Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 992 868272 845010 2026-09-03T03:50:03Z ~2026-47780-01 107231 zob bichsen 868272 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = | logo = [[Файл:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt=White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.]] | logocaption = [[Википедиагийн лого]], хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг | screenshot = [[Файл:Www.wikipedia screenshot (2021).png|border|300px|alt=Википедиагийн нүүр хуудас]] | caption = Төслийн өөр өөр хэлүүд дээрх хувилбаруудаас тогтох Википедиагийн портал сайт.]] | collapsible = yes | caption = Википедиагийн олон хэл дээр бичигдсэн портал сайтын зураг | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | type of organization = [[Ашгийн бус]] | location = [[Майами]], [[Флорида]] | type = [[Интернэт]] [[нэвтэрхий толь|нэвтэрхий толины]] төсөл | language = идэвхитэй 257 хувилбар (нийт 278) | registration = шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичих, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) | owner = [[Викимедиа сан]] ([[ашгийн бус]]) | author = [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сангэр]]<ref name=Sidener>{{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|work=The San Diego Union-Tribune|accessdate=2006-10-15}}</ref> | launch date = [[2001]] оны [[1 сарын 15]] | commercial = үгүй | alexa = {{increase}} 8 (2011 оны 1 сарын байдлаар)<ref name="AlexaStats">{{Cite web|url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t|title=Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org|publisher=Alexa Internet|accessdate=2010-05-22|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|url-status=dead}}</ref> | current status = Идэвхитэй | slogan = Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь | content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} and [[GFDL]] dual-license }} '''Википедиа''' ({{lang-en|Wikipedia}}) — Америкийн [[Викимедиа сан]] хэмээх төрийн бус байгууллагын [[сервер]] дээр хадгалагдсан, хэн ч хувь нэмэрлэж, хянан шүүж, засаж шинэчилж болох, нийтийн хэрэглээний [[интернет|цахим]] '''[[нэвтэрхий толь]]''' юм. Википедиа дэлхийн хамгийн их ашиглагддаг арван [[вебсайт|цахим талбар]]т багтдаг бөгөөд олон сая хүнд энгийн мэдлэгийн сурвалж бичиг болдог. [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сэнгер]] хоёр удирдан 2001 оны 1 сарын 15-нд [[Англи Википедиа|англи хэлээр]] анхлан гаргасан ба удалгүй [[олон хэлтэй байх|олон хэлээр]] бичигдэх сүлжээ болж өдгөө [[Тусгай:SiteMatrix|291 хэл бичгээр]] Википедиа нээгдэж, хамгийн ихдээ 5 сая, бүгд [[meta:List of Wikipedias#Grand Total|37 сая]] хуудас өгүүлэл бичигдээд байна. 2014 оны статистикт дурдсанаар сар бүр 500 сая хүн, 18 тэрбум удаа тус сайтын хуудсыг нээж харж baisan Википедиа олон хүнд тус болж талархлыг хүлээж, мөн олон хүнээс [[Википедиагийн тухай шүүмжлэл|сөрөг шүүмж]] авч байгаа. == Нэр == Хавай хэлний «'''''wiki'''wiki''» (түргэн), англи хэлний «''encyclo'''pedia'''''» (нэвтэрхий толь) гэсэн хоёр үгний нийлэмж юм. == Түүх == [[Зураг:Jimbo-wales---fosdem-2005-modified-version.jpg|thumb|left|140px|Жимми Уэйлс]] Америкийн ''Bomis'' компанийн захирал Жимми Уэйлс англи хэлээр нийтээр засч болох цахим нэвтэрхий толь бүтээхийг зорьсныг ерөнхий хянан тохиолдуулагч Ларри Сэнгер гүйцэлдүүлжээ. [[2000 он]]ы [[3 сарын 9]]-нд ''Nupedia'' нэрээр эхэлсэн төсөл [[2001 он]]ы [[1 сарын 15]]-нд өнөөгийн Википедиа болж өөрчлөгдсөн юм. Эхэндээ дан англи хэлнийх байхдаа ''www.wikipedia.com'' хаягтай байсан бол олон хэлнийх болоод 2002 оноос хойш ''www.wikipedia.org'' хаягтай болсон. 2001 оны 8-р сард 8000 өгүүлэл, 2001 оны төгсгөлд 18 хэлээр 20000 өгүүлэл бичигдээд байв. 2002 онд 26, 2003 онд 46, 2004 онд 161 хэлний Википедиа нээгдсэн байв. 2007 онд хамгийн том сан болох англи хэлний хувилбар нь сая өгүүлэлтэй болж байсан ба 15-р зууны «[[Юнлөгийн их тэмдэглэл]]»-ээс илүү зүйл бичигдсэн нэвтэрхий толь болж дэлхийн дээд амжилт тогтоожээ. 2009 оноос эхлээд Википедиад хувь нэмэрлэгч хүний тоо аажим буурч эхэлсэн. 2013 оны нэгэн судалгаагаар 2007 онтой харьцуулахад хувь нэмэрлэгчийнхээ 1/3-ийг алдсан гэжээ. Нэг талаар үүнд олон сая хэрэглэгчтэй хэлнээ өгүүлэх зүйлийн тоо гүйцэж ханаж буй нь нөлөөлөв. == Дүрэм журам == === Үндсэн таван ойлголт === {{гол|Wikipedia:Дүрэм}} * Википедиа бол нэвтэрхий толь юм (мэдээ, сонин сэтгүүл, зар сурталчилгаа болгохгүй байх) * Википедиад хөндлөнгийн хүний нүдээр бичнэ (нийтээр хүлээн зөвшөөрөх, илэрхий үнэн зүйлсийг тоочих) * Википедиаг хэн ч бичиж, засварлаж, түгээж болно (зохиогчийн эрх зөрчсөн бол Википедиад байх ёсгүй) * Хувь нэмэрлэгч, засварлагч нар эвтэй байна (хэрэв нөгөө Викичинтэйгээ санаа зөрөлдвөл соёлч, ухаалаг хэлэлцэнэ) * Википедиа хөдлөшгүй зүйл биш (бодлого журамтай, түүхийг хадгалж байдаг учраас алдааг засах боломжтой) === Бусад зүйлээс салгаж үзэх === {{гол|Wikipedia:Википедиа нь ... биш}} * Википедиа — толь бичиг биш (үгийн утга, орчуулга, тайлбарын тухай товч бичих бол [[Вики толь]]д бичнэ). * Википедиа — файлын сан биш (хэрвээ зураг, дуу дүрсийн талаар бол [[Викимедиа агуулах]]ад оруулна) * Википедиа — мэдээ сураг өгөх газар биш (үүнийг хийхийг хүсвэл [[Вики мэдээ]]д бичнэ) * Википедиа — хувийн үзэл бодол, онол, судалгаа, нээлт, санал бодлоо илэрхийлэх талбар биш * Википедиа — хувийн хэлэлцүүлэг, хөөрөлдөх газар, блог биш ==Шүүмжлэл== {{гол|Википедиагийн тухай шүүмжлэл}} Википедиаг хүмүүс ихээр хэрэглэхийн хэрээр Википедиагийн өгүүллийн үнэн эсэхэд шүүмжлэлтэй хандах болсон. Америкийн нэгэн сэтгүүлч Википедиа дахь мэдээллийг «үнэн, тал нь үнэн, худал» гэж гурван хэсэг болгон үзсэн байдаг. Аливаа шүүмжлэгч нар Википедиагийн хуудсыг хэн ч хэзээ ч засварлаж болдог нь түүнд итгэх итгэлийг алдагдуулж байна гэдэг. Ялангуяа эрдэм шинжилгээ, эмнэлгийн мэргэжлийн дутмаг мэдээ Википедиад орсоноор буруу мэдээ уншигчид очих эрсдэлтэй. == Монгол хувилбар == 2015 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар: {| class="wikitable" ! Д/д!! Ялгах нэр !! Хэл бичиг !! Хаяг !! Үүссэн огноо !! Өгүүллийн тоо !! Хэрэглэгчийн тоо | |- | 1 || Буриад Википедиа || [[буриад аялга|буриад]], [[кирилл үсэг|кирилл]] || [http://bxr.wikipedia.org bxr.wikipedia.org] || 2006.02 || [https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Тусхай:Статистика&action=raw 1,461] || 6,696 |- | 2|| [[Монгол Википедиа]] || [[Монгол хэл|монгол]], [[кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл]] || [http://mn.wikipedia.org mn.wikipedia.org] || 2004.02.29 || 15,032 || 37,023 |- | 3 || Халимаг Википедиа || [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг]], [[кирилл үсэг|кирил]] || [http://xal.wikipedia.org xal.wikipedia.org] || — ||[https://xal.wikipedia.org/w/index.php?title=Көдлхнә:Статистика&action=raw 2,019] || 5,443 |- | - || ''төсөл'' || [[Монгол хэл|монгол]], [[Монгол бичиг|монгол]] || ''[http://Wp/mvf/Sedvüüd Wp/mvf/Sedvüüd]'' || — || — || — |} == Бусад хувилбар == {{аятайханхайрцаг |өнгө = 3 |тэмдэг = Wikipedia-logo.png |хэмжээ = 30 |нэр = Бусад хэлээр |зай = 0.5em 0.5em 0.5em 0.5em |бие = {{Wikipedialang-2014}} |хормой = [[m:List of Wikipedias|бүх хэл]] '''·''' [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_coordination олон хэлтэй ажиллах] '''·''' [[m:Meta:Language proposal policy|шинэ хэлээр Википедиа эхлүүлэх]] </div></p><noinclude> }} == Мөн үзэх == * [[Анциклопедиа]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [http://www.wikipedia.org Википедиагийн нүүр хуудас] * [https://web.archive.org/web/20160329215514/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMN.htm Монгол Википедиагийн статистик] [[Ангилал:Википедиа| ]] [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Вики]] [[Ангилал:Онлайн нэвтэрхий толь]] 001v7fqt9e33lfxddup5p8g9d7v7lj7 868273 868272 2026-09-03T03:51:09Z ~2026-47780-01 107231 zov bichseen 868273 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = | logo = [[Файл:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt=White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.]] | logocaption = [[Википедиагийн лого]], хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг | screenshot = [[Файл:Www.wikipedia screenshot (2021).png|border|300px|alt=Википедиагийн нүүр хуудас]] | caption = Төслийн өөр өөр хэлүүд дээрх хувилбаруудаас тогтох Википедиагийн портал сайт.]] | collapsible = yes | caption = Википедиагийн олон хэл дээр бичигдсэн портал сайтын зураг | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | type of organization = [[Ашгийн бус]] | location = [[Майами]], [[Флорида]] | type = [[Интернэт]] [[нэвтэрхий толь|нэвтэрхий толины]] төсөл | language = идэвхитэй 257 хувилбар (нийт 278) | registration = шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичих, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) | owner = [[Викимедиа сан]] ([[ашгийн бус]]) | author = [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сангэр]]<ref name=Sidener>{{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|work=The San Diego Union-Tribune|accessdate=2006-10-15}}</ref> | launch date = [[2001]] оны [[1 сарын 15]] | commercial = үгүй | alexa = {{increase}} 8 (2011 оны 1 сарын байдлаар)<ref name="AlexaStats">{{Cite web|url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t|title=Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org|publisher=Alexa Internet|accessdate=2010-05-22|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|url-status=dead}}</ref> | current status = Идэвхитэй | slogan = Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь | content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} and [[GFDL]] dual-license }} '''Википедиа''' ({{lang-en|Wikipedia}}) — Америкийн [[Викимедиа сан]] хэмээх төрийн бус байгууллагын [[сервер]] дээр хадгалагдсан, хэн ч хувь нэмэрлэж, хянан шүүж, засаж шинэчилж болох, нийтийн хэрэглээний [[интернет|цахим]] '''[[нэвтэрхий толь]]''' юм. Википедиа дэлхийн хамгийн их ашиглагддаг арван [[вебсайт|цахим талбар]]т багтдаг бөгөөд олон сая хүнд энгийн мэдлэгийн сурвалж бичиг болдог. [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сэнгер]] хоёр удирдан 2001 оны 1 сарын 15-нд [[Англи Википедиа|англи хэлээр]] анхлан гаргасан ба удалгүй [[олон хэлтэй байх|олон хэлээр]] бичигдэх сүлжээ болж өдгөө [[Тусгай:SiteMatrix|291 хэл бичгээр]] Википедиа нээгдэж, хамгийн ихдээ 5 сая, бүгд [[meta:List of Wikipedias#Grand Total|37 сая]] хуудас өгүүлэл бичигдээд байна. 2014 оны статистикт дурдсанаар сар бүр 500 сая хүн, 18 тэрбум удаа тус сайтын хуудсыг нээж харж baisan Википедиа олон хүнд тус болж талархлыг хүлээж, мөн олон хүнээс [[Википедиагийн тухай шүүмжлэл|сөрөг шүүмж]] авч байгаа. == Нэр == Хавай хэлний «'''''wiki'''wiki''» (түргэн), англи хэлний «''encyclo'''pedia'''''» (нэвтэрхий толь) гэсэн хоёр үгний нийлэмж юм. == Түүх == [[Зураг:Jimbo-wales---fosdem-2005-modified-version.jpg|thumb|left|140px|Жимми Уэйлс]] Америкийн ''Bomis'' компанийн захирал Жимми Уэйлс англи хэлээр нийтээр засч болох цахим нэвтэрхий толь бүтээхийг зорьсныг ерөнхий хянан тохиолдуулагч Ларри Сэнгер гүйцэлдүүлжээ. [[2000 он]]ы [[3 сарын 9]]-нд ''Nupedia'' нэрээр эхэлсэн төсөл [[2001 он]]ы [[1 сарын 15]]-нд өнөөгийн Википедиа болж өөрчлөгдсөн юм. Эхэндээ дан англи хэлнийх байхдаа ''www.wikipedia.com'' хаягтай байсан бол олон хэлнийх болоод 2002 оноос хойш ''www.wikipedia.org'' хаягтай болсон. 2001 оны 8-р сард 8000 өгүүлэл, 2001 оны төгсгөлд 18 хэлээр 20000 өгүүлэл бичигдээд байв. 2002 онд 26, 2003 онд 46, 2004 онд 161 хэлний Википедиа нээгдсэн байв. 2007 онд хамгийн том сан болох англи хэлний хувилбар нь сая өгүүлэлтэй болж байсан ба 15-р зууны «[[Юнлөгийн их тэмдэглэл]]»-ээс илүү зүйл бичигдсэн нэвтэрхий толь болж дэлхийн дээд амжилт тогтоожээ. 2009 оноос эхлээд Википедиад хувь нэмэрлэгч хүний тоо аажим буурч эхэлсэн. 2013 оны нэгэн судалгаагаар 2007 онтой харьцуулахад хувь нэмэрлэгчийнхээ 1/3-ийг алдсан гэжээ. Нэг талаар үүнд олон сая хэрэглэгчтэй хэлнээ өгүүлэх зүйлийн тоо гүйцэж ханаж буй нь нөлөөлөв. == Дүрэм журам == === Үндсэн таван ойлголт === {{гол|Wikipedia:Дүрэм}} * wikipedia бол нэвтэрхий толь юм (мэдээ, сонин сэтгүүл, зар сурталчилгаа болгохгүй байх) * Википедиад хөндлөнгийн хүний нүдээр бичнэ (нийтээр хүлээн зөвшөөрөх, илэрхий үнэн зүйлсийг тоочих) * Википедиаг хэн ч бичиж, засварлаж, түгээж болно (зохиогчийн эрх зөрчсөн бол Википедиад байх ёсгүй) * Хувь нэмэрлэгч, засварлагч нар эвтэй байна (хэрэв нөгөө Викичинтэйгээ санаа зөрөлдвөл соёлч, ухаалаг хэлэлцэнэ) * Википедиа хөдлөшгүй зүйл биш (бодлого журамтай, түүхийг хадгалж байдаг учраас алдааг засах боломжтой) === Бусад зүйлээс салгаж үзэх === {{гол|Wikipedia:Википедиа нь ... биш}} * Википедиа — толь бичиг биш (үгийн утга, орчуулга, тайлбарын тухай товч бичих бол [[Вики толь]]д бичнэ). * Википедиа — файлын сан биш (хэрвээ зураг, дуу дүрсийн талаар бол [[Викимедиа агуулах]]ад оруулна) * Википедиа — мэдээ сураг өгөх газар биш (үүнийг хийхийг хүсвэл [[Вики мэдээ]]д бичнэ) * Википедиа — хувийн үзэл бодол, онол, судалгаа, нээлт, санал бодлоо илэрхийлэх талбар биш * Википедиа — хувийн хэлэлцүүлэг, хөөрөлдөх газар, блог биш ==Шүүмжлэл== {{гол|Википедиагийн тухай шүүмжлэл}} Википедиаг хүмүүс ихээр хэрэглэхийн хэрээр Википедиагийн өгүүллийн үнэн эсэхэд шүүмжлэлтэй хандах болсон. Америкийн нэгэн сэтгүүлч Википедиа дахь мэдээллийг «үнэн, тал нь үнэн, худал» гэж гурван хэсэг болгон үзсэн байдаг. Аливаа шүүмжлэгч нар Википедиагийн хуудсыг хэн ч хэзээ ч засварлаж болдог нь түүнд итгэх итгэлийг алдагдуулж байна гэдэг. Ялангуяа эрдэм шинжилгээ, эмнэлгийн мэргэжлийн дутмаг мэдээ Википедиад орсоноор буруу мэдээ уншигчид очих эрсдэлтэй. == Монгол хувилбар == 2015 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар: {| class="wikitable" ! Д/д!! Ялгах нэр !! Хэл бичиг !! Хаяг !! Үүссэн огноо !! Өгүүллийн тоо !! Хэрэглэгчийн тоо | |- | 1 || Буриад Википедиа || [[буриад аялга|буриад]], [[кирилл үсэг|кирилл]] || [http://bxr.wikipedia.org bxr.wikipedia.org] || 2006.02 || [https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Тусхай:Статистика&action=raw 1,461] || 6,696 |- | 2|| [[Монгол Википедиа]] || [[Монгол хэл|монгол]], [[кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл]] || [http://mn.wikipedia.org mn.wikipedia.org] || 2004.02.29 || 15,032 || 37,023 |- | 3 || Халимаг Википедиа || [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг]], [[кирилл үсэг|кирил]] || [http://xal.wikipedia.org xal.wikipedia.org] || — ||[https://xal.wikipedia.org/w/index.php?title=Көдлхнә:Статистика&action=raw 2,019] || 5,443 |- | - || ''төсөл'' || [[Монгол хэл|монгол]], [[Монгол бичиг|монгол]] || ''[http://Wp/mvf/Sedvüüd Wp/mvf/Sedvüüd]'' || — || — || — |} == Бусад хувилбар == {{аятайханхайрцаг |өнгө = 3 |тэмдэг = Wikipedia-logo.png |хэмжээ = 30 |нэр = Бусад хэлээр |зай = 0.5em 0.5em 0.5em 0.5em |бие = {{Wikipedialang-2014}} |хормой = [[m:List of Wikipedias|бүх хэл]] '''·''' [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_coordination олон хэлтэй ажиллах] '''·''' [[m:Meta:Language proposal policy|шинэ хэлээр Википедиа эхлүүлэх]] </div></p><noinclude> }} == Мөн үзэх == * [[Анциклопедиа]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [http://www.wikipedia.org Википедиагийн нүүр хуудас] * [https://web.archive.org/web/20160329215514/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMN.htm Монгол Википедиагийн статистик] [[Ангилал:Википедиа| ]] [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Вики]] [[Ангилал:Онлайн нэвтэрхий толь]] 3wpi8fng02qgdszo4884mcifbradiu9 868284 868273 2026-09-03T05:46:17Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-47780-01|~2026-47780-01]] ([[User talk:~2026-47780-01|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 845010 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = | logo = [[Файл:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt=White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.]] | logocaption = [[Википедиагийн лого]], хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг | screenshot = [[Файл:Www.wikipedia screenshot (2021).png|border|300px|alt=Википедиагийн нүүр хуудас]] | caption = Төслийн өөр өөр хэлүүд дээрх хувилбаруудаас тогтох Википедиагийн портал сайт.]] | collapsible = yes | caption = Википедиагийн олон хэл дээр бичигдсэн портал сайтын зураг | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | type of organization = [[Ашгийн бус]] | location = [[Майами]], [[Флорида]] | type = [[Интернэт]] [[нэвтэрхий толь|нэвтэрхий толины]] төсөл | language = идэвхитэй 257 хувилбар (нийт 278) | registration = шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичих, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) | owner = [[Викимедиа сан]] ([[ашгийн бус]]) | author = [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сангэр]]<ref name=Sidener>{{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|work=The San Diego Union-Tribune|accessdate=2006-10-15}}</ref> | launch date = [[2001]] оны [[1 сарын 15]] | commercial = үгүй | alexa = {{increase}} 8 (2011 оны 1 сарын байдлаар)<ref name="AlexaStats">{{Cite web|url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t|title=Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org|publisher=Alexa Internet|accessdate=2010-05-22|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|url-status=dead}}</ref> | current status = Идэвхитэй | slogan = Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь | content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} and [[GFDL]] dual-license }} '''Википедиа''' ({{lang-en|Wikipedia}}) — Америкийн [[Викимедиа сан]] хэмээх төрийн бус байгууллагын [[сервер]] дээр хадгалагдсан, хэн ч хувь нэмэрлэж, хянан шүүж, засаж шинэчилж болох, нийтийн хэрэглээний [[интернет|цахим]] '''[[нэвтэрхий толь]]''' юм. Википедиа дэлхийн хамгийн их ашиглагддаг арван [[вебсайт|цахим талбар]]т багтдаг бөгөөд олон сая хүнд энгийн мэдлэгийн сурвалж бичиг болдог. [[Жимми Уэйлс]], [[Ларри Сэнгер]] хоёр удирдан 2001 оны 1 сарын 15-нд [[Англи Википедиа|англи хэлээр]] анхлан гаргасан ба удалгүй [[олон хэлтэй байх|олон хэлээр]] бичигдэх сүлжээ болж өдгөө [[Тусгай:SiteMatrix|291 хэл бичгээр]] Википедиа нээгдэж, хамгийн ихдээ 5 сая, бүгд [[meta:List of Wikipedias#Grand Total|37 сая]] хуудас өгүүлэл бичигдээд байна. 2014 оны статистикт дурдсанаар сар бүр 500 сая хүн, 18 тэрбум удаа тус сайтын хуудсыг нээж харж байв. Википедиа олон хүнд тус болж талархлыг хүлээж, мөн олон хүнээс [[Википедиагийн тухай шүүмжлэл|сөрөг шүүмж]] авч байгаа. == Нэр == Хавай хэлний «'''''wiki'''wiki''» (түргэн), англи хэлний «''encyclo'''pedia'''''» (нэвтэрхий толь) гэсэн хоёр үгний нийлэмж юм. == Түүх == [[Зураг:Jimbo-wales---fosdem-2005-modified-version.jpg|thumb|left|140px|Жимми Уэйлс]] Америкийн ''Bomis'' компанийн захирал Жимми Уэйлс англи хэлээр нийтээр засч болох цахим нэвтэрхий толь бүтээхийг зорьсныг ерөнхий хянан тохиолдуулагч Ларри Сэнгер гүйцэлдүүлжээ. [[2000 он]]ы [[3 сарын 9]]-нд ''Nupedia'' нэрээр эхэлсэн төсөл [[2001 он]]ы [[1 сарын 15]]-нд өнөөгийн Википедиа болж өөрчлөгдсөн юм. Эхэндээ дан англи хэлнийх байхдаа ''www.wikipedia.com'' хаягтай байсан бол олон хэлнийх болоод 2002 оноос хойш ''www.wikipedia.org'' хаягтай болсон. 2001 оны 8-р сард 8000 өгүүлэл, 2001 оны төгсгөлд 18 хэлээр 20000 өгүүлэл бичигдээд байв. 2002 онд 26, 2003 онд 46, 2004 онд 161 хэлний Википедиа нээгдсэн байв. 2007 онд хамгийн том сан болох англи хэлний хувилбар нь сая өгүүлэлтэй болж байсан ба 15-р зууны «[[Юнлөгийн их тэмдэглэл]]»-ээс илүү зүйл бичигдсэн нэвтэрхий толь болж дэлхийн дээд амжилт тогтоожээ. 2009 оноос эхлээд Википедиад хувь нэмэрлэгч хүний тоо аажим буурч эхэлсэн. 2013 оны нэгэн судалгаагаар 2007 онтой харьцуулахад хувь нэмэрлэгчийнхээ 1/3-ийг алдсан гэжээ. Нэг талаар үүнд олон сая хэрэглэгчтэй хэлнээ өгүүлэх зүйлийн тоо гүйцэж ханаж буй нь нөлөөлөв. == Дүрэм журам == === Үндсэн таван ойлголт === {{гол|Wikipedia:Дүрэм}} * Википедиа бол нэвтэрхий толь юм (мэдээ, сонин сэтгүүл, зар сурталчилгаа болгохгүй байх) * Википедиад хөндлөнгийн хүний нүдээр бичнэ (нийтээр хүлээн зөвшөөрөх, илэрхий үнэн зүйлсийг тоочих) * Википедиаг хэн ч бичиж, засварлаж, түгээж болно (зохиогчийн эрх зөрчсөн бол Википедиад байх ёсгүй) * Хувь нэмэрлэгч, засварлагч нар эвтэй байна (хэрэв нөгөө Викичинтэйгээ санаа зөрөлдвөл соёлч, ухаалаг хэлэлцэнэ) * Википедиа хөдлөшгүй зүйл биш (бодлого журамтай, түүхийг хадгалж байдаг учраас алдааг засах боломжтой) === Бусад зүйлээс салгаж үзэх === {{гол|Wikipedia:Википедиа нь ... биш}} * Википедиа — толь бичиг биш (үгийн утга, орчуулга, тайлбарын тухай товч бичих бол [[Вики толь]]д бичнэ). * Википедиа — файлын сан биш (хэрвээ зураг, дуу дүрсийн талаар бол [[Викимедиа агуулах]]ад оруулна) * Википедиа — мэдээ сураг өгөх газар биш (үүнийг хийхийг хүсвэл [[Вики мэдээ]]д бичнэ) * Википедиа — хувийн үзэл бодол, онол, судалгаа, нээлт, санал бодлоо илэрхийлэх талбар биш * Википедиа — хувийн хэлэлцүүлэг, хөөрөлдөх газар, блог биш ==Шүүмжлэл== {{гол|Википедиагийн тухай шүүмжлэл}} Википедиаг хүмүүс ихээр хэрэглэхийн хэрээр Википедиагийн өгүүллийн үнэн эсэхэд шүүмжлэлтэй хандах болсон. Америкийн нэгэн сэтгүүлч Википедиа дахь мэдээллийг «үнэн, тал нь үнэн, худал» гэж гурван хэсэг болгон үзсэн байдаг. Аливаа шүүмжлэгч нар Википедиагийн хуудсыг хэн ч хэзээ ч засварлаж болдог нь түүнд итгэх итгэлийг алдагдуулж байна гэдэг. Ялангуяа эрдэм шинжилгээ, эмнэлгийн мэргэжлийн дутмаг мэдээ Википедиад орсоноор буруу мэдээ уншигчид очих эрсдэлтэй. == Монгол хувилбар == 2015 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар: {| class="wikitable" ! Д/д!! Ялгах нэр !! Хэл бичиг !! Хаяг !! Үүссэн огноо !! Өгүүллийн тоо !! Хэрэглэгчийн тоо | |- | 1 || Буриад Википедиа || [[буриад аялга|буриад]], [[кирилл үсэг|кирилл]] || [http://bxr.wikipedia.org bxr.wikipedia.org] || 2006.02 || [https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Тусхай:Статистика&action=raw 1,461] || 6,696 |- | 2|| [[Монгол Википедиа]] || [[Монгол хэл|монгол]], [[кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл]] || [http://mn.wikipedia.org mn.wikipedia.org] || 2004.02.29 || 15,032 || 37,023 |- | 3 || Халимаг Википедиа || [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг]], [[кирилл үсэг|кирил]] || [http://xal.wikipedia.org xal.wikipedia.org] || — ||[https://xal.wikipedia.org/w/index.php?title=Көдлхнә:Статистика&action=raw 2,019] || 5,443 |- | - || ''төсөл'' || [[Монгол хэл|монгол]], [[Монгол бичиг|монгол]] || ''[http://Wp/mvf/Sedvüüd Wp/mvf/Sedvüüd]'' || — || — || — |} == Бусад хувилбар == {{аятайханхайрцаг |өнгө = 3 |тэмдэг = Wikipedia-logo.png |хэмжээ = 30 |нэр = Бусад хэлээр |зай = 0.5em 0.5em 0.5em 0.5em |бие = {{Wikipedialang-2014}} |хормой = [[m:List of Wikipedias|бүх хэл]] '''·''' [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_coordination олон хэлтэй ажиллах] '''·''' [[m:Meta:Language proposal policy|шинэ хэлээр Википедиа эхлүүлэх]] </div></p><noinclude> }} == Мөн үзэх == * [[Анциклопедиа]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [http://www.wikipedia.org Википедиагийн нүүр хуудас] * [https://web.archive.org/web/20160329215514/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMN.htm Монгол Википедиагийн статистик] [[Ангилал:Википедиа| ]] [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Вики]] [[Ангилал:Онлайн нэвтэрхий толь]] 4w28c4ml7rohg1kcym2bj1p4geego1j 0 1944 868290 853054 2026-09-03T07:37:14Z Egzs 88168 868290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн}} {{For|Албан тушаалтнуудын жагсаалтын|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠷᠦᠩᠬᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠳ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | imagesize = 200px | incumbent = [[Ням-Осорын Учрал]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 3 сарын 31-нээс одоо хүртэл | department = [[Монголын улс төр|Монгол Улсын гүйцэтгэх засаглал]] | style = | type = [[Засгийн газрын тэргүүн]] | status = | member_of =[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence =[[Их Тэнгэр цогцолбор]] | seat = | nominator =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = | formation = 1912 оны 11 сар<br/>1990 оны 9 сарын 11 | first = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] (1912)<br/>[[Дашийн Бямбасүрэн]] (1990) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | salary = Жилийн 29,876,672 [[Төгрөг|₮]]/$ 8,453 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=209847&showType=1|title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй}}</ref> | website = {{URL|https://mongolia.gov.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |date=1992-01-13 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name=ЗГхууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |date=1993-05-06 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрөөс Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох тухай |date=2026-03-30 |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17436192712782 |website=legalinfo.mn |access-date=2026-04-12}}</ref> == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name=ЗГхууль /> *Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; *Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; *Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; *Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; *Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; *Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 |date=2020-12-24 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name=ЗГхууль /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуул]]иар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]ыг тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]г анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав]]ын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. == Ерөнхий сайд нар == {{See|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] <references /> == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] pild99ou73spo0f9mxbcv8ut81wap95 0 1945 868242 862058 2026-09-02T18:04:41Z Egzs 88168 868242 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}} {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Монгол Улсын Их Хурал<br>{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}} | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дэд дарга нар | дарга2 = | нам2 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<br />[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]) | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 126 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 280px | өнгөрсөн_сонгууль1 = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]] |seats1={{ubl|class=nowrap | '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)''' | {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68) | {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7) | {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) | '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)''' | {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) | {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) | {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1) }} | session_room = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg | хуран_чуулах_газар = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим<br>[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]] | цахим_хаяг = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn] |foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо: *78 суудал тойргоос *48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]<br>[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/'' == Монголын парламентын түүх == === Их хуралдай === [[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв. === 1914.04.12 === '''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв. === 1924.11.08 === [[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.<br>1924 он.]] [[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй. === 1940 он 6-р сар === Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв. === 1960.07.13 === [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв. === БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) === Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй. [[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]<br>1990 оны 6-р сар.]] 1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.<br>1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав. Үүнд: # Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн байнгын хороо, # Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, # Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ. === Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) === [[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.<br>1992 он.]] '''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна. Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: # Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, # Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, # Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, # Дотоод асуудлын байнгын хороо # Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, # Хурал, захиргааны байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, # Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.  === 1996-2000 === Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд, # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ. === 2000-2004 === [[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.<br>2000 он.]] Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав. 2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.  Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. === 2004-2008 === Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв. 2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно. Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.  === 2008-2012 === Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна. Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов. 2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм. 2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан. === 2012-2016 === [[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.<br>2014 оны 3-р сар.]] Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ. Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм. Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав. Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.  Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Өргөдлийн хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна. === 2016-2020 === Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа. === 2020-2024 === Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав. * Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо * Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо * Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо * Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо * Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо * Нийгмийн бодлогын байнгын хороо * Төрийн байгуулалтын байнгын хороо * Төсвийн байнгын хороо * Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо * Хууль зүйн байнгын хороо * Эдийн засгийн байнгын хороо Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон. === 2024-2028 === Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтөөр УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгосон бөгөөд 2024 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дүнгээр байгуулагдсан 126 гишүүн бүхий парламент анхны бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байна. == Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулиас == Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм. Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, * Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах, * Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах, * Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх, * Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх, * Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх, * Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх, * Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах, * Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм. :[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/] == Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх == [[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]] '''Хууль тогтоох бүрэн эрх''' * Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах * Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох * Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох * Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах * Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох * Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах * Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно. '''Сонгох, томилох эрх:''' * Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. * Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх * Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах * Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно. '''Хянан шалгах бүрэн эрх:''' * Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах. == Бүтэц == Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 126 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог. Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно. === Дарга === [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]] {| class="wikitable mw-collapsible" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7"| |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !12 |[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} === Дэд дарга === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |УИХ-ын бүлэг |- ! rowspan="3" |6 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Логийн Цог]] |2012 - 2016 | |МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл |- ! rowspan="3" |7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2016 - 2017 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2017 - 2020 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]] |2016 - 2020 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- ! rowspan="3" |8 |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2020 - 2023.02.06 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2023.02.06 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Салдангийн Одонтуяа]] |2020 - 2024 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- ! rowspan="3" |9 |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2024 - 2025.11.12 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] |2025.11.12 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] |2024 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |} : : == Үйл ажиллагаа == * '''Анхдугаар чуулган:''' Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна. * '''Ээлжит чуулган:''' Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана. * '''Ээлжит бус чуулган:''' Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна. * '''Онцгой чуулган:''' Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна. [[Файл:The Plenary session hall of the State Great Hural.JPG|thumb|302x302px|Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим. 2013 он.]] === Чуулганы зохион байгуулалт === ==== '''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан''' ==== :Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг. ==== '''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан''' ==== :Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг. ==== '''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''' ==== :Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг. ==== '''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан''' ==== :Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг. === Түүхэн бүрэлдэхүүн === : {{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}} <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable mw-collapsible" text-align:center" |- align=center !Сонгууль !Бүтэц<br>{{small|(эхлэх үед)}} !Дарга !Ерөнхий сайд !Сөрөг хүчний удирдагч ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;"| [[Монгол Ардын Нам|<span style="color:White;">МАХН<br>МАН</span>]] !! