Файл:Nahalal2.jpg|160x160px]] |[[Дгани]] (а) и [[Нахалал]] (б) |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |[[1909 он|1909]] [[1921 он|1921]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1478 1478] |v, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''8''' |[[Файл:Roman_street_in_Bet_She'an_National_Park,_Israel.jpg|160x160px]] |[[Бейт-Шеан]] |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |МЭӨ 4 мянган он |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1479 1479] |ii, iv, v, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''9''' |[[Файл:Crusader_Walls_and_Moat_in_Caesarea.jpg|160x160px]] |[[Кесария (Израил)|Кесари]] |[[Хайфа тойрог]] |МЭӨ 1-р зуун |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1480 1480] |ii, iv, v, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''10''' |[[Файл:White Tower, Ramla (2006).jpg|213x213px]] |[[Цагаан сүм (Рамла)|Рамла дахь цагаан сүм]] |[[Израилын төв тойрог|Төв тойрог]][[Рамла]] |[[720 год]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1482 1482] |ii, iv |- | style="background: Gainsboro;" |'''11''' |[[Файл:Arabic_buildings,_Mount_of_Olives,_Jerusalem.jpg|160x160px]] |[[Иерусалим]] |[[Иерусалим тойрог]] |МЭӨ 4 мянган он |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1483 1483] |i, ii, iii, iv, v, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''12''' |[[Файл:Israel-2013-Aerial_00-Negev-Makhtesh_Ramon.jpg|160x160px]] |[[Махтеш]] |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |— |[[2001 он|2001]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486 1486] |холимог |- | style="background: Gainsboro;" |'''13''' |[[Файл:Karkom_Winterboure_Waterfall.jpg|160x160px]] |[[Хар-Карком]] уул |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |— |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1488 1488] |iii, v |- | style="background: Gainsboro;" |'''14''' |[[Файл:Timna_7.JPG|160x160px]] |[[Тимна хөндий]] |[[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд тойрог]] |— |[[2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1489 1489] |холимог |- | style="background: Gainsboro;" |'''15''' |[[Файл:Belvoir_fortress.JPG|160x160px]] |Загалмайтны цайзууд: <small>а) [[Монфор (цайз)|Монфор]]</small> <small>б) [[Бельвуар (цайз)|Бельвуар]]</small> <small>в) [[Атлит|Шато Пелерин]]</small> <small>г) [[Арсуф]]</small> |[[Израилын умард тойрог|Умард]], [[Тел-Авив тойрог]], [[Хайфа тойрог]] |[[12-р зуун|12]]—[[15-р зуун|15-р зуунууд]] |[[2000 он|2000]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1491 1491] |iv, v, vi |- | style="background: Gainsboro;" |'''16''' |[[Файл:Hulah_Valley,_Israel,_Buffalo.jpg|160x160px]] |[[Гхор|Их Рифтийн хөндий]], нүүдлийн зам, Хула хөндий |[[Израилын умард тойрог|Умард тойрог]] |— |[[2004 он|2004]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1886 1886] |байгалийн |- | style="background: Gainsboro;" |'''17''' |[[Файл:ליפתא_אביב_2011.jpg|160x160px]] |[[Лифта]] — уламжлалт уулын тосгон |[[Иерусалим тойрог]] |[[13-р зуун]] |[[2015 он|2015]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6061 6061] |ii, iii, v |- | style="background: Gainsboro;" |'''18''' |[[Файл:Ein-Karem.jpg|160x160px]] |[[Эйн-Карем]], тосгон ба түүний соёлын ландшафт |[[Иерусалим тойрог]] |МЭӨ 3 мянган он |[[2015]] |[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6062 6062] |ii, iii, v, vi |} {{Израилын талаарх сэдвүүд}} [[Ангилал:Дэлхийн өвийн жагсаалт]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Израилын соёлын дурсгал]] 57za9ac9cxfwli96cqb0nh1kcl3ou0x Дашдэлэгийн Ишдоо 0 114874 868160 666375 2026-09-02T07:33:50Z Chongkian 21163 868160 wikitext text/x-wiki '''Дашдэлэгийн Ишдоо''' нь (1922 онд төрсөн, 1994 онд нас барсан) Алтан гадас одонт хуульч, өмгөөлөгч хүн юм. == Намтар == Д.Ишдоо нь 1922 онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Дэлгэрэх сум|Дэлгэрхэт]] сумын нутаг Борхошуу гэдэг газар төржээ. Бага насандаа [[Чойр]]<nowiki/>ын [[хийд]]<nowiki/>эд [[Сурагч|шави]]<nowiki/>лан сууж байжээ. [[1942 он|1942]] онд [[Цэрэг|цэргийн алба]] хаасан бөгөөд [[1945 он|1945]] оноос Дорноговь аймгийн [[Цагдаагийн Музей|цагдан сэргийлэх хэлтэс]]<nowiki/>т [[цагдаа]], бага дарга, хэсгийн төлөөлөгч, [[мөрдөн байцаагч]] хийж байв. === Ажилласан байдал === * [[1953 он|1953]] оноос [[Эрдэнэ сум (Дорноговь)|Эрдэнэ]] сумын хэсгийн шүүгч хийж байсан. * [[1955 он|1955]] онд [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян]]<nowiki/>д шүүгчээр нэг жил ажиллажээ. * [[1956 он|1956]] оноос [[Айраг сум|Айраг]] суманд шүүгч хийв. * [[1958 он|1958]] оноос Дорноговь аймгийн шүүгч хийжээ. * [[1959 он|1959]] оноос [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн хяналтын туслах прокурор хийжээ. * [[1968 он|1968]]-1983 онд Дорноговь аймгийн хууль зүйн зөвлөгөө өгөх газарт эрхлэгч, өмгөөлөгчөөр ажиллажээ. == Гавьяа Шагнал == * Алтан гадас одон * Ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70 жилийн ойн медаль * Хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан {{DEFAULTSORT:Ишдоо, Дашдэлэгийн}} [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] {{Mongolia-stub}} 70c8bjonor0ikr76reksiykp6dck91m Батын Нямаа 0 117756 868131 838351 2026-09-02T00:41:43Z Chongkian 21163 868131 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Батын Нямаа''' (1928 оны 11-р сарын 7-нд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Батширээт сум]]ын нутаг "Гурван харуул" хэмээх газар төрсөн- 1996 онд нас барсан) Монголын зохиолч, шатрын спортыг түгээн дэлгэрүүлэгч, соён гэгээрүүлэгч. Б.Нямаа 1941 оноос  богино хэмжээний шүлгээр уран бүтээлээ туурвиж эхлээд 1942 оноос уран зохиол сонирхож эхэлсэн тэрбээр 1946 онд дунд сургуулиа төгсөөд Монголын Зохиолчдын Эвлэлд ажиллаж байв. Мөн Хэнтий аймгийн [[Биндэр сум]]ын даргын албыг олон жил хашжээ. Б.Нямаа гуай үр хүүхдүүддээ зөв үлгэр дуурайлал үзүүлэхээс гадна шатраар хичээллэхийг нь дэмжин тэтгэдэг байснаас удам дамжсан тамирчид төрсөн байна. Түүний эх Сэрэмжид, өвөг эцэг Яринпил нар нь шатар сайн тоглодог хүмүүс байжээ. Эцэг, эхээрээ шатар заалгаж, үр хүүхдүүддээ өвлүүлсэн байна. Б.Нямаагийн төрсөн дүү Батын Дэрдэв шатар сайн нүүдэг, БНМАУ-ын Гадаад худалдааны яамны орлогч сайдаар ажиллаж байсан юм. ==Уран бүтээл== ===Роман=== *Араараа модтой Биндэръяа (1968) *Бид гурав (1971) *Арандалынхан (1973) *Бурхан өршөө (1991) ===Тууж=== *Гомпил *Хамаатан садан *Анхны жил ==Кино зохиол== *[[Төөрсөөр төрөлдөө]] (1966) ===Жүжгийн зохиол=== *Нэр төр *Нүд ==Цол шан== *Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал (1967) *"Бид гурав" романаараа Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (1978) *[[Алтан гадас одон]] ==Гэр бүл== Батын Нямаагийн өвөг эцэг Яринпил, эх Сэрэмжид, нагац эгч Ичинхорлоо зэрэг удамт шатарчид байсан байна. Тэдний гэр бүл удам дагасан шатарчид гэдгээрээ алдартай. Б.Нямаагийн гэргий Д.Намжил. Тэрбээр таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн нь бүгд шатарчин болсон байна. Б.Нямаагийн хүүхдүүд, ач зээ нараас улсын шатрын аварга цолтой 6 тамирчин төрөн гарсан (хүүхдүүд [[Нямаагийн Төмөрхуяг]], [[Нямаагийн Төрбат]], [[Нямаагийн Төвсанаа]], [[Нямаагийн Тунгалаг]], ач нар [[Түвшинтөгсийн Батцэцэг]], гавьяат тамирчин [[Түвшинтөгсийн Батчимэг]]). Мөн хүү [[Нямаагийн Түвшинтөгс]] нь [[Монголын шатрын холбоо|Монголын Шатрын Холбооны]] ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байв. Түүнчлэн хүү [[Нямаагийн Түмэнбаяр|Түмэнбаяр]], ач [[Түвшинтөгсийн Батзориг|Батзориг]], [[Түвшинтөгсийн Баярцэцэг|Баярцэцэг]], [[Төвсанаагийн Биндэръяа|Биндэръяа]], [[Төмөрхуягийн Төгөлдөр|Төгөлдөр]], зээ [[Батсайханы Энхсаран|Энхсаран]], гуч [[Есөнтөмөрийн Төгстөмөр]] нарын шатрын спортын зэрэгтэй тамирчид бий. {{DEFAULTSORT:Нямаа, Батын}} [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Биндэрийн засаг дарга]] [[Ангилал:Батширээтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] rlip5r4tcqek79ymjajz7o5dxui6cgl Лондоны хөрөнгийн бирж 0 117827 868178 765957 2026-09-02T08:16:01Z Chongkian 21163 868178 wikitext text/x-wiki [[Файл:London Stock Exchange 1520.jpg|thumb|311x311px|Лондоны хөрөнгийн бирж]] '''[[Лондон]]ы хөрөнгийн бирж''' ({{lang-en|London Stock Exchange}}) нь Европын хамгийн анхны [[хөрөнгийн бирж]] мөн ба дэлхийн үнэт цаасны зах зээлд хамгийн нэр хүндтэй бирж юм. Лондоны бирж нь хувьцаат компани бөгөөд түүний хувьцаа нь ч тэндээ эргэлддэг байна.<ref>{{cite web|url=https://www.londonstockexchange.com/stock/LSEG/london-stock-exchange-group-plc/company-page|title=London Stock Exchange Group Plc|work=londonstockexchange.com|accessdate=2021-11-01}}</ref> == Түүх == Албан ёсоор Лондоны хөрөнгийн бирж нь 1801 онд үүсэн байгуулагдсан, гэхдээ Английн үнэт цаасны арилжааны түүх ерөнхийдөө XVI зуунаас эхэлсэн байна.<ref>{{cite web|url=https://bebusinessed.com/history/history-of-the-stock-market/|title=History of The Stock Market|work=bebusinessed.com|accessdate=2021-11-01}}</ref> Хятад руу аялах маш их үнэ хөрөнгө шаардсан аяллыг өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлэх боломжгүй учраас Английн компаниуд Антверпены биржийн ижил загварыг даган, компанийн ирээдүйн орлогын хэсгээр солилцоо хийхээр алт цуглуулдаг байжээ.<ref>{{cite web|url=https://londonita.com/londrablog/2012/04/24/la-prima-borsa-di-londra-royal-exchange/|title=La prima Borsa di Londra: Royal Exchange|work=londonita.com|accessdate=2021-11-01|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225142931/https://londonita.com/londrablog/2012/04/24/la-prima-borsa-di-londra-royal-exchange/|url-status=dead}}</ref> 1687 он гэхэд 15 компани Лондонд үнэт цаас арилжаалдаг байжээ. 1695 онд 150 компани болон өссөн байна.<ref>{{cite web|url=https://comparebrokers.co/compare/united-kingdom-brokers/|title=Best United Kingdom Brokers Guide|work=comparebrokers.co|accessdate=2021-11-01}}</ref> Үүний үр дүнд энэхүү хувьцааны багахан хэсэг нь маш идэвхтэй арилжиж байсан, гэхдээ олон компаниуд устсан байна. 1690-ээд оны Английн IPO хөөсрөлийг заримдаа 1990-ээд оны доткомуудын хөөсрөлтэй харьцуулдаг. Лондоны хөрөнгийн биржийн гол индекс бол 1984 оны 1-р сарын 3-нд гаргасан FTSE100 юм. Уг индекс нь тус хөрөнгийн биржид арилждаг, хамгийн их хөрөнгөжилттэй компаниудын эхний зууг цуглуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.strategia-borsa.it/indice-borsa-londra.html|title=L'indice borsistico di Londra FTSE 100|work=strategia-borsa.it|accessdate=2021-11-01}}</ref> 2020 онд Лондоны хөрөнгийн биржийн нийт орлого £2124 сая болсон байна (2019 онд £2056 сая байжээ).<ref>{{cite web|url=https://www.lseg.com/sites/default/files/content/documents/LSEG%20Annual%20Report%202020.pdf|title=A leading financial markets infrastructure and data provider|work=lseg.com|accessdate=2021-11-01|archive-date=2021-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324042212/https://www.lseg.com/sites/default/files/content/documents/LSEG%20Annual%20Report%202020.pdf|url-status=dead}}</ref> 2021 он хүртэл Лондоны хөрөнгийн биржид олон улсын хувьцааны гүйлгээний 50 орчим хувь ноогддог байжээ. 2021 онд Лондоны хөрөнгийн биржийн хувьцааны нэг өдрийн дундаж эргэлт €8,6 тэрбум болсон байна.