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|<span style="color:White;">МоАН<br>АХ Эвсэл<br>АН</span>]] !! style="background:purple; width:30px;"| <span style="color:White;">{{small|''Гурав дахь хүчин''}}</span> !! style="background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;"| {{small|''Бие даагч''}} |- | align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] | <small>([[Улсын Бага Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">13</span>:<span style="color:Purple;">6</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">31</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 50 |party3 = 31 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 6 |partycolor2 = Purple |party1 = 13 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} ---- <small>([[Ардын Их Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">23</span>:<span style="color:Purple;">63</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">343</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 429 |party3 = 344 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 63 |partycolor2 = Purple |party1 = 23 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<br><small>(1990-91)</small><br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1991-92)</small>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''УБХ(31)<br>УИХ(343)''' | style="background:lightpink;"| УБХ(13)<br>УИХ(23) | УБХ(6)<br>УИХ(12) | УБХ(-)<br>УИХ(51) |- | align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">4</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">70</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 70 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 4 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Нацагийн Багабанди]] | align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1992)</small><br>[[Даваадоржийн Ганболд]]<br><small>(1992-96)</small><br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br><small>(1996)</small><br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} | style="background:lightblue;" | '''70''' | style="background:lightpink;"| 4 | 1 | 1 |- | align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">50</span>:<span style="color:Purple;">1</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">25</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 25 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 1 |partycolor2 = Purple |party1 = 50 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(1996-98)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(1998)}}<br>[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>{{small|(1998-99)}}<br>''[[Ням-Осорын Туяа]]''<br>{{small|(1999)}}<br>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(1999-00)<br>([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1996-97)}}<br>[[Нацагийн Багабанди]]<br>{{small|(1997)}}<br>[[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1997-00)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | style="background:lightpink;"| 25 | style="background:lightgreen;"| '''50''' | 1 | - |- | align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">1</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">72</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 72 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 1 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]<br>{{small|(2000-01)}}<br>[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]<br>{{small|(2001-04)}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(2000)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2000-2002)}}<br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(2002-2004)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''72''' | style="background:lightpink;"| 1 | 2 | 1 |- | align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">35</span>:<span style="color:Purple;">4</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">37</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 37 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 4 |partycolor2 = Purple |party1 = 35 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(2004-05)}}<br>[[Цэндийн Нямдорж]]<br>{{small|(2005-07)}}<br>[[Данзангийн Лүндээжанцан]]<br>{{small|(2007-08)}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2004-06)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2006-07)}}<br>[[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2007-08)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | {{n/a}} | style="background:lightyellow;"| '''37''' | style="background:lightyellow;"| '''35''' | 1 | 3 |- | align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">28</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">45</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 45 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 28 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]] | align=left| [[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2008-09)}}<br>[[Сүхбаатарын Батболд]]<br>{{small|(2009-12)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2008)}}<br>[[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2008-12)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''45''' | style="background:lightpink;"| 28 | 2 | 1 |- | align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">33</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">27</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 27 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 33 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2012-14)}}<br>''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]<br>''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}<br>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]<br>{{small|(2014-16)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>{{small|(2012-13)}}<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2013-16)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightpink;"| 27 | style="background:lightyellow;"| '''33''' | style="background:lightyellow;"| '''13''' | 3 |- | align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">9</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">65</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 65 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 9 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2016-19)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2019-20)}} | align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]<br>{{small|(2016-17)}}<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2017-20)<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | rowspan="2" align="left" | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''65''' | style="background:lightpink;"| 9 | 1 | 1 |- | align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">11</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">62</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 62 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 11 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]] | align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2020-21)}}<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2021-24)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightblue;"| '''62''' | style="background:lightpink;"| 11 | 2 | 1 |- |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] |<small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">42</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">68</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 126 |party3 = 69 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 42 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Сандагийн Бямбацогт]]<br>{{small|(2026-''одоо'')}} | align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2026-''одоо'')<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]<br>{{small|(2023-25)}}<br>[[Одонгийн Цогтгэрэл]]<br>{{small|(2025-''одоо'')}}<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''68''' | style="background:lightpink;"|42 | 16 | 0 |}</div> == Хууль тогтоох үйл ажиллагаа == :[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?''''' :- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч :- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн :- Монгол Улсын Засгийн газар :'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ''' :'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ. :- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана. :- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. : :'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. :- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ. == Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар == Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. "Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламентын Тамгын газар" номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу. '''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:''' {| class="wikitable" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа |- ! 1 | [[Бяраагийн Чимид]] <small>(УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга)</small> | 1990 - 1992 |- ! 2 | [[Намсрайн Ренчиндорж]] || 1992 - 1996 |- ! 3 | [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999 |- ! 4 | [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001 |- !5 |[[Дааданхүүгийн Батбаатар]] |2001-2003 |- ! 6 | [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008 |- ! 7 | [[Данзангийн Сандаг-Очир]]|| 2008.05.20 - 2008.09.25 |- ! 8 | [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08 |- ! 9 | [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21 |- !10 | [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09 |- !11 | [[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] || 2019.05.09 - 2023.11.30 |- !12 | [[Дамдины Энхбат]] || 2023.11.30 - 2024.07.09 |- !13 | [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29 |- !14 |[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] |2025.11.29 - |} Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна. '''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023 |- | 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024 |- | 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025 |- |5. || [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026 |- |6. |[[Шаравын Хишигсүрэн]] |2026 оноос |}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагаа болох УИХ-ын чуулганы хуралдааныг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах чиг үүргийг Хуралдаан зохион байгуулах нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. '''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" |- | 1. || [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021 |- | 2. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022 |- | 3. || Дамдины Энхбат || 2022 - 2023 |- | 4. || Намсрайн Наранцогт || 2023 - 2025 |- |5. || [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 оноос |} == Цахим хуудас == * [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020] *ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү. *360⁰: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү. *Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү. == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]] k13cntcopa4nl9mfl8ku5vewn6736gw 868292 868242 2026-09-03T07:52:53Z Egzs 88168 868292 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}} {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Монгол Улсын Их Хурал<br>{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}} | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дэд дарга нар | дарга2 = | нам2 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<br />[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]) | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 126 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 280px | өнгөрсөн_сонгууль1 = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]] |seats1={{ubl|class=nowrap | '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)''' | {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68) | {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7) | {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) | '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)''' | {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) | {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) | {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1) }} | session_room = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg | хуран_чуулах_газар = Нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим<br>[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]] | цахим_хаяг = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn] |foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо: *78 суудал тойргоос *48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]<br>[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=[[Улсын Их Хурлын дарга]]|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд [[Хууль тогтоох эрх мэдэл|хууль тогтоох эрх мэдлийг]] гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална.<ref name=":0">{{Cite web |date=1992-01-13 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно.<ref name=":0" /> == Монголын парламентын түүх == === Их хуралдай === [[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв. === 1914.04.12 === Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв. === 1924.11.08 === [[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.<br>1924 он.]] [[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй. === 1940 он 6-р сар === Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв. === 1960.07.13 === [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү [[Ардын Их Хурал]] хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв. === БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) === Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй. [[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]<br>1990 оны 6-р сар.]] 1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.<br>1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав. Үүнд: # Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн байнгын хороо, # Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, # Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ. === Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) === [[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.<br>1992 он.]] '''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна. Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: # Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, # Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, # Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, # Дотоод асуудлын байнгын хороо # Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, # Хурал, захиргааны байнгын хороо, # Хууль зүйн байнгын хороо, # Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, # Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, # Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.  === 1996-2000 === Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд, # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв. 1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ. === 2000-2004 === [[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.<br>2000 он.]] Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав. 2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.  Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. === 2004-2008 === Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв. 2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно. Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.  === 2008-2012 === Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна. Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов. 2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм. 2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан. === 2012-2016 === [[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.<br>2014 оны 3-р сар.]] Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ. Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм. Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав. Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.  Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд: # Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо # Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо # Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо # Өргөдлийн хороо # Төрийн байгуулалтын хороо # Төсвийн хороо # Хууль зүйн хороо # Эдийн засгийн байнгын хороо Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна. === 2016-2020 === Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа. === 2020-2024 === Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав. * Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо * Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо * Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо * Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо * Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо * Нийгмийн бодлогын байнгын хороо * Төрийн байгуулалтын байнгын хороо * Төсвийн байнгын хороо * Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо * Хууль зүйн байнгын хороо * Эдийн засгийн байнгын хороо Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон. === 2024-2028 === Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтөөр УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгосон бөгөөд 2024 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дүнгээр байгуулагдсан 126 гишүүн бүхий парламент анхны бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байна. == Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулиас == Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2019 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын Сонгуулийн тухай хуулийг баталсан юм.<ref name=":1">{{Cite web |date=2019-12-20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/14869 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, * Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах, * Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах, * Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх, * Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх, * Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх, * Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх, * Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах, * Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.<ref name=":1" /> == Бүрэн эрх == [[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]] '''Хууль тогтоох бүрэн эрх''' * Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах * Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох * Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох * Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах * Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох * Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах * Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно. '''Сонгох, томилох эрх:''' * Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. * Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх * Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах * Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно. '''Хянан шалгах бүрэн эрх:''' * Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах. == Бүтэц == Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 126 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог. Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно. === Дарга === {{Main|Улсын Их Хурлын дарга}} [[Файл:Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg|thumb|Одоогийн Улсын Их Хурлын дарга: [[Сандагийн Бямбацогт]]]] [[Улсын Их Хурлын дарга]] нь УИХ-ын үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг юм. УИХ-ын даргыг УИХ-д суудалтай нам эвсэл нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгогддог.<ref name=":2">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !12 |[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} === Дэд дарга === Улсын Их Хурлын дэд даргыг Улсын Их Хурлын тухайн сонгуулийн дүнд бий болсон нам, эвслийн бүлэг тус бүрээс нэр дэвшүүлэн, илээр санал хурааж сонгоно. Хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол Улсын Их Хурлын дэд даргыг сонгох тухай тогтоол баталсанд тооцно. УИХ-ын тухай хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна өөрийнх нь хүсэлтээр, эсхүл нэр дэвшүүлсэн нам, эвслийн бүлгийн хүсэлтээр Улсын Их Хурлын дэд даргыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж, огцруулна.<ref name=":2" /> {| class="wikitable mw-collapsible" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |УИХ-ын бүлэг |- !1 |[[Жамбын Гомбожав]] |1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- ! rowspan="2" |2 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |1996 - 1998 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- |[[Догсомын Ганболд]] |1998 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- !3 |[[Жамсрангийн Бямбадорж]] |2000 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- ! rowspan="3" |4 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2004 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |[[Долоонжингийн Идэвхтэн]] |2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- |[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] |2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Эх орон–Ардчилал Эвсэл|Эх орон–Ардчилал]] [[Эх орон–Ардчилал Эвсэл|эвсэл]] |- ! rowspan="2" |5 |[[Гаваагийн Батхүү]] |2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |[[Нямаагийн Энхболд]] |2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- ! rowspan="3" |6 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Логийн Цог]] |2012 - 2016 | |МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл |- ! rowspan="3" |7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2016 - 2017 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2017 - 2020 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]] |2016 - 2020 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- ! rowspan="3" |8 |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2020 - 2023.02.06 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2023.02.06 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Салдангийн Одонтуяа]] |2020 - 2024 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- ! rowspan="3" |9 |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2024 - 2025.11.12 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] |2025.11.12 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] |2024 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |} === УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл === Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, Улсын Их Хурлын төсөв болон Улсын Их Хурлын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл Улсын Их Хурлын даргын дэргэд ажиллана.<ref name=":2" /> Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно.<ref name=":2" /> : == Үйл ажиллагаа == * '''Анхдугаар чуулган:''' Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна. * '''Ээлжит чуулган:''' Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана. * '''Ээлжит бус чуулган:''' Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна. * '''Онцгой чуулган:''' Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна. [[Файл:The Plenary session hall of the State Great Hural.JPG|thumb|302x302px|Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим. 2013 он.]] === Чуулганы зохион байгуулалт === ==== Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан ==== :Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 126 гишүүний олонх буюу 64-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг. ==== Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан ==== :Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг. ==== Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан ==== :Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг. ==== Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан ==== :Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг. === Түүхэн бүрэлдэхүүн === : {{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}} <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable mw-collapsible" text-align:center" |- align=center !Сонгууль !Бүтэц<br>{{small|(эхлэх үед)}} !Дарга !Ерөнхий сайд !Сөрөг хүчний удирдагч ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;"| [[Монгол Ардын Нам|<span style="color:White;">МАХН<br>МАН</span>]] !! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|<span style="color:White;">МоАН<br>АХ Эвсэл<br>АН</span>]] !! style="background:purple; width:30px;"| <span style="color:White;">{{small|''Гурав дахь хүчин''}}</span> !! style="background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;"| {{small|''Бие даагч''}} |- | align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] | <small>([[Улсын Бага Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">13</span>:<span style="color:Purple;">6</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">31</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 50 |party3 = 31 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 6 |partycolor2 = Purple |party1 = 13 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} ---- <small>([[Ардын Их Хурал]])<br><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">23</span>:<span style="color:Purple;">63</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">343</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 150 |total = 429 |party3 = 344 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 63 |partycolor2 = Purple |party1 = 23 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<br><small>(1990-91)</small><br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1991-92)</small>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''УБХ(31)<br>УИХ(343)''' | style="background:lightpink;"| УБХ(13)<br>УИХ(23) | УБХ(6)<br>УИХ(12) | УБХ(-)<br>УИХ(51) |- | align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">4</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">70</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 70 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 4 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Нацагийн Багабанди]] | align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align="left" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br><small>(1992)</small><br>[[Даваадоржийн Ганболд]]<br><small>(1992-96)</small><br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br><small>(1996)</small><br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} | style="background:lightblue;" | '''70''' | style="background:lightpink;"| 4 | 1 | 1 |- | align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">50</span>:<span style="color:Purple;">1</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">25</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 25 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 1 |partycolor2 = Purple |party1 = 50 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(1996-98)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(1998)}}<br>[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>{{small|(1998-99)}}<br>''[[Ням-Осорын Туяа]]''<br>{{small|(1999)}}<br>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(1999-00)<br>([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1996-97)}}<br>[[Нацагийн Багабанди]]<br>{{small|(1997)}}<br>[[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(1997-00)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | style="background:lightpink;"| 25 | style="background:lightgreen;"| '''50''' | 1 | - |- | align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">1</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">72</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 72 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 1 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]<br>{{small|(2000-01)}}<br>[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]<br>{{small|(2001-04)}} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>{{small|(2000)}}<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2000-2002)}}<br>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>{{small|(2002-2004)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''72''' | style="background:lightpink;"| 1 | 2 | 1 |- | align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">35</span>:<span style="color:Purple;">4</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">37</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 37 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 4 |partycolor2 = Purple |party1 = 35 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]<br>{{small|(2004-05)}}<br>[[Цэндийн Нямдорж]]<br>{{small|(2005-07)}}<br>[[Данзангийн Лүндээжанцан]]<br>{{small|(2007-08)}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2004-06)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2006-07)}}<br>[[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2007-08)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | {{n/a}} | style="background:lightyellow;"| '''37''' | style="background:lightyellow;"| '''35''' | 1 | 3 |- | align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">28</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">45</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 45 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 28 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]] | align=left| [[Санжаагийн Баяр]]<br>{{small|(2008-09)}}<br>[[Сүхбаатарын Батболд]]<br>{{small|(2009-12)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}} | align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>{{small|(2008)}}<br>[[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2008-12)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''45''' | style="background:lightpink;"| 28 | 2 | 1 |- | align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">33</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">27</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 27 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 33 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]<br>{{small|(2012-14)}}<br>''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]<br>''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}<br>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]<br>{{small|(2014-16)<br>([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>{{small|(2012-13)}}<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2013-16)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightpink;"| 27 | style="background:lightyellow;"| '''33''' | style="background:lightyellow;"| '''13''' | 3 |- | align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">9</span>:<span style="color:Purple;">2</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">65</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 65 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 2 |partycolor2 = Purple |party1 = 9 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>{{small|(2016-19)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2019-20)}} | align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]<br>{{small|(2016-17)}}<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2017-20)<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | rowspan="2" align="left" | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightblue;"| '''65''' | style="background:lightpink;"| 9 | 1 | 1 |- | align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | <small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">11</span>:<span style="color:Purple;">3</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">62</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 76 |party3 = 62 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 3 |partycolor2 = Purple |party1 = 11 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]] | align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>{{small|(2020-21)}}<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2021-24)<br>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | style="background:lightblue;"| '''62''' | style="background:lightpink;"| 11 | 2 | 1 |- |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] |<small><span style="color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};">42</span>:<span style="color:Purple;">16</span>:<span style="color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};">68</span></small><br>{{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 152 |total = 126 |party3 = 69 |partycolor3 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 16 |partycolor2 = Purple |party1 = 42 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} }} | align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Сандагийн Бямбацогт]]<br>{{small|(2026-''одоо'')}} | align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>{{small|(2024-25)}}<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>{{small|(2025-26)}}<br>[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2026-''одоо'')<br/>([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}} | align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]<br>{{small|(2023-25)}}<br>[[Одонгийн Цогтгэрэл]]<br>{{small|(2025-''одоо'')}}<br>{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}} | style="background:lightgreen;"| '''68''' | style="background:lightpink;"|42 | 16 | 0 |}</div> == Хууль тогтоох үйл ажиллагаа == :[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?''''' :- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч :- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн :- Монгол Улсын Засгийн газар :'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ''' :'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ. :- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана. :- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. : :'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. : :'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:''''' :- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ. :- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. :- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. :- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ. == Улсын Их Хурлын Тамгын газар == Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. "Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламентын Тамгын газар" номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу. '''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:''' {| class="wikitable" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа |- ! 1 | [[Бяраагийн Чимид]] <small>(УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга)</small> | 1990 - 1992 |- ! 2 | [[Намсрайн Ренчиндорж]] || 1992 - 1996 |- ! 3 | [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999 |- ! 4 | [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001 |- !5 |[[Дааданхүүгийн Батбаатар]] |2001-2003 |- ! 6 | [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008 |- ! 7 | [[Данзангийн Сандаг-Очир]]|| 2008.05.20 - 2008.09.25 |- ! 8 | [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08 |- ! 9 | [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21 |- !10 | [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09 |- !11 | [[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] || 2019.05.09 - 2023.11.30 |- !12 | [[Дамдины Энхбат]] || 2023.11.30 - 2024.07.09 |- !13 | [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29 |- !14 |[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]] |2025.11.29 - одоог хүртэл |} Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна. '''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа |- ! 1 | [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021 |- ! 2 | [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023 |- ! 3 | [[Нэргүйн Мягмар]] || 2023 - 2024 |- ! 4 | [[Чулуунбаатарын Дондогмаа]] || 2024 - 2025 |- !5 | [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026 |- !6 |[[Шаравын Хишигсүрэн]] |2026 - одоог хүртэл |}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагаа болох УИХ-ын чуулганы хуралдааныг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах чиг үүргийг Хуралдаан зохион байгуулах нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. '''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' {| class="wikitable" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа |- ! 1 | [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021 |- ! 2 | [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022 |- ! 3 | [[Дамдины Энхбат]] || 2022 - 2023 |- ! 4 | [[Намсрайн Наранцогт]] || 2023 - 2025 |- !5 | [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 - одоог хүртэл |} == Цахим хуудас == * [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020] *ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү. *360⁰: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү. *Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү. == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]] putfxvh8drk4jct3v80rt7u1hi9l1h8 0 4349 868215 867908 2026-09-02T13:17:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868215 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-09-02 13:17:39 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] jsyee32g7d7a539r9pze9cbjoac93o6 0 5558 868315 854104 2026-09-03T09:22:03Z Enkhsaihan2005 64429 868315 wikitext text/x-wiki {{Short description|Афганистаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Кабул | official_name = | native_name = {{nq|کابل}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Афганистаны хотын жагсаалт|хамгийн том хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 275 |caption_align = center |image1 = Kabul, Afghanistan view.jpg |caption1 = [[Шахр-е Нав]] |image2 = 200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg |caption2 = [[Арг, Кабул|Арг]] |image3 = Shah-e-Doshamshera Mosque - panoramio.jpg |caption3 = [[Шах-До Шамшира сүм]] |image4 = Sakhi mosque, Kabul.jpg |caption4 = [[Цэнхэр сүм (Кабул)|Цэнхэр сүм]] |image5 = Garden of Babur By Dani.jpg |caption5 = [[Бабурын цэцэрлэг]] }} | image_flag = Flag of Kabul Municipality.svg | image_seal = <!--Kabul Municipality logo.png is no longer the official seal of the city. Refer to the website, km.gov.af, for the new seal.--> | image_shield = Emblem of Kabul Municipality.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Афганистан#Ази | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|34|31|31|N|69|10|42|E|region:AF-KAB_type:city(4600000)|display=inline,title}} | nickname = [[Төв Ази]]йн [[Парис]]<ref name="Golden" /><ref name="Glory" /> | motto = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Афганистан}} | subdivision_type1 = [[Афганистаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Кабул муж|Кабул]] | subdivision_type2 = Дүүргийн тоо | subdivision_name2 = 22 | subdivision_type3 = Хороодын тоо | subdivision_name3 = 630 | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1776<ref name="Stanford" /> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | government_footnotes = | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Хамдулла Номани]] | leader_title2 = | leader_name2 = | area_footnotes = <ref name="land area" /> | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 4524 | area_land_km2 = 1049 <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref></ref> tags--> | elevation_m = 1791 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_note = | population_total = 5333284 <small>([[Афганистаны хотын жагсаалт|Афганистанд 1-т]])</small> | population_as_of = 2025 | population_rank = | population_metro = | population_density_km2 = 12920 | population_density_metro_km2 = Unknown | population_urban = 5333284 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_demonyms = Кабулчууд | timezone = [[Афганистан дахь цаг|Афганистаны Цаг]] | utc_offset = +4:30 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10XX | area_code = [[Афганистан дахь утасны дугаар|(+93) 20]] | geocode = | iso_code = AF-KBL | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | website = {{URL|km.gov.af/}} }} '''Кабул''' [кабу́л] ({{юникодмонгол|ᠻᠠᠪᠦ᠋᠋ᠯ}}) буюу тухайн нутгийнхны хэлдгээр '''Ка́бэл''' (کا‌‌‌بل) хот бол [[Афганистан]]ы [[нийслэл]], мөн улсын хамгийн том, цаашилвал дэлхийд 64-р том гэж үздэг [[хот]] юм. Засаг захиргааны хуваариар улс доторх [[Кабул муж]]ийн төв, түүний 15 хошууны нэг болдог бөгөөд өөрөө 18 дүүрэгт хуваагддаг. 275 км² дэвсгэр газартай. Кабул 3500 жилийн өмнөөс хүн суурьшсан урт түүхтэй. [[Их Могол Улс|Могол Улсыг]] байгуулахын даваан дээр 1504–1526 онд [[Бабур]] энд сууж байв. 1747 онд [[Дурраны улс]]ын мэдэлд орж, 1776 онд Дурраны [[Тимур шах Дуранни]] зарлигаар нийслэл болсноос хойш тэр хэвээр өнөөдөртэй золгожээ.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire "Last Afghan empire"]</ref> Дайн самууны хөлд нэрвэгдэж, агаараас бөмбөгдүүлж ч үзсэн. Кабул 2012 онд 3,289,000 оршин суугчтай байсан.<ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |title=Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13 |access-date=2014-04-04 |archive-date=2013-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүнээс 27 %- [[тажик үндэстэн|тажик]], 25 %- [[хазара|хазаар]], мөн 25 %- [[паштун үндэстэн|пуштун]], 2 %- [[узбек үндэстэн|узбек]], 1 %- [[балуч|балуч]] гээд [[иран угсаатан|иран]] болон [[түрэг угсаатан|түрэг]] угсааны ард түмэн бүрдүүлжээ. Энэ олон хэлтэн [[Перс хэл|дари]] буюу [[Перс хэл|Афганы перс]] хэлээр санаа бодол нэвтрэлцдэг гэнэ.<ref>[http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php "Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots"]</ref> Шашин шүтлэг зөрөөгүй, [[Ислам|лалын]] шашны [[ислам|суннит]] ёсийг дагадаг. == Хүн ам == 2020 оны байдлаар 4 273 156 хүн амтай хот юм. Тимур шах Дуранни нийслэлээ Кабул руу нүүлгэхээс өмнө энэ хотын хүн ам нь Тажик; Тажикчууд Кабулистан хотын хүн амын дийлэнх хувийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд энэ бүс нутгийн уугуул иргэд байв. Үүнээс гадна Кабулд [[Энэтхэг|Энэтхэгээс]] цагаачлан ирсэн олон хүмүүс байсан. 19 -р зууны эхэн үед ч Афганистаны нийслэл хотын хүн амын дийлэнх хувийг Тажик, Кызылбаш, хэсэгчлэн Хазара нар эзэлдэг байв. Энэ хотод янз бүрийн үндэстний төлөөлөл амьдардаг бөгөөд хотын үндэсний дүр төрх орчин үеийн хэлбэрээр 1980 -аад оноос бүрэлдэж эхэлсэн. Энэ хот 3.5 сая хүн амтай гэсэн тооцоо бий. Хэдийгээр Афганистаны засгийн газрын статистик мэдээ энэ тоог бага зэрэг дутуу гаргадаг - 2012 онд 3.289.000 хүн. Ихэнх хүмүүс хөрш зэргэлдээ мужуудаас тус улсад болсон иргэний дайн үймээнээс зугтаж ирсэн. Хотын хүн амын дийлэнх нь [[Дари хэл|Дари хэлээр]] ярьдаг суннитууд - Тажикууд (45%), Шиитүүд - Хазара нар (25%), цөөнх нь пуштунууд (25%), Узбекүүд (4%) юм. Түүнчлэн хотод Энэтхэгээс ирсэн цагаачид байдаг - Индо -Ари хэлээр ярьдаг сикх, хиндүчүүд. Шашны хувьд Кабулын хүн амыг суннит шашинтнууд давамгайлдаг (75%), шиитүүд 25% орчим байдаг. Жижиг Христэд итгэгчид болон Хинду шашинтнууд мөн байдаг байна. == Эдийн засаг == Шинэ болон хатаасан жимс, самар, афган хивс, арьс шир, хувцас, тавилга, эртний эдлэлүүдийг Кабулд худалдаалдаг. 2005 онд Ираны гаралтай Америкийн архитектор Хишам Ашкури Кабулын дүүргүүдийн нэгийг бүрэн сэргээн босгох томоохон төслийг санал болгож, одоо байгаа барилгуудыг бүрэн нурааж, оронд нь 5 давхар барилга барихыг санал болгов. Төслийн дагуу хотын нутаг дэвсгэрийн нэлээд хэсгийг ногоон байгууламж, амралтын газар эзлэх ёстой. 2013 онд уг төсөлд нэг тэрбум доллар хуваарилсан байна. Хотын дүүргүүдийн дийлэнх нь шавар, чулуугаар хийсэн 1-2 давхар байшинд иргэд нь амьдардаг. Ийм байшинд ихэвчлэн цахилгаан байдаггүй, бараг үргэлж усгүй байдаг. Эдгээр барилгуудын гол асуудал нь хүн амын өсөлт хурдацтай явагдаж байгаатай холбогдуулан төрөлт, мужуудаас ирсэн иргэдийн шилжилт хөдөлгөөнөөс шалтгаалан эдгээр байшингууд хүн амын нягтаршлыг өндөр түвшинд хангаж чадахгүй байгаа бөгөөд хот хэтэрхий "өргөн гонзгой сунжирсан хэлбэрээр" хөгжиж байгаа явдал юм. Хөрөнгө оруулалтын орчин тааруу байгаа тул хотод шинэ барилга барих нь ховор. == Тээвэр == Кабулын төвөөс 16 милийн зайд орших Кабул олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Кабул нисэх онгоцны буудлын олон улсын шинэ терминалыг Японы Засгийн газрын тусламжтайгаар барьж, 2008 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Кабулын нисэх онгоцны буудал нь мөн Афганистаны нисэх хүчин болон НАТО -гийн цэргийн хүчний бааз хэлбэрээр ашиглаж байсан юм. Ихэнх автомашинууд дизель түлшээр ажилладаг. Троллейбусны хөдөлгөөнийг сэргээхээр төлөвлөж байна. Кабулд төмөр зам байдаггүй. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Кабул (1956–1983) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 18.8 |Feb record high C = 18.4 |Mar record high C = 26.7 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 33.5 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 40.5 |Aug record high C = 41.0 |Sep record high C = 35.1 |Oct record high C = 31.6 |Nov record high C = 24.4 |Dec record high C = 20.4 |year record high C = 41.0 |Jan high C = 4.5 |Feb high C = 5.5 |Mar high C = 12.5 |Apr high C = 19.2 |May high C = 24.4 |Jun high C = 30.2 |Jul high C = 32.1 |Aug high C = 32.0 |Sep high C = 28.5 |Oct high C = 22.4 |Nov high C = 15.0 |Dec high C = 8.3 |year high C = 19.5 |Jan mean C = -2.3 |Feb mean C = -0.7 |Mar mean C = 6.3 |Apr mean C = 12.8 |May mean C = 17.3 |Jun mean C = 22.8 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 24.1 |Sep mean C = 19.7 |Oct mean C = 13.1 |Nov mean C = 5.9 |Dec mean C = 0.6 |year mean C = 12.1 |Jan low C = −7.1 |Feb low C = −5.7 |Mar low C = 0.7 |Apr low C = 6.0 |May low C = 8.8 |Jun low C = 12.4 |Jul low C = 15.3 |Aug low C = 14.3 |Sep low C = 9.4 |Oct low C = 3.9 |Nov low C = −1.2 |Dec low C = −4.7 |year low C = 4.3 |Jan record low C = -25.5 |Feb record low C = -24.8 |Mar record low C = -12.6 |Apr record low C = -2.1 |May record low C = 0.4 |Jun record low C = 3.1 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 6.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = -3.0 |Nov record low C = -9.4 |Dec record low C = -18.9 |year record low C = -25.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 34.3 |Feb precipitation mm = 60.1 |Mar precipitation mm = 67.9 |Apr precipitation mm = 71.9 |May precipitation mm = 23.4 |Jun precipitation mm = 1.0 |Jul precipitation mm = 6.2 |Aug precipitation mm = 1.6 |Sep precipitation mm = 1.7 |Oct precipitation mm = 3.7 |Nov precipitation mm = 18.6 |Dec precipitation mm = 21.6 |year precipitation mm = 312.0 |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 3 |Mar rain days = 10 |Apr rain days = 11 |May rain days = 8 |Jun rain days = 1 |Jul rain days = 2 |Aug rain days = 1 |Sep rain days = 1 |Oct rain days = 2 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 3 |year rain days = 48 |Jan snow days = 7 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 4 |year snow days = 20 |Jan humidity = 68 |Feb humidity = 70 |Mar humidity = 65 |Apr humidity = 61 |May humidity = 48 |Jun humidity = 36 |Jul humidity = 37 |Aug humidity = 38 |Sep humidity = 39 |Oct humidity = 42 |Nov humidity = 52 |Dec humidity = 63 |year humidity = 52 |Jan sun = 177.2 |Feb sun = 178.6 |Mar sun = 204.5 |Apr sun = 232.5 |May sun = 310.3 |Jun sun = 353.4 |Jul sun = 356.8 |Aug sun = 339.7 |Sep sun = 303.9 |Oct sun = 282.6 |Nov sun = 253.2 |Dec sun = 182.4 |year sun = 3175.1 |source 1 = [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-II/AH/40948.TXT|title=Kabul Climate Normals 1956–1983|access-date=2026-04-19|publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504065917/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-II/AH/40948.TXT|archive-date=2023-05-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&stations=40948099999&startDate=1700-01-01&endDate=2023-12-31&dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day - GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-04-19}}</ref> }} == Жишээ зураг == <gallery widths="160px" heights="120px"> Зураг:Kabul_TV_Hill_view.jpg Зураг:Bebi Mahroo Park in 2010.jpg Зураг:Khair Khana in 2012.jpg Зураг:2011 SCF Kabul-3.jpg Зураг:Ahmad Faisal - football - D.jpg Зураг:Local soldier mentors Afghan police in Kabul.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kabul}} {{Wiktionary}} == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Афганистаны хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Кабул| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Афганистаны суурин]] [[Ангилал:Торгоны замын хот]] [[Ангилал:МЭӨ 2-р мянганд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Кабул мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистаны мужийн төв]] hfnclnzk1t9v93nxj5cgtu1si66e1jp 0 6132 868249 866546 2026-09-02T18:42:44Z Enkhsaihan2005 64429 868249 wikitext text/x-wiki {{short description|Үндэстэн дамнасан улс төр, эдийн засгийн нэгдэл}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Европын Холбоо<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠧᠸᠷᠣᠫ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠ|size=1em}}</span> | native_name = {{Нэр янз бүрийн хэлээр | name = {{nobold|''(бусад албан ёсны хэлээр)''}} | bg = Европейски съюз | hr = Europska unija | cs = Evropská unie | da = Den Europæiske Union | nl = Europese Unie | et = Euroopa Liit | fi = Euroopan unioni | fr = Union européenne | de = Europäische Union | el = Ευρωπαϊκή Ένωση | en = European Union | hu = Európai Unió | ga = An tAontas Eorpach | it = Unione europea | lv = Eiropas Savienība | lt = Europos Sąjunga | mt = Unjoni Ewropea | pl = Unia Europejska | pt = União Europeia | ro = Uniunea Europeană | sk = Európska únia | sl = Evropska unija | es = Unión Europea | sv = Europeiska unionen }} | linking_name = Европын Холбоо | image_flag = Flag of Europe.svg | alt_flag = Цэнхэр дэвсгэр дээр 12 алтан одны тойрог | flag_border = yes | symbol_width = | motto = {{Native name|la|"[[Европын Холбооны уриа|In Varietate Concordia]]"|italics=off}} | englishmotto = "Олон талт байдлаараа нэгдсэн" | anthem = "[[Европын дуулал]]"{{Paragraph break}}{{Center|[[File:Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg]]}} | text_symbol_type = | text_symbol = | image_map = {{Switcher | [[File:Europe and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | Дэлхий | [[File:Special member state territories and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | [[Гишүүн орнуудын тусгай нутаг дэвсгэр ба Европын Холбоо|Тусгай нутаг дэвсгэрийг]] харуулах }} | loctext = | alt_map = Globe projection with the EU in green | map_caption = Европын Холбооны байршил (хар ногоон)<br/> [[Европ]]од (хар саарал) | admin_center_type = [[Европын Холбооны байгууллагын төв|Байгууллагын төв]] | capital = [[Брюссель Хот|Брюссель]] {{small|(''[[Брюссель ба Европын Холбоо|де-факто]]'')}}<ref name="capital">{{cite book |last=Кибривский |first=Роман Адриан |title=Дэлхийн нийслэл хотууд: Газарзүй, түүх, соёлын нэвтэрхий толь бичиг |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2013 |isbn=978-1-61069-248-9 |page=[{{GBurl|id=qb6NAQAAQBAJ|p=64}} 64] |quote=Бельгийн нийслэл Брюссель хотыг ЕХ-ны де-факто нийслэлээр тооцдог}}</ref> | admin_center = {{collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|Брюссель}} | bullets = true | [[Европын Комисс|Комисс]] | [[Европын Зөвлөл]] <!-- Do not shorten to "Council". That is the official title of the Council of the EU in the treaties, so it's confusing. --> | [[Европын Холбооны зөвлөл|ЕХ-ны зөвлөл]] | [[Европын парламент|Парламент]] (хоёрдогч) }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|[[Франкфурт]]}} | bullets = true | [[Европын Төв Банк|Төв Банк]] }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{Nowrap|[[Люксембург (хот)|Люксембург]]}} | bullets = true | [[Европын Аудитын Шүүх|Аудитын Шүүх]] | [[Европын Холбооны Шүүх|Холбооны Шүүх]] | ЕХ-ны Зөвлөл (4, 6, 10-р сарын чуулган) | [[Европын Парламентын Тамгын газар|Парламентын Тамгын газар]] | Комисс (янз бүрийн хэлтэс, үйлчилгээ) }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|[[Страсбург]]}} | bullets = true | Парламент }} | largest_settlement_type = [[хот]] | largest_settlement = [[Парис]]<!-- if the parameter is metropolis, then link to the article about the metropolitan area. If the parameter is municipality, then Berlin is largest, not Paris --> | official_languages = [[Европын Холбооны хэлнүүд|24 хэл]] | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = {{hlist|[[Латин бичиг|Латин]]|[[Грек цагаан толгой|Грек]]|[[Кирилл бичиг]]}} | religion = {{tree list}} * 71.6% [[Европ дахь христийн шашин|Христ]] ** 45.3% [[Европ дахь католик сүм|Католик]] ** 11.1% [[Европ дахь протестант урсгал|Протестант]] ** 9.6% [[Европ дахь үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартны]] ** 5.6% бусад [[христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] * 24.0% [[Европ дахь шашингүй байдал|шашингүй]] * 1.8% [[Европ дахь ислам|Ислам]] * 2.6% [[Европын Холбоо дахь шашин шүтлэг|бусад]] {{Tree list/end}} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="EB2015" /> | demonym = [[Европын Холбооны иргэншил|Европ]] | org_type = [[Тивийн холбоо]]<br>[[Конфедераци]] <small>(''[[де-факто]]'')</small> | membership = {{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Европын Холбооны гишүүн улсууд|27 улс]] |{{flag|Австри}} |{{flag|Бельги}} |{{flag|Болгар}} |{{flag|Герман}} |{{flag|Грек}} |{{flag|Дани}} |{{flag|Ирланд}} |{{flag|Испани}} |{{flag|Итали}} |{{flag|Кипр}} |{{flag|Латви}} |{{flag|Литва}} |{{flag|Люксембург}} |{{flag|Мальта}} |{{flag|Нидерланд}} |{{flag|Польш}} |{{flag|Португал}} |{{flag|Румын}} |{{flag|Словак}} |{{flag|Словени}} |{{flag|Унгар}} |{{flag|Финланд}} |{{flag|Франц}} |{{flag|Хорват}} |{{flag|Чех}} |{{flag|Швед}} |{{flag|Эстони}} }} | government_type = [[Үндэстэн дамнасан холбоо|Үндэстэн дамнасан]] болон засгийн газар хоорондын холимог парламентын [[холбоо]]<!-- PLEASE DO NOT change this to say the European Union is a "Staatenverbund". The term is only recognized by the German Federal Constitutional Court. No EU institution and none of the other 26 Member States has been using this term in a legal document. --> | leader_title1 = [[Европын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Антониу Кошта]] | leader_title2 = [[Европын Комиссын ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Урсула фон дер Ляйен]] | leader_title3 = [[Европын Холбооны зөвлөлийн даргалал]] | leader_name3 = {{flag|Польш}}<ref>{{cite web |title=Европын Холбооны зөвлөл |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/presidency-council-eu/|publisher=ЕХ-ны зөвлөл |access-date=2025-01-01}}</ref> | leader_title4 = [[Европын Парламентын дарга]] | leader_name4 = [[Роберта Метсола]] | sovereignty_type = [[Европын Холбооны түүх|Үүсэл]]<ref>[[Маастрихтын гэрээ|Европын Холбооны тухай гэрээний]] одоогийн 1-р зүйлд: "Холбоо нь энэхүү Гэрээ болон [[Ромын гэрээ|Европын Холбооны үйл ажиллагааны гэрээнд]] үндэслэн байгуулагдана. Эдгээр [[ЕХ-ны гэрээнүүд|хоёр гэрээ]] нь ижил эрх зүйн үнэ цэнэтэй. Холбоо нь [[Европын Нийгэмлэг]]ийг орлож, залгамжлах болно."</ref> | legislature = Европын Парламент ба Зөвлөл | lower_house = [[Европын Парламент]] | upper_house = [[Европын Холбооны зөвлөл]] | established = <!-- Usually a date, in lieu of event/s hereafter --> | established_event1 = [[Парисын гэрээ (1951)|Парисын гэрээ]] | established_date1 = 4 сарын 18, 1951 | established_event2 = '''[[Ромын гэрээ]]''' | established_date2 = 1 сарын 1, 1958 | established_event3 = [[Нэг Европын Хууль]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1987 | established_event4 = <span style=white-space:nowrap;>'''[[Маастрихтын гэрээ]]'''</span><!-- NOTE: [[Template:Nowrap]] is ignored on mobile. --> | established_date4 = 11 сарын 1, 1993 | established_event5 = [[Лиссабоны гэрээ]] | established_date5 = 12 сарын 1, 2009 | area = <!-- Major area size (in [[Template:convert]] either km2 or sqmi first) --> | area_km2 = 4,225,104<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_sq_mi = {{Convert|4,225,104|km2|sqmi|disp=number}}<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_footnote = <!-- Optional footnote for area --><ref>{{cite web|title=NUTS 3 бүсээр талбай|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/reg_area3__custom_13249664/default/table?lang=en|access-date=2024-10-11|publisher=[[Евростат]]|website=ec.europa.eu/eurostat}}</ref> | percent_water = 2.93 | area_label = Нийт | area_label2 = <!-- label below area_label (optional) --> | area_dabodyalign = <!-- text after area_label2 (optional) --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}}{{Spaces}}449,206,579<ref>{{Cite web |title=Хүн ам 1 сарын 1-нд |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |access-date=2024-07-11 |website=ec.europa.eu |publisher=Евростат}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_density_km2 = 106.3<!-- 449,206,579 / 4,225,104km2 = 106.3 people/km2 (1 January 2024) --> | population_density_sq_mi = 275.4<!-- 449,206,579 / 1,631,322sq_mi = 275.4 people/sq_mi (1 January 2024) --> | GDP_PPP = {{increase}} $28.044 их наяд<ref name="GDP">{{cite web|title=Сонгогдсон улс, сэдвүүдэд зориулсан тайлан: 2024 оны 10 сар|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?a=1&c=998,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,PPPPC,PCPIPCH,PCPIEPCH,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|access-date=2024-10-31|publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,660<!-- GDP/population --><ref name="GDP"/> | GDP_nominal = {{increase}} $19.403 их наяд<ref name="GDP"/> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $43,194<!-- GDP/population --> | Gini = 29.6 | Gini_change = steady<!-- increase/decrease/steady --> | Gini_year = 2023 | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ilc_di12/default/table?lang=en&category=livcon.ilc.ilc_ie.ilc_iei|title=Насаар нь тэгшитгэсэн бэлэн орлогын Жини коэффициент |publisher=[[Евростат]]|website=ec.europa.eu/eurostat|access-date=2024-10-09}}</ref> | currency = [[Евро]] ([[€]]) (EUR) {{Break}}{{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;" <!--Hides borders and improves row spacing--> | title = Бусад | {{Nowrap|{{Flagicon|Болгар}} [[Болгарын лев]] (BGN)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Дани}} [[Дани крон]] (DKK)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Польш}} [[Польш злоты]] (PLN)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Румын}} [[Румын лей]] (RON)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Унгар}} [[Унгарын форинт]] (HUF)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Чех}} [[Чех крон]] (CZK)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Швед}} [[Швед крон]] (SEK)}} }} | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]], [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]], [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = <!-- NOTE:No offset -->{{Nowrap| - UTC+2}} | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]], [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]], [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = {{Nowrap|+1 - UTC+3}} | DST_note = | cctld = [[.eu]], [[.ευ]], [[.ею]]{{efn|.eu, .ευ, болон .ею нь ЕХ-г бүхэлд нь төлөөлдөг; гишүүн орнууд өөрийн гэсэн TLD-тэй.}} | official_website = {{URL|europa.eu}} | footnote1 = | footnote2 = | footnote7 = | footnotes = <!-- For generic non-numbered footnotes --> }} '''Европын Холбоо''' ('''ЕХ''') нь Европт [[Европын Холбооны газарзүй|үндсэндээ байрладаг]] 27 [[Европын Холбооны гишүүн улсууд|гишүүн улсаас]] бүрдсэн [[үндэстэн дамнасан холбоо|үндэстэн дамнасан]] [[улс төрийн холбоо|улс төр]], [[эдийн засгийн холбоо|эдийн засгийн]] нэгдэл юм.<ref name="oecdcc">{{Cite news |date=2013-06-11 |title=Статистикийн нэр томьёоны тайлбар толь – КОПЕНХАГЕНЫ ШАЛГУУР |publisher=Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага |url=https://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=3048 |access-date=2021-04-03 |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208052824/https://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=3048 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-06-16 |title=ЕХ-ны тухай товчхон |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en |website=Европын Холбоо}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Рамфорд |first1=Крис |title=Европын Холбоо |journal=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization |date=2016 |pages=1–4 |doi=10.1002/9780470670590.wbeog188.pub2 |isbn=9780470670590}}</ref> Холбоо нь нийт 4,233,255 км² газар нутагтай, нийт хүн ам нь 449 сая гаруй гэсэн тооцоололтой. ЕХ-г ихэвчлэн [[холбооны улс|холбоо]], [[конфедераци]]йн аль алиных нь шинж чанарыг хослуулсан өвөрмөц улс төрийн байгууллага гэж тодорхойлдог.<ref>{{Cite journal |last=Фелан |first=Уильям |date=2012 |title=Европын холбооны тухай "Sui Generis" гэж юу вэ? Бие даасан дэглэмд өртөг өндөртэй олон улсын хамтын ажиллагаа |journal=International Studies Review |volume=14 |issue=3 |pages=367–385 |doi=10.1111/j.1468-2486.2012.01136.x| issn=1468-2486}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Хлавак |first=Марек |date=2010 |title=Төрөөс бага, олон улсын байгууллагаас илүү: Европын Холбооны Sui Generis мөн чанар |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/27179/1/MPRA_paper_27179.pdf |journal=Төв Европын хөдөлмөр судлалын хүрээлэн |location=Рочестер |doi=10.2139/ssrn.1719308 |s2cid=153480456}}</ref> 2020 онд [[дэлхийн хүн ам]]ын 5.8%-ийг эзэлдэг{{efn|Энэ тоо нь 2020 оны 2 сарынх бөгөөд Нэгдсэн Хаант Улс Европын Холбооноос гарсныг харгалзана. Нэгдсэн Хаант Улсын хүн ам дэлхийн хүн амын 0.9 орчим хувийг эзэлдэг.<ref>{{Cite web |title=Европын Холбооны хүн ам элсэлт, шилжилт хөдөлгөөн, байгалийн өсөлтийг хослуулан 500 саяд хүрэв |url=http://www.oeaw.ac.at/vid/datasheet/EU_reaches_500_Mill.shtml |access-date=2016-02-12 |publisher=Венийн хүн ам зүйн хүрээлэн}}</ref>}} ЕХ-ны гишүүн орнууд 2022 онд 16.6 их наяд долларын нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) үйлдвэрлэсэн нь дэлхийн [[нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн ДНБ-ий]] ойролцоогоор зургаагийн нэгийг бүрдүүлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2022 оны 10 сар |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?a=1&c=001,998,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=2023-03-24 |publisher=Олон Улсын Валютын Сан}}</ref> Болгараас бусад ЕХ-ны бүх улсын [[НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]ийн дагуу [[Хүний хөгжлийн индекс]] нь маш өндөр байдаг. Үүний тулгын чулуу болох [[Европын Холбооны Гаалийн Холбоо|Гаалийн холбоо]] нь зөвхөн улсууд нэгдсэн байдлаар ажиллахаар тохиролцсон асуудлаар бүх гишүүн улс орнуудад мөрдөгдөж буй стандартчилсан [[Европын Холбооны хууль|хууль эрх зүйн орчин, хууль тогтоомжид]] суурилсан дотоод [[Европын нэгдсэн зах зээл|нэгдсэн зах зээлийг]] бий болгох замыг нээж өгсөн. ЕХ-ны бодлого нь дотоод зах зээл дэх хүмүүс, бараа, үйлчилгээ, хөрөнгийн чөлөөт хөдөлгөөнийг хангахад;<ref name="Europa Internal Market">{{Cite web |last=Европын Комисс |title=ЕХ-ны нэгдсэн зах зээл: Цөөн саад бэрхшээл, илүү их боломж |url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001122551/http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |archive-date=2007-10-01 |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}<br />{{Cite web |title=Европын холбооны үйл ажиллагаа: Дотоод зах зээл |url=http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> шударга ёс, дотоод хэргийн чиглэлээр хууль тогтоомж гаргах; [[Худалдааны нэгдсэн бодлого (ЕХ)|худалдаа]],<ref>{{Cite web |title=Худалдааны нэгдсэн бодлого |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092625/http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |archive-date=2009-01-16 |access-date=2025-01-11 |website=Europa Glossary |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[ЕХ-ны хөдөө аж ахуйн нийтлэг бодлого|хөдөө аж ахуй]],<ref>{{Cite web |title=Хөдөө аж ахуй, загас агнуурын зөвлөл |url=http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын Холбооны зөвлөл |archive-date=2014-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311075105/http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |url-status=dead }}</ref> [[Загасны аж ахуйн нийтлэг бодлого|загасны аж ахуй]], [[Европын Холбооны бүс нутгийн бодлого|бүс нутгийн хөгжлийн]] талаар нэгдсэн бодлого баримтлахад чиглэгддэг.<ref>{{Cite web |title=Бүс нутгийн бодлогын мэдээлэл |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/index_en.cfm |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[Шенгений бүс]] дотор зорчиход паспортын хяналтыг цуцалсан.<ref name="Internal borders">{{Cite web |title=Шенгений бүс |url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810094618/http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[Евро бүс]] нь [[Европын Холбооны эдийн засаг, мөнгөний холбоо|эдийн засаг, мөнгөний холбоог]] бүрэн хэрэгжүүлсэн, [[евро]]г ашигладаг ЕХ-ны 20 гишүүн орноос бүрдсэн бүлэг юм. [[Гадаад, аюулгүй байдлын нэгдсэн бодлого]]ор дамжуулан холбоо нь [[Европын Холбооны гадаад харилцаа|гадаад харилцаа]], [[Европын Холбооны зэвсэгт хүчин|батлан ​​​​хамгаалах]] салбарт өөрийн үүргийг хөгжүүлсэн. Холбоо нь дэлхий даяар байнгын [[Европын Холбооны дипломат төлөөлөгчийн газрууд|дипломат төлөөлөгчийн газруудтай]] бөгөөд [[НҮБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Европын Холбоо ба Их долоо|Их долоо]], [[Их Хорь]]д [[Европын Холбоо ба НҮБ|өөрийгөө төлөөлдөг]]. ЕХ нь [[Европын Холбооны иргэншил|иргэншлийн]] хамт [[Маастрихтын гэрээ]] 1993 онд хүчин төгөлдөр болох үед байгуулагдсан бөгөөд 2009 онд [[Лиссабоны гэрээ]] хүчин төгөлдөр болмогц [[олон улсын эрх зүй|олон улсын]] [[хуулийн этгээд]] болсон.{{sfn|Craig |De Burca|2011|page=15}} Холбооны эхлэлийг 1948 онд орчин үеийн [[Европын нэгдэл]]ийн эхлэл болох [[Дотоод зургаа]]н улс (Бельги, Франц, Итали, Люксембург, Нидерланд, [[Баруун Герман]]) болон [[Барууны Холбоо]], [[Рурын олон улсын удирдлага]], гэрээгээр байгуулагдсан [[Европын Нүүрс, Гангийн Нийгэмлэг]], [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг]], [[Европын Атомын Энергийн Нийгэмлэг]]ээс эхэлж болно. 1973-2013 оны хооронд [[Европын Холбооны өргөтгөл|22 улс нэгдэн орсноор]] эрх мэдлийн хувьд хууль ёсны залгамжлагч нь ЕХ болох эдгээр байгууллагууд улам бүр томорч, бодлогын талбаруудыг эзэмшсэнээр эрх мэдэлтэй болсон. 2012 онд ЕХ [[2012 оны Нобелийн энх тайвны шагнал|Нобелийн энх тайвны шагнал]] хүртсэн.<ref>{{Cite news |date=2012-12-10 |title=ЕХ-нд Нобелийн энх тайвны шагналыг Осло хотод гардуулав |publisher=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20664167 |access-date=2013-06-03}}</ref> Нэгдсэн Хаант Улс 2020 онд [[Брексит|ЕХ-ноос гарсан цорын ганц гишүүн орон]] болсон;<ref>{{Cite news |last1=Роулинсон |first1=Кевин |last2=Топинг |first2=Александра |last3=Мерфи |first3=Саймон |last4=Хенли |first4=Жон |last5=Мюррей |first5=Жессика |last6=Фридланд |first6=Жонатан |last7=Роулинсон |first7=Кевин |title=Брекситийн өдөр: Их Британи ЕХ-ноос гарч эрин үе дуусч байна |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/live/2020/jan/31/brexit-day-britain-prepares-leave-eu-live-news-updates |date=2020-02-01 |access-date=2020-06-08 |issn=0261-3077}}</ref> 10 улс [[Европын Холбооны боломжит өргөтгөл|ЕХ-нд элсэх хүсэлтэй эсвэл хэлэлцээ хийж]] байна. == Гишүүн орнууд == {{Загвар:Европын Холбооны сүлдтэй газрын зураг}} Одоогийн байдлаар Европын холбоонд бүртгэлтэй орнууд: Австри, Бельги, Болгар, Унгар, Герман, Грек, Дани, Ирланд, Испани, Итали, Кипр, Латви, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Польш, Португал, Румын, Словак, Словени, Финланд, Франц, Хорват, Чех, Швед, Эстони зэрэг орнууд багтдаг ==Гол үйл явдлууд== * 1951 — Европын Нүүрс Гангийн Нийгэмлэг бий болсон Парисын Гэрээ байгуулсан. * 1957 — Европын эдийн засгийн нийгэмлэг /ЕЭСН/ болон Евратом байгуулсан Ромын Гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * 1973 — Европын эдийн засгийн нийгэмлэг анхны өргөжилт. ( Дани, Ирланд, Их Британи нэгдэж орсон). * 1978 — Европын валютын систем бий болсон. * 1979 — Европын Парламентын анхны бүх европын сонгууль болсон. * 1981 — Грек Улс нэгдэж орсон. * 1985 — Шенгений Хэлэлцээр байгуулсан. * 1986 — Испани, Португали нэгдэж орсон. * 1986 — Европын нэгдсэн гэрээ- Европын Холбоо байгуулах анхны эрх зүйн баримт бигчүүд гарсан. * 1992 — Маастрихтын Гэрээ байгуулж Европын эдийн засгийн нийгэмлэгийн үндсэн дээр Европын Холбоо байгуулсан. * 1995 — Австри, Финлянд, Швед нэгдэн орсон. * 1999 — Европын нэгдсэн валют буй болсон бөгөөд -"Евро" -г 2002 оноос эргэлтэнд оруулсан. * 2004 — Чех, Унгар, Польш, Словак, Словени, Эстони, Латви, Литв, Кипр, Мальта зэрэг орнууд нэгдэн орсон. * 2007 — Лиссабон хотод Өөрчлөн шинэчлэх тухай Гэрээнд гарын үсэг зурсан. * 2007 — Болгар, Румын улс ЕХ-д нэгдэж орсон. * 2013 — Хорват Улс нэгдэж орсон. * 2020 — Их Британи Европын Холбооноос гарсан. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|[[Европын Комисс]]]] ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=note}} {{Reflist|group=lower-alpha|30em|refs=}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|European Union|Европын Холбоо}} {{Wiktionary}} * [http://europa.eu/index_en.htm EUROPA] – Албан ёсны нэгдсэн цахим сүлжээ * [http://europa.eu/institutions/index_en.htm Европын холбооны байгууллагууд] * [http://www.ec.europa.eu/index_en.htm Хороо] * [https://web.archive.org/web/20080625115839/http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.ASP?lang=en Зөвлөл] * [https://web.archive.org/web/20081002065818/http://curia.europa.eu/en/ Шүүх] * [http://www.europarl.europa.eu/news/public/default_en.htm Парламент] * [http://europa.eu/agencies/index_en.htm Агентлагууд] * [http://eur-lex.europa.eu/en/index.htm EUR-Lex] – Европын холбооны хуулиуд [[Ангилал:Европын Холбоо| ]] [[Ангилал:1993 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Олон улсын улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Чөлөөт худалдааны бүс]] [[Ангилал:Европын байгууллага]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] ffuh42gcej2dxeounzrxb2thwdk3t8t 0 6169 868233 803834 2026-09-02T16:01:00Z Egzs 88168 шинэчлэв. 868233 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suhbataar square n mausoleum b.jpg|thumb|[[Төрийн ордон|Төрийн ордны]] өмнөх Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхант индэр. 2005 он.]] '''Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрлаж асан жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]] болон БНМАУ-ын маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] [[бунхан]] юм. Уг бунханг БНМАУ-ын удирдагч Х.Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгийд]] оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх [[занданшуулсан шарил]]ыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв. [[ОХУ]]-д байх [[Лениний бунхан]]тай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв. Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд [[Чингис хаан]]ы дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ. == Түүх == {{Multiple image|image1=DamdinySukhbaatar.jpg|image2=Horloogiyn Choybalsan (cropped).jpg|direction=horizontal|total_width=270|perrow=2|caption1=[[Дамдины Сүхбаатар]]<br>(1893–1923)|header=|caption2=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br>(1895–1952)}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны]] 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м, оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл (засгийн газар), Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. [[Москва]] хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий-Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнгийн]] удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг "Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр" гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич [[Нямын Жагварал]], дэслэгч генерал [[Санжийн Батаа]] нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. == Хамгаалалт == 1954 оноос эхлэн бунхант индрийг хамгаалах, арчлах, тордох үүргийг тухайн үеийн аюулаас хамгаалах байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 1951-1956 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын салаанаас 10 цэрэг бунхныг 24 цагаар хүндэт харуулын хэлбэрээр хамгаалж байв. 1956 оноос хойш бунхныг хамгаалах арчлах ажлыг Төрийн ордны комендатурт хариуцуулж, тэнд хязгаарын цэргийн 05 дугаар анги буюу одон тэмдэгт тусгай хорооны цэргүүд тогтмол арчилгаа цэвэрлэгээ хийдэг байв.[[Image:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордны өмнө байрлах бунхант индэр. 2005 он.]]Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайдын 1960 оны 10 дугаар сарын 17-ны 651 тоот тушаалаар бунхант индрийн арчилгаа цэвэрлэгээг сайжруулах мэргэжлийн зааварчилгаа батлан, орон тоо, зохион байгуулалтыг бэхжүүлжээ. Үүгээр 16 цэрэг үүнд: зүлгэгчид 2, гантигчин 2 /улирсан ахлагч мэргэжлийн/ цэвэрлэгч 12 /сургагдсан цэргүүд/ ажиллуулах болсон байна. 1971, 1980 онд бунхант индэрт их засвар хийхэд Москвагийн Кремлээс /Ленины бунхан/ 2 мэргэжилтэн ажиллуулж, [[Улаан-Үд]] хотоос тусгай зориулалтын шил авчирч шиллэжээ. 1990 оны 9 дүгээр сар хүртэл бунхант индэр нь төрийн ордны хамт арчилгаа цэвэрлэгээ тогтмол хийгддэг нэн хүндэтгэлтэй хэсэг байв. Дараа нь 1991 оноос хойш Төр, засгийн Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар бунхант индрийн хамгаалалт, арчилгаа цэвэрлэгээг хариуцдаг болов. == Мөн үзэх == * [[Төрийн ордон]] * [[Дамдины Сүхбаатар]] * [[Хорлоогийн Чойбалсан]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} [[Category:Бунхан]] [[Category:Монголын түүх]] [[Category:Улаанбаатар]] {{Mongolia-stub}} [[Ангилал:1952 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2004 онд татан буугдсан]] 4ha5x6cvuytagfbdeimer98pqyffpue 868234 868233 2026-09-02T16:01:35Z Egzs 88168 Egzs moved page [[Сүхбаатарын бунхан]] to [[Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр]]: Албан нэршил 868233 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suhbataar square n mausoleum b.jpg|thumb|[[Төрийн ордон|Төрийн ордны]] өмнөх Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхант индэр. 2005 он.]] '''Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрлаж асан жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]] болон БНМАУ-ын маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] [[бунхан]] юм. Уг бунханг БНМАУ-ын удирдагч Х.Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгийд]] оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх [[занданшуулсан шарил]]ыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв. [[ОХУ]]-д байх [[Лениний бунхан]]тай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв. Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд [[Чингис хаан]]ы дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ. == Түүх == {{Multiple image|image1=DamdinySukhbaatar.jpg|image2=Horloogiyn Choybalsan (cropped).jpg|direction=horizontal|total_width=270|perrow=2|caption1=[[Дамдины Сүхбаатар]]<br>(1893–1923)|header=|caption2=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br>(1895–1952)}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны]] 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м, оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл (засгийн газар), Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. [[Москва]] хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий-Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнгийн]] удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг "Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр" гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич [[Нямын Жагварал]], дэслэгч генерал [[Санжийн Батаа]] нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. == Хамгаалалт == 1954 оноос эхлэн бунхант индрийг хамгаалах, арчлах, тордох үүргийг тухайн үеийн аюулаас хамгаалах байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 1951-1956 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын салаанаас 10 цэрэг бунхныг 24 цагаар хүндэт харуулын хэлбэрээр хамгаалж байв. 1956 оноос хойш бунхныг хамгаалах арчлах ажлыг Төрийн ордны комендатурт хариуцуулж, тэнд хязгаарын цэргийн 05 дугаар анги буюу одон тэмдэгт тусгай хорооны цэргүүд тогтмол арчилгаа цэвэрлэгээ хийдэг байв.[[Image:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордны өмнө байрлах бунхант индэр. 2005 он.]]Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайдын 1960 оны 10 дугаар сарын 17-ны 651 тоот тушаалаар бунхант индрийн арчилгаа цэвэрлэгээг сайжруулах мэргэжлийн зааварчилгаа батлан, орон тоо, зохион байгуулалтыг бэхжүүлжээ. Үүгээр 16 цэрэг үүнд: зүлгэгчид 2, гантигчин 2 /улирсан ахлагч мэргэжлийн/ цэвэрлэгч 12 /сургагдсан цэргүүд/ ажиллуулах болсон байна. 1971, 1980 онд бунхант индэрт их засвар хийхэд Москвагийн Кремлээс /Ленины бунхан/ 2 мэргэжилтэн ажиллуулж, [[Улаан-Үд]] хотоос тусгай зориулалтын шил авчирч шиллэжээ. 1990 оны 9 дүгээр сар хүртэл бунхант индэр нь төрийн ордны хамт арчилгаа цэвэрлэгээ тогтмол хийгддэг нэн хүндэтгэлтэй хэсэг байв. Дараа нь 1991 оноос хойш Төр, засгийн Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар бунхант индрийн хамгаалалт, арчилгаа цэвэрлэгээг хариуцдаг болов. == Мөн үзэх == * [[Төрийн ордон]] * [[Дамдины Сүхбаатар]] * [[Хорлоогийн Чойбалсан]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} [[Category:Бунхан]] [[Category:Монголын түүх]] [[Category:Улаанбаатар]] {{Mongolia-stub}} [[Ангилал:1952 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2004 онд татан буугдсан]] 4ha5x6cvuytagfbdeimer98pqyffpue 0 6386 868216 867909 2026-09-02T13:24:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868216 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-09-02 13:24:19 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 8blqpyk6oazmgl4xa44efm688e0ra7x 10 8528 868288 855683 2026-09-03T07:07:06Z Egzs 88168 868288 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Монгол улсын улс төр | bodyclass = vcard hlist | bodystyle = width:{{{width|19.5em}}}; | wraplinks = true | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | headingstyle = padding-top:0;text-align:left;padding-bottom:0.5em; |listtitlestyle = text-align:left; background:lavender; | heading1 = | style = width:20em; | liststyle = text-align:centre | title = {{Politics sidebar title |country=Монголын |image=State emblem of Mongolia.svg |size=125px |title=Монголын}} | list1title = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] | list1 = *[[Монгол улсын хүний эрхийн байдал|Хүний эрх]] *[[Монгол Улсын Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс|Хүний Эрхийн Комисс]] *[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн түүх]] | list2title = [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Гүйцэтгэх засаглал]] | list2 = *'''[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]''' ([[Монгол улсын төрийн тэргүүн|жагсаалт]])<br>[[File:State emblem of Mongolia.svg|30px]]<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] ---- *'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]''' ([[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|жагсаалт]])<br>[[File:State emblem of Mongolia.svg|30px]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] ---- *[[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|30px]]<br/>'''[[Монгол Улсын Засгийн газар]]''' | list3title = [[Хууль тогтоох эрх мэдэл|Хууль тогтоох]] | list3 = *'''[[Улсын Их Хурал]]'''<br />[[File:Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg|50px]] ---- *[[File:2025 Mongolian State Great Khural.svg|120px]]<br>'''[[Улсын Их Хурлын Дарга|Дарга]]'''<br />[[Сандагийн Бямбацогт]] ---- *[[Монголын намын жагсаалт|Улс төрийн нам]] *[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|Одоогийн гишүүд]] | list4title = Шүүх засаглал | list4 = *[[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Дээд Шүүх]] *[[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] | list5title = Саяхны [[Монголын сонгууль|сонгууль]] | list5 = *'''Ерөнхийлөгчийн сонгууль''': ---- *[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] *[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] *''[[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|2027]]''<br> *'''Улсын Их Хурлын сонгууль''': ---- *[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] *[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] *[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | list6title = [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарь]] | list6 = *[[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] *[[Монгол Улсын сумд|Сум]] *[[Баг (Засаг захиргааны нэгж)|Баг]]<br> *[[Улаанбаатар|''Нийслэл'']] *[[Дүүрэг|''Дүүрэг'']] *[[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|''Хороо'']] | list7name = Гадаад | list7title = [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Гадаад харилцаа]] | list7 = *[[Монгол Улсын Гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны яам]]<br> *:Сайд: [[Батмөнхийн Батцэцэг]] ---- * [[Монгол Улсад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|Монгол улсад суугаа]] / [[Монгол Улсын дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|Монгол улсын]] Дипломат төлөөлөгчийн жагсаалт ---- * [[Монгол улсын харьяатын тухай хууль|Иргэншлийн тухай хууль]] * [[Монголын паспорт|Паспорт]] * [[Монгол Улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлага |Визний шаардлага]] * [[Монгол улсын визний бодлого|Визний бодлого]] | below = }}<noinclude> {{clear right}} [[Ангилал:Загвар:Монгол| ]] </noinclude> g7qnb8sjxxd8tqv5crtn6420cmrwa2b 0 8627 868217 867913 2026-09-02T13:58:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868217 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-09-02 13:58:32 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] rys827ugmjwgfsz90m4p0cr7nfbnwr5 0 9180 868276 867587 2026-09-03T04:58:02Z Egzs 88168 868276 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард баталагдсны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 027qbucaxcnjqll5yvw5i10ytwyt2kx 0 9223 868221 867931 2026-09-02T14:43:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868221 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 0 10415 868305 829948 2026-09-03T09:10:20Z Enkhsaihan2005 64429 868305 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь Газар дундын тэнгисийн арлын улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages2_type = [[Нутгийн хэл]] | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Кипр Улс | native_name = {{unbulleted list|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία|italics=off}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | flag_type = [[Киприйн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Киприйн төрийн сүлд|Сүлд]] | common_name = Кипр | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|[[Киприйн төрийн дуулал|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|Грекийн төрийн дууллыг 1966 онд [[Сайд нарын зөвлөл]]ийн шийдвэрээр баталсан.