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-10/amsterdam-topples-london-as-europe-s-main-share-trading-hub-ft|title=Amsterdam Topples London as Europe’s Main Share-Trading Hub|work=bloomberg.com|accessdate=2021-11-01}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:FTSE 100 Index дахь аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Ситигийн (Лондон) аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Лондоны санхүүгийн үйлчилгээ эрхлэгч]] [[Ангилал:1698 онд байгуулагдсан]] iiwxy44j3wunecbnrgzdyzeups1w7z6 Шанхайн Хөрөнгийн бирж 0 118568 868179 765962 2026-09-02T08:17:11Z Chongkian 21163 868179 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shanghaistockexchange.jpg|thumb|Шанхайн Хөрөнгийн бирж]] '''Шанхайн Хөрөнгийн бирж''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 上海证券交易所, [[Англи хэл|англи]]. Shanghai Stock Exchange) [[БНХАУ]]-ын их газрын хамгийн том бөгөөд [[Ази]] тивд тэргүүлэгч биржүүдийн нэг юм. БНХАУ-д [[Шанхай]]<nowiki/>н Хөрөнгийн биржээс гадна Бээжингийн (Beijing Stock Exchange) болон Шэньжений (Shenzhen Stock Exchange) хөрөнгийн биржүүд үйл ажиллагаагаараа тэргүүлдэг байна. Шанхайн Хөрөнгийн бирж нь 2021 оны долдугаар сарын байдлаар 7.62 их наяд ам.долларын зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийн гурав дахь том хөрөнгийн зах зээл болоод байна. 1891 онд анх Хятадад биржийн арилжааны систем анх байгуулагдаж байсан. 1930-аад он гэхэд Шанхай хот Хятадын болон гадаадын хөрөнгө оруулагчид хувьцаа, өрийн бичиг, засгийн газрын [[бонд]], фьючерс арилжаалах боломжтой Алс Дорнодын санхүүгийн төв болон хувирчээ. 1941 оны 12-р сарын 8-нд Японы цэргүүд олон улсын төлбөр тооцооны газар болсон Шанхай хотыг эзэлсний дараа Шанхайн Хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагаа зогссон. 1946 онд Шанхайн хөрөнгийн бирж нээгдэж 3 жилийн дараа буюу 1949 онд Коммунист хувьсгал гарсны дараа дахин хаагдсан байна. Сүүлд "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]" болон бусад үйл явдлуудын дараа Хятад улс нээлттэй бодлого явуулсаны үндсэн дээр Шанхайн хөрөнгийн бирж 1990 оны 11 дүгээр сард дахин байгуулагдаж БНХАУ-ын Үнэт цаасны Комиссын (China Securities Regulatory Commission -CSRC) удирдлага, хяналт доор үйл ажиллагаагаа явуулдаг арилжааны бус байгууллага юм. Тус бирж нь [[Ази, Далайн орнуудын хөрөнгийн биржүүдийн холбоо]]<nowiki/>ны (англи. Asian and Oceanic Stock Exchanges Federation / AOSEF) гишүүн юм. Бирж дээр арилжаалагдаж буй хувьцааг '''А, Б''' гэж хоёр төрөлд хуваадаг. А төрлийн хувьцааг юаниар арилжаалдаг. B-хувьцаа нь 1990-ээд оны дундуур зөвхөн оршин суугч бус хүмүүст зориулагдсан бөгөөд ам.доллараар арилжаа хийдэг байна. 2014 оны аравдугаар сараас хойш Хятадын Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Хонконгийн хөрөнгийн биржийн брокероор дамжуулан Шанхайн Хөрөнгийн бирж дээр 500 гаруй томоохон компанийн хувьцааг арилжаалахыг зөвшөөрсөн юм. Үндсэн индекс '''— SSE Composite —''' тус бирж дахь бүх компаниудын үзүүлэлтийг харуулдаг. 2019 онд Шанхайн хөрөнгийн бирж NASDAQ-тай өрсөлдөгч болох STAR зах зээлийг эхлүүлсэн бөгөөд зөвхөн технологитой холбоотой компаниудыг оролцуулсан байна. == Шанхайн Хөрөнгийн Биржийн Топ 10. == 2020 оны 8 сарын байдлаар. # Kweichow Moutai (2,174 billion) # Industrial and Commercial Bank of China (1,339 billion) # Agricultural Bank of China (1,027 billion) # China Life (897 billion) # Ping An Insurance (829 billion) # China Merchants Bank (761 billion) # PetroChina (717 billion) # Bank of China (691 billion) # Haitian Flavouring & Food (593 billion) # Hengrui Medicine (499 billion) == Гадны холбоос == {{commonscat}} Албан ёсны цахим хуудас:- http://english.sse.com.cn/ [[Ангилал:Шанхайн байгууллага]] [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:БНХАУ-ын эдийн засаг]] ouo02tku5xw505uls4d35ver5hwaf0i Магваны Бямбадорж 0 119795 868158 691073 2026-09-02T07:32:25Z Chongkian 21163 868158 wikitext text/x-wiki '''Магваны Бямбадорж''' (1950-2012) Монголын эстрадын дуучин, хуульч-өмгөөлөгч. Монголын хөгжмийн урлагийн түүхэнд цахилгаан хөгжимтэй эстрад хөгжмийн түүхийг бичилцсэн анхдагчдын нэг. 1950 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1958 онд 1-р ангид орж, 1968 онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургуулийг төгссөн. 1968 онд МУИС-д элсэн орж, хуулийн мэргэжил эзэмшсэн, мэргэжлийнхээ дагуу ажиллаж байсан өмгөөлөгч. 1966 онд 8-р ангийн сурагч байхдаа [[Зундуйн Хангал|З.Хангалын]] "Өвлийн үдэш" дууг анх дуулсан. 1968 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-тай тухайн үеийн хит дуунуудыг дуулж байв. 1969 онд Монголын цахилгаан хөгжмийн улсын анхны чуулга, МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулга (Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга)-ын албан ёсны нээлтийн тоглолтод ая дуугаа өргөж тус чуулгатай хамтран ажиллаж [[Нүдэн нуур (дуу)|"Нүдэн нуур"]], "Хавар болжээ хонгор минь", [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]] зэрэг дууг дуулж Радиод бичүүлсэн нь Монголын Радиогийн Алтан фондод оржээ. == Уран бүтээл == *"Мөнгөн шөнө" (шүлэг [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]], хөгжим [[Лунжгайн Батаа|Л.Батаа]]) [https://www.youtube.com/watch?v=YeFQRjK_2Os] Жич: ''Бичлэгт "ая Л.Батаа" гэхийг "ая Баатарсүх" гэж ташаа бичжээ.'' *"Нүдэн нуур" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]]) [https://www.youtube.com/watch?v=sICRGCeRzDI] *"Хавар болжээ хонгор минь" (шүлэг Ц.Ринчинхорлоо, хөгжим Л.Батаа) [https://www.youtube.com/watch?v=D_MyTDNtiwE] {{DEFAULTSORT:Бямбадорж, Магваны}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] [[Ангилал:2012 онд өнгөрсөн]] {{Mongolia-bio-stub}} i4ylr3mpl6tpyn1ttvajgtkiwku0wle 868159 868158 2026-09-02T07:33:16Z Chongkian 21163 868159 wikitext text/x-wiki '''Магваны Бямбадорж''' (1950-2012) Монголын эстрадын дуучин, хуульч-өмгөөлөгч. Монголын хөгжмийн урлагийн түүхэнд цахилгаан хөгжимтэй эстрад хөгжмийн түүхийг бичилцсэн анхдагчдын нэг. 1950 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1958 онд 1-р ангид орж, 1968 онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургуулийг төгссөн. 1968 онд МУИС-д элсэн орж, хуулийн мэргэжил эзэмшсэн, мэргэжлийнхээ дагуу ажиллаж байсан өмгөөлөгч. 1966 онд 8-р ангийн сурагч байхдаа [[Зундуйн Хангал|З.Хангалын]] "Өвлийн үдэш" дууг анх дуулсан. 1968 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-тай тухайн үеийн хит дуунуудыг дуулж байв. 1969 онд Монголын цахилгаан хөгжмийн улсын анхны чуулга, МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулга (Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга)-ын албан ёсны нээлтийн тоглолтод ая дуугаа өргөж тус чуулгатай хамтран ажиллаж [[Нүдэн нуур (дуу)|"Нүдэн нуур"]], "Хавар болжээ хонгор минь", [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]] зэрэг дууг дуулж Радиод бичүүлсэн нь Монголын Радиогийн Алтан фондод оржээ. == Уран бүтээл == *"Мөнгөн шөнө" (шүлэг [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]], хөгжим [[Лунжгайн Батаа|Л.Батаа]]) [https://www.youtube.com/watch?v=YeFQRjK_2Os] Жич: ''Бичлэгт "ая Л.Батаа" гэхийг "ая Баатарсүх" гэж ташаа бичжээ.'' *"Нүдэн нуур" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]]) [https://www.youtube.com/watch?v=sICRGCeRzDI] *"Хавар болжээ хонгор минь" (шүлэг Ц.Ринчинхорлоо, хөгжим Л.Батаа) [https://www.youtube.com/watch?v=D_MyTDNtiwE] {{DEFAULTSORT:Бямбадорж, Магваны}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] [[Ангилал:2012 онд өнгөрсөн]] {{Mongolia-stub}} 0oicmpe1k8mzt2esiictk8gkdkng8ne Борис Шумяцкий 0 121856 868214 723280 2026-09-02T11:54:37Z Tugch 94724 edited. 868214 wikitext text/x-wiki '''Борис Захарович Шумяцкий''' (1886 оны 11-р сарын <abbr>4</abbr> (16)-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] Ар Байгалийн Дээд Үд хотод төрсөн- 1938 оны 7-р сарын 29-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотод нас барсан) - зөвлөлтийн хувьсгалч, коммунист намын зүтгэлтэн, сэтгүүлч, Сибирь, Алс Дорнодын Иргэний дайнд оролцогч. ЗХУ-ын Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах лсын Гадаад хэргийн сайд, 1930-1938 онуудад Зөвлөлтийн Киноны байгууллагын дарга байсан. == Намтар == Борис (Бер) Шумяцкий 1886 оны 11-р сарын 4 (16)-нд Өвөрбайгалийн хязгаарын Верхнеудинск дүүргийн Дээд-Үд буюу өнөөгийн [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс|Бүгд Найрамдах Буриад Улсын]] нийслэл [[Улаан-Үд]] хотод олон хүүхэдтэй ядуу гар урчуудын [https://www.jewage.org/wiki/en/Article:Boris_Shumyatsky_-_Biography еврэй] гаралтай гэр бүлд төржээ. Тэрээр амьдралынхаа эхний жилүүдэд гэрийн боловсрол эзэмшиж орос хэлээр уншиж, бичиж, буриад хэлийг ч эзэмшсэн, идиш хэлээр тайлбарлаж чаддаг байсан бололтой. 1896 онд Шумяцкийн гэр бүл Красноярск руу нүүжээ. 1898 онд [[Чит хот|Чит]]<nowiki/>ын вагон засварын газар сурагч байгаад тэндээ ажилчин болжээ. 1903 онд Борис Шумяцкий Оросын Социал-Демократ Ажилчны намд (РСДРП) элсэн орж 1904 оноос [[Красноярск]]<nowiki/>ийн төмөр замын депод ажилчин болжээ. Орос оронд 1905 онд гарсан хувьсгалын үеэр Красноярскад большевикуудыг дэмжсэн бүлэг удирдаж байгаад бослого дарагдсаны дараа баривчлагдаад 1906 оны 1-р сард зугтсан байна. Илья Силин гэж нэртэй паспортоор амьдарч Курган, Слюдянка, Дээд-Үд зэрэг хотуудын төмөр замын газар ажиллаж байжээ. Сонинд Илья Силин нэрээр хэвлэгдэж байжээ. «Прибайкалье», «Байкальская Волна», «Забайкалец» зэрэг сонины редактораар ажиллаж байгаад 1907 онд цагдаагаас зугтаж хятадын Харбин хот руу явжээ. [[Харбин]]<nowiki/>д намын хороонд ажиллаж тэндхийн социал-демократ сонинд ажиллаж байгаад 1907 оны зун [[Владивосток]] хотын намын хороонд ажиллахаар томилогдож очоод Номхон далайн усан цэргүүдийн зэвсэгт бослогод оролцож байжээ. 1908 оны зунаас [[Омск]], [[Томск]] болон [[Челябинск]] хотуудад нууц ажиллагаанд оролцож байсан байна. 1912-1913 онд [[Аргентин]] руу зугтан цагаачилсан байна. Орост буцаж ирээд Красноярск хотод баривчлагдаж, 6 сар шоронд хоригдсоны дараа цэрэгт явжээ. Красноярскийн гарнизоны зарим хэсэгт большевикуудын бүлэгт нууц ажил гүйцэтгэсэн. 1917 оны хоёрдугаар сарын хувьсгалын дараа тэрээр Гүйцэтгэх хорооны орлогч дарга, Красноярскийн Ажилчид, цэргүүдийн депутатуудын зөвлөлийн гишүүн болсон. 1914 оноос хойш тэрээр РСДРП-ын төв байгууллага болох "Правда" сонинд хэвлэгдэж байсан байна. Бүх Оросын Зөвлөлийн 1-р их хуралд оролцож, 1917 оны 6-р сард тэрээр Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр сонгогдож, "Правда" сонины редакцид хэвлэлийг зохион байгуулах үүрэгтэй байжээ. 1917 оны 8-р сараас Петроград дахь "Ажилчин ба цэрэг" большевикийн төв сонины редакцийн зөвлөлийн гишүүн байв. 1917 оны 9-р сард тэрээр төв байгууллага болох "Рабочий путь" сонины гүйцэтгэх редактор байв. === Монголтой холбогдсон нь === 1917 оны аравдугаар сард Социал-Демократ намын Төв хорооны Сибирь, Монголыг хариуцсан итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр илгээгдэв. РСДРП(б)-ын Төв Хорооны Сибирийн бүсийн товчооны даргаар сонгогдов. Бүх Сибирийн Зөвлөлтийн I их хурал (Эрхүү, 1917 оны 10-р сарын) дээр тэрээр Сибирийн (Центросибир) Зөвлөлийн Гүйцэтгэх Төв хорооны даргаар сонгогдож, тэр шөнө Челябинскээс Владивосток хүртэл Зөвлөлтүүдийн эрх мэдлийг тунхагласан байна. Энэ нь 1917 оны 10-р сарын 15-16-нд Петроград дахь [[Октябрийн хувьсгал]]<nowiki/>ын оршил болсон байна. Тэрээр Эрхүүгийн бослогыг устгах ажлыг удирдаж, хэлэлцээрийн үеэр шархадсан байна. 1921-1922 онд 5-р армийн хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн гишүүн, Сибирь, Монголын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатаас эрх олгосон Төв хорооны Сибирийн товчооны гишүүн төлөөлөгч. 5-р армийн Монголын морьт цэргийн дайчдаас Монголд Ардын анхны засгийн газрыг байгуулж, Москвад авчирч, улсынхаа удирдлагад танилцуулах ажлыг зохион байгуулсан. БНМАУ-ын анхны төрийн байгууллагуудын зөвлөхөөр ажиллаж, Монголын Ардын хувьсгалын идэвхтэй оролцогч байсан. 1922-1925 онд ЗХУ-ын Перс дахь төлөөлөгчөөр ажилласан. 1926 оны сүүлчээс тэрээр Дорнодын хөдөлмөрч ард түмний коммунист их сургуулийн ректор, нэгэн зэрэг гадаад Дорнодын тэнхимийн эрхлэгч бөгөөд "Хувьсгалт Дорнод" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. 1938 оны нэгдүгээр сарын 17-18-нд шилжих шөнө Шумяцкийг хувьсгалын эсэргүү террорист байгууллагад оролцсон, тагнуул хийсэн хэргээр баривчилж 6 сар хориод 1938 оны долдугаар сарын 29-нд буудан хороожээ. Сүүлд 1956 оны хоёрдугаар сарын 22-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлийн шийдвэрээр цагаатгагдсан байна. [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Улаан-Үдийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын элчин сайд]] [[Ангилал:Кино Зөвлөлтөд]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Еврейчүүд]] dspugetx6zl0qurssr4r9rdyq935g9i Чингис Хаан хаад язгууртны музей 0 124092 868187 792829 2026-09-02T08:25:51Z Chongkian 21163 868187 wikitext text/x-wiki '''Чингис хаан үндэсний музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм. == Товч тойм == * 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.<ref name=Чингис>{{Cite web |url=https://chinggismuseum.com/our-history/ |title=БИДНИЙ ТҮҮХ |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062955/https://chinggismuseum.com/our-history/ |url-status=dead }}</ref> * 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.<ref name=Чингис /> * 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.<ref name=Чингис /> * 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав. * 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов. ==Бүтэц== Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. # Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар) # Их Монгол улсын танхим (5 давхар) # Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар) # XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар) # Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар) ==Эшлэл== [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Чингис хаан]] mzuvjguz948vfv5cuu4lhi03xvni0kj 868188 868187 2026-09-02T08:26:49Z Chongkian 21163 868188 wikitext text/x-wiki [[File:Chinggis Khaan National Museum front 2023.jpg|thumb|Чингис Хаан хаад язгууртны музей]] '''Чингис хаан үндэсний музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм. == Товч тойм == * 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.<ref name=Чингис>{{Cite web |url=https://chinggismuseum.com/our-history/ |title=БИДНИЙ ТҮҮХ |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062955/https://chinggismuseum.com/our-history/ |url-status=dead }}</ref> * 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.<ref name=Чингис /> * 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.<ref name=Чингис /> * 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав. * 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов. ==Бүтэц== Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. # Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар) # Их Монгол улсын танхим (5 давхар) # Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар) # XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар) # Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар) ==Эшлэл== [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Чингис хаан]] dtiiizuziuay6mufdj3fuvcku3932dr 868189 868188 2026-09-02T08:27:01Z Chongkian 21163 868189 wikitext text/x-wiki [[File:Chinggis Khaan National Museum front 2023.jpg|thumb|Чингис Хаан хаад язгууртны музей]] '''Чингис хаан үндэсний музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм. == Товч тойм == * 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.<ref name=Чингис>{{Cite web |url=https://chinggismuseum.com/our-history/ |title=БИДНИЙ ТҮҮХ |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062955/https://chinggismuseum.com/our-history/ |url-status=dead }}</ref> * 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.<ref name=Чингис /> * 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.<ref name=Чингис /> * 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав. * 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов. ==Бүтэц== Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. # Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар) # Их Монгол улсын танхим (5 давхар) # Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар) # XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар) # Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар) {{commonscat}} [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Чингис хаан]] 4hdo69f1o1xxjya24mq2x7wwms4a7es 868190 868189 2026-09-02T08:27:18Z Chongkian 21163 [[Special:Contributions/Chongkian|Chongkian]] ([[User talk:Chongkian|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/868189|868189]] засварыг цуцлах 868190 wikitext text/x-wiki [[File:Chinggis Khaan National Museum front 2023.jpg|thumb|Чингис Хаан хаад язгууртны музей]] '''Чингис хаан үндэсний музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм. == Товч тойм == * 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.<ref name=Чингис>{{Cite web |url=https://chinggismuseum.com/our-history/ |title=БИДНИЙ ТҮҮХ |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062955/https://chinggismuseum.com/our-history/ |url-status=dead }}</ref> * 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.<ref name=Чингис /> * 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.<ref name=Чингис /> * 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав. * 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов. ==Бүтэц== Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. # Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар) # Их Монгол улсын танхим (5 давхар) # Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар) # XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар) # Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар) ==Эшлэл== [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Чингис хаан]] dtiiizuziuay6mufdj3fuvcku3932dr 868191 868190 2026-09-02T08:27:46Z Chongkian 21163 868191 wikitext text/x-wiki [[File:Chinggis Khaan National Museum front 2023.jpg|thumb|Чингис Хаан хаад язгууртны музей]] '''Чингис хаан үндэсний музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм. == Товч тойм == * 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.<ref name=Чингис>{{Cite web |url=https://chinggismuseum.com/our-history/ |title=БИДНИЙ ТҮҮХ |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062955/https://chinggismuseum.com/our-history/ |url-status=dead }}</ref> * 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.<ref name=Чингис /> * 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.<ref name=Чингис /> * 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав. * 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов. ==Бүтэц== Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. # Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар) # Их Монгол улсын танхим (5 давхар) # Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар) # XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар) # Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар) ==Эшлэл== {{commonscat}} [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Чингис хаан]] aeicvam8hw2hzuka0vm6jmvl11mge8m Басра 0 127679 868118 780987 2026-09-01T20:22:26Z Enkhsaihan2005 64429 868118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Al-Basrah in Iraq.svg|thumb|Ирак улсын Басра боомт хот ]] '''Ба́сра''' ([[Араб хэл|араб.]] البصرة‎) - [[Ирак]] улсын зүүн өмнө хэсэг дахь Шатт-эль-Араб голын эрэг дээр [[Кувейт|Кувейт,]] [[Иран]] хоёр улсын дунд орших гол боомт хот юм. Мөн ижил нэртэй Засаг захиргааны дүүргийн төв ажээ. Тус хот нь Иракийн нийслэл [[Багдад]] хотын дараа орох хоёр дахь том хот бөгөөд зуны улиралд 50 °C давдаг дэлхийн хамгийн их халдаг хотуудын нэг юм. Хүн ам нь 2018 онд 1,4 сая байжээ. == Нэрний гарал == Хот 636 онд байгуулагдсан цагаасаа хойшх түүхэндээ янз бүрийн нэртэй байсан дотроос «''Басра»'' гэж хамгийн их дэлгэрсэн нэр юм. «Басра» гэж араб хэлээр «зөөлөн цагаан чулуу» гэдэг нь хотын барилгын материалаас улбаатай байж болох боловч өөр угшилтай байх магадлал өндөр юм. == Түүх == Басра хот 636 онд эсвэл 637 онд халиф Умар ибн Хаттаб буюу түүхэнд '''Умар I''' (араб. عمر بن الخطاب‎; 590- 644) гэж тэмдэглэгдсэн хүн байгуулсан гэж үздэг байна. Хуучин хот өнөөгийн Басрагаас 15 км орчим баруун зүгт байжээ. (Өнөөгийн хот сүүлд XVII зуунд Хуучин Басра хот уналтад ороход бий болжээ). 1258 онд Монголын [[Хүлэгү]] хаан эртний Багдад хотыг эзлэж Аббасидуудын удмын эрх мэдлийг эцэс болгосон байна. Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр хотоо сүйрүүлж устгуулахаас сэргийлж монголчудад бууж өгсөн гэдэг. Мамлюк Бахри гүрний газрын зурагт (1250–1382) Басра хотыг монголчуудын мэдэлд байсан гэж, харин Монгол ноёрхлын газрын зурагт (1300–1405) Басрааг монголчуудын мэдэлд байсан гэж харуулсан байдаг ажээ. 1534 онд Багдад түркүүдэд эзлэгдэхэд Басра хотын бедуин дарга Рашид аль-Мугамис бууж өгч тус хот 1538 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] нэгэн хэсэг болжээ. XVII дугаар зууны эцэст персууд хотын эзлэн авч чаджээ, гэвч 1701 онд түркүүд эргүүлэн эзлэсэн байна. Дараа нь 1771 онд персүүд эзлэн авсан байгаад 1778 онд эргүүлэн түркүүдэд алджээ. 1787 онд Басра хотыг арабчууд эзлэн авч буцаад туркийн эрх мэдэлд очсон түүхтэй. 1832-1840 онуудад [[Египет|Египтын]] мэдэлд очоод Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр буюу 1914 онд Ирак улсын бүрэлдэхүүнд орж британчуудад эзлэгдсэн байна. Британий худалдааны ашиг сонирхол Басра хотыг [[Персийн булан]] дахь хамгийн чухал боомт хот болгож чадсан байна. [[Ангилал:Басра| ]] [[Ангилал:Иракийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Амшар]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:636 онд байгуулагдсан]] nch8xy39lflek5of5kqvqjl7cl4ncpv Ногоон эдийн засаг 0 132518 868194 787844 2026-09-02T08:30:35Z Chongkian 21163 868194 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Wind Turbine with Workers - Boryspil - Ukraine (43478128644).jpg|thumb|Сэргээгдэх эрчим хүч. Салхины эрчим хүч. ]] '''Ногоон эдийн засаг''' ([[Англи хэл|англи]]. Green economy) - 20-р зууны сүүлчээр бий болсон эдийн засгийн шинжлэх ухаанд хүний ​​үйл ажиллагааны байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах хэрэгцээг онцолж, ямар ч үнээр хамаагүй эдийн засгийн өсөлтийг бус харин эрсдэл багатай тогтвортой хөгжлийг эрхэмлэдэг чиглэл юм. Өөрөөр хэлбэл Байгаль орчны эрсдэл, экологийн хомсдлыг бууруулахад чиглэсэн эдийн засаг гэж тодорхойлж болно. Байгаль орчныг сүйтгэхгүйгээр тогтвортой хөгжлийг хангах зорилготой. Энэ нь экологийн эдийн засагтай нягт холбоотой боловч улс төрийн хувьд илүү анхаарал хандуулдаг. НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн 2011 оны Ногоон эдийн засгийн тайланд ([[Англи хэл|англи]]. The 2011 UNEP Green Economy Report) ногоон байхын тулд эдийн засаг нь зөвхөн үр ашигтай төдийгүй цувур шударга байх ёстой. Шударга байх нь дэлхийн болон улс орны түвшинд тэгш байдлын хэмжигдэхүүнүүдийг (хүсэл эрмэлзэл, хүртээмж, амжилт, эдийн засгийн дэвшил, оролцоо) танин мэдэх, ялангуяа нүүрстөрөгч бага, нөөцийн хэмнэлттэй, нийгэмд тустай эдийн засагт шударгаар шилжихийн баталгаажуулалтыг хэлнэ." == Тодорхойлолт == Карл Буркарт ногоон эдийн засгийг зургаан үндсэн салбар дээр тулгуурлан