<ref>{{cite web |title=National Anthem |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |website=www.presidency.gov.cy |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |archive-date=13 August 2011 |url-status=dead}}</ref>}}<br />"Эрх чөлөөний дуулал"<br />{{parabr}}{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = Киприйн байршил (баруун доод хэсэгт), Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг хар ногооноор, маргаантай нутаг дэвсгэрийн цайвар ногооноор, with харин [[Европын Холбоо]]г пастел ногоон өнгөөр ​​харуулав | capital = [[Никоси]] | largest_city = capital | official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэл]] |[[Турк хэл]]<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|access-date=15 January 2016}}</ref> }} | languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Армени хэл]] |[[Киприйн Араб хэл]] }} | languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэлний Кипр аялга|Киприйн Грек хэл]] |[[Турк хэлний Кипр аялга|Киприйн Турк хэл]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Киприйн Грекүүд]] |[[Киприйн Туркууд]] |[[Киприйн Арменичууд|Арменичууд]] |[[Киприйн Маронитууд|Маронитууд]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = [[Киприйн хүн ам|Кипрчүүд]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |72.3% [[Христийн шашин|Христ]]|25.0% [[Ислам]] |1.9% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |0.8% Бусад<ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |title=Cyprus |work=Global Religious Future |publisher=Pew Research Center |access-date=13 July 2021 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |url-status=live }}</ref>}} | religion_year = 2020; [[Умард Кипр]]ийг оруулан | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Киприйн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Никос Христодулидис]] | leader_title2 = [[Киприйн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = Сул{{efn|Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг Киприйн Туркуудэд хадгалсан байдаг. Гэвч 1974 оны [[Туркийн Кипр арлын эзлэн түрэмгийлэл|Туркийн эзлэн түрэмгийллийн]] дараа сул байсаар байна.<ref name=CIA2019/>}} | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Аннита Деметриу]] | legislature = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|(Их Британиас)}} | established_event1 = [[Лондон-Цюрихийн хэлэлцээр]] | established_date1 = 2 сарын 19, 1959 | established_event2 = Тусгаар тогтнолоо тунхаглав | established_date2 = 8 сарын 16, 1960 | established_event3 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Кипр)|Тусгаар тогтнолын өдөр]] | established_date3 = 10 сарын 1, 1960 | established_event4 = ЕХ-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 9,251 | area_label = Нийт{{efn|name=island|Умард Кипр, [[Кипр дэх НҮБ-ын жийрэг бүс|НҮБ-ын жийрэг бүс]] болон [[Акротири ба Декели]]г оруулан.}} | area_rank = 162 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 3,572 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.11<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|accessdate=29 April 2022}}</ref> | population_estimate = {{UN_Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN_Population|ref}} | population_census = {{increase}} 923,272{{efn|Бүгд Найрамдах Кипр Улсын засгийн газрын хяналтанд байдаг бүс нутаг.}}<ref>{{cite web |title=Census of Population and Housing 2021, Preliminary Results by District, Municipality/Community |url=https://www.cystat.gov.cy/en/PressRelease?id=66208 |publisher=Statistical Service of Cyprus |access-date=4 August 2023 |location=Nicosia |date=4 August 2023}}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 158 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite web |author=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, [[United Nations Population Division|Population Division]] |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |location=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 May 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_density_rank = 82 | population_density_sq_mi = 319.5 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = {{increase}} $49.857&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=12 April 2023 |location=Washington, D.C. |date=7 April 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412160839/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 124 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $54,611<ref name="WEO database" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 31 | GDP_nominal = {{increase}} $30.864&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 105 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $33,807<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 31 | Gini = 29.4 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostat]] |access-date=3 May 2023 |location=Luxembourg |date=28 April 2023 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.896 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Country Insights |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |publisher=[[Human Development Report]] Office, [[United Nations Development Programme]] |access-date=8 September 2022 |location=New York |date=8 September 2022 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712063231/https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | drives_on = зүүн | calling_code = [[Кипр дэх утасны дугаар|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|[[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг.}} | footnotes = | today = }} '''Кипр''' ([[Грек хэл|грек.]] Κύπρος, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Кипр Улс''' ([[Грек хэл|грек.]] Κυπριακή Δημοκρατία, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs Cumhuriyeti) нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгист]] оршдог арлын улс. 2004 оны 5 сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн болсон. ==Нутаг дэвсгэр== 9251 хавтгай дөрвөлжин км (Киприйн статистикийн газрын 2003 оны 1-р сард нийтэлсэн албан мэдээ). Хүн ам 2002 оны албан ёсны төсөөллөөр 800 мянга. Түүний дотор грек үндэстэн 85,2 хувийг эзэлж, турк үндэстэн 11,6 хувийг эзэлж байна. Түүнээс гадна Армени, Латин, Малүн зэрэг үндэстний цөөнх бий. Гол хэл нь грек болон турк хэл, нийтээр англи хэл хэрэглэдэг. Грекүүд Үнэн алдартаны шашин шүтэж, туркчууд нь Исламын шашин шүтдэг. Нийслэл [[Никоси]] 363 мянган хүн амтай, түүний дотор грек дүүрэг нь 273 мянга, турк дүүрэг нь 90 мянган хүн амтай. Жилийн дундаж халууны хэмжээ 31 – 37 хэм, хамгийн сэрүүндээ 5 – 15 хэм: ==Ерөнхий байдал== [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн хойд хэсэгт байдаг бөгөөд тус тэнгисийн 3-р том арал юм. Нийт 782 км урт тэнгисийн эрэгтэй, завсарын халуун бүсийн газрын дундад тэнгисийн цаг агаартай. Зундаа хуурай халуун, өвөлдөө дулаан чиглэг, зундаа дундажаар 28 – 35 хэм, өвөлдөө 4 – 10 хэм. ==Түүх== Манай тооллоос өмнөх 1500 онд грек хүмүүс энэ арал дээр нүүж ирсэн байна. Дараа нь [[Египет]], [[Перс]] зэрэг орон Киприйг байлдан дагуулж байв. Манай тооллын өмнөх 58 онд Ромын эзэнт гүрэнд хамрагдав. 395 онд зүүн Ромын эзэнт улсад эзлэгдэв. 1571 онд Османы хаант улсын харьяанд оров. 1878 онд Англид таслан өгч, 1925 онд Английн "шууд харьяа колонийн нутаг" болсон байна. 1959 оны 2-р сарын 19-ний өдөр Кипр нь [[Англи]], [[Грек]], [[Турк]]тэй "Цюрих – Лондон"-ы хэлэлцээр байгуулж, 1960 оны 8-р сарын 16-ны өдөр тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг байгуулав. 1961 онд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]]д нэгдэв. Тусгаар тогтносны дараа грек, турк хоёр үндэстэн олон удаа мөргөлдөөн үүсгэх болжээ. Турк үндэстэн нь 1974 оноос арлын умард хэсэг рүү нүүсэн бөгөөд 1975 он болон 1983 онд "Киприйн турк үндэстний муж улс" болон "Бүгд Найрамдах Хойд Киприйн Турк Улс"-ыг тус тус байгуулж, хоёр үндэстэн өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдсан байдалд орсон байна. == Тэмдэглэл == {{notelist|2}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|cyprus|Кипр}} * [https://web.archive.org/web/20090616213650/http://cyprus-tube.com/ Cyprus Videos] * [https://web.archive.org/web/20180801144901/http://cyprus.europe-countries.com/ Cyprus Pictures] * [https://web.archive.org/web/20041221202127/http://www.europe-atlas.com/cyprus-map.htm Cyprus Map] * [http://www.cypruslinks.com/ CyprusLinks.com] * [http://www.windowoncyprus.com/ Cyprus Tourist Guide] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Кипр Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] j07p0e4rxzvpcvfy02butb4dky1p7al 0 10657 868295 854705 2026-09-03T08:16:21Z Megzer 20491 868295 wikitext text/x-wiki {{Short description|1480-1517 оны хооронд Умард Юань улсын хаан}} {{Инфобокс хаан |name =Даян хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title = Бүх Монголын [[хаан]]<ref>{{cite book |author1=Чарльз Р. Боуден |title=Dayan Khagan Unites The Mongols |date=2003 |publisher=Mongolian Traditional Literature |isbn=9780203357910 |page=4}}</ref> |image = |succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] |reign=1480–1517 (1543?) |coronation=1480 |cor-type=[[Титэм зүүх ёслол]] |full name={{lang|mn|Батмөнх}} |predecessor=[[Мандуул хаан]] |successor=[[Барсболд хаан]] |spouse= {{ubl| [[Мандухай сэцэн хатан]] | Жимсгэнэ хатан | Хүсэй хатан}} |spouse-type=Хатан |house=[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |royal anthem = |father=[[Баянмөнх жонон]] |mother=[[Шихэр тайху]] |birth_date =1472<ref name=":Батмөнх">[https://mongoltoli.mn/history/h/110 Батмөнх хаан] Монголын түүх 2016 он</ref> |birth_place =[[Монголын тэгш өндөрлөг]] |death_date = 1517<ref name=":Батмөнх"/><ref>Йохан Элверског, ''Our great Qing: the Mongols, Buddhism and the state in late imperial China'', х. XV.</ref> (1543?<ref>Ху-Чинь Ян, ''Хөхнуурын тэмдэглэл'', х. 55.</ref><ref>Рольф Альфред Штайн, Ж. Э. Драйвер, ''Төвөдийн соёл иргэншил'', х. 81.</ref>) |death_place =Монголын тэгш өндөрлөг |place of burial= |}} '''Батмөнх''' (1464-1517) буюу '''Даян хаан''' нь 1470/1480-1517 оны хооронд Монгол улсыг удирдаж байсан [[Монгол]]ын [[хаан]] юм. Тэрбээр [[Боржигин]] овгийн [[Баянмөнх жонон]]гийн урианхайн [[Шихэр тайху]] нарын хөвүүн болж мэндэлжээ.<ref name=":Батмөнх"/> == Он цагийн асуудал == Даян хааны төрснөөс таалал төгсөх хүртэлх болон хаанчилсан жилийн зөрүү, хэд насалсан талаар 16-18-р зуунд бичигдсэн Монгол, Хятадын түүхийн баримт бичигт нилээн зөрүүтэй байдгаас болж, төөрч будилах нь их байдаг. Монголын сурвалж бичигт 2 үндсэн ялгаатай чиг баримжаа байдаг. # [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]], "Эрдэнэ тунамал нэрт шастир" тэргүүтэй 1620-1660 аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Даян хааныг долоон насанд нь Мандухай сайн хатан биеэ залгуулж, мөн он '''гахай жилд (1467 эсвэл 1479)''' хан ор суулгавай..."<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=261}}</ref><ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=108}}</ref>, "...Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж, '''дөчин дөрвөн насандаа (1504 эсвэл 1516)''' тэнгэр болов..."<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=269}}</ref><ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=116}}</ref> # [[Их Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] тэргүүтэй 1660-аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Баянмөнх болху жононгийн хөвгүүн Батмөнх '''модон бэчин жилтэй (1464)'''...Батмөнхийг долоон насанд нь Мандухай хатан гучин гурван насандаа гэргий болон шүтэлцэж '''барс жилээ (1470)''' "Даян бүхнийг эзлэх болтугай!" хэмээж Батмөнх Даян хаан хэмээн нэрийдэж, Эзэний цагаан гэрийн өмнө хан суувай..."<ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=68-69}}</ref>, "...Даян хаан зургаан түмнийг эмхилэн цуглуулж, энхжин жаргуулж, далан дөрвөн жил хан орон барьж наян насандаа '''туулай жилээ (1543)''' нөгчвэй..."<ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=70}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Монгол сурвалж бичгүүдийн Даян хааны нас жил, хаанчилсан огнооны харьцуулсан хүснэгт ! rowspan="2" |Огноо ! colspan="2" |Монгол сурвалж бичиг |- ![[Алтан товч|Лу.Алтан товч]], Хураангуй Алтан товч, Эрдэнэ тунамал нэрт шастир ![[Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] |- |Амьдарсан жил |1461-1504 эсвэл 1473-1516 |1464-1543 |- |Насны тоо<ref>Эртний Монгол уламжлалаар хий нас нэмж тоолдог </ref> |44 |80 |- |Хаанчилсан хугацаа |1467-1504 эсвэл 1479-1516 |1470-1543 |- |Хаанчилсан |37 жил |73 жил |} == Бага нас == Батмөнх нь 1464 онд [[Баянмөнх жонон]]гийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь [[Урианхай]]н [[Шихэр тайху]]. Ойрадын [[Исмэйл тайши|Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэн тайж Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. 1480 (1470) онд түүнийг 7 настай байхад Мандуул хааны бага хатан Мандухай түүнтэй гэрлэж, Батмөнхийг Монголын их хааны ширээнд суулгав. == Хаанчлал == Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь [[Харчин]]ы [[Ибрай тайш]] барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ. Батмөнх [[Мин улс]]тай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж. Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг. Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж «[[Зургаан түмэн]]» болгожээ * Зүүн түмэн: '''[[Халх]], [[Цахар түмэн|Цахар]], [[Урианхай]]''' * Баруун түмэн: [[Ордос|'''Ордос''']]''', [[Түмэд]], [[Юншээбүү]].''' * Хасарын угсааныхны мэдлийн [[Хорчин|'''Хорчин''']] аймаг * Дөрвөн түмэн [[Ойрад|'''Ойрад''']] гэж хуваагдаж байсан. Батмөнх 1517 онд нас барж, хөвгүүн Барсболд нь хэсэг хугацаанд төрийн эрхийг барьсны дараа Батмөнхийн ахмад хөвгүүн [[Төрболд|Төрболдын]] хүү [[Боди Алаг хаан|Боди]], их хаан болжээ. Үүнээс хойш Бодийн угсааныхан Монголын их хаан суурийг үе улиран залгамжлах болсон билээ.<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж дөчин дөрвөн насандаа тэнгэр болов. Даян хааны их хөвгүүн Төрболд, хаан ор суугаагүй, үргүй тэнгэр болов. Дүү нь Улсболд хан ор суугаагүй, Ибарай тайшийн гарт тэнгэр болов.}}</ref> == Гэр бүл == {{ahnentafel-compact5 |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |1= '''Батмөнх Даян хаан''' |2= [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх Болох жонон]] |3= [[Шихэр тайху]] |4= [[Хархуцаг|Хархуцаг мэргэн тайж]] |5= [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] |6= Урианхайн Хутагт шигүши |8= [[Агваржин жонон]] |10= [[Эсэн тайш]] |16= [[Ажай тайж]] |20= [[Тогоон тайш]] }} Даян хаан нь 3 хатантай. # [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай сэцэн хатан''']]: 7 хүү, 1 охинтой. # '''Жимсгэнэ хатан''': Уругудын Оручи шигүшийн охин<ref>Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал</ref>. [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] '''Самур тайху''', [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчид]] '''Жалайр хатан'''<ref name=":0">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.133</ref>, [[Шар тууж|Их Шар туужид]] '''Жимисхэн хатан'''<ref name=":1">Их шар тууж. УБ., 2006. т.70</ref> гэх мэтээр бичиж байв. Гэрэболд, Гэрсэнз<ref name=":0" /><ref name=":1" /> нарыг төрүүлсэн. # '''Хүсэй хатан''': [[Ойрад|Ойрадын]] Хэрээ Хучигарын охин<ref>Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал</ref>. Даян хаанд [[Гэрэтү тайж]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />, [[Убсанж Чин тайж]]ийг<ref name=":0" /><ref name=":1" /> төрүүлсэн. Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь [[Халх]] 7 хошууны эхлэл болжээ. Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах отог аймгуудийг хувьлан өгсөн. {{tree list}} *'''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' **'''[[Төрболд]]''': '''[[Цахар түмэн]]''' ***'''[[Боди Алаг хаан]]''' ****'''[[Дарайсүн Гүдэн хаан]]''' *****'''[[Түмэн засагт хаан]]''' *****[[Хуучид|Хуучидын]] [[Жонду дурал|Жонду дурал ноён]] ******'''[[Буян сэцэн хаан]]''' *******Мангус тайж ********Цахарын '''[[Лигдэн хутагт хаан]]''' ****Сөнидийн [[Хөхэчүдэй|Хөхэчүдэй мэргэн тайж]] ****Үзэмчиний [[Онгон дурал|Онгон дурал ноён]] ***Эмлиг тайж: Цахарын Аохан, Найман отгийг өмчилсөн. ****Буйма ноён *****Түжин дурал ******Буянхули дайчин дүүрэн *******Соном дүүрэн: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556-557}}</ref> *******Сэрэн тайж: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556-557}}</ref> *****Эсэн үйзэн: [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошууны]] засаг ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=557-558}}</ref> **'''[[Улсболд|Улсболд жонон]]''': Ибарай тайшид хөнөөгдсөн. Үр хүүхэдгүй. **[[Барсболд Сайн Алаг хаан|'''Барсболд Сайн Алаг хаан''']]: [[Ордос|Ордос түмэн]], [[Түмэд]] ***Ордосын [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] ***Түмэдийн '''[[Алтан хан|Алтан хаан]]''' ***Үүшиний [[Лабуг тайж]] ***Харчины [[Байсахал хөндлөн хан]] ***Цагаан Татаарын эзэн [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] ***[[Бодидара отгон тайж]]: Асуд, Юншээбүү отгийг эзлэсэн. **'''[[Арсболд]]''': [[Түмэд|Түмэдийн]] долоон отог<ref name=":2">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.137</ref> ***Божигир тайж ***Нонун тайж **'''[[Очирболд]]''': Цахарын [[Хишигтэн]] отог<ref name=":2" /> ***Дарь тайж **'''[[Алчболд|Алчуболд]]''': [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог ***Хурхач Хасар ноён **'''[[Арболд]]''': Цагаан Татаар<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref>, Цахарын [[Хуучид]]<ref name=":2" /> ***Ачу тайж ***Шар тайж **'''[[Гэрэтү тайж]] (Гаруди, Гэрэтү тайж'''<ref name=":2" />''')''': үр хүүхэдгүй өнгөрсөн. **'''[[Убсанж Чин тайж]]:''' Хар Татаар<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref>, Асуд, Юншээбү<ref name=":2" /> ***Түнши тайж ***Чинли тайж **[[Гэрэболд]]: Урад<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref> ***Лун тайж **[[Гэрсэнз|'''Гэрсэнз жалайр хунтайж''']]: Ар [[Халх|Халхын]] 7 отог ***[[Ашихай дархан хунтайж]] ****[[Баяндарь хунтайж]] *****'''[[Лайхур хан]]''': Анхны Засагт хан ****[[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь дайчин хутугур]] *****Хотогойдын [[Шолой убаши хунтайж]] ***[[Ноёнтой хатанбаатар]] ***[[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэн ноён]] ****'''[[Абтай сайн хан]]''': Анхны Түшээт хан ****'''[[Түмэнхэн сайн ноён]]''': Сайн ноён аймгийн ноёдын дээд өвөг ***[[Аминдурал|Амин дурал ноён]] ****Муур буйма ноён *****'''[[Шолой сэцэн хан]]''': Анхны Сэцэн хан ***[[Дарь тайж]] ***[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөн ноён]] ***[[Саму буйма ноён]] **[[Төрөлт гүнж|'''Төрөлт гүнж''']]: [[Халх]] [[Жарууд]]ын [[Баасан тавнан]]д гэргий болон очсон. Зарим сурвалжид түүнийг '''Гэгээн гүнж''' хэмээн нэрийддэг. {{tree list/end}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Мандуул хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Барсболд Сайн Алаг хаан]] | он = [[1480]]-[[1517]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{cite book |last=Bowden |first=Charles |title=Dayan Khagan Unites The Mongols |date=2003 |publisher=Mongolian Traditional Literature |isbn=9780203357910}} * {{cite book |last=Elverskog |first=Johan |title=Our great Qing: the Mongols, Buddhism and the state in late imperial China |date=2006}} * {{cite book |last=Yang |first=Huqin |title=Хөхнуурын тэмдэглэл}} * {{cite book |last=Stein |first=Rolf |last2=Driver |first2=J |title=Төвөдийн соёл иргэншил}}. * {{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=261}} * {{Cite book |last=. |first=. |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=108}} * {{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=68-69}} * {{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556-557}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:1472 онд төрсөн]] [[Ангилал:1517 онд өнгөрсөн]] dbqadttb7oifejqjptb6y4wycqwl6sw 868325 868295 2026-09-03T11:05:04Z Megzer 20491 868325 wikitext text/x-wiki {{Short description|1480-1517 оны хооронд Умард Юань улсын хаан}} {{Инфобокс хаан |name =Даян хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title = Бүх Монголын [[хаан]]{{sfn|Bowden|2003|pp=4}} |image = |succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] |reign=1480–1517 (1543?) |coronation=1480 |cor-type=[[Титэм зүүх ёслол]] |full name={{lang|mn|Батмөнх}} |predecessor=[[Мандуул хаан]] |successor=[[Барсболд хаан]] |spouse= {{ubl| [[Мандухай сэцэн хатан]] | Жимсгэнэ хатан | Хүсэй хатан}} |spouse-type=Хатан |house=[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |royal anthem = |father=[[Баянмөнх жонон]] |mother=[[Шихэр тайху]] |birth_date =1472<ref name=":Батмөнх">[https://mongoltoli.mn/history/h/110 Батмөнх хаан] Монголын түүх 2016 он</ref> |birth_place =[[Монголын тэгш өндөрлөг]] |death_date = 1517<ref name=":Батмөнх"/>{{sfn|Elverskog|2006|pp=15}}(1543?{{sfn|Stein|Driver|1972|pp=81}}) |death_place =Монголын тэгш өндөрлөг |place of burial= |}} '''Батмөнх''' (1464-1517) буюу '''Даян хаан''' нь 1470/1480-1517 оны хооронд Монгол улсыг удирдаж байсан [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн [[хаан]] юм. Даян хаан бол [[Боржигин]] овгийн [[Баянмөнх жонон]]гийн хатан урианхайн [[Шихэр тайху]] нарын дундаас мэндэлсэн ганц хөвүүн юм.<ref name=":Батмөнх"/> == Он цагийн асуудал == Даян хааны төрснөөс таалал төгсөх хүртэлх болон хаанчилсан жилийн зөрүү, хэд насалсан талаар 16-18-р зуунд бичигдсэн Монгол, Хятадын түүхийн баримт бичигт нилээн зөрүүтэй байдгаас болж, төөрч будилах нь их байдаг. Монголын сурвалж бичигт 2 үндсэн ялгаатай чиг баримжаа байдаг. # [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]], "Эрдэнэ тунамал нэрт шастир" тэргүүтэй 1620-1660 аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Даян хааныг долоон насанд нь Мандухай сайн хатан биеэ залгуулж, мөн он '''гахай жилд (1467 эсвэл 1479)''' хан ор суулгавай..."{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=261}}{{sfn|Choimaa(b)|2006|pp=108}}, "...Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж, '''дөчин дөрвөн насандаа (1504 эсвэл 1516)''' тэнгэр болов..."{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=269}}{{sfn|Choimaa(b)|2006|pp=116}} # [[Их Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] тэргүүтэй 1660-аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Баянмөнх болху жононгийн хөвгүүн Батмөнх '''модон бэчин жилтэй (1464)'''...Батмөнхийг долоон насанд нь Мандухай хатан гучин гурван насандаа гэргий болон шүтэлцэж '''барс жилээ (1470)''' "Даян бүхнийг эзлэх болтугай!" хэмээж Батмөнх Даян хаан хэмээн нэрийдэж, Эзэний цагаан гэрийн өмнө хан суувай..."{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=68-69}}, "...Даян хаан зургаан түмнийг эмхилэн цуглуулж, энхжин жаргуулж, далан дөрвөн жил хан орон барьж наян насандаа '''туулай жилээ (1543)''' нөгчвэй..."{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=70}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Монгол сурвалж бичгүүдийн Даян хааны нас жил, хаанчилсан огнооны харьцуулсан хүснэгт ! rowspan="2" |Огноо ! colspan="2" |Монгол сурвалж бичиг |- ![[Алтан товч|Лу.Алтан товч]], Хураангуй Алтан товч, Эрдэнэ тунамал нэрт шастир ![[Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] |- |Амьдарсан жил |1461-1504 эсвэл 1473-1516 |1464-1543 |- |Насны тоо<ref>Эртний Монгол уламжлалаар хий нас нэмж тоолдог </ref> |44 |80 |- |Хаанчилсан хугацаа |1467-1504 эсвэл 1479-1516 |1470-1543 |- |Хаанчилсан |37 жил |73 жил |} == Бага нас == Батмөнх нь 1464 онд [[Баянмөнх жонон]]гийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь [[Урианхай]]н [[Шихэр тайху]]. Ойрадын [[Исмэйл тайши|Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэл тайш Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. 1480 (1470) онд түүнийг 7 настай байхад Мандуул хааны бага хатан Мандухай түүнтэй гэрлэж, Батмөнхийг Монголын их хааны ширээнд суулгав. == Хаанчлал == Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь [[Харчин]]ы [[Ибрай тайш]] барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ. Батмөнх [[Мин улс]]тай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж. Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг. Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж «[[Зургаан түмэн]]» болгожээ * Зүүн түмэн: '''[[Халх]], [[Цахар түмэн|Цахар]], [[Урианхай]]''' * Баруун түмэн: [[Ордос|'''Ордос''']]''', [[Түмэд]], [[Юншээбүү]].''' * Хасарын угсааныхны мэдлийн [[Хорчин|'''Хорчин''']] аймаг * Дөрвөн түмэн [[Ойрад|'''Ойрад''']] гэж хуваагдаж байсан. Батмөнх 1517 онд нас барж, хөвгүүн Барсболд нь хэсэг хугацаанд төрийн эрхийг барьсны дараа Батмөнхийн ахмад хөвгүүн [[Төрболд|Төрболдын]] хүү [[Боди Алаг хаан|Боди]], их хаан болжээ. Үүнээс хойш Бодийн угсааныхан Монголын их хаан суурийг үе улиран залгамжлах болсон билээ. == Гэр бүл == {{ahnentafel-compact5 |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |1= '''Батмөнх Даян хаан''' |2= [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх Болох жонон]] |3= [[Шихэр тайху]] |4= [[Хархуцаг|Хархуцаг мэргэн тайж]] |5= [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] |6= Урианхайн Хутагт шигүши |8= [[Агваржин жонон]] |10= [[Эсэн тайш]] |16= [[Ажай тайж]] |20= [[Тогоон тайш]] }} Даян хаан нь 3 хатантай. # [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай сэцэн хатан''']]: 7 хүү, 1 охинтой. # '''Жимсгэнэ хатан''': Уругудын Оручи шигүшийн охин{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}. [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] '''Самур тайху''', [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчид]] '''Жалайр хатан'''{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}, [[Шар тууж|Их Шар туужид]] '''Жимисхэн хатан'''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=70}} гэх мэтээр бичиж байв. Гэрэболд, Гэрсэнз{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}} нарыг төрүүлсэн. # '''Хүсэй хатан''': [[Ойрад|Ойрадын]] Хэрээ Хучигарын охин{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}. Даян хаанд [[Гэрэтү тайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}, [[Убсанж Чин тайж]]ийг{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}} төрүүлсэн. Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь [[Халх]] 7 хошууны эхлэл болжээ. Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах отог аймгуудийг хувьлан өгсөн. {{tree list}} *'''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' **'''[[Төрболд]]''': '''[[Цахар түмэн]]''' ***'''[[Боди Алаг хаан]]''' ****'''[[Дарайсүн Гүдэн хаан]]''' *****'''[[Түмэн засагт хаан]]''' *****[[Хуучид|Хуучидын]] [[Жонду дурал|Жонду дурал ноён]] ******'''[[Буян сэцэн хаан]]''' *******Мангус тайж ********Цахарын '''[[Лигдэн хутагт хаан]]''' ****Сөнидийн [[Хөхэчүдэй|Хөхэчүдэй мэргэн тайж]] ****Үзэмчиний [[Онгон дурал|Онгон дурал ноён]] ***Эмлиг тайж: Цахарын Аохан, Найман отгийг өмчилсөн. ****Буйма ноён *****Түжин дурал ******Буянхули дайчин дүүрэн *******Соном дүүрэн: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=556-557}} *******Сэрэн тайж: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=556-557}} *****Эсэн үйзэн: [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошууны]] засаг ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=557-558}} **'''[[Улсболд|Улсболд жонон]]''': Ибарай тайшид хороогдсон. **[[Барсболд Сайн Алаг хаан|'''Барсболд Сайн Алаг хаан''']]: [[Ордос|Ордос түмэн]], [[Түмэд]] ***Ордосын [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] ***Түмэдийн '''[[Алтан хан|Алтан хаан]]''' ***Үүшиний [[Лабуг тайж]] ***Харчины [[Байсахал хөндлөн хан]] ***Цагаан Татаарын эзэн [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] ***[[Бодидара отгон тайж]]: Асуд, Юншээбүү отгийг эзлэсэн. **'''[[Арсболд]]''': [[Түмэд|Түмэдийн]] долоон отог{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Божигир тайж ***Нонун тайж **'''[[Очирболд]]''': Цахарын [[Хишигтэн]] отог{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Дарь тайж **'''[[Алчболд|Алчуболд]]''': [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог ***Хурхач Хасар ноён **'''[[Арболд]]''': Цагаан Татаар{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}}, Цахарын [[Хуучид]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Ачу тайж ***Шар тайж **'''[[Гэрэтү тайж]] (Гаруди, Гэрэтү тайж{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}})''': үр хүүхэдгүй өнгөрсөн. **'''[[Убсанж Чин тайж]]:''' Хар Татаар{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}}, Асуд, Юншээбү{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Түнши тайж ***Чинли тайж **[[Гэрэболд]]: Урад{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}} ***Лун тайж **[[Гэрсэнз|'''Гэрсэнз жалайр хунтайж''']]: Ар [[Халх|Халхын]] 7 отог ***[[Ашихай дархан хунтайж]] ****[[Баяндарь хунтайж]] *****'''[[Лайхур хан]]''': Анхны Засагт хан ****[[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь дайчин хутугур]] *****Хотогойдын [[Шолой убаши хунтайж]] ***[[Ноёнтой хатанбаатар]] ***[[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэн ноён]] ****'''[[Абтай сайн хан]]''': Анхны Түшээт хан ****'''[[Түмэнхэн сайн ноён]]''': Сайн ноён аймгийн ноёдын дээд өвөг ***[[Аминдурал|Амин дурал ноён]] ****Муур буйма ноён *****'''[[Шолой сэцэн хан]]''': Анхны Сэцэн хан ***[[Дарь тайж]] ***[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөн ноён]] ***[[Саму буйма ноён]] **[[Төрөлт гүнж|'''Төрөлт гүнж''']]: [[Халх]] [[Жарууд]]ын [[Баасан тавнан]]д гэргий болон очсон. Зарим сурвалжид түүнийг '''Гэгээн гүнж''' хэмээн нэрийддэг. {{tree list/end}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Мандуул хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Барсболд Сайн Алаг хаан]] | он = [[1480]]-[[1517]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{cite book |last=Bowden |first=Charles |title=Dayan Khagan Unites The Mongols |date=2003 |publisher=Mongolian Traditional Literature |isbn=9780203357910}} * {{cite book |last=Elverskog |first=Johan |title=Our great Qing: the Mongols, Buddhism and the state in late imperial China |year=2006}} * {{cite book |last=Yang |first=Huqin |title=Хөхнуурын тэмдэглэл}} * {{cite book |last=Stein |first=Rolf |last2=Driver |first2=J |title=La civilisation tibétaine|year=1972}} * {{Cite book |last=Choimaa(a) |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa(b) |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |last2=Budsuren |first2=D |last3=Nergui |first3=Ch |title=Рашпунцаг. Болор эрих (Дэд дэвтэр) |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:1472 онд төрсөн]] [[Ангилал:1517 онд өнгөрсөн]] 2df524xix4bl5ovpqqowed3mtcdazjw 0 10811 868317 820111 2026-09-03T09:24:54Z Enkhsaihan2005 64429 868317 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Пасаргада |зураг =[[Зураг:Cyrus tomb.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Их Кир хааны булш |улс ={{IRI}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, ii, iii, iv |ID =1106 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =12004 |чуулган =28 |сунгалт = |аюул = }} '''Пасаргада''' ([[Перс хэл]]:پاسارگاد) нь [[эртний Перс]]ийн хот бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-ын [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[Иран]] улсын үнэт өвүүдийн нэг археологийн бүс юм. Пасаргада нь [[Ахейменидын эзэнт улс]]ын анхны нийслэл бөгөөд [[Персеполис]]ын тууриас 43 км зайтай оршдог. Өнөөгийн Иран улсын [[Фарс муж]]ид харъяалагддаг. Персийн [[их Кир]] хаан МЭӨ 546 он буюу түүнээс арай хожуухан шинэ нийслэл Пасаргада хотыг үндэслэсэн гэх бөгөөд МЭӨ 530 эсвэл МЭӨ 529 оны орчимд Их Кир тулалдаанд нас барснаар бүтээн байгуулалтын ажил зогсчээ. Их Кирийн хүү бөгөөд залгамжлагч [[Камбиз II]] эцгийнхээ дурсгалд зориулан Пасаргадад бунхан байгуулсан байна. [[Их Дари]] хааныг угсаа залгамжлах хүртэл Пасаргада эзэнт гүрний нийслэл байсан бөгөөд Персеполис шинэ нийслэл хот болов. Археологийн бүс нь 1,6 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд [[рихтерийн шаталбар]]аар 7,0 баллын [[газар хөдлөлт]]ийн улмаас их Кирийн бунхан ихээхэн нурж гэмтжээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Pasargadae|Пасаргада}} * [https://web.archive.org/web/20070118140346/http://www.irantooth.com/iranpics/tall_e_takht.htm Pictures of Tall_e Takht] * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1106 UNESCO World Heritage Center] * [http://www.iranchamber.com/history/pasargadae/pasargadae.php Pasargadae, Iran Chamber Society] * [https://web.archive.org/web/20080309060159/http://www.persepolis.ir/ Persepolis Official Website] * [http://www.savepasargad.com/ Save Pasargadae From Destruction] * [http://landofaryan.atspace.com/passargad.htm Pasargad] * Vitrual reconstruction of Pasargadae: [https://web.archive.org/web/20160304185550/http://www.persepolis3d.com/control_structures/pasargad.htm persepolis3D] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Ираны архитектур]] [[Ангилал:Их Кир]] ky5cepijgp26algo71kvl4m7x7zyrkl 0 10826 868318 854452 2026-09-03T09:28:31Z Enkhsaihan2005 64429 868318 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Персеполь |зураг =[[Файл:Persepolis 06.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Персеполийн туурь |улс ={{IRI}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, iii, vi |ID =114 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1979 |чуулган =3 |сунгалт = |аюул = }} '''Персеполь''' буюу '''Персеполис''' ([[Перс хэл]]:تخت جمشید/پارسه) нь [[Эртний Перс]]ийн эзэнт гүрэн [[Ахейменидийн улс]]ын ёслолын нийслэл хот бөгөөд өнөөгийн [[Иран]] улсын [[Фарс муж]]ийн [[Шираз]] хотоос зүүх хойш 70 км зайд байрладаг. Орчин үеийн Перс хэлээр уг газрыг ''Тахт-и Жамшид (Жамшидын хаан суудал)'' буюу ''Парсех'' гэдэг. МЭӨ 515 оны орчмоос Персеполийн түүх эхэлдэг. Паарса буюу “Персүүдийн хот” хэмээн нэрлэгддэг эртний Персүүдийн хотыг [[Грек хэл]]нээ Πέρσης πόλις ''(Perses polis: “Персийн хот”)'' хэмээн тэмдэглэдэг байжээ. [[БиБиСи телевиз]]ийн 10 ангит алдарт цуврал баримтат [[кино]] болох Дан Круйкшанкийн “[[Дэлхийг тойрсон 80 эрдэнэс]]”-т Персеполь багтдаг. 