тодорхойлсон. * [[Сэргээгдэх эрчим хүч]]: Нарны эрчим хүч, Салхины эрчим хүч зэрэг тогтвортой эрчим хүч. * Ногоон барилга: Байгальд ээлтэй барилга байгууламж, практик. * Тогтвортой тээвэр: Цахилгаан тээврийн хэрэгсэл, Гибрид тээврийн хэрэгсэл. * Усны зохистой хэрэглээ: Усны хэмнэлт ба дахин боловсруулалт. * Хог хаягдлын менежмент: Хог хаягдлыг дахин ашиглах, нүүрстөрөгчийн ул мөрийг сайжруулах. [8] Жишээлбэл, тогтвортой загвар. * Газар зохион байгуулалт: Газар тариалан, ойжуулалт, орон сууц гэх мэт газар нутгийг тогтвортой хөгжүүлэх. Дэлхийн бизнесийг төлөөлдөг Олон улсын худалдааны танхим (ICC) ногоон эдийн засгийг “эдийн засгийн өсөлт ба байгаль орчны хариуцлага нь харилцан бие биенээ бататгаж, нийгмийн хөгжилд ахиц дэвшил гаргахад дэмжлэг үзүүлдэг эдийн засаг” гэж тодорхойлсон. [[Ангилал:Эдийн засгийн салбар]] [[Ангилал:Эдийн засаг]] [[Ангилал:Экологи]] [[Ангилал:Ногоон технологи]] bfxlawal8m7wlandnwtaofqjpf3bgj7 868195 868194 2026-09-02T08:30:45Z Chongkian 21163 868195 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Wind Turbine with Workers - Boryspil - Ukraine (43478128644).jpg|thumb|Сэргээгдэх эрчим хүч. Салхины эрчим хүч. ]] '''Ногоон эдийн засаг''' ([[Англи хэл|англи]]. Green economy) - 20-р зууны сүүлчээр бий болсон эдийн засгийн шинжлэх ухаанд хүний ​​үйл ажиллагааны байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах хэрэгцээг онцолж, ямар ч үнээр хамаагүй эдийн засгийн өсөлтийг бус харин эрсдэл багатай тогтвортой хөгжлийг эрхэмлэдэг чиглэл юм. Өөрөөр хэлбэл Байгаль орчны эрсдэл, экологийн хомсдлыг бууруулахад чиглэсэн эдийн засаг гэж тодорхойлж болно. Байгаль орчныг сүйтгэхгүйгээр тогтвортой хөгжлийг хангах зорилготой. Энэ нь экологийн эдийн засагтай нягт холбоотой боловч улс төрийн хувьд илүү анхаарал хандуулдаг. НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн 2011 оны Ногоон эдийн засгийн тайланд ([[Англи хэл|англи]]. The 2011 UNEP Green Economy Report) ногоон байхын тулд эдийн засаг нь зөвхөн үр ашигтай төдийгүй цувур шударга байх ёстой. Шударга байх нь дэлхийн болон улс орны түвшинд тэгш байдлын хэмжигдэхүүнүүдийг (хүсэл эрмэлзэл, хүртээмж, амжилт, эдийн засгийн дэвшил, оролцоо) танин мэдэх, ялангуяа нүүрстөрөгч бага, нөөцийн хэмнэлттэй, нийгэмд тустай эдийн засагт шударгаар шилжихийн баталгаажуулалтыг хэлнэ." == Тодорхойлолт == Карл Буркарт ногоон эдийн засгийг зургаан үндсэн салбар дээр тулгуурлан тодорхойлсон. * [[Сэргээгдэх эрчим хүч]]: Нарны эрчим хүч, Салхины эрчим хүч зэрэг тогтвортой эрчим хүч. * Ногоон барилга: Байгальд ээлтэй барилга байгууламж, практик. * Тогтвортой тээвэр: Цахилгаан тээврийн хэрэгсэл, Гибрид тээврийн хэрэгсэл. * Усны зохистой хэрэглээ: Усны хэмнэлт ба дахин боловсруулалт. * Хог хаягдлын менежмент: Хог хаягдлыг дахин ашиглах, нүүрстөрөгчийн ул мөрийг сайжруулах. [8] Жишээлбэл, тогтвортой загвар. * Газар зохион байгуулалт: Газар тариалан, ойжуулалт, орон сууц гэх мэт газар нутгийг тогтвортой хөгжүүлэх. Дэлхийн бизнесийг төлөөлдөг Олон улсын худалдааны танхим (ICC) ногоон эдийн засгийг “эдийн засгийн өсөлт ба байгаль орчны хариуцлага нь харилцан бие биенээ бататгаж, нийгмийн хөгжилд ахиц дэвшил гаргахад дэмжлэг үзүүлдэг эдийн засаг” гэж тодорхойлсон. {{commonscat}} [[Ангилал:Эдийн засгийн салбар]] [[Ангилал:Эдийн засаг]] [[Ангилал:Экологи]] [[Ангилал:Ногоон технологи]] ghokou8jzhmfm8iyyt1yhdjys7g2nd5 Австралийн хөрөнгийн бирж 0 132693 868181 765964 2026-09-02T08:20:55Z Chongkian 21163 868181 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sydney Exchange Centre Entrance.jpg|thumb|Австралийн Хөрөнгийн Биржийн Төв хаалга]] '''Австралийн хөрөнгийн бирж''' ({{lang-en|Australian Securities Exchange, ASX}}) — 1987 онд Сидней, Брисбен, Аделаид, Хобарт, Мельбурн болон Перт дахь биржүүдийг нэгтгэн байгуулсан, [[Австрали|Австралийн]] гол Хөрөнгийн болон үнэт цаасны бирж юм. Тус бирж нь өөр дээрээ хувьцаагаа арилжаалдаг олон нийтийн компани болно. Гол арилжаануудыг [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]] мужийн Сидней хотын «Биржийн төв» (англи. Exchange Centre) явуулдаг. Биржийн үйл ажиллагааг Австралийн үнэт цаас, хөрөнгө оруулалтын комисс ([[Англи хэл|англи]]. ''Australian Securities and Investments Commission'') зохицуулдаг. Австралийн үнэт цаасны зах зээл дээр дараах томоохон брокерын пүүсүүд бүртгэлтэй ажилладаг. Macquarie Group, Goldman Sachs, UBS, Citigroup, Merrill Lynch, Credit Suisse First Boston<sup>[en]</sup>, Deutsche Bank, ABN AMRO, CommSec, Morgan Stanley. 2023 оны 6-р сарын эцсийн байдлаар тус биржид Австралийн 1958, гадаадын 153 компани, мөн бусад 144 үнэт цаас бүртгэлтэй байжээ. Зах зээлийн үнэлгээ 2.5 их наяд австрали доллар байв. == Биржийн салбарууд == * Сидней — Exchange Centre — 20 Bridge Street, Sydney, NSW, 2000 * Мельбурн — Rialto Towers — South Tower, Level 45, 525 Collins Street, Melbourne, VIC, 3000 * Брисбен — Riverside Centre — Level 5, 123 Eagle Street, Brisbane, QLD, 4000 * Аделаид — Level 25, 91 King William Street, Adelaide, SA, 5000 * Перт — Exchange Plaza — 2 The Esplanade, Perth, WA, 6000 [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] ovmq53gc9z5duykgozuf3mh0tyfl4bh 868182 868181 2026-09-02T08:21:22Z Chongkian 21163 868182 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sydney Exchange Centre Entrance.jpg|thumb|Австралийн Хөрөнгийн Биржийн Төв хаалга]] '''Австралийн хөрөнгийн бирж''' ({{lang-en|Australian Securities Exchange, ASX}}) — 1987 онд Сидней, Брисбен, Аделаид, Хобарт, Мельбурн болон Перт дахь биржүүдийг нэгтгэн байгуулсан, [[Австрали|Австралийн]] гол Хөрөнгийн болон үнэт цаасны бирж юм. Тус бирж нь өөр дээрээ хувьцаагаа арилжаалдаг олон нийтийн компани болно. Гол арилжаануудыг [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]] мужийн Сидней хотын «Биржийн төв» (англи. Exchange Centre) явуулдаг. Биржийн үйл ажиллагааг Австралийн үнэт цаас, хөрөнгө оруулалтын комисс ([[Англи хэл|англи]]. ''Australian Securities and Investments Commission'') зохицуулдаг. Австралийн үнэт цаасны зах зээл дээр дараах томоохон брокерын пүүсүүд бүртгэлтэй ажилладаг. Macquarie Group, Goldman Sachs, UBS, Citigroup, Merrill Lynch, Credit Suisse First Boston<sup>[en]</sup>, Deutsche Bank, ABN AMRO, CommSec, Morgan Stanley. 2023 оны 6-р сарын эцсийн байдлаар тус биржид Австралийн 1958, гадаадын 153 компани, мөн бусад 144 үнэт цаас бүртгэлтэй байжээ. Зах зээлийн үнэлгээ 2.5 их наяд австрали доллар байв. == Биржийн салбарууд == * Сидней — Exchange Centre — 20 Bridge Street, Sydney, NSW, 2000 * Мельбурн — Rialto Towers — South Tower, Level 45, 525 Collins Street, Melbourne, VIC, 3000 * Брисбен — Riverside Centre — Level 5, 123 Eagle Street, Brisbane, QLD, 4000 * Аделаид — Level 25, 91 King William Street, Adelaide, SA, 5000 * Перт — Exchange Plaza — 2 The Esplanade, Perth, WA, 6000 {{commonscat}} [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] svyoexwkpmdjqi7idxrw2bhm6gacnci 868183 868182 2026-09-02T08:21:47Z Chongkian 21163 868183 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Sydney Exchange Centre Entrance.jpg|thumb|Австралийн Хөрөнгийн Биржийн Төв хаалга]] '''Австралийн хөрөнгийн бирж''' ({{lang-en|Australian Securities Exchange, ASX}}) — 1987 онд Сидней, Брисбен, Аделаид, Хобарт, Мельбурн болон Перт дахь биржүүдийг нэгтгэн байгуулсан, [[Австрали|Австралийн]] гол Хөрөнгийн болон үнэт цаасны бирж юм. Тус бирж нь өөр дээрээ хувьцаагаа арилжаалдаг олон нийтийн компани болно. Гол арилжаануудыг [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]] мужийн Сидней хотын «Биржийн төв» (англи. Exchange Centre) явуулдаг. Биржийн үйл ажиллагааг Австралийн үнэт цаас, хөрөнгө оруулалтын комисс ([[Англи хэл|англи]]. ''Australian Securities and Investments Commission'') зохицуулдаг. Австралийн үнэт цаасны зах зээл дээр дараах томоохон брокерын пүүсүүд бүртгэлтэй ажилладаг. Macquarie Group, Goldman Sachs, UBS, Citigroup, Merrill Lynch, Credit Suisse First Boston<sup>[en]</sup>, Deutsche Bank, ABN AMRO, CommSec, Morgan Stanley. 2023 оны 6-р сарын эцсийн байдлаар тус биржид Австралийн 1958, гадаадын 153 компани, мөн бусад 144 үнэт цаас бүртгэлтэй байжээ. Зах зээлийн үнэлгээ 2.5 их наяд австрали доллар байв. == Биржийн салбарууд == * Сидней — Exchange Centre — 20 Bridge Street, Sydney, NSW, 2000 * Мельбурн — Rialto Towers — South Tower, Level 45, 525 Collins Street, Melbourne, VIC, 3000 * Брисбен — Riverside Centre — Level 5, 123 Eagle Street, Brisbane, QLD, 4000 * Аделаид — Level 25, 91 King William Street, Adelaide, SA, 5000 * Перт — Exchange Plaza — 2 The Esplanade, Perth, WA, 6000 {{commonscat}} [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] by5jk92rf52k9a12so5e70cq5s8yvj2 868185 868183 2026-09-02T08:24:51Z Chongkian 21163 868185 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Sydney Exchange Centre Entrance.jpg|thumb|Австралийн Хөрөнгийн Биржийн Төв хаалга]] '''Австралийн хөрөнгийн бирж''' ({{lang-en|Australian Securities Exchange, ASX}}) — 1987 онд Сидней, Брисбен, Аделаид, Хобарт, Мельбурн болон Перт дахь биржүүдийг нэгтгэн байгуулсан, [[Австрали|Австралийн]] гол Хөрөнгийн болон үнэт цаасны бирж юм. Тус бирж нь өөр дээрээ хувьцаагаа арилжаалдаг олон нийтийн компани болно. Гол арилжаануудыг [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]] мужийн Сидней хотын «Биржийн төв» (англи. Exchange Centre) явуулдаг. Биржийн үйл ажиллагааг Австралийн үнэт цаас, хөрөнгө оруулалтын комисс ([[Англи хэл|англи]]. ''Australian Securities and Investments Commission'') зохицуулдаг. Австралийн үнэт цаасны зах зээл дээр дараах томоохон брокерын пүүсүүд бүртгэлтэй ажилладаг. Macquarie Group, Goldman Sachs, UBS, Citigroup, Merrill Lynch, Credit Suisse First Boston<sup>[en]</sup>, Deutsche Bank, ABN AMRO, CommSec, Morgan Stanley. 2023 оны 6-р сарын эцсийн байдлаар тус биржид Австралийн 1958, гадаадын 153 компани, мөн бусад 144 үнэт цаас бүртгэлтэй байжээ. Зах зээлийн үнэлгээ 2.5 их наяд австрали доллар байв. == Биржийн салбарууд == * Сидней — Exchange Centre — 20 Bridge Street, Sydney, NSW, 2000 * Мельбурн — Rialto Towers — South Tower, Level 45, 525 Collins Street, Melbourne, VIC, 3000 * Брисбен — Riverside Centre — Level 5, 123 Eagle Street, Brisbane, QLD, 4000 * Аделаид — Level 25, 91 King William Street, Adelaide, SA, 5000 * Перт — Exchange Plaza — 2 The Esplanade, Perth, WA, 6000 {{commonscat}} [[Ангилал:1987 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] i2t2ifywqfi7ai1xtwfxvwv3erjl1z2 Токиогийн хөрөнгийн бирж 0 132694 868175 765965 2026-09-02T08:14:52Z Chongkian 21163 868175 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tokyo Stock Exchange Main Building (1988) 2.jpg|thumb|Токиогийн хөрөнгийн бирж]] '''Токиогийн хөрөнгийн бирж''' ([[Япон хэл|япон]]. 東京証券取引所 ''Тоокёо шоокэн торихикижо'') 1878 онд байгуулагдсан, Японы анхны бирж. Санхүүгийн мэдээнд TSE/TYO гэсэн кодоор ялгадаг байна. Токиогийн хөрөнгийн бирж нь бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийд 4-рт, Азид 1-рт ордог. 2012 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж [[Осака|Осакагийн]] хөрөнгийн биржийг өөртөө нэгтгэж 2013 оны 1-р сарын 1-нд "Japan Exchange Group, Inc" нэртэй болсон. == Биржийн бүтэц == Биржийн удирдлагыг 9 үйл ажиллагааны захирал, 4 аудитор, 8 менежер гүйцэтгэдэг. Бирж нь 8:00-11:30 (Улаанбаатарын цагаар 7:00-10:30), 12:30-17:00 (Улаанбаатарын цагаар 11:30-16:00) хооронд нээлттэй байдаг. TSE-д хамрагдах бүх хувьцааг гурван салбарт хуваадаг - Нэгд том компаниудад, хоёрдугаарт дунд хэмжээний компаниудад, Гуравдугаарт гарааны болон өндөр өсөлттэй хувьцаанууд. 2010 оны 10-р сарын 31-ний байдлаар нэгдүгээр сегментэд 1675, хоёрдугаарт 437, гуравдугаар сегментэд 182 компани үйл ажиллагаа явуулж байна. == Үйл ажиллагаа == Тус бирж дээр автомашины концерн Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota компаниуд болон өндөр технологийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony, Японы банк бөгөөд санхүүгийн байгууллагууд хувьцаагаа арилждаг. 2005 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хамгийн том хөрөнгийн зах зээлийн дэлхийн ангилалд нэр хүндтэй хоёрдугаар байрыг эзэлжээ. Үүнд жилд 3000 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олдог 2,5 мянган компани багтжээ. Биржийн индекс нь: '''NIKKEI''', '''TOPIX''' [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] atdyle0zblhye70dasvc3an790sd50i 868176 868175 2026-09-02T08:15:07Z Chongkian 21163 868176 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Tokyo Stock Exchange Main Building (1988) 2.jpg|thumb|Токиогийн хөрөнгийн бирж]] '''Токиогийн хөрөнгийн бирж''' ([[Япон хэл|япон]]. 東京証券取引所 ''Тоокёо шоокэн торихикижо'') 1878 онд байгуулагдсан, Японы анхны бирж. Санхүүгийн мэдээнд TSE/TYO гэсэн кодоор ялгадаг байна. Токиогийн хөрөнгийн бирж нь бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийд 4-рт, Азид 1-рт ордог. 2012 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж [[Осака|Осакагийн]] хөрөнгийн биржийг өөртөө нэгтгэж 2013 оны 1-р сарын 1-нд "Japan Exchange Group, Inc" нэртэй болсон. == Биржийн бүтэц == Биржийн удирдлагыг 9 үйл ажиллагааны захирал, 4 аудитор, 8 менежер гүйцэтгэдэг. Бирж нь 8:00-11:30 (Улаанбаатарын цагаар 7:00-10:30), 12:30-17:00 (Улаанбаатарын цагаар 11:30-16:00) хооронд нээлттэй байдаг. TSE-д хамрагдах бүх хувьцааг гурван салбарт хуваадаг - Нэгд том компаниудад, хоёрдугаарт дунд хэмжээний компаниудад, Гуравдугаарт гарааны болон өндөр өсөлттэй хувьцаанууд. 2010 оны 10-р сарын 31-ний байдлаар нэгдүгээр сегментэд 1675, хоёрдугаарт 437, гуравдугаар сегментэд 182 компани үйл ажиллагаа явуулж байна. == Үйл ажиллагаа == Тус бирж дээр автомашины концерн Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota компаниуд болон өндөр технологийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony, Японы банк бөгөөд санхүүгийн байгууллагууд хувьцаагаа арилждаг. 2005 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хамгийн том хөрөнгийн зах зээлийн дэлхийн ангилалд нэр хүндтэй хоёрдугаар байрыг эзэлжээ. Үүнд жилд 3000 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олдог 2,5 мянган компани багтжээ. Биржийн индекс нь: '''NIKKEI''', '''TOPIX''' [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] mn3xxdtzb3vdw3tuyufa6tobbfkmg6r 868177 868176 2026-09-02T08:15:26Z Chongkian 21163 868177 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Tokyo Stock Exchange Main Building (1988) 2.jpg|thumb|Токиогийн хөрөнгийн бирж]] '''Токиогийн хөрөнгийн бирж''' ([[Япон хэл|япон]]. 東京証券取引所 ''Тоокёо шоокэн торихикижо'') 1878 онд байгуулагдсан, Японы анхны бирж. Санхүүгийн мэдээнд TSE/TYO гэсэн кодоор ялгадаг байна. Токиогийн хөрөнгийн бирж нь бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээгээр дэлхийд 4-рт, Азид 1-рт ордог. 2012 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж [[Осака|Осакагийн]] хөрөнгийн биржийг өөртөө нэгтгэж 2013 оны 1-р сарын 1-нд "Japan Exchange Group, Inc" нэртэй болсон. == Биржийн бүтэц == Биржийн удирдлагыг 9 үйл ажиллагааны захирал, 4 аудитор, 8 менежер гүйцэтгэдэг. Бирж нь 8:00-11:30 (Улаанбаатарын цагаар 7:00-10:30), 12:30-17:00 (Улаанбаатарын цагаар 11:30-16:00) хооронд нээлттэй байдаг. TSE-д хамрагдах бүх хувьцааг гурван салбарт хуваадаг - Нэгд том компаниудад, хоёрдугаарт дунд хэмжээний компаниудад, Гуравдугаарт гарааны болон өндөр өсөлттэй хувьцаанууд. 2010 оны 10-р сарын 31-ний байдлаар нэгдүгээр сегментэд 1675, хоёрдугаарт 437, гуравдугаар сегментэд 182 компани үйл ажиллагаа явуулж байна. == Үйл ажиллагаа == Тус бирж дээр автомашины концерн Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota компаниуд болон өндөр технологийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony, Японы банк бөгөөд санхүүгийн байгууллагууд хувьцаагаа арилждаг. 2005 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хамгийн том хөрөнгийн зах зээлийн дэлхийн ангилалд нэр хүндтэй хоёрдугаар байрыг эзэлжээ. Үүнд жилд 3000 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олдог 2,5 мянган компани багтжээ. Биржийн индекс нь: '''NIKKEI''', '''TOPIX''' {{commonscat}} [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] o39n2c8sgnruxbh77dzozjex3duqurt Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992) 0 135277 868154 866457 2026-09-02T06:29:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868154 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Монголын Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | colorcode = #025aaa | foundation = 1990 оны 2 сарын 18 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] | [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | country = Монголын | abbreviation = {{lang|mn|МоАН}} | dissolved = 1992 оны 10 сарын 25 | colors = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = mn | merger = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] | newspaper = | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]] | footnotes = | leader1_title = Үүсгэн байгуулагч | leader1_name = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1992–1996) | seats1 = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} }} '''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn |archive-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/ |url-status=dead }}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === [[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2-р сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.<ref name=":1" /> 1990 оны 4-р сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5-р сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> 1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.<ref name=":0" /> === МҮДН, МНН-тай нэгдэв === 1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов. 1992 оны 10-р сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.<ref name=":0" /> === Дахин байгуулагдсан нь === [[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]] Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":0" /> Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.<ref name=":0" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |1990-1991 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1991-1992 |- |3 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2000 оны 1 сар - 12 сар |} == Сонгуулийн тухай == === Ардын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |236,087 |24.14% |<small>[[Ардын Их Хурал]]</small>{{Composition bar|23|430|hex=#025aaa}} ----<small>[[Улсын Бага Хурал]]</small>{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}} |''Шинэ'' |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}} |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |528,393 |17.49% |{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} |{{increase}} 4 |{{no2|Сөрөг хүчин}} |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | colspan="3" |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн'' |{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} |— |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |18,167 |1.82% |{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}} |{{nochange}} |{{no|Суудалгүй}} |} {{Notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] ddci86fhkv93ygblxq1g3dmyfb7xxg8 Хөрөнгийн бирж 0 139091 868172 846837 2026-09-02T08:12:22Z Chongkian 21163 868172 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын хөрөнгийн бирж]]]] '''Хөрөнгийн бирж''' буюу '''Үнэт цаасны бирж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Stock exchange,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bourse,'' [[Герман хэл|герман]]''. Börse,'' [[Япон хэл|япон]]''. 証券取引所'') - маклер буюу арилжааны зуучлагч болон арилжаа эрхлэгч нарын [[хувьцаа]], [[бонд]] болон бусад санхүүгийн хэрэгсэл зэрэг [[Үнэт цаас|үнэт цаасыг]] худалдан авч, зарж борлуулах боломжтой зах зээл юм. Хөрөнгийн биржүүд мөн ийм үнэт цаас, хэрэгсэл, хөрөнгийн үйл ажиллагааг гаргах, эргүүлэн авах, түүний дотор орлого, [[ногдол ашиг]] төлөх нөхцөлөөр хангаж болно. Хөрөнгийн бирж дээр арилжаалагддаг үнэт цаасанд бүртгэлтэй компанийн гаргасан хувьцаа, хамтын сан, дериватив, нэгдсэн хөрөнгө оруулалтын бүтээгдэхүүн, бонд зэрэг багтана. Хөрөнгийн биржүүд нь ихэвчлэн "тасралтгүй дуудлага худалдааны" зах зээл хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд худалдан авагч, худалдагч нар арилжааны төв гэх мэт төв хэсэгт нээлттэй арилжаа хийх, эсвэл санхүүгийн гүйлгээг боловсруулах цахим систем ашиглан гүйлгээ хийдэг байна. Тодорхой хөрөнгийн бирж дээр үнэт цаас арилжаалахын тулд үнэт цаасыг тэнд бүртгүүлэх ёстой. Баримт бичгийг хадгалах төвлөрсөн газар ихэвчлэн байдаг ч орчин үеийн зах зээлүүд цахим харилцаа холбооны сүлжээг ашиглаж хурдыг нэмэгдүүлж, гүйлгээний зардлыг бууруулах давуу талыг өгдөг тул биет байршилтай арилжаа улам бүр багасаж байна. Бирж дээр арилжаа хийх нь биржийн гишүүн брокероор хязгаарлагддаг. Сүүлийн жилүүдэд цахим харилцаа холбооны сүлжээ, альтернатив арилжааны систем, "харанхуй усан сан" ([[Англи хэл|англи]]. ''Dark pool'') зэрэг төрөл бүрийн арилжааны газрууд уламжлалт хөрөнгийн биржээс арилжааны ихэнх хэсгийг холдуулж байна. == Түүх == Венецичүүд энэ салбарт тэргүүлэгч байсан бөгөөд бусад засгийн газруудаас үнэт цаасны арилжаа хийж эхэлсэн анхны хүмүүс байсан ч Энэтхэгтэй хувийн худалдаа хийгээгүй байсан. Мөн Италичууд "Торгоны зам"-тай хуурай газар холбогдоогүй. Хуурай замын худалдааны боломжит замын дагуу Ариун Ромын эзэн хаан II Фредерик 1241 онд Монгол Бат хаан (Алтан Орд)-ы довтолгоог зогсоосон юм. Корпорацын хувьцааг анх хэзээ арилжаалсан талаар эрдэмтэд санал нэгтэй байдаггүй. == Хөрөнгийн биржийн зорилт == * Үнэт цаасыг анхны эзэмшигчид нь худалдах, хоёрдогч дахин худалдах боломжтой төвлөрсөн байршлаар хангах; * Тэнцвэрт солилцооны үнийг тогтоон тодорхойлох; * Түр зуурын чөлөөт хөрөнгийг хуримтлуулах, өмчлөх эрхийг шилжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх; * Биржийн арилжааны ил тод, нээлттэй байдлыг хангах; * Арбитраар хангах; * Бирж дээр хийсэн хэлцлийн гүйцэтгэлийн баталгааг хангах; * Биржийн арилжаанд оролцогчдын ёс зүйн хэм хэмжээ, ёс зүйн дүрмийг боловсруулах. == Дэлхийн хөрөнгийн биржүүд == 2010 оны 12-р сарын 31-ний өдрийн зах зээлийн үнэлгээгээр хамгийн том 18 хөрөнгийн бирж (триллион ам. доллараар) * NYSE Euronext - 15,970 доллар * NASDAQ - 4,931 доллар * [[Токиогийн хөрөнгийн бирж]] - 3827 доллар * [[Лондоны хөрөнгийн бирж]] - 3613 доллар * [[Шанхайн Хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн бирж]] - 2717 доллар * Хонг Конгийн хөрөнгийн бирж - 2711 доллар * Торонтогийн хөрөнгийн бирж - 2170 доллар * [[Бомбейн Хөрөнгийн Бирж|Бомбейн хөрөнгийн бирж]] - 1631 доллар * Энэтхэгийн үндэсний хөрөнгийн бирж - 1596 доллар * Сан-Паулогийн хөрөнгийн бирж (Бовеспа), Бразил - 1545 доллар * [[Австралийн хөрөнгийн бирж]] - 1454 доллар * Франкфуртын хөрөнгийн бирж (Deutsche Börse) - 1429 доллар * Нордикийн хөрөнгийн биржийн групп (Копенхаген, Хельсинки, Исланд, Стокхольм, Таллин, Вильнюс) - 1311 доллар * Швейцарийн бирж - 1229 доллар * Мадридын хөрөнгийн бирж (BME Испанийн биржүүд) - 1171 доллар * Солонгосын бирж - 1091 доллар * Москвагийн банк хоорондын валютын бирж - 0.949 доллар * Йоханнесбургийн хөрөнгийн бирж - 0,925 доллар [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:Хувьцааны зах зээл]] f097eg13n5a7w35xgg5nda6xp8n0uxm 868173 868172 2026-09-02T08:12:51Z Chongkian 21163 868173 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын хөрөнгийн бирж]]]] '''Хөрөнгийн бирж''' буюу '''Үнэт цаасны бирж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Stock exchange,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bourse,'' [[Герман хэл|герман]]''. Börse,'' [[Япон хэл|япон]]''. 