1930-аад онд [[Франц]]ийн археологич [[Андре Годард]] Персеполийн малталтын ажлыг эхлүүлжээ. Тэрээр [[Их Кир]]ийн булш байгаа хэмээн таамаглаглаж байсан ч [[Их Дари]] хааны байгуулсан хотыг илрүүлсэн юм. Дари хаан өндөрлөг дэвсэг дээр [[Апандана ордон]] болон эзэнт гүрний эрдэнэсийн сангийн ордонг байгуулахыг зарлигдаж, эхлүүлсэн бөгөөд түүний хүү бөгөөд залгамжлагч [[Их Ксеркс]] хааны засаглалын үед дуусчээ. Дараа дараагийн барилга байгууламжуудыг үргэлжлүүлэн барих болсон бөгөөд Ахейменидийн улс мөхөх хүртэл үргэлжилсэн байна. Эзэнт гүрний бэлэгдэл болох Персеполийн барилга байгууламжууд нь сүр жавхлант орчинтой бөгөөд онцгой баяр ёслолууд, тэр дундаа [[Новруз]]ын үеэр жинхэнэ нүд гялбам болдог байв. Ахейменидийн улсын үед Персеполь хэзээ ч эзэнт гүрний төв байгаагүй аж. Персеполийн байгууламжууд аварга [[Ливаны хуш]], [[Энэтхэг]]ийн тийк модон багануудтай байдгаараа бусдаас онцгойрдог бөгөөд уран барилгын өөрийн гэсэн хэв маягийг бий болгосон байдаг. Персеполь нь Пулвар хэмээх бэсрэг голын эрэг дээрх 125000 ам дөрвөлжин метр талбай бүхий дэнж дээр байгуулагдсан байдаг ба гурван давхар тэгш хэмт хэрмээр хүрээлэгдсэн [[цэргийн хуаран]], [[эрдэнэсийн сан]], хүлээн авалтын танхим, болон эзэн хааны орднууд гэсэн үндсэн 4 дүүрэгтэй. [[Македоны Александр]] Персийг байлдан дагуулж, өөрийн армийн хамтаар МЭӨ 330 онд Персепольд нэвтрэн оржээ. Александр өөрийн цэргүүдээ эрдэнэсийн санг талан дээрэмдэхийг зөвшөөрч, [[Ксерксийн ордон]]г түймэрдэхэд хотын бусад хэсэг галд автан сүйрчээ. МЭӨ 316 онд [[Их Македоны эзэнт гүрэн|Их Македоны эзэнт гүрний]] Перс мужийн нийслэлээр Персеполь хотыг сонгож, сэргээн засварласан ч эртний сүр хүчээ эгнэгт алдсан гэдэг. == Панорам == [[Файл:Persepolis-Panorama.jpg|center|800px|thumb|Персеполийн панорам фото - 1]] [[Файл:PersepolisPanorama2007.jpg|center|800px|thumb|Персеполийн панорам фото - 2]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Persepolis|Персеполь}} {{Wiktionary}} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Archive Project] (This site provides information on the Persepolis Fortification Archive project based at the Oriental Institute of the University of Chicago) * Virtual Reconstruction of Persepolis: [https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ 3dparse] * Virtual Reconstruction of, amongst others, Persepolis: [https://web.archive.org/web/20090228185613/http://persepolis3d.com/frameset.html persepolis3D] * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Persepolis Before Incursion] (Virtual tour project) * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Persepolis Satellite view @ Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Persepolis Photographs] and [https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Introduction to the Persian Expedition], [[Oriental Institute]] of the [[University of Chicago]]. * [https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Persepolis Photos and videos] * [https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie - ] -*** Reconstruction of Persepolis * [https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Picture archive of Persepolis] * [https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ 3D reconstructed pictures and movies of Persepolis] * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Secret of staircase of G-Palace in Persepolis revealed], [[Cultural Heritage News Agency]], February 13, 2006. * [https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Persepolis Fortification Tablets''] - by Mark B. Garrison and Margaret C. Root, at the [http://oi.uchicago.edu Oriental Institute webpage] * Farzin Rezaeian, and Hossein Hazarati, ''Persepolis Recreated'', a video documentary made in 2004:<br /> [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 Part I] (8 min 38 sec), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 Part II] (9 min 52 sec), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 Part III] (8 min 52 sec), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 Part IV] (10 min 29 sec), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 Part V] (3 min 22 sec). * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Useful text and pictures of Persepolis (Persian)] * http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Persepolis == Нэмэлт мэдээлэл == * Curtis, J. and Tallis, N. (eds). (2005). ''Forgotten Empire: The World of Ancient Persia.'' University of California Press. ISBN 0-520-24731-0. * Wilber, Donald Newton. (1989). ''Persepolis: The Archaeology of Parsa, Seat of the Persian Kings''. Darwin Press. Revised edition ISBN 0-87850-062-6. [[Ангилал:Персеполь| ]] [[Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Ираны хот]] [[Ангилал:Ираны соёл]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн өв]] kt2cx6tiab2xy773s1bd44wazti5ckv 0 10827 868331 848086 2026-09-03T11:43:59Z Enkhsaihan2005 64429 868331 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Чогха Занбиль |зураг =[[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =Чогха Занбиль |улс ={{IRI}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =iii, iv |ID =113 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1979 |чуулган =3 |сунгалт = |аюул = }} '''Чогха Занбиль''' ([[Перс хэл]]:چُغازَنبیل) нь [[Иран]]ы [[Хузестан муж]]ид орших эртний [[Элам]]итуудын байгуулсан цогцолбор байгууламж юм. Энэ нь [[Месопотами]]ас гадна орших [[Зиггурат]]ын цөөхөн дурсгалуудын нэг. МЭӨ 1250 оны орчим Иншушинак бурхан хэмээн өргөмжлөгддөг [[Унташ-Напириша]] хааны үед байгуулагдсан. Анхандаа ''Дур Унташ'' буюу ''Унташийн суурин'' хэмээн нэрлэгддэг байсан уг хотод голцуу [[лам]] хувраг, үйлчилгээний ажилтнууд амьдардаг байв. Цогцолборт 22 сүм болон Унташ хааны нууцлаг бунхан бүхий ордон байжээ. Унташ Наприша хааныг нас барсны дараа хотод барилга байгууламжууд нэмж барих явдал зогсч, МЭӨ 640 онд [[Ассир]]ын хаан [[Ашурбанипал]]ын довтолгоонд эвдрэн мөхжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Chogha Zanbil|Чогха Занбиль}} * ''Chogha Zanbil'', Photos from Iran, [http://www.livius.org/a/iran/chogha_zanbil/cz.html ''Livius'']. * [https://web.archive.org/web/20051130005833/http://www.choghazanbil.ir/ Choghazanbil conservation and restoration project] * [http://www.livius.org/a/iran/chogha_zanbil/cz.html Chogha Zanbil] * [http://whc.unesco.org/en/list/113 World Heritage profile] * [http://www.youtube.com/watch?v=U-XREhlrycA A informative video about Chogha Zanbil] [[Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Месопотамийн ариун барилга]] [[Ангилал:Шуш хошуу]] [[Ангилал:Хузестан мужийн барилга]] [[Ангилал:Зиккурат]] dxitnmzgvet0hlyu81ws9et6meastcq 0 10828 868329 744075 2026-09-03T11:39:05Z Enkhsaihan2005 64429 868329 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Тахт-и Солейман |зураг =[[Файл:Takht-e-soleiman-1.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Сулейманы сэнтий |улс ={{IRI}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, ii, iii, iv, vi |ID =1077 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2003 |чуулган =27 |сунгалт = |аюул = }} '''Тахт-и Сулейман''' ([[Перс хэл]]:تخت سليمان) нь [[Иран]]ы [[баруун Азербайжан муж]]ид буюу [[Тегеран]]аас баруун тийш 400 км алслагдсан Такаб тосгоны ойролцоо оршдог цайзын туурь юм. Эртний [[Азер]]уудын [[Атропатен]] улсын нийслэл Фрааспа хотын туурь нь өнөөгийн Тахт-и Сулейман хэмээн үздэг. Уг цайзад [[Сассанид улс]]ын үед Зороастрийн шүтлэгийн байгууламжуудтай байсан бөгөөд [[Ил Хаант Улс]]ын үед дахин сэргээгдэж байв. Домогт өгүүлснээр Хаан болохын тулд сүмд орших ариун их галын хоорондуур гарах ёслол үйлддэг байв. [[Соломон хаан]] мангасуудыг барьж, 100 м гүн [[галт уул]]сын тогоонд дарж орхижээ. Дараа нь уг хотыг үндэслэсэн байна. [[Исламын байлдан дагуулал|Исламын байлдан дагуулагчид]] [[Перс]] орныг эзэлж, [[зороастризм]] мөхөж, [[Ислам]]ын эсрэг гэсэн болгоныг, түүний дотор Тахт-и Сулеймани, [[Пасаргад]]ыг эвдлэн сүйтгэжээ. == Галерей == <gallery> image:Takht-e-soleiman-2.jpg| image:Takht-e-soleiman-3.jpg| image:Takht-e-soleiman-4.jpg| image:Takht-e-soleiman-5.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Takht-i-Suleiman|Тахт-и-Сулейман}} * [https://web.archive.org/web/20050405201206/http://www.takhtesoleiman.ir/ Official Website] * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1077 Takht-e Soleyman - UNESCO World Heritage Site] * [https://web.archive.org/web/20070312073245/http://my.opera.com/mujtaba/albums/show.dml?id=7618 image from takht e suleiman] {{DEFAULTSORT:Тахт-и-Сулейман}} [[Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Такаб хошуу]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Баруун Азербайжан мужийн түүх]] [[Ангилал:Баруун Азербайжан мужийн барилга]] [[Ангилал:Соломон]] 0553s33mps5a1dnxa47tk3cvkr0lghy 0 10875 868251 826044 2026-09-02T18:45:07Z Enkhsaihan2005 64429 868251 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Ашшур (Калат Шеркат) |зураг =[[Файл:Meso2mil.JPG|250px]] |зургийн_тайлбар =МЭӨ 2000 оны орчмын Месопотами, Франц хэлээр |улс ={{IRQ}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =iii, iv |ID =1130 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =2003 |чуулган =27 |сунгалт = |аюул =2003- }} '''Ашур''' буюу '''Ашшур''' ([[Араб хэл]]:أشور) нь эртний [[Ассири]]йн [[нийслэл]]үүдийн нэг бөгөөд өнөөгийн [[Ирак]]ийн бага Заб голын хөндийд, [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] баруун эрэгт байрладаг. Ашур гэдэг нь хотын гол шүтээний нэр бөгөөд Ассирийн бурхадын тэргүүлэгч, Ассири улсыг хамгаалагч бурхан юм. [[Месопотами]]д тархсан домогт өгүүлдэгчлэн Ашур нь [[Вавилони]]йн [[Мардук]]тай ижил байдаг. 1898 онд [[Герман]]ы [[археологи]]чид Ашурт малталт хийж байв. == Ном зүй == * Walter Andrae: Das wiedererstandene Assur. Hinrichs, Leipzig 1938 (2. Aufl. Beck, München 1977). ISBN 3-406-02947-7 * Walter Andrae: Babylon. Die versunkene Weltstadt und ihr Ausgräber Robert Koldewey. de Gruyter, Berlin 1952. * Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. C.H.Beck Wissen, München 2003. ISBN 3-406-50828-6 * Olaf Matthes: Zur Vorgeschichte der Ausgrabungen in Assur 1898-1903/05. MDOG Berlin 129, 1997, 9-27. ISSN 0342-118X * P. A. Miglus: Das Wohngebiet von Assur, Stratigraphie und Architektur. Berlin 1996. ISBN 3-7861-1731-4 * Susan L. Marchand: Down from Olympus. Archaeology and Philhellenism in Germany 1750-1970. Princeton University Press, Princeton 1996. ISBN 0-691-04393-0 * Conrad Preusser: Die Paläste in Assur. Gebr. Mann, Berlin 1996. ISBN 3-7861-2004-8 == Цахим холбоос == {{Commonscat|Assur (city)|Ашур}} [[Ангилал:Эртний Ассирийн хот]] [[Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Салах эд Дин мужийн түүх]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] [[Ангилал:Ирак дахь дэлхийн өв]] 1m9b2znw4432v5mbk6gthkl22amlats 0 10892 868300 856849 2026-09-03T09:07:33Z Enkhsaihan2005 64429 868300 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Пафос | native_name = {{nobold|{{native name|el|Πάφος|italics=off}}<br />{{native name|tr|Baf|italics=off}}}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Paphos Marine, Cyprus - panoramio.jpg | caption1 = Пафосын боомт | image2 = Sculpture "Modern Aphrodite" by Fort Paphos, Cyprus.jpg | caption2 = Афродитагийн хөшөө | image3 =Fort Paphos in Cyprus.jpg | caption3 = [[Пафос цайз]] | image4 = Pafos Municipal Library, Cyprus.jpg | caption4 = Хотын номын сан | image5 = Markideio Theatre, Paphos, Cyprus 13.jpg | caption5 = Маркидейо театр | image6 = View of Paphos harbor 00490-92.jpg | caption6 = Пафосын үзэмж}} | image_flag = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | map_caption = Пафос хотын захиргааны интерактив газрын зураг | pushpin_map = Кипр#Европын_Холбоо | pushpin_relief = y | pushpin_image = Cyprus relief location map.jpg#European Union relief laea location map.svg | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = [[Кипр]] дэх байршил##[[Европын Холбоо]] дахь байршил | coordinates = {{coord|34|46|N|32|25|E|region:CY|display=inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кипр}} | subdivision_type1 = [[Киприйн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Пафос тойрог]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Федонас Федонос ([[Ардчилсан Нэгдэл (Кипр)|DISY]])<ref>{{Cite news|url=https://www.themayor.eu/en/cyprus/paphos/mayor/phedonas-phedonos|title = Phedonas Phedonos}}</ref> | total_type = [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Cyprus: Paphos Urban Agglomeration (Municipalities, Communities and Quarters) - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/paphos/admin/ |access-date=2026-05-17 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | area_total_km2 = 16.95 | area_urban_km2 = 93.26 | elevation_m = 75 | elevation_ft = 236 | population_total = 37297 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{Cite web |title=Cyprus: Districts, Major Cities & Urban Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/cities/ |access-date=2026-05-17 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_urban = 55000 | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Пафосчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />''Pafitis'', (эр), ''Pafitissa'' (эм) ([[Грек хэл|gr]]), ''Baflı'' ([[Турк хэл|tr]]) | website = {{URL|http://pafos.org.cy/}} | footnotes = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |ID = 79 |Year = 1980 |Criteria = Соёлын: iii, vi |Area = 162.0171 га }} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Европын Зуны Цаг|ЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | settlement_type = [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Тойргийн нийслэлүүд|Хот]] ба [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | area_code_type = [[Кипр дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 26 | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = [[Пафос олон улсын нисэх буудал]] | postal_code_type = [[Кипр дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 8010-8049<ref>{{Cite web |title=A list of all Cyprus postcodes |url=https://cypruspostcodes.eurocyinnovations.com/list |access-date=2026-05-17 |website=cypruspostcodes.eurocyinnovations.com |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424071748/https://cypruspostcodes.eurocyinnovations.com/list |url-status=dead }}</ref> | population_rank = Кипрт [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|6-р]] хотын захиргаа, [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Тойргийн нийслэлүүд|4-р]] хот<ref name="citypopulation.de"/> | population_blank1_title = [[Пафос тойрог|Тойрог]] | population_blank1 = 100175 }} '''Пафос''' ([[Грек хэл]]:Πάφος; [[Латин хэл]]:''Paphus'') нь [[Кипр]] арлын баруун өмнөд эрэгт орших хот бөгөөд Пафос дүүргийн нийслэл юм. Пафос гэж нэрлэгддэг хоёр эртний байршил байдаг. Хүн оршин суудаггүй хуучин Пафос, байнгын оршин суугчтай шинэ Пафос гэж байдаг. Пафос бол хайр, гоо сайхны охин тэнгэр [[Афродита|Афродитын]] төрсөн нутаг хэмээн [[эртний Грек]]ийн домогт өгүүлдэг. Греко-Романы үеийн арлын нийслэл хот бөгөөд маш сайн хадгалагдсан зургуудтай Ромын амбан захирагчийн ордон нь маш алдартай. МЭӨ XII зууны үеийн [[Эртний Грек|Микений соёл иргэншлийн]] ул мөрийг хадгалсан барилгууд олдсоор байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = yes | single line = yes | collapsed = y | location = Пафос ([[Пафос олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020) | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 26.6 | Mar record high C = 30.8 | Apr record high C = 34.2 | May record high C = 42.5 | Jun record high C = 38.4 | Jul record high C = 41.6 | Aug record high C = 36.6 | Sep record high C = 36.2 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 31.6 | Dec record high C = 26.5 | year record high C = 42.5 | Jan high C = 17.3 | Feb high C = 17.6 | Mar high C = 19.2 | Apr high C = 21.8 | May high C = 24.9 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 29.4 | Oct high C = 27.0 | Nov high C = 23.1 | Dec high C = 19.3 | year high C = 24.1 | Jan mean C = 13.0 | Feb mean C = 13.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.8 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 23.3 | Jul mean C = 25.7 | Aug mean C = 26.4 | Sep mean C = 24.6 | Oct mean C = 22.1 | Nov mean C = 18.3 | Dec mean C = 14.9 | year mean C = 19.4 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 8.5 | Mar low C = 9.6 | Apr low C = 11.9 | May low C = 15.2 | Jun low C = 18.5 | Jul low C = 21.0 | Aug low C = 21.7 | Sep low C = 19.8 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 13.4 | Dec low C = 10.4 | year low C = 14.7 | Jan record low C = -1.5 | Feb record low C = -3.6 | Mar record low C = 0.8 | Apr record low C = 1.6 | May record low C = 8.5 | Jun record low C = 10.5 | Jul record low C = 15.0 | Aug record low C = 17.0 | Sep record low C = 12.6 | Oct record low C = 9.6 | Nov record low C = 2.8 | Dec record low C = -1.3 | year record low C = -3.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 89.5 | Feb precipitation mm = 60.1 | Mar precipitation mm = 34.5 | Apr precipitation mm = 15.2 | May precipitation mm = 11.1 | Jun precipitation mm = 1.6 | Jul precipitation mm = 0.2 | Aug precipitation mm = 0.1 | Sep precipitation mm = 4.2 | Oct precipitation mm = 21.7 | Nov precipitation mm = 57.5 | Dec precipitation mm = 97.6 | year precipitation mm = 393.3 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 70 | May humidity = 72 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 65 | Dec humidity = 69 | year humidity = 70 | Jan sun = 180.1 | Feb sun = 191.2 | Mar sun = 245.5 | Apr sun = 277.9 | May sun = 336.6 | Jun sun = 371.8 | Jul sun = 381.6 | Aug sun = 355.0 | Sep sun = 312.3 | Oct sun = 278.3 | Nov sun = 219.7 | Dec sun = 181.0 | year sun = 3331.0 | source = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Cyprus/CSV/PafosAirport_17600.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Pafos Airport |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-17}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Paphos}} {{Wikivoyage}} * [http://pafos.org.cy/ Municipality of Paphos - official website] * [https://web.archive.org/web/20051201135741/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/0E95AAACA395083DC2256A7100397727?OpenDocument&languageNo=1 Official Cyprus Government Web Site - Towns and Population] * [http://www.ashmolean.org/ash/amps/cyprus/HomePage.html Ancient Cyprus in the Ashmolean Museum] * [https://web.archive.org/web/20120727103400/http://www.paphostheatre.com/ ''The University of Sydney Archaeological excavations of the Paphos Theatre Site] [[Ангилал:Пафос| ]] [[Ангилал:Эртний Киприйн хот]] [[Ангилал:Пафос тойргийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Кипр дэх дэлхийн өв]] [[Ангилал:Афродита]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хот]] [[Ангилал:Ромын Кипр]] 4r8uzdfyi6jtkcil6lentfbygr6zjxx 0 12885 868319 850248 2026-09-03T09:53:33Z Egzs 88168 868319 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл | subheader = {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠨ ᠦ᠋}} {{MongolUnicode|ᠠᠶᠤᠯ ᠦᢉᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠢᠳᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠥᠪᠯᠡᠯ}} | image = [[File:Emblem of the National Security Council of Mongolia.png|200px]] | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Товчлол | data1 = ҮАБЗ | label2 = Байгуулагдсан | data2 = 1992 оны 1 сарын 13 | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | header4 = Бүрэлдэхүүн | label5 = Тэргүүн | data5 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | label6 = Гишүүд | data6 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]<br>[[Улсын Их Хурлын дарга]] | label7 = Эрх зүйн үндэс суурь | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] (1992)<br>ҮАБЗ-ийн тухай хууль (1992) | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]] | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.nsc.gov.mn/mn www.nsc.gov.mn] }} '''Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл''' ('''ҮАБЗ''') нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулах үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдлыг уялдуулан зохицуулах, энэхүү зохицуулалт нь хэрхэн хангагдаж байгаад хяналт тавих төрийн зөвлөлдөх байгууллага юм. Зөвлөл 3 гишүүнээс бүрдэнэ. Зөвлөлийн тэргүүн нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]], гишүүд нь [[Монгол Улсын Их Хурлын Дарга]], [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] нар байна. Мөн зөвлөлийн үндсэн чиг үүрэгт хамаарах асуудлаар судалгаа хийх, үнэлэлт, дүгнэлт гаргах, шийдвэрийн үндэслэлийг боловсруулах, биелэлтэд хяналт тавих ажлыг зохион байгуулж, Зөвлөлийн гишүүд бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь тусалж, тэднийг үндэсний аюулгүй байдлын талаарх судалгаа, мэдээллээр хангах дотоод ажлыг эрхлэх [[ҮАБЗ-ийн Нарийн Бичгийн Дарга|Нарийн Бичгийн Дарга]]тай байна. Зөвлөлийн нарийн бичгийн даргыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч томилдог. ҮАБЗ нь анх 1992 онд [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] тэргүүтэй байгуулагджээ. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн анхдугаар хуралдаан 1992 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр болж, Зөвлөлийн нарийн бичгийн даргыг томилох тухай, Зөвлөлийн ажлын дотоод журам болон Зөвлөлийг мэдээллээр хангах журмын төсөл зэрэг асуудлыг хэлэлцэн батлав.<ref>{{Cite web |title=Түүхэн замнал |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/118 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> == ҮАБЗ-ийн одоогийн бүрэлдэхүүн == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Нэр ! colspan="2" |Албан тушаал |- |[[Файл:Presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh-1.jpg|100x100px]] |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |ҮАБЗ-ийн тэргүүн ([[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]) |2021 - одоо |- |[[Файл:Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg|100x100px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |Гишүүн ([[Улсын Их Хурлын дарга]]) |2026 - одоо |- |[[Файл:Prime Minister Nyam-Osoryn Uchral, Official Portrait 2026 (cropped).png|100x100px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |Гишүүн ([[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]) |2026 - одоо |- | |[[Алтангэрэлийн Бямбажаргал]] |ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга |2023 - одоо |} == Үе үеийн нарийн бичгийн дарга нар == *[[Равдангийн Батаа]] (1992-1993 он) *[[Жаргалсайханы Энхсайхан]] (1993-1996 он) *[[Чойсүрэнгийн Баатар]] (1996-1997 он) *[[Равдангийн Болд]] (1997-2003 он) *[[Дүгэржавын Готов]] (2003-2006 он) *[[Паламын Сүндэв]] (2006-2008 он) *[[Маньбадрахын Ганболд]] (2008-2009 он) *[[Цагаандарийн Энхтүвшин]] (2009-2017 он) *[[Амаржаргалын Гансүх]] (2017-2021 он) *[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]] (2021 оны 6-р сар-2023 он) *[[Алтангэрэлийн Бямбажаргал]] (2023 оноос) == Бэлгэ тэмдэг == Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бэлгэ тэмдэг нь “Монгол Улсыг дөрвөн зүг найман зовхис бүрээс ирж болзошгүй аюулаас сэрэмжлэн хамгаалагч-Од” гэсэн утгыг бэлгэднэ.<ref name=":0">{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тухай |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/103 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> Зөвлөлийн бэлгэ тэмдэг нь баруун хийгээд зүүнээ төрийн далбааны улаан-хөх-улаан өнгөний бэлгэдэл, дээд хийгээд доод биедээ “Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл” гэсэн бичигтэй гурамсан хээгээр хөвөөлсөн наран хүрээтэй, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугариг хөх дэвсгэртэй байна. Бэлгэ тэмдгийн төв хэсэгт зүг зовхисын аюул бүхнээс сэрэмжлэн хамгаалах ирт мэснээс бүтсэн цагаан-алт одны дээд хөх дэвсгэр бүхий алтан хүрээний дотор Монгол орон, төр, түмнийг бэлгэдэх алтан соёмбо гялалзана.<ref name=":0" /> == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [http://www.nsc.gov.mn Албан ёсны сайт] * [https://nsc.gov.mn/mn/p/104 Үе үеийн ҮАБЗ-ийн бүрэлдэхүүн - nsc.gov.mn] [[Ангилал:Монголын байгууллага]] [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] 8vglzzo7ezdky1fnll0rib1sy8v5euh 0 19373 868219 867922 2026-09-02T14:25:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868219 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 0 19582 868222 867932 2026-09-02T14:43:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868222 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-09-02 14:43:51 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] eundr19ri04j0i09gzihb4qxkamdo3s 10 19755 868277 847874 2026-09-03T05:26:30Z StarDeg 12146 868277 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Их Хорийн одоогийн удирдагчид |title = [[G20|Их Хорийн одоогийн удирдагчид]] |listclass = hlist | state = {{{state|}}} |list1 = <!-- Do not link the country names per MOS:OVERLINK --> * [[File:Flag of Argentina.svg|23x15px|border|link=Аргентин|alt=Аргентин]] [[Альберто Фернандес]] * [[File:Flag of Australia.svg|23x15px|border|link=Австрали|alt=Австрали]] [[Энтони Албаниз]] * [[File:Flag of Brazil.svg|23x15px|border|link=Бразил|alt=Бразил]] [[Луис Инасиу Лула да Силва]] * [[File:Flag of Canada.svg|23x15px|border|link=Канад|alt=Канад]] [[Жастин Трюдо]] * [[File:Flag of China.svg|23x15px|border|link=Хятад|alt=Хятад]] [[Ши Жиньпин]] * [[File:Flag of European Union.svg|23x15px|border|link=Европын Холбоо|alt=Европын Холбоо]] [[Шарль Мишель]]/[[Урсула фон дер Ляйен]] * [[File:Flag of France.svg|23x15px|border|link=Франц|alt=Франц]] [[Эмманюэл Макрон]] * [[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|link=Герман|alt=Герман]] [[Олаф Шолц]] * [[File:Flag of India.svg|23x15px|border|link=Энэтхэг|alt=Энэтхэг]] [[Нарендра Моди]] * [[File:Flag of Indonesia.svg|23x15px|border|link=Индонез|alt=Индонез]] [[Жоко Видодо]] * [[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|link=Итали|alt=Итали]] [[Жоржа Мелони]] * [[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|link=Япон|alt=Япон]] [[Кишида Фүмио]] * [[File:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|link=Мексик|alt=Мексик]] [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] * [[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|link=Орос|alt=Орос]] [[Владимир Путин]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|23x15px|border|link=Саудын Араб|alt=Саудын Араб]] [[Салман ибн Абд аль-Азиз]] * [[File:Flag of South Africa.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Африк|alt=Өмнөд Африк]] [[Сирил Рамафоса]] * [[File:Flag of South Korea.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Солонгос|alt=Өмнөд Солонгос]] [[Юн Сок Ёл]] * [[File:Flag of Turkey.svg|23x15px|border|link=Турк|alt=Турк]] [[Режеп Тайип Эрдоан]] * [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|23x15px|border|link=Нэгдсэн Вант Улс|alt=Нэгдсэн Хант Улс]] [[Риши Сунак]] * [[File:Flag of United States.svg|23x15px|border|link=Америкийн Нэгдсэн Улс|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс]] [[Доналд Трамп]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:G20]] </noinclude> 3wxbc0do9pnqmongz0jjw7gr7t23gef 868279 868277 2026-09-03T05:36:22Z Zorigt 49 868279 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Их Хорийн одоогийн удирдагчид |title = [[G20|Их Хорийн одоогийн удирдагчид]] |listclass = hlist | state = {{{state|}}} |list1 = <!-- Do not link the country names per MOS:OVERLINK --> * [[File:Flag of the African Union.svg|23x15px|border|link=Африкийн Холбоо|alt=Африкийн Холбоо]] [[Эваристе Ндаимишие]]/[[Махамуд Али Юссуф]] * [[File:Flag of Argentina.svg|23x15px|border|link=Аргентин|alt=Аргентин]] [[Хавьер Милей]] * [[File:Flag of Australia.svg|23x15px|border|link=Австрали|alt=Австрали]] [[Энтони Албаниз]] * [[File:Flag of Brazil.svg|23x15px|border|link=Бразил|alt=Бразил]] [[Луис Инасиу Лула да Силва]] * [[File:Flag of Canada.svg|23x15px|border|link=Канад|alt=Канад]] [[Марк Карни]] * [[File:Flag of China.svg|23x15px|border|link=Хятад|alt=Хятад]] [[Ши Жиньпин]] * [[File:Flag of European Union.svg|23x15px|border|link=Европын Холбоо|alt=Европын Холбоо]] [[Антонио Кошта]]/[[Урсула фон дер Ляйен]] * [[File:Flag of France.svg|23x15px|border|link=Франц|alt=Франц]] [[Эмманюэл Макрон]] * [[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|link=Герман|alt=Герман]] [[Фридрих Мерц]] * [[File:Flag of India.svg|23x15px|border|link=Энэтхэг|alt=Энэтхэг]] [[Нарендра Моди]] * [[File:Flag of Indonesia.svg|23x15px|border|link=Индонез|alt=Индонез]] [[Прабово Субианто]] * [[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|link=Итали|alt=Итали]] [[Жоржа Мелони]] * [[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|link=Япон|alt=Япон]] [[Такаичи Санаэ]] * [[File:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|link=Мексик|alt=Мексик]] [[Клаудиа Шейнбаум]] * [[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|link=Орос|alt=Орос]] [[Владимир Путин]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|23x15px|border|link=Саудын Араб|alt=Саудын Араб]] [[Салман ибн Абд аль-Азиз]] * [[File:Flag of South Africa.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Африк|alt=Өмнөд Африк]] [[Сирил Рамафоса]] * [[File:Flag of South Korea.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Солонгос|alt=Өмнөд Солонгос]] [[И Жэ-мён]] * [[File:Flag of Turkey.svg|23x15px|border|link=Турк|alt=Турк]] [[Режеп Тайип Эрдоан]] * [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|23x15px|border|link=Нэгдсэн Вант Улс|alt=Нэгдсэн Хант Улс]] [[Энди Бёрнем]] * [[File:Flag of United States.svg|23x15px|border|link=Америкийн Нэгдсэн Улс|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс]] [[Доналд Трамп]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:G20]] </noinclude> kymoihg3p732nqn4uundwrt8za4nzdg 868283 868279 2026-09-03T05:43:38Z Zorigt 49 868283 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Их Хорийн одоогийн удирдагчид |title = [[G20|Их Хорийн одоогийн удирдагчид]] |listclass = hlist | state = {{{state|}}} |list1 = <!-- Do not link the country names per MOS:OVERLINK --> * [[File:Flag of the African Union.svg|23x15px|border|link=Африкийн Холбоо|alt=Африкийн Холбоо]] [[Эваристе Ндаимишие]]/[[Махамуд Али Юссуф]] * [[File:Flag of Argentina.svg|23x15px|border|link=Аргентин|alt=Аргентин]] [[Хавьер Милей]] * [[File:Flag of Australia.svg|23x15px|border|link=Австрали|alt=Австрали]] [[Энтони Албаниз]] * [[File:Flag of Brazil.svg|23x15px|border|link=Бразил|alt=Бразил]] [[Луис Инасиу Лула да Силва]] * [[File:Flag of Canada.svg|23x15px|border|link=Канад|alt=Канад]] [[Марк Карни]] * [[File:Flag of China.svg|23x15px|border|link=Хятад|alt=Хятад]] [[Ши Жиньпин]] * [[File:Flag of European Union.svg|23x15px|border|link=Европын Холбоо|alt=Европын Холбоо]] [[Антонио Кошта]]/[[Урсула фон дер Ляйен]] * [[File:Flag of France.svg|23x15px|border|link=Франц|alt=Франц]] [[Эмманюэл Макрон]] * [[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|link=Герман|alt=Герман]] [[Фридрих Мерц]] * [[File:Flag of India.svg|23x15px|border|link=Энэтхэг|alt=Энэтхэг]] [[Нарендра Моди]] * [[File:Flag of Indonesia.svg|23x15px|border|link=Индонез|alt=Индонез]] [[Прабово Субианто]] * [[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|link=Итали|alt=Итали]] [[Жиоржиа Мелони]] * [[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|link=Япон|alt=Япон]] [[Такаичи Санаэ]] * [[File:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|link=Мексик|alt=Мексик]] [[Клаудиа Шейнбаум]] * [[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|link=Орос|alt=Орос]] [[Владимир Путин]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|23x15px|border|link=Саудын Араб|alt=Саудын Араб]] [[Салман ибн Абд аль-Азиз]] * [[File:Flag of South Africa.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Африк|alt=Өмнөд Африк]] [[Сирил Рамафоса]] * [[File:Flag of South Korea.svg|23x15px|border|link=Өмнөд Солонгос|alt=Өмнөд Солонгос]] [[И Жэ-мён]] * [[File:Flag of Turkey.svg|23x15px|border|link=Турк|alt=Турк]] [[Режеп Тайип Эрдоан]] * [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|23x15px|border|link=Нэгдсэн Вант Улс|alt=Нэгдсэн Хант Улс]] [[Энди Бёрнем]] * [[File:Flag of United States.svg|23x15px|border|link=Америкийн Нэгдсэн Улс|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс]] [[Доналд Трамп]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:G20]] </noinclude> 0ui98uggk950ke88rs6bd110lf2ta4n 10 19757 868280 835469 2026-09-03T05:42:59Z Zorigt 49 868280 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Их Наймын одоогийн удирдагчид |title = [[Их найм|Их Наймын одоогийн удирдагчид]] |listclass = hlist | state = {{{state|}}} |list1 = <!-- Do not link the country names per MOS:OVERLINK --> * [[File:Flag of Canada.svg|23x15px|border|link=Канад|alt=Канад]] [[Марк Карни]] * [[File:Flag of France.svg|23x15px|border|link=Франц|alt=Франц]] [[Эмманюэл Макрон]] * [[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|link=Герман|alt=Герман]] [[Фридрих Мерц]] * [[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|link=Итали|alt=Итали]] [[Жоржа Мелони]] * [[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|link=Орос|alt=Орос]] [[Владимир Путин]] (түдгэлзүүлсэн) * [[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|link=Япон|alt=Япон]] [[Такаичи Санаэ]] * [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|23x15px|border|link=Нэгдсэн Вант Улс|alt=Нэгдсэн Хант Улс]] [[Энди Бёрнем]] * [[File:Flag of United States.svg|23x15px|border|link=Америкийн Нэгдсэн Улс|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс]] [[Доналд Трамп]] }} <noinclude> <!--Categories--> [[Ангилал:Их наймын хэв]] [[Ангилал:Хамгаалагдсан загварууд]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Улс төр|G8]] </noinclude> nef1g111l16z8ij3954yqyrytl33bmn 868282 868280 2026-09-03T05:43:18Z Zorigt 49 868282 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Их Наймын одоогийн удирдагчид |title = [[Их найм|Их Наймын одоогийн удирдагчид]] |listclass = hlist | state = {{{state|}}} |list1 = <!-- Do not link the country names per MOS:OVERLINK --> * [[File:Flag of Canada.svg|23x15px|border|link=Канад|alt=Канад]] [[Марк Карни]] * [[File:Flag of France.svg|23x15px|border|link=Франц|alt=Франц]] [[Эмманюэл Макрон]] * [[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|link=Герман|alt=Герман]] [[Фридрих Мерц]] * [[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|link=Итали|alt=Итали]] [[Жиоржиа Мелони]] * [[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|link=Орос|alt=Орос]] [[Владимир Путин]] (түдгэлзүүлсэн) * [[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|link=Япон|alt=Япон]] [[Такаичи Санаэ]] * [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|23x15px|border|link=Нэгдсэн Вант Улс|alt=Нэгдсэн Хант Улс]] [[Энди Бёрнем]] * [[File:Flag of United States.svg|23x15px|border|link=Америкийн Нэгдсэн Улс|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс]] [[Доналд Трамп]] }} <noinclude> <!--Categories--> [[Ангилал:Их наймын хэв]] [[Ангилал:Хамгаалагдсан загварууд]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Улс төр|G8]] </noinclude> 0csiqaac17xuh3qlmjtyakzzxdn19fn 0 21380 868306 864783 2026-09-03T09:11:08Z Enkhsaihan2005 64429 868306 wikitext text/x-wiki '''Европын алтан бөмбөг''' ({{lang-fr|Soulier d'Or}}, {{lang-en|European Golden Shoe}}, хуучнаар ''European Golden Boot'') нь Европын улсуудын үндэсний дээд лигийн тоглолтуудад хамгийн олон гоол оруулсан тамирчинд олгодог, [[хөлбөмбөг]]ийн шагнал юм. 1967–68 оны улирлаас Францын ''[[Лэкип]]'' сэтгүүл уг шагналыг олгож эхэлсэн. Киприйн Хөлбөмбөгийн Холбоо тус улсын лигт 40 гоол оруулсан тоглогч байсан гэж заргалдсаны дараа Лэкип сэтгүүл уг шагналаа 1996 оныг хүртэл албан ёсны бус гэж тооцох болсон бөгөөд тэр хоорондивээн тэтгэгч [[Адидас]] дангаараа шалгаруулж шагнал гардуулж байв.<ref name="unofficial">{{ cite book | first = Paul | last = Smith | title = Rangers' Cult Heroes | url = https://archive.org/details/rangerscultheroe0000smit | ISBN = 978-1-905449-07-1 | publisher = Know The Score Books | year = 2007 | location = United Kingdom }}</ref> Мөн 1990–91 оны улирлын мэргэн бууч [[Дарко Панчев]] 2006 оныг хүртэл шагналаа гардан авч чадаагүй түүхтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |title=Macedonia's Pancev gets his Golden Boot |publisher=setimes.com |accessdate=2008-02-23 }}</ref> 1996 оноос шинэ дүрмээр алтан шаахайн эзнийг тодруулдаг болсон байна. Тэр үеэс [[Европын Спортын Сэтгүүлүүд]] байгууллага Алтан бөмбөгийн эзнийг шалгаруулж шагнах болсон бөгөөд сул лигт олон гоол оруулсан тоглогчоос хүчтэй лигт цөөн гоол оруулсан тоглогч шагнал хүртэх магадлал өндөртэй системийг бий болгосон. == 1968 - 1991 == [[Файл:BOMBERGERDMUELLER.JPG|thumb|200px|Европын алтан бөмбөг шагналыг 2 удаа хүртсэн [[Герд Мюллер]]]] 1968 - 1991 онд Европын алтан шаахай шагналыг Европын аль нэгэн улсын лигт хамгийн олон гоол оруулсан тамирчин хүртдэг байв. Үүнийг шалгаруулахад тоглож буй лигийн хүчтэй эсэх, хэдэн тоглолт явагддаг эсэхийг харгалздаггүй байлаа. Тэр үед [[Эйсебио]], [[Герд Мюллер]], [[Дуду Георгеску]], [[Фернандо Гомеш]] нар 2 удаа хүртсэн.<ref name="soccerphile">{{cite web |url=http://www.soccerphile.com/soccerphile/news/golden-boot.html |title=Golden Boot: The Quotients Decide It All |publisher=soccerphile.com |accessdate=2008-02-20 }}</ref> {{legend|#cedff2|2 ялагч тодорсон жил|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !|Баг !|Лиг !|Гоол |- |1967–68 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |- |1968–69 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Петар|Жеков}} |[[ЦСКА Софи (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Софи]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|36}} |- |1969–70 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|38}} |- |1970–71 |{{sort|YUG|{{YUG}}}} |{{sortname|Иосип|Скоблар}} |[[Олимпик Марсель|Марсель]] |{{sort|FRA|{{flagicon|FRA}}}} [[Лиге 1|Францын Лиге 1]] |align=center|{{nts|44}} |- |1971–72 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|40}} |- |1972–73 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|40}} |- |1973–74 |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Хектор|Язалде}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|46}} |- |1974–75 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|33}} |- |1975–76 |{{sort|CYP|{{CYP}}}} |{{sortname|Сотирис|Кайафас}} |[[Омониа Никоси]] |{{sort|CYP|{{flagicon|CYP}}}} [[Киприйн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|39}} |- |1976–77 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|47}} |- |1977–78 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |{{sortname|Ханс|Кранкль}} |[[Рапид Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундселиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|41}} |- |1978–79 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Кеес|Кист}} |[[АЗ (хөлбөмбөгийн баг)|АЗ Алкмаар]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |- |1979–80 |{{sort|BEL|{{BEL}}}} |{{sortname|Эрвин|Ванденберг}} |[[Льерс (хөлбөмбөгийн баг)|Льерс]] |{{sort|BEL|{{flagicon|BEL}}}} [[Бельгийн нэгдүгээр дивизион|Бельгийн лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1980–81 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Георги|Славков}} |[[Ботев Пловдив]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|31}} |- |1981–82 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Вим|Кьефт}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|32}} |- |1982–83 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |- |1983–84 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Иан|Раш}} |[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |{{sort|ENG|{{flagicon|ENG}}}} [[Хөлбөмбөгийн Лигийн нэгдүгээр дивизион|Английн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|32}} |- |1984–85 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|39}} |- |1985–86 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Марко|ван Бастен}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|37}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |[[Родион Каматару]] |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|44}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |[[Тони Польстер]] |[[Аустриа Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундеслиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1987–88 |{{sort|TUR|{{TUR}}}} |{{sortname|Танжу|Чолак}} |[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] |{{sort|TUR|{{flagicon|TUR}}}} [[Туркийн Супер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1988–89 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дорин|Матеут}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|43}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1">Сансес, Стойчков нар хувааж хүртсэн.