証券取引所'') - маклер буюу арилжааны зуучлагч болон арилжаа эрхлэгч нарын [[хувьцаа]], [[бонд]] болон бусад санхүүгийн хэрэгсэл зэрэг [[Үнэт цаас|үнэт цаасыг]] худалдан авч, зарж борлуулах боломжтой зах зээл юм. Хөрөнгийн биржүүд мөн ийм үнэт цаас, хэрэгсэл, хөрөнгийн үйл ажиллагааг гаргах, эргүүлэн авах, түүний дотор орлого, [[ногдол ашиг]] төлөх нөхцөлөөр хангаж болно. Хөрөнгийн бирж дээр арилжаалагддаг үнэт цаасанд бүртгэлтэй компанийн гаргасан хувьцаа, хамтын сан, дериватив, нэгдсэн хөрөнгө оруулалтын бүтээгдэхүүн, бонд зэрэг багтана. Хөрөнгийн биржүүд нь ихэвчлэн "тасралтгүй дуудлага худалдааны" зах зээл хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд худалдан авагч, худалдагч нар арилжааны төв гэх мэт төв хэсэгт нээлттэй арилжаа хийх, эсвэл санхүүгийн гүйлгээг боловсруулах цахим систем ашиглан гүйлгээ хийдэг байна. Тодорхой хөрөнгийн бирж дээр үнэт цаас арилжаалахын тулд үнэт цаасыг тэнд бүртгүүлэх ёстой. Баримт бичгийг хадгалах төвлөрсөн газар ихэвчлэн байдаг ч орчин үеийн зах зээлүүд цахим харилцаа холбооны сүлжээг ашиглаж хурдыг нэмэгдүүлж, гүйлгээний зардлыг бууруулах давуу талыг өгдөг тул биет байршилтай арилжаа улам бүр багасаж байна. Бирж дээр арилжаа хийх нь биржийн гишүүн брокероор хязгаарлагддаг. Сүүлийн жилүүдэд цахим харилцаа холбооны сүлжээ, альтернатив арилжааны систем, "харанхуй усан сан" ([[Англи хэл|англи]]. ''Dark pool'') зэрэг төрөл бүрийн арилжааны газрууд уламжлалт хөрөнгийн биржээс арилжааны ихэнх хэсгийг холдуулж байна. == Түүх == Венецичүүд энэ салбарт тэргүүлэгч байсан бөгөөд бусад засгийн газруудаас үнэт цаасны арилжаа хийж эхэлсэн анхны хүмүүс байсан ч Энэтхэгтэй хувийн худалдаа хийгээгүй байсан. Мөн Италичууд "Торгоны зам"-тай хуурай газар холбогдоогүй. Хуурай замын худалдааны боломжит замын дагуу Ариун Ромын эзэн хаан II Фредерик 1241 онд Монгол Бат хаан (Алтан Орд)-ы довтолгоог зогсоосон юм. Корпорацын хувьцааг анх хэзээ арилжаалсан талаар эрдэмтэд санал нэгтэй байдаггүй. == Хөрөнгийн биржийн зорилт == * Үнэт цаасыг анхны эзэмшигчид нь худалдах, хоёрдогч дахин худалдах боломжтой төвлөрсөн байршлаар хангах; * Тэнцвэрт солилцооны үнийг тогтоон тодорхойлох; * Түр зуурын чөлөөт хөрөнгийг хуримтлуулах, өмчлөх эрхийг шилжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх; * Биржийн арилжааны ил тод, нээлттэй байдлыг хангах; * Арбитраар хангах; * Бирж дээр хийсэн хэлцлийн гүйцэтгэлийн баталгааг хангах; * Биржийн арилжаанд оролцогчдын ёс зүйн хэм хэмжээ, ёс зүйн дүрмийг боловсруулах. == Дэлхийн хөрөнгийн биржүүд == 2010 оны 12-р сарын 31-ний өдрийн зах зээлийн үнэлгээгээр хамгийн том 18 хөрөнгийн бирж (триллион ам. доллараар) * NYSE Euronext - 15,970 доллар * NASDAQ - 4,931 доллар * [[Токиогийн хөрөнгийн бирж]] - 3827 доллар * [[Лондоны хөрөнгийн бирж]] - 3613 доллар * [[Шанхайн Хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн бирж]] - 2717 доллар * Хонг Конгийн хөрөнгийн бирж - 2711 доллар * Торонтогийн хөрөнгийн бирж - 2170 доллар * [[Бомбейн Хөрөнгийн Бирж|Бомбейн хөрөнгийн бирж]] - 1631 доллар * Энэтхэгийн үндэсний хөрөнгийн бирж - 1596 доллар * Сан-Паулогийн хөрөнгийн бирж (Бовеспа), Бразил - 1545 доллар * [[Австралийн хөрөнгийн бирж]] - 1454 доллар * Франкфуртын хөрөнгийн бирж (Deutsche Börse) - 1429 доллар * Нордикийн хөрөнгийн биржийн групп (Копенхаген, Хельсинки, Исланд, Стокхольм, Таллин, Вильнюс) - 1311 доллар * Швейцарийн бирж - 1229 доллар * Мадридын хөрөнгийн бирж (BME Испанийн биржүүд) - 1171 доллар * Солонгосын бирж - 1091 доллар * Москвагийн банк хоорондын валютын бирж - 0.949 доллар * Йоханнесбургийн хөрөнгийн бирж - 0,925 доллар [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:Хувьцааны зах зээл]] pkuy4452kjwwhfgzhj5omd74lh91env Олон улсын оюун ухааны музей 0 143786 868184 853137 2026-09-02T08:24:20Z Chongkian 21163 868184 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Intellectual Museum.jpg|thumb|Олон улсын оюун ухааны музей]] '''Олон улсын оюун ухааны музей''' нь 1990 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдөр байгуулагдсан, Монголын анхны хувийн музей юм. == Түүхэн тойм == Олон улсын оюун ухааны музейд нийт 130 гаруй улс орны оюун ухааны 11000 бүтээл тавигдсан байдаг. Тэдгээрийг үндсэн 15 зүйл ангид хуваан байршуулсан бөгөөд үзэгчид зөвхөн үзэх биш хүрч, тоглож ойлгож мэдрэх боломжтой байдаг нь тус музейн онцлог юм. Олон улсын оюун ухааны [[музей]]<nowiki/>г үүсгэн байгуулагч [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|МУСГЗ]], шилдэг [[зохион бүтээгч]] [[Зандраагийн Түмэн-Өлзий|З.Түмэн-Өлзий]] нь хамгийн олон [[шатар]] бүтээсэн хүн гэдгээр Гиннесийн амжилт эзэмшдэг. == Гадаад холбоос == *[https://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=13 Олон улсын оюун ухааны музей] *[https://www.facebook.com/internationalintellectualmuseum/?locale=mn_MN Оюун Ухааны Олон Улсын Музей] *[https://ikon.mn/n/2cgs Хамгийн олон шатар бүтээсэн анхны хүн бол Гиннест бичигдлээ] *[https://www.iqmuseum.mn/mn/museum Музейн тухай] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Mongolia-stub}} {{museum-stub}} o6q9w1xawyprpxlx786pkg22m0fyo97 Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг 0 146583 868130 867639 2026-09-02T00:31:22Z Zorigt 49 868130 wikitext text/x-wiki [[Файл:First Central Hospital of Mongolia.jpg|thumb|Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг]] '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотын]] [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] байрладаг улсын эмнэлэг юм. == Түүх == Тус эмнэлэг 1925 оны 10 дугаар сарын 25-нд "Ардын эмнэлэг" нэртэйгээр Европ эмнэлгийн 8, лам ёсны төвөд эмнэлгийн 7, нийт 15 ортой, 1 орос, 3 монгол эмчтэйгээр Улаанбаатарт нээгдсэн байна. Ардын эмнэлгийг 1935 оноос Клиникийн эмнэлэг болгон өргөжүүлсэн ба хөгжлийн он жилүүдэд өнөөгийн эрүүл мэндийн салбарт тэргүүлж буй олон эмнэлэг тус эмнэлгээс салбарлан гарсан ажээ. Тус эмнэлэг нь 1971 онд Чехословак улсын тусламжаар баригдсан 24656 м<sup>2</sup> талбай бүхий 240 ортой, эмнэлгийн байртай болсон. Улсын Клиникийн Төв Эмнэлгийн нэрийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 07 дугаар сарын 04 -ний өдрийн 231 тоот тогтоолоор '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' болгон өөрчилсөн байна. 2020 оны 1-р сард клиник судалгаа, сургалтын төвөө нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 January 2020 |title=State Central First Hospital opens clinical research and training center |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/213581 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6-р сард амбулаторийн эмийн сангаа нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=9 June 2020 |title=First hospital pharmacy opens at State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/227880 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6 сарын 22-нд эрүүл мэндийг дэмжих төв, оношилгоо, эмчилгээний төв нээгджээ. <ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 June 2020 |title=Health Promotion Center opens at the State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/229212 |access-date=8 January 2025}}</ref> == Хүчин чадал == Тус эмнэлэг нийт 568 ортой бөгөөд 800 орчим ажилтантай.<ref name="VF Match">{{Cite web |title=First Central Hospital |url=https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 |access-date=8 January 2025 |website=VF Match}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://www.unte.moh.gov.mn/ Албан ёсны хуудас] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]] 6gj82anr8f119970a8dtgmcjukr900r Кайлаш уул 0 148142 868132 867644 2026-09-02T01:01:01Z Zorigt 49 868132 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kailash north.JPG|thumb|337x337px|Кайлаш уул]] '''Кайлаш уул''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] གངས་རིན་པོ་ཆེ) нь БНХАУ-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] [[Нгари тойрог|Нгари тойрогт]] орших уул юм. Энэ нь Төвөдийн өндөрлөгийн баруун хэсэгт, Трансхималайн Гандисе Шан нуруунд оршдог. Кайлаш уулын оргил нь [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Балба|Балбын]] баруун уулзварын ойролцоо 6,638 м (21,778 фут) өндөрт байрладаг. Кайлаш уул нь [[Манасаровар нуур|Манасаровар]] болон [[Ракшастал нуур|Ракшастал]] нууруудын ойролцоо байрладаг. [[Инд мөрөн|Инд]], Сутлеж, Брахмапутра, Гагхара гэсэн дөрвөн гол тус бүс нутгаас эх авдаг. Энэ уулыг Бон, Буддизм, Хинду, Жайн гэсэн дөрвөн шашны итгэгчид энэхүү ер бусын уулыг "дэлхийн зүрх", "дэлхийн тэнхлэг" гэж үзэж сүсгэлдэг. [[Файл:MtKailash location.png|thumb|565x565px|Кайлаш уулын байршлын газрын зураг]] Төрөл бүрийн бүлгүүд ууланд мөргөл үйлддэг бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө [[Манасаровар нуур]] руу явган аялал хийж, уулыг тойрон аялдаг. Ууланд өмнө нь уулчид судалгаа хийж байсан ч ууланд амжилттай авирсан тохиолдол бүртгэгдээгүй байна. Хятадын засгийн газар шашны ач холбогдолтой тул ууланд авирахыг хориглосон юм. == Нэршил == Энэ уулыг [[Санскрит хэл|санскрит хэлээр]] "Кайласа" (कैलास; var. Kailāśa कैलाश) гэж нэрлэдэг. Энэ үг нь "болор" гэсэн утгатай "kelāsa" (केलास) гэдэг үгнээс гаралтай байж магадгүй гэж үздэг. Сарат Чандра Дас Төвөд-Англи толь бичигтээ Санскрит хэлний 'кай ла ка' (Вайли: kai la ca) гэдэг үгийг уулыг тэмдэглэхэд ашигладаг гэжээ. Энэ уулыг Ганг Ринбүүчи ([[Төвөд хэл|төвөд:]] གངས་རིན་པོ་ཆེ་; хялбаршуулсан хятад: 冈仁波齐峰; уламжлалт хятад: 岡仁波齊峰) эсвэл нутгийн "Ганг Тисе" гэж нэрлэдэг. Ганг Ринбүүчи гэдэг нь "цаст эрдэнэ уул" гэсэн утгатай бөгөөд Канг (эсвэл Ганг) гэдэг төвөд үг нь цагаан уул (цасан оргил) гэсэн утгатай бөгөөд ринбүүчи гэдэг нь "үнэт" гэсэн хүндэтгэлийн утгатай. Ганг Тисе гэдэг нь "мөст уул эсвэл сэрүүн" гэсэн утгатай. == Авиралт == 2000 онд Испанийн экспедиц Кайлаш ууланд авирах зөвшөөрлийг Хятадын эрх баригчдаас нэлээд их үнээр худалдаж авчээ. Тус баг уулын бэлд бааз байгуулсан боловч хэзээ ч хөл тавьж чадаагүй юм. Мянга мянган мөргөлчид экспедицийн замыг хаасан. Далай лам, НҮБ, хэд хэдэн томоохон олон улсын байгууллагууд, дэлхий даяарх сая сая сүсэгтнүүд Кайлаш ууланд авирахыг эсэргүүцэн жагсаж, испаничууд төлөвлөгөөнөөсөө татгалзахад хүрчээ. rtmj8b34mfb0p7fgqdc8hersdssooyo Брахмапутра мөрөн 0 148143 868133 867646 2026-09-02T01:03:15Z Zorigt 49 868133 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg|thumb|438x438px|Брахмапутра мөрөн газрын зураг дээр]] '''Брахмапутра мөрөн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 雅鲁藏布江, [[Төвөд хэл|төвөд]]. ''ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།'', [[Хинди хэл|хинди]]. ''ব্ৰহ্মপুত্ৰ'', [[Бенгал хэл|бенг]]. ''ব্রহ্মপুত্র,'' [[Англи хэл|англи]]''. Brahmaputra River'') - [[Хятад]]<nowiki/>ын Төвөд, [[Энэтхэг|Энэтхэгийн]] умард нутаг, [[Бангладеш|Бангладешийн]] нутаг дэвсгэрээр урсдаг гол. [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] хамгийн том зүүн цутгал бөгөөд Өмнөд Азийн хамгийн том усан замын нэг. == Нэршил == Улс тус бүрт өөр нэртэй байдаг: Төвөдөд Мацуанг буюу Цанпо гэж нэрлэдэг; Хималайн нурууг дайран өнгөрдөг хэсгийг Сианг, Диханг гэж нэрлэдэг; Энэтхэгт Брахмапутра, Бангладешт Жамуна гэж нэрлэдэг байна. Энэтхэг голын нэр нь [[Санскрит хэл|санскрит хэлээр]] "Брахмагийн хүү" гэсэн утгатай ажээ. == Газар зүй == Брахмапутра мөрний урт нь 2896 км, сав газрын талбай нь 651,000 км² орчим юм. Голын сав газрыг Хятад (50.5%), Энэтхэг (33.6%), Бангладеш (8.1%), Бутан (7.8%) гэсэн 4 улс хувааж эзэлдэг. Брахмапутра мөрний эх үүсвэр нь [[Гималайн нуруу|Гималайн нурууны]] хойд налуу, [[Кайлаш уул|Кайлаш уулын]] өмнөд налуугаас урсаж, 4872 м-ийн өндөрт нийлдэг Жангзи, Чема-Юндунг голууд юм. Эндээс Брахмапутра мөрөн болж, Хималайн нурууны бэлийг даган 1100 гаруй км үргэлжилдэг. 74znzmax4hbxi2bmgnszf24oj5wi285 Англи-Оросын хэлэлцээр (1907) 0 148145 868134 867656 2026-09-02T01:05:46Z Zorigt 49 868134 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Russo-British Pact in 1907.jpg|thumb|275x275px|Иран дахь Орос, Их Британийн нөлөөллийн хүрээ]] '''1907 оны Англи-Оросын хэлэлцээр''' буюу '''Англи-Оросын конвенц''' ({{langx|ru|Англо-русское соглашение 1907 года}}, {{langx|en|Anglo-Russian Convention}}) 1907 оны 8-р сарын 31-нд Санкт-Петербург хотод Оросын Гадаад хэргийн сайд [[Александр Извольский]], Орос дахь Их Британийн Элчин сайд [[Артур Николсон]] нар гарын үсэг зурсан [[олон улсын гэрээ]] юм. Энэ Хэлэлцээрээр Төв Азид Оросын эзэнт гүрэн болон Британийн эзэнт гүрний нөлөөллийн хүрээг тодорхойлж Ази дахь "Их тоглоом"-ыг зогсоож, [[Антанта гурвалсан холбоо|Антанта гурвалсан холбоог]] байгуулах нөхцөл бүрдсэн юм. Мөн уг Хэлэлцээрээр Берлинээс Багдад хүртэл төмөр зам барьж, суларсан Османы эзэнт гүрэнтэй холбоотон болно гэж заналхийлж байсан Германы эзэнт гүрнийг тойрох Англи-Оросын ашиг сонирхол нийлж байсан юм. [[Файл:Map Iran 1900-en.png|thumb|278x278px|1900 оны Ираны газрын зураг]] Энэхүү хэлэлцээрийн дагуу Орос улс Афганистан дахь Британийн нөлөөн доорх хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрч, Афганистаны эмиртэй шууд харилцаа тогтоохгүй байхаар тохиролцсон. Өөрөөр хэлбэл Их Британи Персийн умард нутгийн хэрэгт оролцохгүй байхаа амласан бөгөөд Орос улс өмнөд Персийг Британийн нөлөөллийн хүрээний нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн байна. [[Төвөд]] Чин улсын эзэн хаанд үнэнч байх тангараг өргөөгүй, Хятадын эрх мэдлийг үгүйсгэсэн ч хоёр тал Төвөдөд Хятадын бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч, хяналтаа тогтоох аливаа оролдлогоос татгалзсан. Төвөдийн эрх баригчид энэ конвенцыг үгүйсгэсэн байна. == Хүчингүй болсон == 1917 оны 12-р сарын 3-нд Зөвлөлтийн засгийн газар уг гэрээг дангаараа хүчингүй болгосон. 1918 оны 1-р сарын 27-нд Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын газраас Персийн Түр хамаарагч рүү Зөвлөлтийн засгийн газрын шийдвэрийг баталгаажуулсан ноот бичиг илгээжээ. mzra060mhnisifs7ce481be3zh4ajtr Олон улсын гэрээ 0 148146 868135 867657 2026-09-02T01:07:19Z Zorigt 49 868135 wikitext text/x-wiki '''Олон улсын гэрээ''' ({{langx|en|Treaty}}) - [[Олон улсын эрх зүй|Олон улсын эрх зүйгээр]] зохицуулагддаг тусгаар тогтносон улсууд хооронд эсвэл бусад олон улсын эрх зүйн этгээдүүд (үүнд олон улсын байгууллагууд орно) хоорондын олон улсын хэлэлцээр юм. Гэрээ гэдэг нь бусад нэр томьёоны хамт олон улсын хэлэлцээр, протокол, тохиролцоо, конвенц, пакт, ноот бичиг солилцох гэж нэрлэж болно; гэсэн хэдий ч зөвхөн талуудад хууль ёсны дагуу хүчин төгөлдөр баримт бичгийг олон улсын эрх зүйн дагуу гэрээ гэж үзнэ. Гэрээ нь хоёр талын (хоёр улсын хооронд) эсвэл олон талт (хоёроос дээш улсыг хамарсан) байж болно. Олон улсын гэрээ бол олон улсын эрх зүйн хамгийн чухал эх сурвалжуудын нэг юм. Олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг ихэнх томоохон соёл иргэншил ямар нэгэн хэлбэрээр ашиглаж ирсэн бөгөөд орчин үед улам бүр түгээмэл болж, илүү боловсронгуй болсон юм. 19-р зууны эхэн үед дипломат харилцаа, гадаад бодлого, олон улсын эрх зүйн хөгжил нь гэрээний өргөн хэрэглээгээр тусгагдсан байв. 20-р зуунд [[Гэрээний эрх зүйн тухай Венийн конвенц]] (VCLT) нь гэрээ байгуулах, өөрчлөх, тайлбарлах, цуцлах, маргаан болон зөрчлийг шийдвэрлэх дүрмийг тогтоосноор эдгээр практикийг тогтоосон. Гэрээг бүх хэлэлцээрт оролцогч талуудын хэлээр эсвэл тэдгээрийн тохиролцсон нэг буюу хэд хэдэн хэлээр үйлдэнэ. Олон улсын байгууллагуудын хүрээнд байгуулсан гэрээг эдгээр байгууллагуудын албан ёсны хэлээр үйлдэнэ. Гэрээ нь гарын үсэг зурсан өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр болж болох эсвэл нэмэлт тухайн улсын дотоодын журам (соёрхон батлах гэх мэт)-ыг тусгаж болно. Соёрхон батлах тохиолдолд уг журмыг биелүүлснийг баталгаажуулсан баримт бичгийг солилцсоны дараа хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлдэг. 69qwxgx2jnqz4d32xlkhh5roj1aklnk Гэрээний эрх зүйн тухай Венийн конвенц 0 148150 868136 867674 2026-09-02T01:14:23Z Zorigt 49 868136 wikitext text/x-wiki '''1969 оны Гэрээний эрх зүйн тухай Венийн конвенц''' ({{langx|en|Vienna Convention on the Law of Treaties}}) нь улс хоорондын гэрээ байгуулах, хүчин төгөлдөр болох, хэрэглэх, цуцлах, тайлбарлах, дагаж мөрдөхтэй холбоотой олон улсын эрх зүйн үндсэн дүрмийг тогтоосон олон улсын конвенц юм. Энэхүү конвенцыг НҮБ-ын Олон улсын эрх зүйн комисс боловсруулж, 1969 онд Австрийн [[Вена]] хотод гарын үсэг зурсан. 1980 онд хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд одоогоор 116 улс оролцогч улстай юм. Улс орнуудын хооронд бичгээр байгуулсан гэрээнд хамаарна. Улс орнууд ба олон улсын байгууллагуудын хооронд, эсвэл олон улсын байгуулагуудын хооронд байгуулсан гэрээг Улс орнууд болон олон улсын байгууллагуудын хоорондын гэрээний тухай буюу Олон улсын байгууллагуудын хоорондын гэрээний тухай 1986 оны Венийн конвенцоор зохицуулдаг. 1986 оны конвенц болон олон улсын заншлын эрх зүйн хамт 1969 оны Венийн гэрээний тухай конвенц нь олон улсын гэрээний эрх зүйн хамгийн чухал эх сурвалж болдог юм. mz3z24f2n6lz445f3ocqt6x73jkz8q0 Өвөр Монголын багшийн их сургууль 0 148152 868139 867699 2026-09-02T01:32:18Z Zorigt 49 868139 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын багшийн их сургууль''' (товч. '''ӨМБИС'''; {{langx|zh|内蒙古师范大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia Normal University}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот]]од байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1952 онд байгуулагдсан. Энэ нь Өвөр Монголд багш бэлтгэдэг гол сургуулиудын нэг юм. [[Файл:Honder College Main Gate.jpg|thumb|Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн харьяа Хондер коллежийн үүд, Хөх хот]] == Түүх == Тус сургууль 1952 онд Улаан хотод '''Өвөр Монголын багшийн дээд сургууль''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1954 онд сургуулийг Хөх хот руу нүүлгэж, улмаар 1982 онд нэрийг нь '''Өвөр Монголын багшийн их сургууль''' болгон өөрчилсөн. 2000 онд Өвөр Монголын боловсролын дээд сургууль нэгдсэн. 2006 онд докторын зэрэг олгох эрх авжээ. == Бүтэц == Тус сургууль Хөх хотын Сайхан дүүрэг болон Шэнлэ дэх хоёр кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Боловсролын сургууль *Монгол судлалын сургууль *Утга зохиолын сургууль *Түүх, соёлын сургууль *Гадаад хэлний сургууль *Математик, байгалийн ухааны сургуулиуд == Эх сурвалж == *[https://www.imnu.edu.cn/xxgk/xxjj.htm Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн албан ёсны танилцуулга] *[https://www.imnu.edu.cn Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн цахим хуудас] 076mocwnwim0o01s2i89141oltozuma 868140 868139 2026-09-02T01:32:32Z Zorigt 49 868140 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын багшийн их сургууль''' (товч. '''ӨМБИС'''; {{langx|zh|内蒙古师范大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia Normal University}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот]]од байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1952 онд байгуулагдсан. Энэ нь Өвөр Монголд багш бэлтгэдэг гол сургуулиудын нэг юм. [[Файл:Honder College Main Gate.jpg|thumb|Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн харьяа Хондер коллежийн үүд, Хөх хот]] == Түүх == Тус сургууль 1952 онд Улаан хотод '''Өвөр Монголын багшийн дээд сургууль''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1954 онд сургуулийг Хөх хот руу нүүлгэж, улмаар 1982 онд нэрийг нь '''Өвөр Монголын багшийн их сургууль''' болгон өөрчилсөн. 2000 онд Өвөр Монголын боловсролын дээд сургууль нэгдсэн. 2006 онд докторын зэрэг олгох эрх авжээ. == Бүтэц == Тус сургууль Хөх хотын Сайхан дүүрэг болон Шэнлэ дэх хоёр кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Боловсролын сургууль *Монгол судлалын сургууль *Утга зохиолын сургууль *Түүх, соёлын сургууль *Гадаад хэлний сургууль *Математик, байгалийн ухааны сургуулиуд == Эх сурвалж == *[https://www.imnu.edu.cn/xxgk/xxjj.htm Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн албан ёсны танилцуулга] *[https://www.imnu.edu.cn Өвөр Монголын багшийн их сургуулийн цахим хуудас] l96jyh6uq5mxrbmfd1fwo2wnxi21nw4 Өвөр Монголын үндэстний их сургууль 0 148153 868141 867949 2026-09-02T01:36:58Z Zorigt 49 868141 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын үндэстний их сургууль''' (товч. '''ӨМҮИС'''; {{langx|zh|内蒙古民族大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia University for Nationalities}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот|Тунляо]] хотод байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1958 онд үүсэлтэй. 2000 онд гурван сургууль нэгдэн одоогийн нэрээр байгуулагдсан. [[Файл:Location_of_Tongliao_Prefecture_within_Inner_Mongolia_(China).png|thumb|Сургууль байрлах Тунляо хот, Өвөр Монгол]] == Түүх == Тус сургуулийн үндэс 1958 онд Тунляод байгуулагдсан багш, эмнэлэг, мал аж ахуйн сургуулиудаас эхэлсэн. Дараа нь эдгээр сургуулиуд '''Өвөр Монголын үндэстний багшийн дээд сургууль''', '''Өвөр Монголын монгол анагаах ухааны дээд сургууль''', '''Жирим мал аж ахуйн дээд сургууль''' болон өргөжсөн. 2000 онд гурвыг нь нэгтгэж '''Өвөр Монголын үндэстний их сургууль''' байгуулсан. 1998 онд магистр, 2021 онд доктор олгох эрх авсан. == Бүтэц == Тус сургууль Холингол болон Шармөрөн гэсэн хоёр кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Монгол судлалын сургууль *Монгол анагаах ухааны сургууль *Боловсролын сургууль *Утга зохиол, түүхийн сургууль *Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн сургууль *Анагаах ухааны сургууль == Эх сурвалж == *[https://web.archive.org/web/20200510195202/https://www.imun.edu.cn/ Өвөр Монголын үндэстний их сургуулийн цахим хуудас] c4dguwwrs7l6bcnfmcybpd3vd3cbev1 Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургууль 0 148154 868142 867701 2026-09-02T01:38:49Z Zorigt 49 868142 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургууль''' (товч. '''ӨМХААИС'''; {{langx|zh|内蒙古农业大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia Agricultural University}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот]]од байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1952 онд үүсэлтэй. 1999 онд одоогийн нэрээр байгуулагдсан. [[Файл:Imau-campus-library.jpg|thumb|Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургуулийн номын сан]] == Түүх == 1952 онд Хөхх отод '''Өвөр Монголын мал эмнэлэг, мал аж ахуйн дээд сургууль''' байгуулагдсан. Энэ нь Өвөр Монголын анхны бакалаврын сургуулиудын нэг юм. 1958 онд '''Өвөр Монголын ойн дээд сургууль''' байгуулагдсан. 1960 онд мал эмнэлэг, мал аж ахуйн сургуулийг '''Өвөр Монголын хөдөө, мал аж ахуйн дээд сургууль''' гэж нэрлэжээ. 