</ref> |{{sort|MEX|{{MEX}}}} |{{sortname|Уго|Санчес}} |[[Реал Мадрид]] |{{sort|ESP|{{flagicon|ESP}}}} [[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|38}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1"/> |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Христо|Стойчков}} |[[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|38}} |- |1990–91 |{{sort|MKD|{{MKD}}}} |{{sortname|Дарко|Панчев}} |[[Црвена Звезда]] |{{sort|YUG|{{flagicon|YUG}}}} [[Югославын Нэгдүгээр Лиг]] |align=center|{{nts|34}} |} == 1991 - 1996 == Завсрын үеийн, албан ёсны бус ялагчид: {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1991–92 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/gboot.html |title=Golden Boot ("Soulier d'Or") Awards |publisher=rsssf.com |accessdate=2008-02-23 }}</ref><ref name=McCoist>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/1342480.stm |title=Life and times of Ally McCoist |publisher=BBC Sport |date=2001-05-21 |accessdate=2008-02-23 }}</ref> |- |1992–93 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf"/><ref name=McCoist/> |- |1993–94 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Дэвид|Тэйлор}} |[[Портмэдог (хөлбөмбөгийн баг)|Портмэдог]] |[[Уэльсийн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|43}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1994–95 |{{sort|ARM|{{ARM}}}} |{{sortname|Арсен|Аветисян}} |[[Киликиа Ереван|Хоменетмен]] |[[Армений Премьер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1995–96 |{{sort|GEO|{{GEO}}}} |{{sortname|Звиад|Энделазе}} |[[Зестапони (хөлбөмбөгийн баг)|Маргвети]] |[[Умаглеси Лига|Гүржийн Умаглеси Лига]] |align=center|{{nts|40}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |} == 1996 оноос хойш == Европын тэмцээнүүдэд багуудын нь үзүүлсэн амжилтыг харгалзан тогтоодог [[УЕФА-гийн коэффициент]]ээр лигүүдийг байр эзлүүлж, шилдэг 5 лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 2-оор, 6-гаас 21-р байранд бичигдсэн лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 1.5-аар үржүүлж тооцно. [[Марио Жардел]], [[Тьерри Анри]], [[Диего Форлан]] нар 2 удаа хүртээд байна. {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол !Оноо ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1996–97 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |[[Рональдо]] |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1997–98 |{{sort|GRE|{{GRE}}}} |{{sortname|Никос|Маклас}} |[[Витессе|Витессе Арнхем]] |[[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1998–99 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |align=center|{{nts|72}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1999–2000 |{{sort|ENG|{{ENG}}}} |{{sortname|Кэвин|Филлипс}} |[[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/sunderland/856691.stm |title=Phillips nets Golden prize |publisher=BBC Sport |date=29 July 2000 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |2000–01 |{{sort|SWE|{{SWE}}}} |{{sortname|Хенрик|Ларссон}} |[[Селтик (хөлбөмбөгийн баг)|Селтик]] |[[Шотландын Премьер лиг]] |align=center|{{nts|35}} |align=center|{{nts|52.5}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/1393528.stm |title=Larsson wins Golden Shoe |publisher=BBC Sport |date=17 June 2001 |accessdate=27 February 2008 }}</ref> |- |2001–02 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|63}} |align=center|<ref name="ESM">{{cite web |url=http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |title=Golden Shoe award winners |publisher=European Sports Magazines |accessdate=7 March 2008 |archive-date=4 Есдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904215705/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |url-status=dead }}</ref> |- |2002–03 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Рой|Макаай}} |[[Депортиво де ла Корунья]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|29}} |align=center|{{nts|58}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2003–04 |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3743775.stm |title=Henry set for golden shoe |publisher=BBC Sport |date=24 May 2004 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2">Thierry Henry and Diego Forlán were joint winners</ref> |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2" /> |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Вильяреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильяреал]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2005–06 |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Лука|Тони}} |[[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |title=Luca Toni |publisher=World Soccer Magazine |date=28 February 2007 |accessdate=12 December 2010 |archive-date=29 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154832/http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2006–07 оны Европын алтан шаахай|2006–07]] |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Франческо|Тотти}} |[[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|26}} |align=center|{{nts|52}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552524.html |title=Totti crowned Europe's top scorer |publisher=UEFA |date=18 June 2007 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |[[2007–08 оны Европын алтан шаахай|2007–08]] |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Кристиано|Рональдо}} |[[Манчестер Юнайтед]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html |title=Ronaldo scoops ESM Golden Shoe |publisher=UEFA |date=17 June 2008 |accessdate=17 June 2008 }}</ref> |- |[[2008–09 оны Европын алтан шаахай|2008–09]] |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Атлетико Мадрид]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|32}} |align=center|{{nts|64}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=835149.html |title=Forlán claims Golden Shoe and Pichichi awards |publisher=UEFA |date=1 June 2009 |accessdate=1 June 2009 }}</ref> |- |[[2009–10 оны Европын алтан шаахай|2009–10]] |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Лионель|Месси}} |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |title=Messi wins ESM Golden Shoe |publisher=[[World Soccer Magazine]] |date=18 May 2010 |accessdate=12 November 2010 |archive-date=6 Аравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006003900/http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |url-status=dead }}</ref> |} == Эшлэл == {{refs|2}} == Гадны холбоос == {{commonscat|European Golden Shoe|Европын алтан шаахай}} * [https://web.archive.org/web/20070218143845/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe.htm European Sports Magazine] * [https://web.archive.org/web/20100316181033/http://www.worldsoccer.com/esm/esmgoldenshoe.php 2009–10 standings] at [[World Soccer (magazine)|WorldSoccer.com]] * [https://web.archive.org/web/20080417051657/http://europeancups.altervista.org/rankings/country%20ranking%202007.htm UEFA coefficients list] * {{cite web |url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php |title=European Golden Shoe winners from 1968 to 1991 |publisher=napit.co.uk |accessdate=2008-03-07 }} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн шагналууд]] {{Link FL|pl}} b4ysxxup2nn1633pnnwdn2ylwisgcdc 0 22569 868227 779326 2026-09-02T14:59:25Z CommonsDelinker 211 Shi_Pei_Pu_时佩璞.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Shi Pei Pu 时佩璞.jpg|]]. 868227 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ши Пэйпү | image = | alt = | caption = Ши 1960 оноос өмнө | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1938|12|21|df=y}} | birth_place = [[Шаньдун муж]], [[Дундад Иргэн Улс]] | death_date = {{death date and age|2009|6|30|1938|12|21|df=y}} | death_place = Парис, Франц | nationality = Хятад | other_names = | known_for = | occupation = Дуурийн дуучин, тагнуул | alma_mater = Юньнаний Их Сургууль | partner = Бернар Бурсико | children = Ши Ду Ду }} '''Ши Пэйпү''' ({{lang-zh|时佩璞|{{pinyin|Shí Pèipú}}}}; [[1938]] оны [[12 сарын 21]], [[Тайвань|БНХУ]], [[Күнмин]] — [[2009]] оны [[6 сарын 30]],<ref name="DTobit"> {{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/5735335/Shi-Pei-Pu.html |title=Shi Pei Pu - Telegraph |publisher=telegraph.co.uk |accessdate=2009-07-16 |last= |first= | location=London | date=July 3, 2009}} </ref> [[Франц]], [[Парис]]) — Хятадын дуурийн дуучин, тагнуулч юм. == Намтар == Ши Пэйпүний эцэг, эх сургуулийн багшаар ажиллаж байсан. [[Юннань]] дахь [[Күнмин]] хотод өнгөрсөн бага насандаа франц хэл сурч, Күнминий их сургуулийг төгссөн. Дараа нь [[Бээжин]]гийн дуурийн дуучин болсон, бас хэд хэдэн жүжгийн зохиолууд бүтээснээр [[Бээжингийн Зохиолчдын Холбоо]]ны гишүүн болжээ.<ref name=NYT1993/> [[1964]] онд Ши [[Бээжин]] дэх [[Франц]] элчин сайдын яамны хорин настай ажилтан [[Бернар Бурсико]]той Зул сарын баярын үдэшлэгийн үеэр танилцсан. Яамны ажилтнуудын гэр бүлүүдэд [[хятад хэл]] зааж байсан Ши Бурсикод өөрийгөө үнэхээр бүсгүй хүн, харин эцэг нь хүү хүсч байснаас эр хүний хувцас өмсүүлдэг гэж хэлжээ. Удалгүй тэд хоёр янагийн холбоотой болж, харанхуйд энгэр зөрүүлэн, Бурсико Ши Пэйпүг эмэгтэй хүн гэж итгэжээ.<ref name=NYTObit>Wadler, Joyce. [http://www.nytimes.com/2009/07/02/world/asia/02shi.html «Shi Pei Pu, Singer, Spy and ‘M. Butterfly,’ Dies at 70»], ''[[The New York Times]]'', July 1, 2009. Accessed July 2, 2009.</ref> [[1965]] оны 12 сарт Ши "жирэмсэн" гэж Бурсикод өгүүлсэн. Дөрвөн жилийн хойно түүнд үнэхээр [[Шинжаан]]ы хэн нэгэн хятад эмчээс худалдан авсан "өөрийн" хүүг заажээ. Дараагийн 10 жилд Бурсико Франц улсын Азийн бусад улс дахь элчин сайдын яамдад томилогдсноос тэр хоёр ховор уулзаж байв. Ши, Бурсикогийн харилцааны тухай Хятадын тагнуулын газар мэдмэгц Бурсикогоос элчин сайдын яамны баримт бичгийг дамжуулахыг шаардсан. Тиймээс [[Бээжин]]д ажилласан 1969—1972 оны үе, [[Улаанбаатар]]т суусан 1977—1979 оны үеэр Бурсико Хятадын тагнуулын газарт 500 гаруй баримт бичгээ өгсөн юм.<ref name=NYTObit/> [[1979]] онд Бурсико Францад буцаж ирээд, [[1982]] онд Ши, "хүү" хоёртоо [[виз]] гаргуулж, тэднийг [[Парис]]т хүргэв. Гэхдээ [[1983]] оны [[6 сарын 30]]-нд тэр хоёулаа Францын тагнуулын газарт баривчлагдсан.<ref name=NYT1993/> Шоронд байхдаа өгсөн мэдүүлгүүдийг нь сонсч, Шиг эрэгтэй хүн, "хүүхэд" нь Шинжаанаас худалдаж авсан хүүхэд гэж мэдсэн Бурсико амиа хорлохыг оролдсон боловч амьд үлджээ. [[1986]] оны 4 сард Франц улсын ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]] Ши Пэйпүг өршөөж, сулласны дараа тэрээр Парист үлдэн, хотын дуурьт дуучин болсон. Ши Пэйпү [[2009]] оны [[6 сарын 30]]-нд нас баржээ.<ref name=NYT1993>Wadler J. [http://www.nytimes.com/1993/08/15/magazine/the-true-story-of-m-butterfly-the-spy-who-fell-in-love-with-a-shadow.html «The True Story of M. Butterfly; The Spy Who Fell in Love With a Shadow»], ''[[The New York Times]]'', August 15, 1993. Accessed July 2, 2009.</ref> [[1993]] онд [[АНУ]]-ын киноны найруулагч [[Дэвид Кроненберг]] Ши Пэйпүний намтраар "''М. Эрвээхэй''" хэмээсэн кино бүтээжээ. == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын дуурийн дуучин]] [[Ангилал:Хятадын тагнуулч]] [[Ангилал:ЛГБТ-ын идэвхтэн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1938 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] bgffj07cqq5cmb02w9awa7p3bb5l0zy 0 24337 868326 840743 2026-09-03T11:26:04Z Megzer 20491 868326 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан |name=Мандуул<br/>{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠳ‍ᠤᠭᠤᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title=[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] |successor=[[Батмөнх Даян хаан]] |predecessor=[[Молон хаан]] |reign=1475–1479 |coronation=1475 |house=[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |given_name= Мандуул |image= |image_size=200px |birth_date=1438 |death_date={{death year and age|1479|1438}} |father=[[Ажай тайж]] |mother=Ойрад угсааны хатан }} '''Мандуул хаан''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|<big>ᠮᠠᠨᠳᠤᠭᠤᠯᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ</big>}}; 1438-1479) нь 1463-1467, зарим сурвалжид 1475-1479 онд Монголын хаан ширээнд заларсан хаан бөгөөд [[Тайсун хаан]]ы эцэг нэгт дүү юм. Молон хааны дараа Зорголын зоо гэх газарт хаан суусан. == Товч тойм == Мандуул нь [[Ажай тайж]]ийн 3-р хөвгүүн. Эсэн тайшийн алтан ургийнхны эсрэг өдөөсөн хядлагаас алс холын Есөдийн зоо{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=50}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=253-254}} гэдэг газарт нутаглан амьд үлдсэн. Монголын хаан ширээнд суусан цаг хугацааг 1620-1670-аад онд бичигдсэн монголын сурвалжууд дараах байдлаар тэмдэглэжээ. * [[Алтан товч|Лувсанданзангийн Алтан товчд]] "Хасарандайн зоонд, '''хонин жилд''' их ор суув... Мандуули хаан, хан ор таван жил сууж '''гахай жилд''' тэнгэр болов"{{sfn|Choimaa|2006|pp=253-254}} * [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчд]] "Мандуулун хаан, харагчин хонин (1463 он) жилээс таван од болохуйяа, дөчин хоёроо улаагчин гахай (1467 он) жилээ халивай"{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} * Жамба эрх дайчины зохиосон [[Асрагч нэртийн түүх|Асрагч нэртийн түүхд]] "Мандуули хаан Хасхарадын зоонд хонин жил их op суув{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=50}}...Мандуули хаан тахиа жилд үргүй нөгчвэй."{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=53}} Харин хятадын Мин улсын сударт Мандуул хааны нэр анх [[Чөнхуа|Чэнхуагийн]] 9-р оны (1473 он) намрын 9 сард "Ван Юэ нар Мандуул, [[Баянмөнх жонон|Болоху]], [[Бэгэрсэн тайш|Бэзясыланийг]] Хунянчид бут цохив"<ref>{{Cite web |title=明史/卷13 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713 |access-date=2025-03-09 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн мэдээ гарч эхлээд Чэнхуагийн 13-р он буюу 1477 онд Бэгэрсэн тайшийн хамт элч илгээв<ref>{{Cite web |title=明史/卷14 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B714 |access-date=2025-03-09 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн товч өгүүлбэр бичсэн байдаг. Товч дүгнэхэд монголын талын баримтанд Мандуул хааны нэр, хаанчлалын үеийн үйл явдал 1463-1467 онд, хятадын талын баримтанд 1472-1479 оны хооронд тэмдэглэгдэжээ. 2003 оны Монгол Улсын Түүхийн 3-р ботьд Мандуул хааныг 1475 онд хаан ширээнд сууж, 1479 онд таалал төгссөн хэмээн баримттай бичжээ.{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=65-68}} 1475 онд [[Уйгурууд|Уйгудын]] [[Бэгэрсэн тайш|Бэгэрсэн]], [[Юншээбүү]]гийн [[Исмэйл тайши|Исмаил]] зэрэг хүмүүсийн дэмжлэгтэйгээр хаан ширээнд сууж, харин уйгудын Бэгэрсэнийг тайшаар томилсон ч, үнэн хэрэгтээ төрийн эрхийг Бэгэрсэн тайш атгах болов. Мандуул, хаан болсныхоо дараа [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааны]] өсийг авахаар Түмэдийн Доголон тайжийг довтлон хороолгоод, Түмэдийг эрхэндээ оруулжээ. Мөн [[Молон хаан|Молон хааны]] өсийг авахын тулд Хасарын удмын Өнөболд вантай хамтарч, Бэлгүтэйн удмын [[Муулихай|Муулихайн]] эсрэг тулалдсанд Муулихай ван ах дүү долуул алагдаж, Мандуулын дотоод байдал бэхжив. Тэрээр богино хугацааны засаглалынхаа үед хааны эрх мэдлийг ихэсгэж, язгууртнуудын эрх мэдлийг бууруулан, түүнийг угсаа залгамжилсан авга дүү Даян хаанд улсыг удирдахад дөхөм болгож өгчээ. Мандуул өөрийн ах Агбаржингийн ач [[Баянмөнх жонон|Баянмөнхөд]] "Болох жонон" цол олгож, монголын баруун гурван түмнийг захируулжээ. Гэвч Мандуул хаан, Юншээбүүгийн Исмэл тайш болон Ордосын Хонхули зэрэг хутган үймүүлэгчдийн үгэнд орж Баянмөнхийг довтлон хороосон самууны улмаас Монголын улс төрийн байдал тогтворгүй болов. Төрийн эрх мэдэл Бэгэрсэний гараас Исмэлийн гарт шилжиж, улмаар Мандуул хаан 1479 онд Исмэлд хороогдсон гэж үздэг. Мандуулыг таалал төгссөний дараа бага хатан [[Мандухай]] нь төрийн хэргийг захиран үлдэж, [[Тулуй|Тулуйн удмын]] сүүлчийн хүн [[Баянмөнх жонон]]гийн хүү [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнхийг]] Ордос дахь Эш хатны онгоны өмнө хаан ширээнд залжээ. Мандуул хааныг Муу өндөрт онголов.{{sfn|Choimaa|2006|pp=253-254}} == Гэр бүл == * Эцэг: [[Ажай тайж]] * Эх: Ойрад угсааны хатан * Хатад: [[Их Хамарт Юнгэн хатан]], [[Мандухай хатан]] * Хүүхэд: Борогчин гүнж: [[Уйгурууд|Уйгудын]] [[Бэгэрсэн]] тайшид өгсөн.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} Эшигэ гүнж: [[Монголжин|Монголжины]] Чэгүдийн [[Хоосай тавнан|Хоосай тавнанд]] өгсөн.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] |он=1475-1479<br>(1463-1467) |өмнө=[[Молон хаан]] |дараа=[[Батмөнх даян хаан]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |publisher=Соёмбо принтинг |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:1438 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] l8wd3juhpeyd750a6v9bkwj59uqo7fl 10 24367 868245 789972 2026-09-02T18:37:48Z Enkhsaihan2005 64429 868245 wikitext text/x-wiki <div style="text-shadow:white 0em 0em 0.4em; font-size:85%"> {{Image label begin|image=Map of Lands of Germany (Area States and City States).svg|width=300|float={{#switch:{{{float|}}}|left=left|right=right|none=none|#default=left}}|link=}} {{Image label|x=-62.0|y=-118.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Lower Saxony|size=15px|text=[[Доод Саксон|<span style="color:black;">Доод Саксон</span>]]}}}} {{Image label|x=-80.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Free Hanseatic City of Bremen|text=[[Бремен (муж)|<span style="color:black;">Бремен</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-123.0|y=-62.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Hamburg|text=[[Хамбург|<span style="color:black;">Хамбург</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-195.0|y=-60.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Mecklenburg-Vorpommern|text=[[Мекленбург-Өрнө Померан|<span style="color:black;">Мекленбург-<br>Өрнө Померан</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-166.0|y=-168.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Saxony-Anhalt|text=[[Саксон-Анхальт|<span style="color:black;">Саксон-<br />Анхальт</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-230.0|y=-199.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Saxony|text=[[Саксон|<span style="color:black;">Саксон</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-222.0|y=-152.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Brandenburg|text=[[Бранденбург|<span style="color:black;">Бранденбург</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-227.0|y=-117.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Berlin|text=[[Берлин|<span style="color:black;">Берлин</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-147.0|y=-217.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Thuringia|text=[[Тюринг|<span style="color:black;">Тюринг</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-86.0|y=-230.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Hesse|text=[[Хессен|<span style="color:black;">Хессен</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-23.0|y=-180.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|North Rhine-Westphalia|text=[[Умард Райн-Вестфали|<span style="color:black;">Умард&nbsp;Райн-<br />Вестфали</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-18.0|y=-258.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Rhineland-Palatinate|text=[[Райнланд-Пфальц|<span style="color:black;">Райнланд-Пфальц</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-172.0|y=-314.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Bavaria|text=[[Бавари|<span style="color:black;">Бавари</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-72.0|y=-335.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Baden-Württemberg|text=[[Баден-Вюртемберг|<span style="color:black">Баден-<br />Вюртемберг</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-20.0|y=-294.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Saarland|text=[[Заарланд|<span style="color:black;">Заарланд</span>]]|size=15px}}}} {{Image label|x=-95.0|y=-28.0|scale={{{width|-1}}}|text={{Сүлд|Schleswig-Holstein|text=[[Шлесвиг-Хольштайн|<span style="color:black;">Шлесвиг-Хольштайн</span>]]|size=15px}}}} {{Image label end}} </div> <noinclude> [[Ангилал:Германы газрын зураг]] [[Ангилал:Загвар:Сүлдтэй газрын зураг|Герман]] </noinclude> fpbj45ogcs14x89i8rt59q33c9renmg 0 26684 868236 842911 2026-09-02T16:05:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868236 wikitext text/x-wiki {{Short description|Эстони гаралтай Фин үндэстэн}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Эстоничууд<br />''eestlased'' | flag = Map of the Estonian Diaspora in the World.svg | flag_caption = Эстони хүн ам ихтэй улс орнууд. | image = | image_caption = | pop = '''{{circa}} 1.1 сая'''<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/estai/ Estai]</ref> | regions = {{EST}} 925,892 {{small|(2023)}}<ref>{{cite web|url=http://andmebaas.stat.ee/Index.aspx?DataSetCode=RV0222U|title=Population by ethnic nationality|publisher=[[Эстонийн статистикийн газар]]|access-date=2025-06-04|date=2020|archive-date=2019-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611131932/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222U&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY.+ADMINISTRATIVE+DIVISION+AS+AT+01.01.2018&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1|url-status=dead}}</ref>{{center|{{small|Хүн амын бусад чухал төвүүд:}}}} | region1 = {{FIN}} | pop1 = 49,590–100,000{{efn|[[Финландын статистикийн газар]] үндэс угсаа бүртгэдэггүй бөгөөд оронд нь хүн амыг төрөлх хэлээр нь ангилдаг; 2017 онд Эстони хэл 49,590 хүний эх хэл байсан ч бүгд эстон үндэстэн биш байж магадгүй.<ref name=fi/>}}<ref name=fi>{{cite web|url=http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|title=Population|publisher=Финландын статистикийн газар|date=2018-04-04|access-date=2025-06-04|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611010801/https://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bnn-news.com/100-000-estonians-work-finland-12318|title=Up to 100 000 Estonians work in Finland|date=2010-12-27|publisher=[[Baltic News Network]]|access-date=2025-06-04}}</ref> | region2 = {{USA}} | pop2 = 29,128<ref name="ACS2021">{{cite web|url=https://data.census.gov/cedsci/table?tid=ACSDT1Y2021.B04006|title=Table B04006 - People Reporting Ancestry - 2021 American Community Survey 1-Year Estimates|publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=2025-06-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220917224633/https://data.census.gov/cedsci/table?tid=ACSDT1Y2021.B04006|archive-date=2022-09-17}}</ref> | region4 = {{CAN}} | pop4 = 24,000<ref name="canadainternational.gc.ca">{{cite web|url=http://www.canadainternational.gc.ca/baltic_states-pays_baltes/bilateral_relations_bilaterales/estonia_relations_estonie.aspx?lang=eng|title=Canada-Estonia Relations|access-date=2025-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131120072919/http://canadainternational.gc.ca/baltic_states-pays_baltes/bilateral_relations_bilaterales/estonia_relations_estonie.aspx?lang=eng|archive-date=2013-11-20|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | region3 = {{SWE}} | pop3 = 25,509<ref>{{cite web|url=http://www.rootsieestlasteliit.org/eestlased-rootsis|title=Eestlased Rootsis|access-date=2025-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217042332/http://rootsieestlasteliit.org/eestlased-rootsis|archive-date=2015-02-17|url-status=usurped|df=dmy-all}}</ref> | region6 = {{RUS}} | pop6 = 7,778<ref name="census2021">{{cite web| title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-06-04}}</ref> | region5 = {{GBR}} | pop5 = 10,000–15,000<ref>{{cite web|url=https://vm.ee/en/countries/united-kingdom?display=relations|title=United Kingdom|work=Ethnologue|access-date=2025-06-04}}</ref> | region7 = {{AUS}} | pop7 = 7,543<ref>{{cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf|title=2054.0 Australian Census Analytic Program: Australians' Ancestries (2001 (Corrigendum))|publisher=[[Австралийн статистикийн товчоо]]|year=2001|access-date=2025-06-04}}</ref> | region8 = {{GER}} | pop8 = 6,286<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung.html?nn=68748|title=Pressemitteilungen – Ausländische Bevölkerung – Statistisches Bundesamt (Destatis)|website=www.destatis.de}}</ref> | region9 = {{NOR}} | pop9 = 5,092<ref name="ssb">[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03 "Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2016"]. [[Норвегийн статистикийн газар]]. Татаж авсан: 2025-06-04.</ref> | region11 = {{UKR}} | pop11 = 2,868<ref>{{cite web|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=2|title=The distribution of the population by nationality and mother tongue|publisher=Украины Улсын статистикийн хороо|year=2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205195839/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=2|archive-date=2008-12-05|df=dmy-all}}</ref> | region12 = {{IRL}} | pop12 = 2,560<ref>{{cite web|url=http://www.cso.ie/statistics/placebirthagegroup.htm|title=Persons usually resident and present in the State on Census Night, classified by place of birth and age group|work=Ирландын статистикийн төв газар|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806062421/http://www.cso.ie/statistics/placebirthagegroup.htm|archive-date=2011-08-06}}</ref> | region13 = {{BEL}} | pop13 = 2,000<ref>{{cite web|url=http://www.estemb.be/estonia_and_belgium|title=Estemb in Belgium and Luxembourg|access-date=2025-06-04|archive-date=2015-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221011944/http://www.estemb.be/estonia_and_belgium|url-status=dead}}</ref> | region14 = {{LAT}} | pop14 = 1,676<ref>{{cite web|url=https://data1.csb.gov.lv/pxweb/en/iedz/iedz__iedzrakst/IRG069.px/table/tableViewLayout1/?rxid=ca7828a2-23c8-437c-96e1-7ab86e21bbdd|title=Usually resident population by ethnicity at the beginning of the year – 2018|website=csb.gov.lv}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region15 = {{DEN}} | pop15 = 1,658<ref>{{cite web|url=https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1440|title=Statistikbanken|website=www.statistikbanken.dk}} Population at the first day of the quarter by country of origin, region and time. Татаж авсан: 2025-06-04.</ref> | region16 = {{NED}} | pop16 = 1,482<ref>[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37325&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=a&D6=l&VW=T Official CBS website containing all Dutch demographic statistics]. Cbs.nl. Татаж авсан: 2025-06-04.</ref> | langs = Голдуу [[Эстони хэл]]<br />мөн [[Выру хэл|Выру]] болон [[Сето хэл]] | rels = [[Эстони дахь шашин шүтлэг|Шашингүй]] олонх<br /> Түүхэн Протестант Христийн шашин ([[Лютеранизм]])<ref name="IvkovićHaberfeld2015">{{cite book|last1= Ивкович|first1= Саня Кутняк|last2= Хаберфельд|first2= М.Р.|title= Measuring Police Integrity Across the World: Studies from Established Democracies and Countries in Transition|date= 2015-06-10|publisher= Springer |language=en |isbn= 9781493922796|page= 131|quote= Эстонийг түүхэн давамгайлсан гол шашнаар нь (Норрис ба Инглехарт 2011) ангилбал протестант гэж үздэг тул зарим зохиогчид (жишээ нь, Дэви 2003) Эстонийг Баруун (Лютеран) Европт харьяалагддаг гэж үздэг бол зарим нь (жишээ нь, Норрис ба Инглехарт 2011) Эстонийг хуучин коммунист нийгэм гэж үздэг.}}</ref><ref>{{cite web|title= Is Estonia really the least religious country in the world?|last= Рингви|first= Ринго|date= 2011-09-16|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/sep/16/estonia-least-religious-country-world|work= [[The Guardian]]|quote= Энэ байдал нь алс холын үеэс (сүмүүд Швед эсвэл Германы эрх баригч ангиудтай нягт холбоотой байсан) эхлээд ихэнх гэр бүлд шашны уламжлалын хэлхээ тасарсан Зөвлөлтийн үеийн атеист бодлого хүртэл хэд хэдэн шалтгаантай байдаг. Эстони улсад шашин хэзээ ч улс төр, үзэл суртлын тулааны талбарт чухал үүрэг гүйцэтгэж байгаагүй. Институцийн шашны амьдралд 20-р зууны эхэн үе хүртэл харийнхан давамгайлж байв. 1930-аад оны сүүлчээр төр болон Лютеран сүмийн хооронд илүү ойр дотно харилцаа тогтоох хандлага давамгайлж байсан [...] 1940 онд Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлснээр дуусгавар болсон.}}</ref><br />{{small|Одоогийн байдлаар [[Лютеранизм|Лютеран]] ба бүс нутгийн [[Үнэн алдартны сүм|Зүүн Ортодокс]] ([[Эстонийн Апостолын Ортодокс Сүм|Эстонийн Апостолын Ортодокс]]) цөөнх}} | related = Бусад [[Балтын шадар Финчүүд]] }} [[Балтын тэнгис]]ийн дорнод эрэгт байх нэгэн [[ястан|ястны]] төлөөллийг '''Эстони хүн''', хамтаар нь '''Эстоничууд''' ({{lang-et|eestlased}}) гэнэ. Тэд фин-угор хэлний бүлгийн [[Эстони хэл]]ээр хэлэлцдэг тул [[Балтын шадар Фин хэлнүүд|Балтын шадар Фин]] төрлийн ард түмэн юм. Эстоничууд [[Эстони]] улсын хүн амын 68.7%-ийг эзлэж, Эстони хэл тус улсын албан ёсны хэл юм. Эстони улс [[ЗХУ]]-аас [[1991]] онд тусгаар тогтносон юм. Эстони орныг ер нь [[Балтын орнууд]]ын нэг гэж ойлгодог ч гэсэн Эстоничуудыг хэл яриагаараа [[Латви]], [[Литва]] зэрэг [[Балт хэлнүүд|Балт]] төрлийн хэлт ард түмэнтэй бус [[Финланд]] улсын олонх [[Финчүүд]]тэй ойр төрөл юм. Эстонид 93 түм, дэлхийд бүгд 1.1 сая Эстони хүн байна. [[Эстони|Тусгаар улсын]] олонх «[[ястан]]», «[[угсаатан]]» гэсэн ч гэсэн үнэмлэхүй олонх биш (68.7%, хажуугаар нь [[Оросууд]] 24%-ийг эзлэдэг), угаасаа харьцангуй цөөн учир монгол хэлнээ «[[үндэстэн]]» гэж хэлвэл болмооргүй санагдана. Ер нь 19-р зуунаас л улс үндэс гэх сэхээ орсон гэдэг. Эстоничууд дэлхий дээр хамгийн бага шашин шүтдэг улс гэж хэлж болно. Хүн амын 14% нь лютеран ба үнэн алдартны шашинтай ажээ. ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Фин-Угор угсаатан]] emyx39f0lift031qoa4h5r1pni2gn9b 0 30010 868313 858524 2026-09-03T09:19:11Z Enkhsaihan2005 64429 868313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Узбекистан дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Самарканд | native_name = {{lang|uz|Самарқанд}} / {{native name|uz|Samarqand}} | native_name_lang = | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/1 | image1 = RegistanSquare Samarkand.jpg | caption1 = [[Регистан]] талбай | image2 = Mausoleum of Amir Temur (1).JPG | caption2 = [[Төмөр хааны бунхан]] | image3 = Shah-i-Zinda (8145369659).jpg | caption3 = [[Шах-и-Зинда]] оршуулгын газар | image4 = Sherdor madrasah 3.jpg | caption4 = Регистан дахь Шер-Дор медресе | image5 = Mosque Bibi Khanum (5).JPG | caption5 = [[Биби Ханум сүм]] | image6 = Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg | caption6 = [[Шах-и-Зинда]]гийн дотоод үзэмж }} | image_alt = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = Emblem of Samarkand.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Узбекистан#Баруун Ази#Ази | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Узбекистан дахь байршил | pushpin_label_position = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|39|17|N|66|58|33|E|region:UZ-SA_type:city|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Узбекистан}} | subdivision_type1 = [[Узбекистаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Самарканд муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Суурьшсан | established_date = МЭӨ 8-р зуун | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Хотын захиргаа | governing_body = Хаким (Хотын дарга) | leader_party = Фуркат Рахимов | leader_title = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 120 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | elevation_m = 705 | population_as_of = 1 сарын 1, 2025 | population_footnotes = | population_total = 595,200<ref>{{cite web |url=https://www.stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |title=Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Статистикийн Хороо |access-date=2025-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429095401/https://stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |archive-date=2020-04-29 |url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,300,000 | population_note = | population_demonym = Самаркандчууд | timezone1 = | utc_offset1 = +5 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 140100 | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|https://samarkand.uz/en|samarkand.uz}} | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Самарканд - Соёлын уулзвар |Criteria = Соёлын: i, ii, iv |ID = 603 |Year = 2001 |Area = 1,123 га |Buffer_zone = 1,369 га}} | official_name = }} [[Согд]], [[Сартуул улс|Сартуул]] зэрэг дундад зууны улс орны нийслэл байж, [[Торгоны зам]]ын үзэсгэлэнт сувд хэмээн хүндлэгдэж байсан хоёр мянган жилийн түүхт газар, өдгөө [[Ташкент]], [[Наманган]], [[Андижан]]ы дараах [[Узбекистан]]ы дөрөв дугаар том [[хот]] бол '''Самарка́нд''' ([[узбек хэл|узбекээр]] Samarqand) юм. 108 км² газар эзлэж буй Самарканд хотод 2012 оны бүртгэлээр 483 мянган хүн оршин сууж байна. ==Зураг== <gallery> Зураг:Registan square2014.JPG Зураг:Gorskii 03978u.jpg Зураг:Enfants d'Ouzbékistan-915.JPG Зураг:Samarkand naan at Siyob Bazaar.jpg Зураг:Stans08-241 (3134185551).jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Самарканд (1991–2020, туйлын үе 1891–одоо) |metric first=yes |single line=yes | Jan record high C=23.2 | Feb record high C=26.7 | Mar record high C=32.2 | Apr record high C=36.2 | May record high C=39.5 | Jun record high C=41.6 | Jul record high C=42.4 | Aug record high C=41.0 | Sep record high C=38.6 | Oct record high C=35.2 | Nov record high C=31.5 | Dec record high C=27.5 |year record high C=42.4 | Jan high C=7.3 | Feb high C=9.5 | Mar high C=15.2 | Apr high C=21.4 | May high C=27.0 | Jun high C=32.4 | Jul high C=34.5 | Aug high C=33.3 | Sep high C=28.6 | Oct high C=22.0 | Nov high C=14.4 | Dec high C=9.1 |year high C= | Jan mean C=2.3 | Feb mean C=4.0 | Mar mean C=9.3 | Apr mean C=15.2 | May mean C=20.4 | Jun mean C=25.4 | Jul mean C=27.2 | Aug mean C=25.6 | Sep mean C=20.6 | Oct mean C=14.1 | Nov mean C=8.0 | Dec mean C=3.7 |year mean C= | Jan low C=−1.3 | Feb low C=−0.2 | Mar low C=4.6 | Apr low C=9.7 | May low C=14.1 | Jun low C=18.0 | Jul low C=19.5 | Aug low C=17.9 | Sep low C=13.5 | Oct low C=7.8 | Nov low C=3.2 | Dec low C=−0.2 |year low C= | Jan record low C=−25.4 | Feb record low C=−22.0 | Mar record low C=−14.9 | Apr record low C=−6.8 | May record low C=−1.3 | Jun record low C=4.8 | Jul record low C=8.6 | Aug record low C=7.8 | Sep record low C=0.0 | Oct record low C=−6.4 | Nov record low C=−18.1 | Dec record low C=−22.8 |year record low C=−25.4 |precipitation colour =green | Jan precipitation mm=41.1 | Feb precipitation mm=52.2 | Mar precipitation mm=73.2 | Apr precipitation mm=62.9 | May precipitation mm=40.0 | Jun precipitation mm=6.8 | Jul precipitation mm=1.6 | Aug precipitation mm=1.6 | Sep precipitation mm=2.7 | Oct precipitation mm=16.0 | Nov precipitation mm=40.3 | Dec precipitation mm=39.2 |year precipitation mm=377.6 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 14 | Feb precipitation days = 13 | Mar precipitation days = 15 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 5 | Jul precipitation days = 2 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 12 | year precipitation days = 105 | Jan humidity=76 | Feb humidity=74 | Mar humidity=70 | Apr humidity=63 | May humidity=54 | Jun humidity=42 | Jul humidity=42 | Aug humidity=43 | Sep humidity=47 | Oct humidity=59 | Nov humidity=68 | Dec humidity=74 |year humidity=59 | Jan rain days=8 | Feb rain days=10 | Mar rain days=13 | Apr rain days=11 | May rain days=9 | Jun rain days=3 | Jul rain days=2 | Aug rain days=1 | Sep rain days=2 | Oct rain days=6 | Nov rain days=8 | Dec rain days=9 | year rain days= 82 | Jan snow days=9 | Feb snow days=7 | Mar snow days=3 | Apr snow days=0.3 | May snow days=0.1 | Jun snow days=0 | Jul snow days=0 | Aug snow days=0 | Sep snow days=0 | Oct snow days=0.3 | Nov snow days=2 | Dec snow days=6 |year snow days=28 | Jan sun=119.2 | Feb sun=130.9 | Mar sun=172.2 | Apr sun=228.8 | May sun=297.7 | Jun sun=345.5 | Jul sun=373.1 | Aug sun=358.9 | Sep sun=305.9 | Oct sun=242.6 | Nov sun=150.7 | Dec sun=120.2 |year sun= | Jan dew point C=-2 | Feb dew point C=-1 | Mar dew point C=2 | Apr dew point C=6 | May dew point C=9 | Jun dew point C=9 | Jul dew point C=10 | Aug dew point C=9 | Sep dew point C=6 | Oct dew point C=4 | Nov dew point C=2 | Dec dew point C=-1 | Jan uv=2 | Feb uv=3 | Mar uv=3 | Apr uv=4 | May uv=5 | Jun uv=6 | Jul uv=6 | Aug uv=6 | Sep uv=4 | Oct uv=3 | Nov uv=2 | Dec uv=2 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=38696 | title = Weather and Climate-The Climate of Samarkand | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал | language = ru | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2=Weather Atlas (UV),<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/uzbekistan/samarkand-climate |title=Samarkand, Uzbekistan – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032657/https://www.weather-atlas.com/en/uzbekistan/samarkand-climate |url-status=dead }}</ref> Цаг ба огноо (шүүдрийн цэг, 1985–2015),<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uzbekistan/samarkand/climate |title=Climate & Weather Averages in Samarkand |publisher=Time and Date |access-date=2026-05-30}}</ref> [[NOAA]]<ref name= NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Uzbekistan/CSV/Samarkand_38696.csv|title=Samarkand Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-30}}</ref> |date=2023 }} ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samarkand|Самарканд}} [[Ангилал:Самарканд| ]] [[Ангилал:Узбекистаны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Ираны урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Торгоны замын суурин]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р мянганд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Самарканд мужийн суурин]] [[Ангилал:Самарканд муж]] [[Ангилал:Согдын хот]] [[Ангилал:Узбекистан дахь дэлхийн өв]] 76ehhnci2o5wg0lj95foyngojb4p39k 0 33920 868330 833863 2026-09-03T11:42:15Z Enkhsaihan2005 64429 868330 wikitext text/x-wiki '''Хера́т''' ([[перс хэл|персээр]] هرات [Herāt], [[орос хэл|оросоор]] Гера́т, [[англи хэл|англи латинаар]] Herat) — [[Афганистан]] улсын баруун умард хэсэгт орших Херат мужийн төв, 397,456 хүнтэй тус улсын гурав дахь том хот. Эртний энэ хот худалдааны [[Торгоны зам|Торгоны замын]] нэгэн зангилаа төв байжээ. 