1999 онд хөдөө, мал аж ахуй болон ойн хоёр сургуулийг нэгтгэж '''Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургууль''' болгосон байна. == Бүтэц == Тус сургуулийн үндсэн кампус Хөх хотын Сайхан дүүрэгт байрлана. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Мал аж ахуйн сургууль *Мал эмнэлгийн сургууль *Хөдөө аж ахуйн сургууль *Ойн сургууль *Байгаль орчин, экологийн сургууль *Хүнсний шинжлэх ухааны сургууль == Эх сурвалж == *[https://www.imau.edu.cn/ndgk.htm Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургуулийн албан ёсны танилцуулга] *[https://www.imau.edu.cn Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургуулийн цахим хуудас] 81ygvd84e8uso15putfr5gbpyd5qcg4 Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль 0 148155 868143 867948 2026-09-02T01:41:02Z Zorigt 49 868143 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль''' (товч. '''ӨМАУИС'''; {{langx|zh|内蒙古医科大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia Medical University}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот]]од байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1956 онд байгуулагдаж, 2012 онд одоогийн нэрээ авжээ. [[Файл:Location of Hohhot Prefecture within Inner Mongolia (China).png|thumb|Сургууль байрлах Хөххот хот]] == Түүх == Тус сургууль 1956 онд '''Өвөр Монголын анагаах ухааны дээд сургууль''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1958 онд ӨМӨЗО-ны харьяанд шилжсэн. 1978 онд магистрант элсүүлж эхэлсэн. 1981 онд магистр олгох эрх авсан. 2012 онд нэрийг нь '''Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургууль''' болгон өөрчилсөн. 2018 онд доктор олгох эрх авсан. == Бүтэц == Тус сургууль Хөх хотод Алтаншан, Шинхуа, Шилийн гол гэсэн гурван кампустай. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Үндсэн анагаах ухааны сургууль *Монгол анагаах ухааны сургууль *Эмийн сургууль *Хятад анагаах ухааны сургууль *Нийгмийн эрүүл мэндийн сургууль *Сувилахуйн сургууль == Эх сурвалж == *[https://web.archive.org/web/20200424090631/https://www.immu.edu.cn/ Өвөр Монголын анагаах ухааны их сургуулийн цахим хуудас] q2o3vck6gt8qp2cmn6ibb936an8lzhc Өвөр Монголын шинжлэх ухаан технологийн их сургууль 0 148156 868144 867704 2026-09-02T01:43:18Z Zorigt 49 868144 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын шинжлэх ухаан технологийн их сургууль''' (товч. '''ӨМШУТИС'''; {{langx|zh|内蒙古科技大学}}; {{langx|en|Inner Mongolia University of Science and Technology}}) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот]]од байрлах төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль 1956 оноос үүсэлтэй. 2003 онд одоогийн нэрээ авсан. [[Файл:Location of Baotou Prefecture within Inner Mongolia (China).png|thumb|Сургууль байрлах Бугат хот]] == Түүх == 1956 онд Бугат хотод төмөрлөг болон барилгын сургууль байгуулагдсан. 1958 онд тэдгээрийг нэгтгэж '''Бугатын политехник дээд сургууль''' болгосон бол 1960 онд нэрийг нь '''Бугатын төмөрлөгийн дээд сургууль''' гэж өөрчилжээ. 1998 онд ӨМӨЗО-ны харьяанд шилжсэн. 2000 онд нүүрсний сургууль нэгдэж, улмаар 2003 онд '''Өвөр Монголын шинжлэх ухаан технологийн их сургууль''' болсон. 2013 онд доктор олгох эрх авсан. == Бүтэц == Тус сургууль Бугатын Хүндулун дүүрэгт байрлана. Үндсэн сургууль, коллежуудад дараах нэгжүүд багтана: *Металлургийн сургууль *Уул уурхайн сургууль *Материал судлалын сургууль *Механик инженерчлэлийн сургууль *Ховор шороо, материалын сургууль *Барилга, архитектурын сургууль == Эх сурвалж == *[https://www.imust.edu.cn/xxgk/xqgl.htm Өвөр Монголын шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн албан ёсны танилцуулга] *[https://www.imust.edu.cn Өвөр Монголын шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн цахим хуудас] l1ilb3g2d7kkvn33gt6blq3va251oou Ангилал:Самарра 14 148205 868115 2026-09-01T20:03:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Samarra|Самарра}} {{cat main}} [[Ангилал:Салах эд Дин мужийн суурин]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Иракийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Ирак суурингаар]]" 868115 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Samarra|Самарра}} {{cat main}} [[Ангилал:Салах эд Дин мужийн суурин]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Иракийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Ирак суурингаар]] ragnvunecakdkvr26kkb5tf0ukrcio0 Ангилал:Басра 14 148206 868119 2026-09-01T20:23:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Basra|Басра}} {{catmain}} [[Ангилал:Басра мужийн суурин]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Ирак суурингаар]]" 868119 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Basra|Басра}} {{catmain}} [[Ангилал:Басра мужийн суурин]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Ирак суурингаар]] 25xuq8e6gmdwshfgfe8gmlaiz164p23 Ангилал:Койне Грек-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл 14 148207 868125 2026-09-01T20:40:36Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Эртний Грек-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]]" 868125 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Эртний Грек-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] hje3x51diq6ygsbcoi0m66kotvb300p Ангилал:Еврей хэлний IPA-тай хуудас 14 148208 868126 2026-09-01T20:41:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{hidden category}}" 868126 wikitext text/x-wiki {{hidden category}} jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6 Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам 0 148209 868163 2026-09-02T08:03:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == К..." 868163 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == Киргизийн Засгийн газраас 2012 онд төсөл хэрэгжүүлж [[ЮНЕСКО]]-гийн дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 9-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд  анхны "Нүүдэлчдийн дэлхийн их наадам"-ыг Киргиз улсын Иссык Күл мужийн Чолпон-Ата хотод анх зохион байгуулсан юм байна. Уг наадамд Тэмцээнд Азербайжан, Австри, Афганистан, Беларусь, Бразил, Герман, Казахстан, Киргизстан, Литва, Монгол, Орос, АНУ, Тажикистан, Туркменистан, Турк, Узбекистан, Франц, Швед, Өмнөд Солонгос гэсэн 19 орны 583 тамирчин 10 төрлийн спортын тэмцээнд оролцож, соёлын хөтөлбөрт нь 1200 хүн оролцсон байна. Энэхүү наадмын тухай нэвтрүүлэг 230 сая хүнд хүрч байжээ. == 2016 оны Наадам == Нүүдэлчдийн их наадам хоёр дахь удаагаа 2016 оны 9-р сарын 3-наас 8-ны хооронд мөн Иссык Күл нуурын хөвөө Чолпон-Ата хотод болж 80 орны 1200 тамирчин 26 төрлийн тэмцээнд оролцсон бөгөөд 500 сая хүнд уг наамдын талаархи мэдээ, сурвалжлага хүрчээ. == 2018 оны Наадам == Чолпон-Ата хотод нээлтээ гурав дахь удаагийн Дэлхийн нүүдэлчдийн их наадам 2018 оны 9-р сарын 2-8-нд болж 66 орны 3000 тамирчин угсаатны спортын 37 төрлөөр хүч, авхаалж самбаагаа сорисон байна. Энэ удаагийн тэмцээнийг нийт 5 байршилд зохион байгуулсан байна. Дэлхийн нүүдэлчдийн энэ удаагийн наадамд Монгол улсаас тамирчид болон хэвлэл мэдээллийн салбарынхан болон "Монгол комтюмс" компанийнхан оролцсон ажээ. == 2022 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн дөрөв дэх наадам 2022 оны 9-р сарын 29-нөөс 10-р сарын 2-ны хооронд Туркийн Изник ​​хотод болж 102 орны 3000 гаруй тамирчин 13 спортын төрөлд өрсөлдсөн. == 2024 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн тав дахь наадам 2024 оны 9-р сарын 8-наас 13-ны хооронд Казахстаны нийслэл Астана хотод зохион байгуулагдсан бөгөөд 89 орны 2500 орчим тамирчин оролцсон байна. == 2026 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн зургаа дахь наадам 2026 оны 9-р сарын 1-8-ны хооронд Киргизийн нийслэл Бишкек хотод 113 орны тамирчин, албан ёсны 3,500 гаруй хүн оролцов. Баг тамирчид нүүдэлчин угсаатны болон уламжлалт спортын 43 төрөлд хурд хүч, авхаалж самбаагаа сорихоор цуглав. Монгол улсаас спортын 27 төрөлд 47 тамирчин, нийт 135 төлөөлөгч оролцож, үндэсний спорт, нүүдэлчин соёл, өв уламжлалаа таниулсан. Наадамд Монголын Үндэсний бөхөөс гадна Киргизийн алыш, курош, Туркийн ашыртмалы аба гуреши, Туркменистаны гореш, Тажикистаны гүштини милли кабарканди, Азербайжаны гюлеш бөхийн төрөл багтсан. Мөн Оросын самбо, Татарстаны кореш, Казахстаны казах курес, Узбекистаны кураш, Ираны пахлавани, Солонгосын шрим, Японы сумо, Якутын хабсагай зэрэг уламжлалт бөхийн төрлөөр өрсөлдөв. 3ml30nhlchqljqbdpfk21i4cevo0ncp 868167 868163 2026-09-02T08:07:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 868167 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == Киргизийн Засгийн газраас 2012 онд төсөл хэрэгжүүлж [[ЮНЕСКО]]-гийн дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 9-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд  анхны "Нүүдэлчдийн дэлхийн их наадам"-ыг Киргиз улсын Иссык Күл мужийн Чолпон-Ата хотод анх зохион байгуулсан юм байна. Уг наадамд Тэмцээнд Азербайжан, Австри, Афганистан, Беларусь, Бразил, Герман, Казахстан, Киргизстан, Литва, Монгол, Орос, АНУ, Тажикистан, Туркменистан, Турк, Узбекистан, Франц, Швед, Өмнөд Солонгос гэсэн 19 орны 583 тамирчин 10 төрлийн спортын тэмцээнд оролцож, соёлын хөтөлбөрт нь 1200 хүн оролцсон байна. Энэхүү наадмын тухай нэвтрүүлэг 230 сая хүнд хүрч байжээ. == 2016 оны Наадам == Нүүдэлчдийн их наадам хоёр дахь удаагаа 2016 оны 9-р сарын 3-наас 8-ны хооронд мөн Иссык Күл нуурын хөвөө Чолпон-Ата хотод болж 80 орны 1200 тамирчин 26 төрлийн тэмцээнд оролцсон бөгөөд 500 сая хүнд уг наамдын талаархи мэдээ, сурвалжлага хүрчээ. == 2018 оны Наадам == Чолпон-Ата хотод нээлтээ гурав дахь удаагийн Дэлхийн нүүдэлчдийн их наадам 2018 оны 9-р сарын 2-8-нд болж 66 орны 3000 тамирчин угсаатны спортын 37 төрлөөр хүч, авхаалж самбаагаа сорисон байна. Энэ удаагийн тэмцээнийг нийт 5 байршилд зохион байгуулсан байна. Дэлхийн нүүдэлчдийн энэ удаагийн наадамд Монгол улсаас тамирчид болон хэвлэл мэдээллийн салбарынхан болон "Монгол комтюмс" компанийнхан оролцсон ажээ. == 2022 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн дөрөв дэх наадам 2022 оны 9-р сарын 29-нөөс 10-р сарын 2-ны хооронд Туркийн Изник ​​хотод болж 102 орны 3000 гаруй тамирчин 13 спортын төрөлд өрсөлдсөн. == 2024 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн тав дахь наадам 2024 оны 9-р сарын 8-наас 13-ны хооронд Казахстаны нийслэл [[Астана]] хотод зохион байгуулагдсан бөгөөд 89 орны 2500 орчим тамирчин оролцсон байна. Монголын 66 тамирчин 16 төрөлд өрсөлдөж, 5 мөнгө, 9 хүрэл медаль хүртсэн байна. == 2026 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн зургаа дахь наадам 2026 оны 9-р сарын 1-8-ны хооронд Киргизийн нийслэл [[Бишкек]] хотод 113 орны тамирчин, албан ёсны 3,500 гаруй хүн оролцов. Баг тамирчид нүүдэлчин угсаатны болон уламжлалт спортын 43 төрөлд хурд хүч, авхаалж самбаагаа сорихоор цуглав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад болж буй Шанхайн хамтын ажиллагааны гишүүн орнуудын Дээд хэмжээний уулзалтын өргөтгөсөн хуралдаанд оролцох үеэрээ “Дэлхийн нүүдэлчдийн VI их наадам”-ын нээлтэд хүндэт зочноор оролцсон байна. Монгол улсаас спортын 27 төрөлд 47 тамирчин, нийт 135 төлөөлөгч оролцож, үндэсний спорт, нүүдэлчин соёл, өв уламжлалаа таниулсан. Наадамд Монголын Үндэсний бөхөөс гадна Киргизийн алыш, курош, Туркийн ашыртмалы аба гуреши, Туркменистаны гореш, Тажикистаны гүштини милли кабарканди, Азербайжаны гюлеш бөхийн төрөл багтсан. Мөн Оросын самбо, Татарстаны кореш, Казахстаны казах курес, Узбекистаны кураш, Ираны пахлавани, Солонгосын шрим, Японы сумо, Якутын хабсагай зэрэг уламжлалт бөхийн төрлөөр өрсөлдөв. 4gjgfy9slhzh70i7pqxkue14oh4fen6