1221 онд Монголчууд энэ хотыг эзлэн авсан байна. [[Македоны Александр|Александр Македонскийгийн]] эзэнт улсын үед ''Александрия Ариана'' (эртний грек. Ἀλεξάνδρεια ἐν Ἀρίοις, Ἀλεξάνδρια ἐν Ἀρείοις) гэдэг нэртэй байжээ. [[Файл:Friday Mosque of Herat.jpg|thumb|Херат хотын сүм]] XV зуунд Доголон [[Төмөрийн улс|Төмөрийн улсын]] үед Герат хөгжлийн дээд цэгтээ хүрч бүс нутагтаа худалдаа, соёлын төв болж Энэтхэг, Хятадтай харилцаа холбоотой болжээ. Төмөрийн отгон хүү Шахрух хааны үед Дундад Азийн томоохон хотудын нэг болсон юм. == Зураг == <gallery> Зураг:Herat Masjidi Jami courtyard.jpg Зураг:View of Herat in 2009.jpg Зураг:Herat University-2012.jpg </gallery> {{Афганистан улсад хамаарах}} == Цахим холбоос == {{Commons|Herat}} {{Афганистаны хот}} [[Ангилал:Херат| ]] [[Ангилал:Афганистаны суурин]] [[Ангилал:Төв Азийн хот]] [[Ангилал:Торгоны замын суурин]] [[Ангилал:Херат мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистаны мужийн төв]] 4puppk4617okcghlqfo5vmtfyyijxai 0 34760 868252 857403 2026-09-02T18:47:19Z Enkhsaihan2005 64429 868252 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сирийн Алеппо мужийн хот}} {{Redirect|Халеб}} {{Инфобокс суурин | name = Алеппо | native_name = {{lang|ar|ﺣَﻠَﺐ}} | settlement_type = [[Их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = Aleppo old city image.jpg | caption1 = [[Эртний Алеппо|Аллепогийн хуучин хот]] | image2 = Aleppo Citadel entrance - seen from southeast 9933.jpg | caption2 = [[Алеппогийн цайз]] | image3 = Aleppo souq 9189.jpg | caption3 = [[Аль-Мадина зах]]ын хаалга | image4 = Hotel Baron Aleppo at night.jpg | caption4 = [[Барон зочид буудал]] | image5 = Aleppo Great Mosque front at courtyard 8991.jpg | caption5 = [[Алеппогийн их сүм]] | image6 = Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg | caption6 = [[Гэгээн Элиагийн сүм, Алеппо|Гэгээн Элиагийн сүм]] | image7 = Aleppo queik River.jpg | caption7 = [[Куэйк|Куэйк гол]] | image8 = Aleppo at night11.jpg | caption8 = Шөнийн Аллепогийн панорам }} | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = Al-Shahbaa ({{langx|ar|الشَّهْبَاء|ash-Shahbāʾ}}){{efn|Al-Shahbaa ({{langx|ar|الشهباء}}) нь "хар өнгөтэй холилдсон цагаан өнгө" гэсэн утгатай үг юм.<ref>{{cite web |url=http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&word=%D8%B4%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%A8%D8%A7%D8%A1%D9%8F |title=معنى كلمة شَهْباءُ في معجم المعاني الجامع والمعجم الوسيط – معجم عربي عربي – صفحة 1 |author=Almaany Team |work=almaany.com |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://archive.today/20140622140420/http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&word=%D8%B4%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%A8%D8%A7%D8%A1%D9%8F |archive-date=2014-06-22 |url-status=live}}</ref>}} | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Сири#Дорнод Газар дундын тэнгис#Ази#Сири Алеппо | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Сири дэх Аллепогийн байршил | coordinates = {{Coord|36.20|N|37.16|E|region:SY_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Сири]] | subdivision_type1 = [[Сирийн мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Сирийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_type3 = [[Нахия|Дэд тойрог]] | subdivision_name1 = [[Алеппо муж|Алеппо]] | subdivision_name2 = [[Симеон уул тойрог|Симеон уул]] (Жебель-Семъан) | subdivision_name3 = Симеон уул (Жебель-Семъан) | established_title = Анх суурьшсан | established_date = {{circa|5000}} [[Манай эрин|МЭӨ]] | established_title2 = Анхны хотын зөвлөл | established_date2 = 1868 | established_title3 = | parts_type = | parts_style = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | leader_title = [[Алеппо мужийн захирагчийн жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Аззам аль-Гариб]] | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = Мохаммед Али аль-Азиз | area_footnotes = | area_total_km2 = 190 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 379 | elevation_ft = 1243 | population_total = 2,098,210 | population_as_of = 2021 оны тооц. | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = [[Сирийн хотын жагсаалт|Сирид 2-т]] <br/>[[Арабын ертөнцийн томоохон хотуудын жагсаалт|Арабын ертөнцөд 18-д]] | population_demonym = {{langx|ar|حلبي Халаби}}<br />{{langx|mn|Аллепочууд}} | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = Улсын код: 963 <br /> Хотын код: 21 | geocode = C1007 | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = [[Алеппогийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | footnotes = Эх сурвалж: Алеппо хотын нутаг дэвсгэр<ref name="Syr-news1"/> Sources: City population<ref name="Population facts">[[Статистикийн төв товчоо (Сири)|Статистикийн төв товчоо]] (CBS). {{Webarchiv|url=http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-1-2004.htm |wayback=20120520173518 |text=Алеппо дэд тойргийн хүн ам |archiv-bot=2026-05-30 01:14:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120520173518/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-1-2004.htm |date=2012-05-20}}.</ref><ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html |title='Ferocious' air strikes pummel Aleppo as ground gained |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2016-09-24 |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006003251/http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html |archive-date=2016-10-06 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-aleppo-situation-report-no-14-20-january-2017-enar |title=Syrian Arab Republic: Aleppo Situation Report No. 14 (20 January 2017) – Highlights of the Report of the UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=2017-01-21 |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095457/http://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-aleppo-situation-report-no-14-20-january-2017-enar |archive-date=2017-02-05 |url-status=live}}</ref><ref name="wrldrew">{{Cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/aleppo-population |access-date=2025-07-23 |website=worldpopulationreview.com |title=Aleppo population 2021 |archive-date=2022-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612134323/https://worldpopulationreview.com/world-cities/aleppo-population |url-status=live }}</ref> {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = [[Аллепогийн хуучин хот]] |designation1_date = 1986 <small>(10-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/21 21] |designation1_criteria = iii, iv |designation1_type = Соёлын |designation1_free1name = Бүс нутаг |designation1_free1value = [[Арабын орнуудын Дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын орнууд]] }} | utc_offset = +3 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |height=250 |stroke-width=2 | {{WikidataCoord|display=i}}}} }} '''Алеппо''' ('''Халеб''') — [[Сири]] улсын умард хэсэгт орших бөгөөд тус улсын хамгийн том [[хот]] юм. 2022 оны байдлаар 3 868 000 хүн амтай байв. Төв Ази, Месопотамийг дайран өнгөрдөг Их Торгоны замд оршдог хот нь түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг байсан. 1869 онд [[Суэцийн суваг]] нээгдэхэд бараа бүтээгдэхүүнийг усаар тээвэрлэж эхэлсэн бөгөөд Алеппогийн худалдааны хот байсан үүрэг буурчээ. Сирийн иргэний дайн эхлэхийн өмнөхөн Алеппо богино хугацаанд сэргэн мандалтын үеийг туулсан. 2006 онд тус хот "Исламын соёлын нийслэл" цолыг хүртсэн байна. ==Байрлал== Алеппо нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисээс]] 120 км-ийн зайд, далайн түвшнээс дээш 380 м-ийн өндөрт, Сири-Туркийн улсын хилээс зүүн тийш 45 км-т оршдог. Хот нь хойд болон баруун талаараа газар тариалангийн талбайгаар хүрээлэгдсэн бөгөөд тэнд пистачио, чидун тариалдаг. Зүүн талаараа Алеппо хот Сирийн цөлөөр хүрээлэгдсэн байдаг юм. ==Улс төрийн байдал== 2024 оны 11-р сард засгийн газрын эсрэг хүчнийхэн найрсаг болон Туркийг дэмжигч бүлэглэлүүдийн хамт Сирийн армийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт шуурхай цохилт өгчээ. Гэнэтийн давшилтаар засгийн газрын эсрэг хүчин арав гаруй сууринг эзлэн авч, Алеппо хотын захын дүүрэгт тулалдаан эхлүүлж чаджээ. 2024 оны 11-р сарын 28-29-ний хооронд босогчид цэргийн судалгааны төв зэрэг хотын 70 гаруй хувийг хяналтандаа авч чадсан юм. 2024 оны 12-р сарын 1-нд засгийн газрын эсрэг хүчнийхэн хотыг эзлэн авсан байна. ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Khusruwiyah Mosque, Aleppo (2).jpg Зураг:Al-Khandaq Street, Aleppo (08).jpg Зураг:Aleppo Public Park (1).jpg Зураг:Aleppo International Stadium, day view, 2009 (2).jpg </gallery> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Aleppo|Халеб}} {{Wiktionary}} {{Сирийн хот}} [[Ангилал:Алеппо| ]] [[Ангилал:Симеон уул тойргийн суурин]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Левант]] qd1205sx8abpi8az838v13afnemkztp 0 40035 868223 868042 2026-09-02T14:54:15Z Bgangte 107082 868223 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), [[хар улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} * [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] sxal0vfxk88q8pip5vzoqhoawbey6rh 868224 868223 2026-09-02T14:54:56Z Bgangte 107082 868224 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу [[улаан улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), [[хар улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} * [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] tds4bmqvxikff8gf8yx9i1ipy9cjpds 868226 868224 2026-09-02T14:55:27Z Bgangte 107082 868226 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу [[улаан улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), [[хар улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), [[чулуусаг улаагана]] буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} * [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] cuxpowoyftxqostn1rq60y1aambh4z6 868232 868226 2026-09-02T15:48:39Z Bgangte 107082 /* */ 868232 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улааганыг Оросоор смородина, англиар Currant гэдэг. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу [[улаан улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), [[хар улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), [[чулуусаг улаагана]] буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} * [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 2jq72uetm266lecaux635vkipaflpm5 868269 868232 2026-09-02T20:57:52Z Bgangte 107082 /* */ 868269 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улааганыг Оросоор смородина, англиар Currant гэдэг. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу [[улаан улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), [[хар улаагана]]<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), [[Өргөст улаагана|өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries)]], [[чулуусаг улаагана]] буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} * [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 6z0yydtkjdrswbt521fpyv1rvph710e 0 41046 868293 856534 2026-09-03T07:54:27Z Megzer 20491 868293 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнх жонон''' (1440{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=189}}/1476{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}), '''Болху жонон''' нь [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=119}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Choima|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=257}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=53}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Serruys|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Urangua|2015|pp=30}} Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Bayarsaikhan|first=M|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Choimaa|first=Sh |title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Zayabaatar|first=D |title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Shagdarsuren|first=Ts|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Urangua|first=N |title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] iy8qu029v7vku8ny491jjhd82l6dzlo 868294 868293 2026-09-03T07:56:43Z Megzer 20491 868294 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнх жонон''' (1440{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=189}}/1476{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}), '''Болху жонон''' нь [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]] тайж, Ойрадын [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] охин [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] нарын ганц хүү бөгөөд [[Батмөнх даян хаан|Батмөнх даян хааны]] аав юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=119}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Choima|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=257}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=53}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Serruys|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Urangua|2015|pp=30}} Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Bayarsaikhan|first=M|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Choimaa|first=Sh |title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Zayabaatar|first=D |title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Shagdarsuren|first=Ts|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Urangua|first=N |title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] tbwq93b3un24dj3ricpqphjuel7erwo 14 44115 868314 835675 2026-09-03T09:19:49Z Enkhsaihan2005 64429 868314 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Samarkand|Самарканд}} {{Cat main}} [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Хорасан]] [[Ангилал:Самарканд мужийн суурин]] [[Ангилал:Узбекистан суурингаар]] 98g4e7uvpd4gzx5rm8hv468b89elmfn 0 60596 868254 798176 2026-09-02T18:58:15Z Enkhsaihan2005 64429 868254 wikitext text/x-wiki {{Short description|Эллинист хот, орчин үеийн Антакья, Турк}} {{Инфобокс эртний газар |name = Оронт дахь Антиох |native_name = {{lang|grc|Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Ὀρόντου}}<br>{{lang|la|Antiochia ad Orontem}} |image = Antiochia su Oronte.PNG |alt = |caption = Ром ба Византийн эртний үеийн Антиохын газрын зураг |map_type = Турк |map_alt = |map_size= 270 |coordinates = {{coord|36|12|17|N|36|10|54|E|tupe:landmark_region:TR-31|display=inline,title}} |location = [[Антакья]], Хатай муж, Турк |region = |type = Суурин |part_of = |length = |width = |area = 15 км² |height = |builder = [[Селевк I Никатор]] |material = |built = МЭӨ&nbsp;300 он |abandoned = 15-р зууны эцэс гэхэд ач холбогдолгүй болсон |epochs = [[Эллинист Грек|Эллинист]] үеэс [[дундад зуун]] хүртэл |cultures = [[Грекчүүд]], [[Эллинист соёл|Эллинист]], [[Эртний Ром|Ром]], [[Арменичууд]], [[Ассиричууд]], [[Арабчууд]], [[Византийн Грекчүүд|Византичууд]], [[Загалмайтны улсууд|Загалмайтнууд]], [[Туркууд]] <!-- please add the rest --> |dependency_of = |occupants = |event = [[Ром–Персийн дайнууд]], [[Загалмайтны анхны аян]] |excavations = 1932–1939 |archaeologists = |condition = Голдуу булагдсан |ownership = |management = |public_access = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |notes = }} '''Антиох''' нь эртний түүхэнд холбогдох хот юм. Одоогийн Турк улсын нутаг дэвсгэрт харьяалагдах устаж үгүй болсон эртний суурин газар орныг нэрлэх ерөнхий нэршил юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Antioch|Антиох}} [[Ангилал:Антиохын түүх| 01]] [[Ангилал:Хатай мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хот]] [[Ангилал:Селевк I Никатор]] bu3j5er7v9m0uz0qxedm6xcc4zjlkjh 14 61294 868337 600349 2026-09-03T11:51:41Z Enkhsaihan2005 64429 868337 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Politics of Cyprus|Киприйн улс төр}} {{Cat main|Киприйн улс төр}} [[Ангилал:Кипр]] [[Ангилал:Улс төр улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Европын улс төр улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Азийн улс төр улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын улс төр улс орноор|Кипр]] 2o70if7b47crsqz4i0uvu1o2cf1pq6p 0 62034 868278 856503 2026-09-03T05:28:15Z StarDeg 12146 868278 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }} '''Доналд Жон Трамп''' (буюу '''Дональд''', [[Англи хэл|англи]]. ''Donald John Trump''; 1946 оны 6-р сарын 14 төрсөн) - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] 45 болон 47 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 2016 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] нэр дэвшиж, Төрийн нарийн бичгийн дарга асан [[Хиллари Клинтон]]той өрсөлдөж, тус сонгуульд 2016 оны 11-р сарын 8-ны өдөр ялалт байгуулж сонгогдоод, 2017 оны 1-р сарын 20-ноос 2021 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. Бас 2024 оны 11-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] дахин нэр дэвшиж Дэд ерөнхийлөгч [[Камала Харрис|Камала Харристай]] өрсөлдөж, тус сонгуульд 2024 оны 11-р сарын 6-ны өдөр ялалт байгуулж АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж 2029 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх болжээ. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн. Олонд танигдсан бизнесмен. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 28z7toulal4gp0m84ivq1zg8kb9ob4l 10 62046 868240 859778 2026-09-02T17:16:08Z Egzs 88168 868240 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын<br>хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн байрлагчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Шинэчлэлт | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Нураагдсан | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Өндөр | label43 = Өндөр | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Хэмжээ | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Бусад хэмжээс | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Давхар | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 16gbqqgjust9xnldqxdi1c28ua3pwyi 0 63713 868262 575208 2026-09-02T19:07:21Z Enkhsaihan2005 64429 868262 wikitext text/x-wiki '''Хомс''' — [[Сири]] улсын '''[[хот]]'''. [[Хомс муж|Хомс]] мужийн засаг захиргааны төв. 652 мянган хүнтэй. [[Зураг:Homs Collage.jpg|thumb|Хомс хотын үзэмж]] [[Зураг:Krak_des_Chevaliers_01.jpg|thumb|1031 онд баригдсан цайз]] == Газар зүй == Хомс хот Сири орны баруун биед, далайн түвшнээс дээш 501 метрийн өндөрт, нийслэл Дамаскаас хойд зүгт 162 км зайтай оршдог. Оронт голын оршдог Хомс нь улсын бусад хотыг Газрын дундад тэнгистэй холбодог зангилаа юм. == Хүн ам зүй == Хомс 2004 оны байдлаар 652609 хүнтэй, Сири улсад Халеб, Дамаскийн дараа орох 3-р их хот билээ. Лал шашны суннит, шийт буюу алавит урсгалаас гадна христийн шашин шүтлэг тархжээ. Түүхэн дурсгалт сүм дуган, цайз цөөнгүй бий. == Түүх == Хомс НТӨ 1-р зуунд грек Селевкийн улсын мэдэлд орж байсан ба дарааны Эмесаны улсын нийслэл байв. Грек Византын үед христийн шашин дэлгэрч байсан бол 7-р зуунд лал шашинтны нутаг болов. Хомс байрлал чухал хот байсаар байсан ба Османы хүч буурсан 19-р зуунаас эдийн засаг, аж үйлдвэр хөгжив. Франц Сирийг эрхэндээ байлгаж байсан үед бослого хөдөлгөөний түшиц болсон ба Сири улс тусгаар тогтносны дараа Сирийн Баас нам ба төр засгийн байрласан төв байв. Сирийн иргэний дайны хүрээнд 2011 оны 5 сараас хойш Хомс Сирийн сөрөг хүчний хяналтанд орсон ба 2015 онд төр засгийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжсэн. Байлдааны үеэр Хомс ихээр сүүрч олон хүн амь үрэгдэж, дүрвээд байна. == Цахим холбоос == {{commonscat|Homs}} [[Ангилал:Хомс| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[Ангилал:МЭӨ 3-р мянганд байгуулагдсан]] sungh7p94g4c1gorlxru38lirqogvw3 0 63714 868296 575205 2026-09-03T09:01:43Z Enkhsaihan2005 64429 868296 wikitext text/x-wiki '''Латакия''' — [[Сири]] улсын '''[[хот]]'''. [[Латакия муж|Латакия]] мужийн засаг захиргааны төв. 383 мянган хүнтэй. [[Зураг:Latakia_coll..jpg|thumb|Латакия хотын зургийн цомог]] == Газар зүй == Латакия Газрын дундад тэнгисийн эрэгт оршдог, Сири улсын гол боомт юм. == Хүн ам зүй == Латакия 2004 оны байдлаар 383,786 хүнтэй байсан Сири улсын 4-р их хот юм. == Түүх == Латакия НТӨ 2-р зуунаас грек Селевкийн суурин болон үүсчээ. Ром, Умаян, Аббасын улсын мэдэлд орж байв. Грек Визант хотыг удаа дараа довтлосоор байсныг араб Фатимын улс зогсоожээ. Дараа нь сельжук түрэг, загалмайтан, аюб, мамляк, Османы мэдэлд орж байв. Дэлхийн нэгдүгээр дайны Францын эрхт Сирийн үед Латакия Алавит өөртөө засах нутгийн засаг захиргааны төв болсон бөгөөд өдгөө Сири улсын Латакия мужийн засаг захиргааны төв байж мужийн нийгэм, эдийн засгийн гол хот байна. == Цахим холбоос == {{commonscat|Latakia}} [[Ангилал:Латакия| ]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Финикийн хот]] jc8a3xrf2c33ev0jtqfr2e18nxuufpk 10 65945 868243 706421 2026-09-02T18:32:14Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Бэлгэ тэмдэг]] to [[Загвар:Сүлд]] without leaving a redirect 706421 wikitext text/x-wiki [[File:<!--- --->{{#switch: {{{1}}}<!--- PRESENT-DAY COUNTRIES: ---> | Hawaii = Insigne Havaii.svg | Norfolk Island = Insigne Insulae Norfolciae.svg | Cocos (Keeling) Islands = Insigne Insularum Cocos seu Keeling.svg | Cook Islands = Insigne Insularum de Cook.svg | Pitcairn Islands = Insigne Insularum Pitcairn.svg | West Papua = Insigne Papuae Occidentalis.svg | Papua = Insigne Papuae.svg | Guam=Coat of arms of Guam.svg | Christmas Island=Coat of Arms of Christmas Island.svg | French Polynesia=Coat of arms of French Polynesia.svg | Wallis and Futuna=Coa Wallis Futuna.svg | Myanmar=Insigne Birmaniae.svg | Palestine=Insigne Palaestinae.svg | South Ossetia=Wapen Ossetien.svg | Falkland Islands = Insigne Falklandiae.svg | South Georgia and the South Sandwich Islands = Insigne Georgiae Australis et Insularum Sandvich Australium.svg | French Guiana=BlasonGuyane.svg | Aruba = Insigne Arubae.svg | Bermuda = Insigne Bermudae.svg | Bonaire = Insigne Insulae Boni Aëris.svg | Sint Eustatius = Insigne Insulae Eustathii.svg | Saint Martin = Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg | Sint Maarten = Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg | Cayman Islands = Insigne Insularum Caimanenses.svg | British Virgin Islands = Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg | Puerto Rico = Insigne Portus divitis.svg | Saba = Insigne Sabae.svg | Saint Barthélemy=BlasonSaintBarthelemy.svg | Saint Pierre and Miquelon=BlasonSaintPierreetMiquelon.svg | Turks and Caicos Islands=Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg | Guadeloupe=BlasonGuadeloupe.svg | Curaçao=Blason an Curaçao.svg | Martinique=BlasonMartinique.svg | Montserrat=Coat of arms of Montserrat.svg | Anguilla=Coat of arms of Anguilla.svg | Madeira=Insigne Insularum Materiae.svg | Réunion=BlasonRéunion.svg | British Indian Ocean Territory = Coat of arms of the British Indian Ocean Territory (Shield).svg | São Tomé and Príncipe = Insigne Insularum Sancti Thomae et Principis.png | Grenada = Insigne Granatae.png | Guinea = Insigne rei publicae Guineae.svg | Djibouti = Coat of arms of Djibouti.svg | Kuwait = Coat of arms of Kuwait.svg | Bahamas = Insigne Bahamarum.svg | Solomon Islands = Insigne Insularum Salomonis.svg | Zambia = Insigne Zambiae.svg | Yemen = Emblem of Yemen.svg | Sudan = Emblem of Sudan.svg | Lesotho = Insigne Lesothi.svg | Zimbabwe = Insigne Zimbabuae.svg | Tunisia = Coat of arms of Tunisia.svg | Trinidad and Tobago = Insigne Trinitatis et Tobaci.svg | Seychelles = Insigne Insularum Seisellensium.svg | Uganda = Insigne Ugandae.svg | Democratic Republic of Congo = Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg | Republic of the Congo = Insigne rei publicae Congensis.svg | Gambia = Insigne Gambiae.svg | Central African Republic = Insigne rei publicae Africae Mediae.svg | Tanzania = Insigne Tanzaniae.svg | Swaziland = Insigne Swaziae.svg | Suriname = Insigne Surinamiae.svg | Somalia = Insigne Somaliae.svg | Sierra Leone = Insigne Montis Leonini.svg | Senegal = Insigne Senegaliae.svg | Samoa = Insigne Samoae.svg | Saint Vincent and the Grenadines = Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg | Saint Lucia = Insigne Sanctae Luciae.svg | Nigeria = Insigne Nigeriae.svg | Niger = Insigne Nigritanum.svg | Mauritius = Insigne Mauritiae.svg | Mayotte = BlasonMayotte.svg | Malawi = Insigne Malaviae.svg | Mali = Coat_of_arms_of_Mali.svg | Kenya = Insigne Keniae.svg | Jamaica = Insigne Iamaicae.svg | Ivory Coast = Insigne Litoris Eburnei.svg | Guyana = Insigne Guianae.svg | Ghana = Insigne Ganae.svg | Gabon = Insigne Gabonis.svg | Equatorial Guinea = Insigne Guineae Aequinoctialis.svg | Dominica = Insigne Dominicae.svg | Chad = Insigne Tzadiae.svg | Cameroon = Insigne Cammaruniae.svg | Burundi = Insigne Burundiae.svg | Botswana = Insigne Botswanae.svg | Benin = Insigne Benini.svg | Belize = Insigne Belizae.svg | Antigua and Barbuda = Insigne Antiquae et Barbudae.svg | Barbados = Insigne Barbatae.svg | Abkhazia=Coat of arms of Abkhazia.svg | Albania=Coat of arms of Albania.svg | Andorra=Arms of Andorra.svg | Aračinovo=Coat of arms of Aračinovo Municipality.svg | Argentina=Insigne Argentinum.svg | Armenia=Arms of Armenia.svg | Australia=Shield of arms of Australia.svg | Австри=Austria coat of arms official.svg | Azerbaijan=Emblem of Azerbaijan.svg | Bahrain=Bahrain men's national ice hockey team logo.png | Belarus=Official coat of arms of the Republic of Belarus (v).svg | Belgium=Royal Arms of Belgium.svg | Bolivia=Insigne Bolivicus.svg | Bosnia and Herzegovina=Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg | Brazil=Coat of arms of Brazil.svg | Bulgaria=Coat of arms of Bulgaria (version by constitution).svg | Burkina Faso=Coat of arms of Burkina Faso.svg | Cambodia=Arms of Cambodia.svg | Canada=Arms of Canada.svg | Chile=Chilean Air Force roundel.svg | Colombia=Insigne Columbum.svg | Costa Rica=Insigne Costaricum.svg | Croatia=Croatian Chequy.svg | Cuba=Insigne Cubicum.svg | Cyprus=Lesser coat of arms of Cyprus.svg | Czech Republic=Small coat of arms of the Czech Republic.svg | Czechia=Small coat of arms of the Czech Republic.svg | Denmark=National Coat of arms of Denmark no crown.svg | Dominican Republic=Insigne Dominicum.svg | East Timor=Incorrect arms of East Timor.svg | Ecuador=Insigne Aequatorium.svg | Egypt=Coat of arms of Egypt (Official).svg | El Salvador=Insigne Salvatoriae.svg | European Union=Coat of arms of Europe.svg | Estonia=Small coat of arms of Estonia.svg | Faroe Islands=Coat of arms of the Faroe Islands.svg | Finland=Coat of arms of Finland.svg | Fiji=Arms of Fiji.svg | France=Armoiries république française.svg | Georgia=Arms of Georgia.svg | Germany=Coat of arms of Germany.svg | Gibraltar=Gibraltar shield.svg | Guernsey=Coat of arms of Guernsey.svg | Greece=Lesser coat of arms of Greece.svg | Greenland=Coat of arms of Greenland.svg | Honduras=Insigne Honduriae.svg | Hungary=Arms of Hungary.svg | Iceland=Arms of Iceland.svg | Indonesia=Pancasila Perisai.svg | India=Emblem of India.svg | Iraq=Coat of arms of Iraq.svg | Ireland=Coat of arms of Ireland.svg | Isle of Man=Coat of arms of Isle of Man.svg | Israel=Emblem of Israel.svg | Italy=Emblem of Italy.svg | Jersey=Jersey coa.svg | Jordan=Arms of Jordan.svg | Kazakhstan=Emblem of Kazakhstan.svg | Kingdom of the Netherlands=Royal Arms of the Netherlands.svg | Kiribati=Insigne Kiribatum.svg | Kosovo=Coat of arms of Kosovo.svg | Latvia=Arms of Latvia.svg | Lebanon=Coat of Arms of Lebanon.svg | Liberia=Insigne Liberiae.svg | Liechtenstein=Insigne Lichtenstenum.svg | Saint-Denis, Seine-Saint-Denis=Blason_de_Saint-Denis.svg | Lithuania=Coat of arms of Lithuania.svg | Luxembourg=Arms of the Grand Duchy of Luxembourg.svg | Macedonia=Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg | Malaysia=Arms of Malaysia.svg | Malta=Arms of Malta.svg | Mexico=Insigne Mexicanum.svg | Moldova=Coat of arms of Moldova.svg | Monaco=Blason pays Monaco.svg | Montenegro=Coat of arms of Montenegro.svg | Morocco=Insigne Maroci.svg | Nagorno-Karabakh=Arms of Nagorno-Karabakh.svg | Namibia=Insigne Namibiae.svg | Nauru=Insigne Naurunum.svg | Netherlands=Royal Arms of the Netherlands.svg | New Zealand=Arms of New Zealand.svg | Nicaragua=Insigne Nicaraguae.svg | Northern Cyprus=Arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg | Northern Ireland=NI shield.svg | Norway=Arms of Norway.svg | Pakistan=Arms of Pakistan.svg | Panama=Insigne Panamae.svg | Peru=Insigne Peruviae.svg | Philippines=Arms of the Philippines.svg | Poland=Herb Polski.svg | Portugal=Shield of the Kingdom of Portugal (1481-1910).png | People's Republic of China=National Emblem of the People's Republic of China.svg | Romania=Coat of arms of Romania.svg | Russia=Coat of Arms of the Russian Federation.svg | Saint Kitts and Nevis=Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg | San Marino=Insigne Sancti Marini.svg | Scotland=Royal Arms of Scotland.svg | Serbia=Arms of Serbia.svg | Singapore=Blason Singapour.svg | Slovakia=Coat of arms of Slovakia.svg | Slovenia=Coat of arms of Slovenia.svg | Syria=Coat of arms of Syria.svg | South Africa=Insigne Africae australis.svg | South Sudan=Blason imaginaire de Guiron le Courtois.svg | Spain=Arms of Spain.svg | Sweden=Shield of arms of Sweden.svg | Switzerland=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | Togo=Coat of arms of Togo.svg | Tonga=Insigne Tongae.svg | Tuvalu=Insigne Tuvalum.svg | Transnistria=Coat of arms of Transnistria.svg | Ukraine=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | United Arab Emirates=Emblem of the United Arab Emirates.svg | United Kingdom=Arms of the United Kingdom.svg | United States=Great Seal of the United States (obverse).svg | Uruguay=Insigne Uraquariae.svg | Vatican City=Coat of arms of the Vatican City.svg | Venezuela=Insigne Venetiolae.svg | South Ossetia=Coat of arms of South Ossetia.svg | Transnistria=Coat of arms of Transnistria.svg <!--- HISTORICAL: ---> | Armenian Kingdom of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Armenian Principality of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Austria-Hungary=Wappen Österreich-Ungarn 1916 (Klein).png | Brandenburg-Prussia=POL Prusy książęce COA.svg | Brunswick-Lüneburg=Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg | Byzantium = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | Byzantine = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | Byzantine Empire = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | County of Apulia=Blason sicile famille Hauteville.svg | Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Czechoslovak Socialist Republic=Coat of arms of Czechoslovakia (1961-1989).svg | Duchy of Apulia=Blason sicile famille Hauteville.svg | Duchy of Brunswick-Lüneburg=Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg | Duchy of Carinthia = Kaernten shield CoA.svg | Duchy of Carniola = Carniola Arms.svg | Duchy of Normandy=Blason duche fr Normandie.svg | Duchy of Prussia=POL Prusy książęce COA.svg | Duchy of Saxe-Lauenburg = COA family de Sachsen-Lauenburg.svg | Duchy of Styria = Wappen Gemeinde Steyr.svg | Dutch Republic=Arms of the united provinces.svg | East Germany=Coat of arms of East Germany.svg | Electorate of Bavaria=Bayern-1.PNG | Electorate of Cologne=COA_Kurkoeln.svg | Electorate of Saxony=Blason Jean-Georges IV de Saxe.svg | Electoral Palatinate=Arms of the Palatinate (Bavaria-Palatinate).svg | First French Empire=Arms of the French Empire3.svg | Free City of Lübeck=Wappen Lübeck (Alt).svg | German Empire=Wappen Deutsches Reich - Reichsadler 1889.svg | Holy Roman Empire=Generic Arms of the Holy Roman Emperor (after 1433).svg | Kingdom of Bohemia=Blason Boheme.svg | Kingdom of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Kingdom of England = Royal Arms of England (1198-1340).svg | Kingdom of France=Insigne modernum Francum.svg | Kingdom of Galicia–Volhynia=Alex K Halych-Volhynia.svg | Kingdom of Hanover = Royal Arms of the Kingdom of Hanover.svg | Kingdom of Hungary=EU Member States' CoA Series- Hungary.svg | Kingdom of Italy=Blason duche fr Savoie.svg | Kingdom of Scotland=Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | Kingdom of Spain=Lesser Royal Arms of the Spanish Monarch (c.1504-1700).svg | Kingdom of Serbia=Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | Kingdom of Württemberg = Blason Royaume de Wurtemberg.svg | Margraviate of Meissen = Wappen Landkreis Meissen.svg | Moldavia=Coat of arms of Moldavia.svg | Nassau=Wapen Nassauw.svg | Nazi Germany=Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg | Papal States = CoA Pontifical States 02.svg | People's Republic of Bulgaria=Coat of arms of Bulgaria (1971-1990).svg | People's Republic of Hungary=Coat of arms of Hungary (1957-1990).svg | Polish-Lithuanian Commonwealth=COA polish king Jagellon.svg | Principality of Brunswick-Wolfenbüttel=Wappen Brunswick-Wolfenbüttel.svg | Principality of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Prussia=Wappen Preußen.png | Revolutionary Serbia=FLAG_Topola.gif | Royal Prussia = COA_of_Prussia_(1466-1772)_Lob.svg | Russian Empire=Coat of Arms of Russian Empire.svg | Savoy=Blason duche fr Savoie.svg | Saxe-Lauenburg = COA family de Sachsen-Lauenburg.svg | Second Bulgarian Empire=Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg | Silesia=Wappen Schlesiens.png | South Baden=Coat of arms of Baden.svg | Soviet Union=State Emblem of the Soviet Union.svg | Swabia=Schwaben.PNG | Tzar Samuil=Tzar Samuil of Bulgaria coat of arms.jpg | United Kingdom (1801-1816)=Royal Arms of United Kingdom (1801-1816).svg | USSR=State Emblem of the Soviet Union.svg | Wallachia=Stema TR.png | West Germany=Coat of arms of Germany.svg | Württemberg-Hohenzollern=Wappen Wuerttemberg-Hohenzollern.svg | Württemberg-Baden=Wappen Wuerttemberg-Baden.svg | Yugoslavia=GRB JUGOSLAVIJE.svg <!--- COUNTIES: ---> | County of Provence=Armoiries Provence.svg | County of Flanders=Blason Nord-Pas-De-Calais.svg | County of Võrumaa=Võrumaa vapp.svg | Võru County=Võrumaa vapp.svg <!--- CITIES: ---> | Charleroi=Héraldique Ville BE Charleroi.svg | Saint-Étienne-du-Rouvray=Blason Saint-étienne-du-Rouvray.svg | Ankara=Insigne Ancyrae.png | Belgrade=Insigne Belogradi.svg | Podgorica=Insigne Birziminii.svg | Skopje=Insigne Scopiae.svg | Tirana=Insigne Tyranae.svg | Alicante=Arms of Alicante City.svg | Åland=Åland vapen.svg | Athens=Insigne Athenarum.svg | Bari=Bari-Stemma.png | Bergen=Bergen komm.png | Benidorm=Escut de Benidorm.svg | Bilbao=Arms of Bilbao.svg | Brno=Brno (znak).svg | Bydgoszcz=POL Bydgoszcz COA.svg | Cardiff=Cardiffcoatofarms.JPG | Cesenatico=Cesenatico stemma.png | Córdoba=COA Córdoba, Spain.svg | Coventry=Coat of arms of Coventry City Council.png | Čair=Coat of arms of Čair Municipality.svg | Češinovo-Obleševo=Coat of arms of Češinovo-Obleševo Municipality.svg | Čučer Sandevo=Čučer Sandevo grb so boi.JPG | Štip=Coat of arms of Štip Municipality.svg <!-- | Cluj-Napoca=ROU CJ Cluj-Napoca CoA.png Deleted from commons 2 June 2015 --> | Fellbach=Wappen Fellbach.svg | Kaunas=KNS Coa.svg | Leicester=Leicester CoA.png | Herceg Novi=Grb HN.svg | Veliko Tarnovo=Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg | Lublin=POL Lublin COA 1.svg | Plovdiv=Plovdiv-coat-of-arms.svg | Timișoara=ROU TM Timisoara CoA1.png | Valladolid=Coat of Arms of Valladolid.svg | Varna=Gerb varna.jpg | Wakefield=Coat of arms of Wakefield City Council.png | Wirral=Coat of arms of Wirral Metropolitan Borough Council.png | Mönchengladbach=DEU_Moenchengladbach_COA.svg | Mülheim an der Ruhr=DEU Muelheim an der Ruhr COA.svg | Herne, Germany=Herne Coat of Arms.svg | Ludwigshafen am Rhein=DEU Ludwigshafen COA.svg | Osnabrück=Osnabrück Wappen.svg | Oldenburg=Wappen oldenburg.png | Leverkusen=DEU Leverkusen COA.svg | Solingen=Solingen wappen.svg | Pleven=Pleven-coat-of-arms.svg | Potsdam=Coat of arms of Potsdam.svg | Neuss=DEU Neuss COA.svg | Heidelberg=Wappen Heidelberg.svg | Paderborn=DEU_Paderborn_COA.svg | Darmstadt=Kleines Stadtwappen Darmstadt.svg | Regensburg=Wappen Regensburg.svg | Würzburg=Wappen von Wuerzburg.svg | Ingolstadt=Wappen Ingolstadt alt.svg | Heilbronn=Wappen Heilbronn.svg | Ulm=Coat of arms of Ulm.svg | Wolfsburg=Wappen Wolfsburg.svg | Göttingen=Stadtwappen Goettingen.PNG | Offenbach am Main=Wappen Offenbach am Main.svg | Pforzheim=Wappen Pforzheim.svg | Recklinghausen=DEU Recklinghausen COA.svg | Bottrop=DEU_Bottrop_COA.svg | Fürth=Wappen Fürth.svg | Bremerhaven=Wappen Bremerhaven.svg | Reutlingen=Wappen Stadt Reutlingen.svg | Remscheid=DEU Remscheid COA.svg | Koblenz=Wappen Koblenz.svg | Bergisch Gladbach=DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg | Erlangen=Erlangen.jpg | Moers=DEU Moers COA.svg | Trier=Coat_of_arms_of_Trier.svg | Jena=Wappen Jena.png | Siegen=Wappen Siegen.svg | Hildesheim=Wappen Hildesheim.png | Salzgitter=Coat of arms of Salzgitter.svg | Cottbus=Wappen Cottbus.png | Aachen=Stadtwappen der kreisfreien Stadt Aachen.svg | Ajaccio=Blason ville fr Ajaccio.svg | Alfaz del Pi=Escudo de Alfàs del Pi (1965).svg | Algiers=Blason-alger.gif | Almaty=Coat of arms of Almaty.svg | Alsdorf=DEU Alsdorf COA.svg | Amiens=Blason fr ville Amiens.svg | Amsterdam=Insigne Amstelodamensis.svg | Anderlecht=Anderlecht.jpg | Ansbach=Wappen_von_Ansbach.svg | Antwerp=AntwerpenSchild.gif | Apeldoorn=Wapenapeldoorn.JPG | Arequipa=Arms of Arequipa.svg | Arkhangelsk=Coat of Arms of Arkhangelsk.svg <!-- Non-existing file: | Arlington County, Virginia=ArlingtonCountySeal.png --> | Asmara=Arms of Asmara.svg | Asunción=Escudo de Asunción (Paraguay).svg | Auderghem=Auderghem.jpg | Augsburg=Augsburg wappen.svg | Avignon=Blason ville fr Avignon (Vaucluse).svg | Baesweiler=DEU Baesweiler COA.svg | Baku=WP baku siegel.png | Barcelona=Arms of Barcelona.svg | Bassano del Grappa=Coat of arms of Bassano del Grappa.svg | Bassum=DEU Bassum COA.svg | Beirut=Arms of Beirut.svg | Berchem-Sainte-Agathe=Blason Berchem-Sainte-Agathe.svg | Berlin=Country_symbol_of_Berlin_color.svg | Bern=Wappen Bern matt.svg | Berovo=Coat of arms of Berovo Municipality.svg | Besançon=Blason ville fr Besançon (Doubs).svg | Bielefeld=DEU Bielefeld COA.svg | Birmingham=Arms of Birmingham.svg | Bochum=Stadtwappen der kreisfreien Stadt Bochum.svg | Bogotá=Bogota (escudo).svg | Bonn=Wappen-stadt-bonn.svg | Bordeaux=Arms of the city of Bordeaux (Gironde).svg | Bucharest=Insigne Bucarestae.svg | Budapest=Insigne Budapestini.svg | Bradford=Coat of arms of Bradford City Council.png | Bratislava=Insigne Posonii.svg | Brasília=Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg | Braunschweig=Wappen Braunschweig.svg | Breda=Breda Wappen klein.PNG | Bremen=Bremen Wappen.svg | Bremen (state)=Bremen Wappen(Mittel).svg | Bristol=Bristol arms cropped.jpg | Brussels=Coat of Arms of Brussels.svg | Bucharest=Arms of Bucharest.svg | Buenos Aires=Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.png | Caen=Blason ville fr Caen (Calvados)2.svg | Cali=Escudo de Santiago de Cali.svg | Caracas=Caracas escudo.svg | Cape Town=Capetown coa.jpg | Châlons-en-Champagne=Blason Chalons-en-Champagne.svg | Chemnitz=Coat of arms of Chemnitz.svg | Chicago=Coat of arms of Chicago.svg | City of Brussels=Coat of Arms of Brussels.svg | Ciudad Juárez=Arms of Ciudad Juárez.svg | Clermont-Ferrand=Blason ville fr ClermontFerrand (PuyDome).svg | Cologne=Wappen Koeln.svg | Copenhagen=Coat of arms of Copenhagen.svg | Coyoacán=Escudo Villa de Coyoacan.svg | Cusco=Arms of Cusco.svg | Delčevo=Coat of arms of Delčevo Municipality.svg | Deuil-la-Barre=Blason ville fr Deuil-la-Barre(Val-d'Oise).svg | Dijon=Blason Dijon-(LdH).svg | Dolneni=Coat of arms of Dolneni Municipality.svg | Dortmund=Coat of arms of Dortmund.svg | Drammen=Drammen komm.svg | Dresden=Dresden Stadtwappen.svg | Dublin=Insigne Eblanae.svg | Duisburg=Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg | Dojran=Coat of arms of Dojran Municipality.svg | Düsseldorf=Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg | Edinburgh=Arms of Edinburgh.png | Erfurt=Wappen Erfurt.svg | Esch-sur-Alzette=Coat of arms esch alzette luxbrg.png | Eschweiler=DEU Eschweiler COA.svg | Essen=DEU Essen COA.svg | Etterbeek=Coat of arms of Etterbeek.svg | Evere=Evere-Blason-1828.png | Florence=FlorenceCoA.svg | Forest=Armoiries Forest.png | Frankfurt=Insigne Francofurti.svg | Freiburg im Breisgau=Wappen Freiburg im Breisgau.svg | Fresnay-sur-Sarthe=Blason Fresnay sur Sarthe.svg | Ganshoren=Ganshorenwapen.gif <!-- Non-free file: | Gaza=Gaza coat.png --> | Gdańsk=Gdansk COA.svg | Gdynia=POL Gdynia COA.svg | Gelsenkirchen=DEU Gelsenkirchen COA.svg | Genoa=Insigne Mediolani.svg | Ghent=Blason ville be Gand (Flandre-Orientale).svg | Glasgow=Glasgow Coat of Arms.png | Gothenburg=Göteborg vapen.svg | Grodno=Coat of arms of Hrodna.svg | Groningen=Escudo de Groniga 1581.svg | Gostivar=Coat of arms of Gostivar Municipality.svg | Guadalajara=Arms of Guadalajara.svg | Guatemala City=Escudo de Armas Ciudad de Guatemala.jpg | Hagen=Stadtwappen der Stadt Hagen.svg | The Hague=Blason Ville La Haye.svg | Halle (Saale)=Coat of arms of Halle (Saale).svg | Hamm=Wappen Hamm.svg | Hanover=Coat of arms of Hannover.svg | Hamburg=Coat of arms of Hamburg.svg | Havana=Arms of the City of Havana Cuba.png | Helsinki=Insigne Helsingiae.svg | Hole=Hole komm.svg | Herzogenrath=DEU Herzogenrath COA.svg | Ilinden=Coat of arms of Ilinden Municipality, Macedonia.svg | Ivano-Frankivsk=Ivano-Frankivsk coa.gif | Ixelles=Coat of arms of Ixelles.svg | Jakarta=Jakarta COA.svg | Jette=Armoiries Jette.png | Kaliningrad=Kgd gerb.png | Karlsruhe=Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg | Karposh=Coat of arms of Karpoš Municipality.svg | Kassel=Coat of arms of Kassel.svg | Katowice=Katowice Herb.svg | Kazan=Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png | Kemi=Kemi.vaakuna.svg | Kiel=Wappen Kiel.svg | Kiev=COA of Kyiv Kurovskyi.svg | Kisela Voda=Coat of arms of Kisela Voda Municipality (2015).svg | Kryvyi Rih=Ua Kr Rig g.gif <!-- Non-free file: | Kinshasa=Kinshasa arms.jpg --> | Koekelberg=Coat of arms of Koekelberg (escutcheon).svg | Kostroma=Coat of Arms of Kostroma.svg | Kotka=Kotka.vaakuna.svg | Kočani=Coat of arms of Kočani Municipality.svg | Kraków=PB Kraków CoA.png | Kratovo=Coat of arms of Kratovo Municipality.svg | Krefeld=DEU Krefeld COA.svg | Kriva Palanka=Coat of arms of Kriva Palanka Municipality.svg | Kumanovo=Coat of arms of Kumanovo Municipality.svg | La Paz=Coat of arms of La Paz.png | Las Palmas=Arms of Las Palmas de Gran Canaria.svg | Leeds=Leeds Bridge arms MF.jpg | Leipzig=Coat of arms of Leipzig.svg | Liège=Blason liege.svg | Lille=Blason ville fr Lille (Nord).svg | Lima=Arms of Lima.svg | Limoges=Heraldique blason ville fr Limoges.svg | Liverpool=Coat of arms of Liverpool City Council.png | Lisbon=Insigne Olipsionis.svg | Lipkovo=Coat of arms of Lipkovo Municipality.jpg | Ljubljana=Insigne Aemonae.svg | Łódź=POL Łódź COA.svg | City of London=Insigne Loninii.svg<!-- This coat of arms is only for the [[City of London]], not [[London]] more generally. --> | Los Angeles=Arms of Seal of Los Angeles, California.svg | Luleå=Luleå vapen.svg | Lubumbashi=Lubumbashi coat of arms.svg | Luxembourg (city)=Arms of the Grand Duchy of Luxembourg.svg | Lübeck=Wappen Lübeck (Alt).svg | Lyon=Blason Ville fr Lyon.svg | Maastricht=Blason ville nl Maastricht(Limburg).svg <!-- Deleted file: | Macclesfield=Arms of Macclesfield.svg --> | Madrid=Arms of Madrid City.svg | Magdeburg=Wappen Magdeburg.svg | Mainz=Coat of arms of Mainz-2008 new.svg | Makedonska Kamenica=Coat of arms of Makedonska Kamenica Municipality.svg | Makedonski Brod=Coat of arms of Makedonski Brod Municipality (2012).svg | Málaga=Escudo de Málaga.svg | Malmö=Malmö vapen.svg | Managua=Arms of Managua.svg | Manchester=Coat of arms of Manchester City Council.png | Manila=Arms of the Seal of Manila, Philippines.svg | Mannheim=Wappen Mannheim.svg | Mazarrón=Escudo de Mazarrón.svg | Marseille=Blason Marseille.svg | Metz=Blason Metz 57.svg | Mexico City=Coat of arms of Mexican Federal District.svg | Milan=Milano-Stemma 2.svg | Minsk=Coat of arms of Minsk.svg | Molenbeek-Saint-Jean=Saint-Jean-de-Molenbeek.jpg | Mönchengladbach=Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg | Monschau=DEU Monschau COA.svg | Montevideo=Arms of Montevideo.svg | Montpellier=Blason ville fr Montpellier.svg | Montreal=Blason ville ca Montreal (Quebec).svg | Moscow=Coat of Arms of Moscow.svg | Münster=Wappen Münster Westfalen.svg | Munich=Muenchen Kleines Stadtwappen.svg | Murmansk=RUS Murmansk COA.svg | Nancy, France=Blason Nancy 54.svg | Nantes=Blason Nantes.svg | Naumburg (Saale)=Stadtwappen Naumburg (Saale).svg | New York City=Arms of New York City.svg | Nice=Nice Arms.svg | Nicosia = Insigne Nicosiae.svg | Nicosia, Sicily=Arms of Nicosia, Sicily.svg | Nizhny Novgorod=Coat of arms Nizhny Novgorod.png | Novosibirsk=Coat of Arms of Novosibirsk.svg | Nuremberg=Wappen von Nürnberg.svg | Nuuk=Nuuk Coat of Arms.gif | Oberwart=Coat of arms of Oberwart.svg | Oberhausen=DEU Oberhausen COA.svg | Odessa=Arms of Odessa.svg | Omsk=Omsk coat of arms 2014.png | Orléans=Blason Orléans.svg | Oslo=Insigne Anslogae.svg | Ostrava=Ostrava CoA CZ.svg | Padua=Insigne Mediolani.svg | Palermo=Palermo-Stemma da Il blasone in Sicilia (Tav 82).png | Palma de Mallorca=Blasó de Mallorca.png | Panama City=Arms of Panama City.svg | Paris=Insigne Lutetiae.svg | Pas-de-Calais=Pas de Calais Arms.svg | Pehčevo=Coat of arms of Pehčevo Municipality.svg | Pisa=Shield of the Republic of Pisa.svg | Plzeň=Plzen small CoA.png | Poitiers=Blason ville fr Poitiers (Vienne).svg | Porto=PRT.png | Poznań=Poznan-herb-old.gif | Potsdam=Coat of arms of Potsdam.svg | Prague=Insigne Pragae.svg | Probištip|Coat of arms of Probištip Municipality.svg | Prilep=Coat of arms of Prilep Municipality.svg | Quetzaltenango=Coat of arms of Quetzaltenango.svg | Quito=Escudo de Quito.svg | Rabat=Arms of Rabat.png | Rankovce=Coat of arms of Rankovce Municipality.svg | Reims=Blason Reims 51.svg | Rennes=Blason Rennes.svg | Reykjavík=Reykjavik Coat of Arms.svg | Riga=Coat of Arms of Riga small.svg | Rio de Janeiro=Arms of Rio de Janeiro.svg | Roetgen=DEU Roetgen COA.svg | Rome=Insigne Romanum.svg | Rosh HaAyin=Coat of arms of Rosh HaAyin.png | Rosoman=Coat of arms of Rosoman Municipality.svg | Rostock=Rostock Wappen.svg | Rotterdam =Rotterdam wapen klein.svg | Rouen=Blason Rouen 76.svg | Saarbrücken=DEU Saarbruecken COA.svg | Saint-Gilles=Coat of arms of Saint-Gilles.svg | Saint-Josse-ten-Noode=Coat of arm Municipality be Saint-Josse-ten-Noode.svg | Saint-Quentin-Fallavier=Blason ville fr Saint-Quentin-Fallavier 38.svg | Saint Petersburg=Coat of Arms of St Petersburg (1780).png | Salzburg=Wappen at salzburg stadt.png | Samara=Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png | San José=Blason Ville cr San-Jose.svg | San Juan=Arms of San Juan.svg | San Miguel, El Salvador=Escudo de la ciudad de San miguel.gif | Saraj=Coat of arms of Saraj Municipality.svg <!-- Deleted file: | San Salvador=Escudo San Salvador.jpg --> | Santiago=Arms of Santiago.svg | Santo Domingo=Arms of Santo Domingo.svg | Sarajevo=Coat of arms of Sarajevo.svg | São Paulo=Arms of São Paulo.svg | Schaerbeek=Blason Schaerbeek.svg | Schwerin=Wappen Schwerin.svg | Sevastopol=Sevastopol-COA.png | Seville=Arms of Seville.svg | Sheffield=Coat of arms of Sheffield City Council.png | Simmerath=DEU Simmerath COA.svg | Sint-Jans-Molenbeek=Blason Molenbeek Saint Jean.svg | Sofia=Insigne Serdicae.svg | Staro Nagoričane=Coat of arms of Staro Nagoričane.svg | Stockholm=Insigne Holmiae.svg | Stolberg (Rhineland)=DEU Stolberg (Rhld) COA.svg | Strasbourg=Insigne Argentorati.svg | Strumica=Coat of arms of Strumica Municipality.svg | Stuttgart=Coat of arms of Stuttgart.svg | Sydney=Arms of Sydney.svg | Syracuse=Coat of arms of Syracuse.svg | Szczecin=POL Szczecin COA.svg | Szeged=Szeged COA.png | Štip|Coat of arms of Štip Municipality.svg | Šuto Orizari|Coat of arms of Šuto Orizari Municipality.svg | Tallinn=Insigne Vindobonae.svg | Tangerang=Lambang Kota Tangerang.png | Tegucigalpa=Arms of Tegucigalpa.svg | Tel Aviv=Arms of Tel Aviv.svg | Telšiai=Telsiai COA.gif | Tilburg=Coat of arms of Tilburg.png | Toledo=Escudo de Toledo.svg | Tours=Blason tours 37.svg | Toronto=Arms of Toronto.svg | Tórshavn=Coat of arms of Tórshavn.svg | Trelleborg=Trelleborg vapen.svg | Trieste=Free Territory of Trieste coat of arms.svg | Turin=Insigne Augustae Taurinorum.svg | Toulouse=Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | Uccle=Uccle Blason.png | Vaduz=Vaduz.png | Valence=Blason ville fr Valence (Drome).png | Valencia=Arms of the Pyrénées-Orientales.svg | Valletta=Insigne Valettae.svg | Vantaa=Vantaa.vaakuna.svg | Veles=Coat of arms of Veles Municipality.svg | Vinica=Coat of arms of Vinica Municipality.png | Venice=StemmaVene.PNG | Vienna=Insigne Vindobonae.svg | Vilnius=Coat of arms of Vilnius Gold.png | Volgograd=Coat of Arms of Volgograd.png | Washington, D.C.=COA George Washington.svg | Warsaw=Insigne Varsoviae.svg | Watermael-Boitsfort=Watermaalbosvoordewapen.gif | Wiesbaden=Wappen_Wiesbaden.svg | Windhoek=Wappen Windhuk - Namibia.jpg | Winnipeg=Blason ville ca Winnipeg (Manitoba).svg | Woluwe-Saint-Lambert=Coat of arms of Woluwe-Saint-Pierre.svg | Woluwe-Saint-Pierre=Greater Coat of arms Woluwe-Saint-Pierre.svg | Wrocław=Herb wroclaw.svg | Würselen=DEU Würselen COA.svg | Wuppertal=DEU Wuppertal COA.svg | Yekaterinburg=Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg | Yerevan=Yerevan seal.png | Zagreb=Insigne Zagrabiae.svg | Zaragoza=Escudo municipal de Zaragoza.svg | Zevenaar=Arms of Zevenaar.svg | Zrnovci=Coat of arms of Zrnovci Municipality.jpg <!--- SUB-NATIONAL REGIONS: ---> | Western Cape = Coat of arms of the Western Cape.png | Uttar Pradesh = Seal of Uttar Pradesh.png | Võru Parish = Võru valla vapp.svg | Voru Parish = Võru valla vapp.svg | Norberg Municipality=Norberg vapen.svg | Normandy=Blason duche fr Normandie.svg | West Pomeranian Voivodeship=POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | Pomeranian Voivodeship=POL województwo pomorskie COA.svg | Warmian-Masurian Voivodeship=Warminsko-mazurskie herb.svg | Podlaskie Voivodeship=POL województwo podlaskie COA.svg | Lubusz Voivodeship=POL województwo lubuskie COA.svg | Greater Poland Voivodeship=POL województwo wielkopolskie COA.svg | Kuyavian-Pomeranian Voivodeship=POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg | Lower Silesian Voivodeship=POL województwo dolnośląskie COA.svg | Opole Voivodeship=POL województwo opolskie COA.svg | Silesian Voivodeship=POL_województwo_śląskie_COA.svg | Świętokrzyskie Voivodeship=POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg | Łódź Voivodeship=POL województwo łódzkie COA.svg | Masovian Voivodeship=POL województwo mazowieckie COA.svg | Lublin Voivodeship=POL województwo lubelskie COA.svg | Lesser Poland Voivodeship=POL województwo małopolskie COA.svg | Subcarpathian Voivodeship=POL województwo podkarpackie COA.svg | Baden=Coat of arms of Baden.svg | Holstein=Holstein Arms.svg | Scania=Skåne vapen.svg | Lower Saxony=Coat of arms of Lower Saxony.svg | Free Hanseatic City of Bremen=Bremen Wappen.svg | Hamburg=Coat of arms of Hamburg.svg | Mecklenburg-Vorpommern=Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg | Saxony-Anhalt=Wappen Sachsen-Anhalt.svg | Saxony=Coat of arms of Saxony.svg | Brandenburg=Brandenburg Wappen.svg | Thuringia=Coat of arms of Thuringia.svg | Hesse=Coat of arms of Hesse.svg | North Rhine-Westphalia=Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg | Rhineland-Palatinate=Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | Bavaria=Arms of the Free State of Bavaria.svg | Baden-Württemberg=Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg | Saarland=Wappen des Saarlands.svg | Schleswig-Holstein=DEU Schleswig-Holstein COA.svg | Østfold=Østfold våpen.svg | Akershus=Akershus våpen.svg | Hedmark=Hedmark våpen.svg | Oppland=Oppland våpen.svg | Buskerud=Buskerud våpen.svg | Vestfold=Vestfold våpen.svg | Telemark=Telemark våpen.svg | Aust-Agder=Aust-Agder vapen.svg | Vest-Agder=Vest-Agder våpen.svg | Rogaland=Rogaland våpen.svg | Hordaland=Hordaland vapen.svg | Sogn og Fjordane=Sogn og Fjordane våpen.svg | Møre og Romsdal=Møre og Romsdal våpen.svg | Sør-Trøndelag=Sør-Trøndelag våpen.svg | Nord-Trøndelag=Nord-Trøndelag våpen.svg | Nordland=Nordland våpen.svg | Troms=Troms våpen.svg | Finnmark=Finnmark våpen.svg | Alsace=Blason région fr Alsace.svg | Aquitaine=Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg | Auvergne=Blason de l'Auvergne.svg | Auvergne (region)=Blason de l'Auvergne.svg | Basse-Normandie=Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | Lower Normandy=Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | Bourgogne=Blason fr Bourgogne.svg | Burgundy (French region)=Blason fr Bourgogne.svg | Brittany=COA fr BRE.svg | Centre=Blason_Centre.svg | Centre (French region)=Blason_Centre.svg | Champagne-Ardenne=Arms of the French Region of Champagne-Ardenne.svg | Corsica=Coat_of_Arms_of_Corsica.svg | Franche-Comté=Blason fr Franche-Comté.svg | Haute-Normandie=Blason region fr Normandie.svg | Upper Normandy=Blason region fr Normandie.svg | Île-de-France=France moderne.svg | Île-de-France (region)=France moderne.svg | Languedoc-Roussillon=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | Limousin=Blason région fr Limousin.svg | Limousin (region)=Blason région fr Limousin.svg | Lorraine=Blason Lorraine.svg | Lorraine (region)=Blason Lorraine.svg | Midi-Pyrénées=Blason_Languedoc.svg | Nord-Pas-de-Calais=Blason Nord-Pas-De-Calais.svg | Pays de la Loire=Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg | Picardie=Blason_région_fr_Picardie.svg | Picardy=Blason_région_fr_Picardie.svg | Poitou-Charentes=Poitou-Charentes blason.svg | Provence-Alpes-Côte d'Azur=Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg | Rhône-Alpes=Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg | Antwerp (province)=Coat of arms of Antwerp.svg | East Flanders=Wapen van Oost-Vlaanderen.svg | Flemish Brabant=Coat of arms of Flemish Brabant.svg | Hainaut (province)=Hainaut Modern Arms.svg | Liège (province)=Armoiries Principauté de Liège.svg | Limburg (Belgium)=Blason Limburg province Belgique.svg | Luxembourg (Belgium)=Armoiries Luxembourg province.svg | Namur (province)=Blason namur prov.svg | Walloon Brabant=Coat of arms of Walloon Brabant.svg | West Flanders=Klein wapen van West-Vlaanderen.svg | Andalusia=Escudo heráldico de Andalucía.svg | Aragon=Shield of Aragon.svg | Asturias=Arms of Asturias.svg | Balearic Islands=Balearic Islands Arms.svg | Basque Country=Arms of the Basque Country.svg | Canary Islands=Arms of the Canary Islands.svg | Cantabria=Arms of Cantabria.svg | Castile–La Mancha=Arms of Castile-La Mancha.svg | Castile and León=Arms of Castile and Leon.svg | Catalonia=Arms of the Former Crown of Aragon-Coat of Arms of Spain Template.svg | Extremadura=Arms of Extremadura.svg | Galicia=Arms of Galicia (Spain).svg | La Rioja=Arms of La Rioja (Spain).svg | Community of Madrid=Arms of the Community of Madrid.svg | Murcia=Arms of the Spanish Region of Murcia.svg | Navarre=Arms of Navarre-Coat of Arms of Spain Template.svg | Valencian Community=Arms of the Former Crown of Aragon-Coat of Arms of Spain Template.svg | Ceuta=Arms of Ceuta.svg | Melilla=Arms of Melilla.svg | Central Bohemian Region=Central Bohemian Region CoA CZ.svg | South Bohemian Region=South Bohemian Region CoA CZ.svg | Plzeň Region=Plzen Region CoA CZ.svg | Karlovy Vary Region=Karlovy Vary Region CoA CZ.svg | Ústí nad Labem Region=Usti nad Labem Region CoA CZ.svg | Liberec Region=Liberec Region CoA CZ.svg | Hradec Králové Region=Hradec Kralove Region CoA CZ.svg | Pardubice Region=Pardubice Region CoA CZ.svg | Olomouc Region=Olomouc Region CoA CZ.svg | Moravian-Silesian Region=Moravian-Silesian Region CoA CZ.svg | South Moravian Region=South Moravian Region CoA CZ.svg | Zlín Region=Zlin Region CoA CZ.svg | Vysočina Region=Vysocina Region CoA CZ.svg | Trollhättan=Trollhättan vapen.svg <!--- Ukrainian PROVINCES: ---> | Volyn Oblast=Volyn coat of arms.svg | Rivne Oblast=Rivne Oblast coat of arms.svg | Zhytomyr Oblast=Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.png | Kiev Oblast=Herb Kyivskoi oblasti 1.svg | Khmelnytskyi Oblast=Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg | Ternopil Oblast=Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg | Ivano-Frankivsk Oblast=Coat of Arms of Ivano-Frankivsk Oblast.svg | Zakarpattia Oblast=Karptska Ukraina-2 COA.svg | Chernivtsi Oblast=Coat of Arms of Chernivtsi Oblast .svg | Vinnytsia Oblast=Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg | Cherkasy Oblast=Coat of Arms of Cherkasy Oblast .svg | Kirovohrad Oblast=Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg | Mykolaiv Oblast=Coat of Arms of Mykolaiv Oblast.svg | Poltava Oblast=Coat of Arms of Poltava Oblast.svg | Chernihiv Oblast=Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg | Sumy Oblast=Coat_of_Arms_of_Sumy_Oblast.svg | Kharkiv Oblast=Kharkiv-town-herb.svg | Dnipropetrovsk Oblast=Herb Dnipropetrovskoyi oblasti.svg | Odessa Oblast=Coat of Arms of Odesa Oblast .svg | Kherson Oblast=Coat of Arms of Kherson Oblast .svg | Zaporizhia Oblast=Coat of Arms of Zaporizhzhya Oblast.png | Donetsk Oblast=Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg | Autonomous Republic of Crimea=Emblem of Crimea.svg | Luhansk Oblast=Coat of Arms Luhansk Oblast.svg | Lviv Oblast=Coat of Arms of Lviv Oblast.png | Bratislava Region=SŁO Kraj Bratysławski COA.svg | Trnava Region=SŁO Kraj Trnawski COA.svg | Trenčín Region=SŁO Kraj Trenczyński COA.svg | Nitra Region=Nitra Region Coat of Arms.svg | Žilina Region=SŁO Kraj Żyliński COA.svg | Banská Bystrica Region=SŁO Kraj Bańskobystrzycki COA.svg | Prešov Region=SŁO Kraj Preszowski COA.svg | Košice Region=SŁO Kraj Koszycki COA.svg <!--- DUTCH PROVINCES: ---> | Drenthe=Drenthe wapen.svg | Flevoland=Flevoland wapen.svg | Friesland=Friesland wapen.svg | Gelderland=Gelderland wapen.svg | Groningen=Groningen coa.svg | Limburg=Limburg-nl-wapen.svg | North Brabant=Noord-Brabant wapen.svg | North Holland=Wapen van Noord-Holland.svg | Overijssel=Overijssel wapen.svg | South Holland=Zuid-holland wapen.svg | Utrecht=Utrecht provincie wapen.svg | Zeeland=Zeeland wapen.svg | Wien=Wien 3 Wappen.svg | Burgenland=Burgenland Wappen.svg <!--- FINNISH REGIONS: ---> | Lapland (Finland)=Lapin maakunnan vaakuna.svg | Northern Ostrobothnia=Pohjois-Pohjanmaan vaakuna.svg | Kainuu=Kainuu.vaakuna.svg | North Karelia=Pohjois-Karjala.vaakuna.svg | Northern Savonia=Pohjois-Savo.vaakuna.svg | Southern Savonia=Etelä-Savo.vaakuna.svg | Southern Ostrobothnia=Etelä-Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg | Ostrobothnia (region)=Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg | Pirkanmaa=Pirkanmaa.vaakuna.svg | Satakunta=Satakunta.vaakuna.svg | Central Ostrobothnia=Keski-Pohjanmaa.vaakuna.svg | Central Finland=Keski-Suomi Coat of Arms.svg | Finland Proper=Varsinais-Suomen.vaakuna.svg | South Karelia=Etelä-Karjala.vaakuna.svg | Päijänne Tavastia=Päijät-Häme.vaakuna.svg | Tavastia Proper=Kanta-Häme.vaakuna.svg | Uusimaa=Uusimaa.vaakuna.svg | Kymenlaakso=Kymenlaakson maakunnan vaakuna.svg | Åland Islands=Aland coat of arms.svg <!--- ITALIAN REGIONS: ---> | Abruzzo=Regione-Abruzzo-Stemma.svg | Aosta Valley=Valle d'Aosta-Stemma.svg | Apulia=Coat of Arms of Apulia.svg | Basilicata=Regione-Basilicata-Stemma.svg | Calabria=Coat of arms of Calabria.svg | Campania=Regione-Campania-Stemma.svg | Emilia-Romagna=Regione-Emilia-Romagna-Stemma.svg | Friuli-Venezia Giulia=Friuli-Venezia Giulia-coat-of-arms.png | Lazio=Lazio Coat of Arms.svg | Liguria=Coat of arms of Liguria.svg | Lombardy=Insigne Langobardiae.svg | Marche=Coat of arms of Marche.svg | Molise=Regione-Molise-Stemma.svg | Piedmont=Arms of the Prince of Piedmont.svg | Sardinia=Arms of Sardinia.svg | Sicily=Coat of arms of Sicily.svg | Trentino-Alto Adige/Südtirol=Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg | Tuscany=Coat of arms of Tuscany.svg <!--- INDONESIAN PROVINCES: ---> | Jakarta=Jakarta COA.svg | Riau=Riau COA.svg | West Java=West Java coa.svg | Bali=Bali COA.svg | East Java=Coat of arms of East Java.svg | South Sulawesi=South Sulawesi coa.png | Central Sulawesi=Central Sulawesi coa.png | Maluku=Maluku coa.png | Aceh=Aceh COA.svg | Central Java=Central Java COA.svg <!--- MACEDONIAN REGIONS: ---> | Polog Statistical Region=Logo of Polog Region.svg | Pelagonia Statistical Region=Logo of Pelagonia Region.svg | Skopje Statistical Region=Logo of Skopje Region.svg | Southwestern Statistical Region=Logo of Southwestern Region, Macedonia.svg | Northeastern Statistical Region=Logo of Northeastern Region, Macedonia.svg | Vardar Statistical Region=Logo of Vardar Region.svg | Eastern Statistical Region=Logo of Eastern Region, Macedonia.svg <!--- OTHER: ---> | Burgas=Coat of arms of Burgas.svg | Calabria=Coat of arms of Calabria.svg | Geneva=Wappen Genf matt.svg <!-- removed 16 July 2014 | Rijeka= Coat of Arms of Rijeka.png --> | Mirandela=MDL1.png | Reggio Calabria=Coat of Arms of the Province of Reggio-Calabria.svg | Bologna=Bologna-Stemma.png | Liguria=Coat of arms of Liguria.svg <!-- Non-free file: | Brescia=Brescia-Stemma.png --> | Naples=Lesser arms of Liechtenstein.svg | Apulia=Coat of Arms of Apulia.svg | Campania=Regione-Campania-Stemma.svg | Lazio=Lazio Coat of Arms.svg | Tuscany=Coat of arms of Tuscany.svg | Sicily=Coat of arms of Sicily.svg | PR Macedonia=Coat of arms of the PR of Macedonia.svg | Macedonians=Macedonian lion, 1620, stylized.png | Macedonian Orthodox Church=Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.svg <!-- Non-free file: | Athens=Athens seal.png --> <!-- Non-free file: | Patras=Patras Siegel.png --> <!--- MILITARY UNITS: ---> | Knights Templar=Crusades TF.JPG | Nordic Battle Group=Coat of Arms of the Nordic Battlegroup.svg | European Union Military Committee=Coat of arms of the European Union Military Committee.svg | European Union Military Staff=Coat of arms of the European Union Military Staff.svg | Teutonic Knights=Insignia Germany Order Teutonic.svg | European Corps=Coat of arms of Eurocorps.svg | European Rapid Operational Force=Coat of arms of Eurofor.svg | European Gendarmerie Force=Arms of the European Gendarmerie Force.svg | European Air Transport Command=Coat of arms of the European Air Transport Command.svg | European Air Group=Coat of arms of the European Air Group.svg | European Maritime Force=Coat of arms of Euromarfor.svg | Movement Coordination Centre Europe=Coat of arms of Movement Coordination Centre Europe.svg | Finabel=Arms of Finabel.svg | Army of the Republic of Macedonia=MacedonianArmyLogo.svg <!--- OTHER: ---> | Albanians=AlbanieWapen.svg | Keenan Hall=Keenan.svg | University of Notre Dame=Notre dame coat of arms.png | International Monetary Fund=Coat of arms of the International Monetary Fund.svg | Law enforcement in the Republic of Macedonia=Macedonian Police insignia.png | Ecumenical Patriarch of Constantinople=Constantinople coat of arms.PNG | Serbian Orthodox Church=Coat of arms of Serbian Orthodox Church.png |#default=Insigne incognitum.svg }}<!--- --->|link={{{link|{{{1}}}}}}|{{ #if: {{{size|}}}| {{{size}}}|20px}}]]{{ #if: {{{text|}}}| {{#switch: {{{text}}} | none=|&nbsp;{{{text}}}}}|&nbsp;[[{{{1}}}{{ #if: {{{2|}}}|{{!}}{{{2}}}}}]]}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1ateeofz3ejrs4s85g8vo0hib39sbwc 868244 868243 2026-09-02T18:32:52Z Enkhsaihan2005 64429 868244 wikitext text/x-wiki [[File:<!--- --->{{#switch: {{{1}}} <!--- TABLE of CONTENTS: 1. PRESENT-DAY SOVEREIGN COUNTRIES and NON-SOVEREIGN ENTITIES 2. HISTORICAL SOVEREIGN ENTITIES 3. CITIES 4. SUB-NATIONAL REGIONS 4.alb Albania: 4.alb.1 Albanian Counties [Qarqe] 4.aut Austria: 4.aut.1 Austrian States [Länder] 4.bel Belgium: 4.bel.1 Belgian Regions 4.bel.2 Belgian Provinces 4.cze Czech Republic: 4.cze.1 Czech Regions [Kraje] 4.esp Spain: 4.esp.1 Spanish Autonomous Communities and Cities [Comunidades y Ciudades Autónomas] 4.est Estonia: 4.est.1 Estonian Counties [Maakonnad] 4.est.2 Estonian Municipalities 4.fin Finland: 4.fin.1 Finnish Regions [Maakunta] 4.fra.France: 4.fra.1 ruh Regions [Régions] 4.ger Germany: 4.ger.1 German States [Länder] 4.ina Indonesia: 4.ina.1 Indonesian Provinces [Provinsi] 4.ind India: 4.ind.1 Indian States and Union Territories 4.irl Ireland: 4.irl.1 Irish Counties 4.ita Italy: 4.ita.1 Italian Regions [Regioni] 4.ita.2 Italian Provinces [Province] 4.lux Luxembourg: 4.lux.1 Luxembourgish Cantons [Kantounen] 4.mkd Macedonia: 4.mkd.1 Macedonian Statistical Regions [Statistichi Regioni] 4.ned Netherlands: 4.ned.1 Dutch Provinces [Provincies] 4.nor Norway: 4.nor.1 Norwegian Counties [Fylker] 4.pol Poland: 4.pol.1 Polish Voivodeships [Województwo] 4.rou Romania: 4.rou.1 Romanian Counties [Județe] 4.rsa South Africa: 4.rsa.1 South African Provinces 4.sui Switzerland: 4.sui.1 Swiss Cantons 4.svk Slovakia: 4.svk.1 Slovak Regions [Kraje] 4.swe Sweden: 4.swe.1 Swedish Counties [Län] 4.ukr Ukraine: 4.ukr.1 Ukrainian Oblasts [Oblasti] 4.usa United States: 4.usa.1 United States of America States 5. HISTORICAL SUB-NATIONAL REGIONS 5.cze Czech Lands 5.fr French Republic 5.hre Holy Roman Empire 5.kof Kingdom of France 5.kon Kingdom of Norway 5.kop Kingdom of Prussia 5.kos Kingdom of Sweden 5.sfry Socialist Federal Republic of Yugoslavia 6. MILITARY and POLICE UNITS 7. RELIGIOUS ENTITIES 8. EDUCATIONAL ENTITIES 9. CORPORATE and ECONOMIC ENTITIES 10. ETHNIC and TRIBAL GROUPS 11. DEFAULT ---> <!--- 1. PRESENT-DAY SOVEREIGN COUNTRIES and NON-SOVEREIGN ENTITIES: ---> | England=Royal Arms of England.svg | Alderney=Coat of Arms of Alderney.svg | Abkhazia=Coat of arms of Abkhazia.svg | Albania=Coat of arms of Albania.svg | Andorra=Arms of Andorra.svg | Anguilla=Coat of arms of Anguilla.svg | Antigua and Barbuda = Insigne Antiquae et Barbudae.svg | Argentina=Coat of arms of Argentina.svg | Armenia=Arms of Armenia.svg | Aruba = Insigne Arubae.svg | Australia=Shield of arms of Australia.svg | Austria=Austria coat of arms official.svg | Azerbaijan=Emblem of Azerbaijan.svg | Bahamas = Insigne Bahamarum.svg | Bahrain = Arms of Bahrain.png | Bailiwick of Guernsey = Coat of arms of Guernsey.svg | Barbados = Insigne Barbatae.svg | Belarus = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg | Belgium=Royal Arms of Belgium.svg | Belize = Insigne Belizae.svg | Benin = Insigne Benini.svg | Bermuda = Insigne Bermudae.svg | Bolivia=Insigne Bolivicus.svg | Bonaire = Insigne Insulae Boni Aëris.svg | Bosnia and Herzegovina=Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg | Botswana = Insigne Botswanae.svg | Brazil=Insigne Brasilicum.svg | British Indian Ocean Territory = Shield of the British Indian Ocean Territory.svg | British Virgin Islands = Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg | Bulgaria=Coat of arms of Bulgaria (version by constitution).svg | Burkina Faso=Coat of arms of Burkina Faso.svg | Burundi = Insigne Burundiae.svg | Cambodia=Arms of Cambodia.svg | Cameroon = Insigne Cammaruniae.svg | Canada=Arms of Canada.svg | Cayman Islands = Insigne Insularum Caimanenses.svg | Central African Republic = Insigne rei publicae Africae Mediae.svg | Chad = Insigne Tzadiae.svg | Chile=Chilean Air Force roundel.svg | Christmas Island=Coat of Arms of Christmas Island.svg | Cocos (Keeling) Islands = Insigne Insularum Cocos seu Keeling.svg | Colombia=Insigne Columbum.svg | Cook Islands = Insigne Insularum de Cook.svg | Costa Rica=Insigne Costaricum.svg | Cote d'Ivoire = Insigne Litoris Eburnei.svg | Côte d'Ivoire = Insigne Litoris Eburnei.svg | Croatia=Coat of arms of Croatia.svg | Cuba=Insigne Cubicum.svg | Curaçao=Blason an Curaçao.svg | Cyprus=Arms of Cyprus.svg | Czech Republic=Small coat of arms of the Czech Republic.svg | Czechia=Small coat of arms of the Czech Republic.svg | Democratic Republic of Congo = Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg | Democratic Republic of the Congo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | Denmark=National Coat of arms of Denmark no crown.svg | Djibouti = Insigne Gibuti.svg | Dominica = Insigne Dominicae.svg | Dominican Republic=Insigne Dominicum.svg | East Timor=Shield Coat of arms of East Timor.png | Ecuador=Insigne Aequatorium.svg | Egypt=Insigne Aegyptium.svg | El Salvador=Insigne Salvatoriae.svg | Eritrea = Insigne Erythraeae.svg | Equatorial Guinea = Insigne Guineae Aequinoctialis.svg | Estonia=Small coat of arms of Estonia.svg | eSwatini = Insigne Swaziae.svg | Eswatini = Insigne Swaziae.svg | Ethiopia = Emblem of Ethiopia.svg | European Union=Coat of arms of Europe.svg | Falkland Islands = Insigne Falklandiae.svg | Faroe Islands=Coat of arms of the Faroe Islands.svg | Fiji=Arms of Fiji.svg | Finland=Coat of Arms of Finland Alternative style.svg | France=Arms of the French Republic.svg | French Guiana=BlasonGuyane.svg | French Polynesia=Coat of arms of French Polynesia.svg | French Southern and Antarctic Lands=Armoiries Terres australes et antarctiques françaises.svg | Gabon = Insigne Gabonis.svg | Gambia = Insigne Gambiae.svg | Georgia (country)=Arms of Georgia.svg | Georgia=Arms of Georgia.svg | Germany=Coat of arms of Germany.svg | Ghana = Insigne Ganae.svg | Gibraltar=Arms of Gibraltar (Variant).svg | Greece=Lesser coat of arms of Greece.svg | Greenland=Coat of arms of Greenland.svg | Grenada = Insigne Granatae.png | Guadeloupe=BlasonGuadeloupe.svg | Guam=Coat of arms of Guam.svg | Guernsey=Coat of arms of Guernsey.svg | Guinea = Insigne rei publicae Guineae.svg | Guinea-Bissau = Emblem of Guinea-Bissau.svg | Guyana = Insigne Guianae.svg | Honduras=Insigne Honduriae.svg | Hungary=Arms of Hungary.svg | Iceland=Arms of Iceland.svg | India=Emblem of India.svg | Indonesia=Pancasila Perisai.svg | Iraq=Arms of Iraq.svg | Ireland=Arms of the Republic of Ireland.svg | Isle of Man=Coat of arms of Isle of Man.svg | Israel=Emblem of Israel.svg | Italy=Emblem of Italy.svg | Ivory Coast = Insigne Litoris Eburnei.svg | Jamaica = Insigne Iamaicae.svg | Japan = Imperial Seal of Japan.svg | Jersey=Jersey coa.svg | Jordan=Arms of Jordan.svg | Kazakhstan=Emblem of Kazakhstan latin.svg | Kenya = Insigne Keniae.svg | Kingdom of the Netherlands=Royal Arms of the Netherlands.svg | Kiribati=Insigne Kiribatum.svg | Kosovo=Coat of arms of Kosovo.svg | Kuwait = Insigne Cuvaiti.svg | Laos=Emblem of Laos.png | Latvia=Latvijas Republikas mazais ģerbonis.svg | Lebanon=Coat of arms of Lebanon.svg | Lesotho = Insigne Lesothi.svg | Liberia=Insigne Liberiae.svg | Liechtenstein=Lesser arms of Liechtenstein.svg | Lithuania=Coat of arms of Lithuania.svg | Luxembourg=EU Member States' CoA Series- Luxembourg.svg | Madeira=Insigne Insularum Materiae.svg | Malawi = Insigne Malaviae.svg | Malaysia=Coat of arms of Malaysia.svg | Mali = Coat_of_arms_of_Mali.svg | Malta=Arms of Malta.svg | Martinique=BlasonMartinique.svg | Mauritius = Insigne Mauritiae.svg | Mayotte = BlasonMayotte.svg | Mexico=Coat of arms of Mexico.svg | Moldova=Arms of Moldova.svg | Monaco=Blason pays Monaco.svg | Montenegro=Arms of Montenegro.svg | Montserrat=Coat of arms of Montserrat.svg | Morocco=Insigne Maroci.svg | Myanmar=Insigne Birmaniae.svg | Nagorno-Karabakh=Arms of Nagorno-Karabakh.svg | Namibia=Insigne Namibiae.svg | NATO=Coat of arms of the Chairman of the NATO Military Committee.svg | Nauru=Insigne Naurunum.svg | Netherlands=Royal Arms of the Netherlands.svg | New Zealand=Arms of New Zealand.svg | Nicaragua=Insigne Nicaraguae.svg | Niger = Insigne Nigritanum.svg | Nigeria = Insigne Nigeriae.svg | Norfolk Island = Insigne Insulae Norfolciae.svg | North Atlantic Treaty Organisation=Coat of arms of the Chairman of the NATO Military Committee.svg | North Macedonia=Coat of arms of North Macedonia.svg | Northern Cyprus=Arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg | Northern Ireland=NI shield.svg | Norway=Blason Norvège.svg | Pakistan=Arms of Pakistan.svg | Palestine=Insigne Palaestinae.svg | Panama=Insigne Panamae.svg | People's Republic of China=中華人民共和國國徽.svg | Peru=Insigne Peruviae.svg | Philippines=Arms of the Philippines.svg | Pitcairn Islands = Insigne Insularum Pitcairn.svg | Poland=Herb Polski.svg | Portugal=Shield of the Kingdom of Portugal (1481-1910).png | Puerto Rico = Insigne Portus divitis.svg | Republic of Macedonia=Coat of arms of North Macedonia.svg | Republic of the Congo = Insigne rei publicae Congensis.svg | Réunion=BlasonRéunion.svg | Romania=Coat of arms of Romania.svg | Russia=Coat of Arms of the Russian Federation.svg | Rwanda=Coat of arms of Rwanda.svg | Saba = Insigne Sabae.svg | Saba (island) = Insigne Sabae.svg | Saint Barthélemy=BlasonSaintBarthelemy.svg | Saint Kitts and Nevis=Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg | Saint Lucia = Insigne Sanctae Luciae.svg | Collectivity of Saint Martin = Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg | Saint Pierre and Miquelon=BlasonSaintPierreetMiquelon.svg | Saint Vincent and the Grenadines = Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg | Saint-Denis, Seine-Saint-Denis=Blason_de_Saint-Denis.svg | Samoa = Insigne Samoae.svg | San Marino=Insigne Sancti Marini.svg | São Tomé and Príncipe = Insigne Insularum Sancti Thomae et Principis.png | Scotland=Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | Senegal = Insigne Senegaliae.svg | Serbia=Coat of arms of Serbia small.svg | Seychelles = Insigne Insularum Seisellensium.svg | Sierra Leone = Insigne Montis Leonini.svg | Singapore=Blason Singapour.svg | Sint Eustatius = Insigne Insulae Eustathii.svg | Sint Maarten = Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg | Slovakia=Coat of arms of Slovakia.svg | Slovenia=Coat of arms of Slovenia.svg | Solomon Islands = Insigne Insularum Salomonis.svg | Somalia = Insigne Somaliae.svg <!--| South Africa=Insigne Africae australis.svg--> | South Georgia and the South Sandwich Islands = Insigne Georgiae Australis et Insularum Sandvich Australium.svg | South Ossetia=Coat of arms of South Ossetia.svg | South Sudan=Blason imaginaire de Guiron le Courtois.svg | Spain=Arms of Spain.svg | Sudan = Insigne Sudaniae.svg | Suriname = Insigne Surinamiae.svg | Swaziland = Insigne Swaziae.svg | Sweden=Shield of arms of Sweden.svg | Switzerland=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | Syria=Escutcheon of the Coat of arms of Syria true vector.svg | Tanzania = Insigne Tanzaniae.svg | Thailand=Emblem of Thailand.svg | The Gambia=Insigne Gambiae.svg | Timor-Leste=Shield Coat of arms of East Timor.png | Togo=Coat of arms of Togo.svg | Tonga=Insigne Tongae.svg | Transnistria=Coat of arms of Transnistria.svg | Trinidad and Tobago = Insigne Trinitatis et Tobaci.svg | Tunisia = Insigne Tunesiae.svg | Turks and Caicos Islands=Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg | Tuvalu=Insigne Tuvalum.svg | Uganda = Insigne Ugandae.svg | Ukraine=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | United Arab Emirates=Arms of the United Arab Emirates.svg | United Kingdom=Arms of the United Kingdom.svg | United States=Coat of arms of the United States.svg | Uruguay=Insigne Uraquariae.svg | Uzbekistan = Emblem of Uzbekistan.svg | Vatican City=Coat of arms of Vatican City State - 2023 version.svg | Venezuela=Insigne Venetiolae.svg | Vietnam=Emblem of Vietnam.svg | Wallis and Futuna=Coat of arms of Wallis and Futuna.svg | Yemen = Insigne Iemeniae.svg | Zambia = Insigne Zambiae.svg | Zimbabwe = Insigne Zimbabuae.svg <!--- 2. HISTORICAL SOVEREIGN ENTITIES: ---> | Armenian Kingdom of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Armenian Principality of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Austria-Hungary=Wappen Österreich-Ungarn 1916 (Klein).png | Brandenburg-Prussia=POL Prusy książęce COA.svg | Brunswick-Lüneburg=Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg | Byzantium = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | Byzantine = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | Byzantine Empire = Palaiologos-Dynasty-Eagle.svg | County of Apulia=Blason sicile famille Hauteville.svg | Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Czechoslovak Socialist Republic=Coat of arms of Czechoslovakia (1961-1989).svg | Duchy of Apulia=Blason sicile famille Hauteville.svg | Duchy of Brunswick-Lüneburg=Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg | Duchy of Carinthia = Kaernten shield CoA.svg | Duchy of Carniola = Carniola Arms.svg | Duchy of Normandy=Blason duche fr Normandie.svg | Duchy of Prussia=POL Prusy książęce COA.svg | Duchy of Saxe-Lauenburg = COA family de Sachsen-Lauenburg.svg | Duchy of Styria = Wappen Gemeinde Steyr.svg | Dutch Republic=Arms of the united provinces.svg | East Germany=Coat of arms of East Germany.svg | Electorate of Bavaria=Bayern-1.PNG | Electorate of Cologne=COA_Kurkoeln.svg | Electorate of Saxony=Blason Jean-Georges IV de Saxe.svg | Electoral Palatinate=Arms of the Palatinate (Bavaria-Palatinate).svg | Burgundian Netherlands=Arms of the Duke of Burgundy (1364-1404).svg | Duchy of Brabant=Royal Arms of Belgium.svg | France Ancient=Arms of the Kings of France (France Ancien).svg | France Modern=Arms of France (France Moderne).svg | First French Empire=Arms of the French Empire.svg | Second French Empire=Arms of the French Empire.svg | French Empire=Arms of the French Empire.svg | Austrian Netherlands=Coat of arms of the Austrian Netherlands.svg | French First Republic=Coat of arms of the French First Republic.svg | Free City of Lübeck=Wappen Lübeck (Alt).svg | German Empire=Wappen Deutsches Reich - Reichsadler 1889.svg | Holy Roman Empire=Generic Arms of the Holy Roman Emperor (after 1433).svg | Hungarian People's Republic=Coat of arms of Hungary (1957-1990).svg | Kingdom of Bohemia=Blason Boheme.svg | Kingdom of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Kingdom of England = Royal Arms of England (1198-1340).svg | Wales =Arms of Wales.svg | Kingdom of France=Insigne modernum Francum.svg | Kingdom of Galicia–Volhynia=Alex K Halych-Volhynia.svg | Kingdom of Greece=Coat of arms of Greece (1924–1935).svg | Kingdom of Hanover = Royal Arms of the Kingdom of Hanover.svg | Kingdom of Hungary=EU Member States' CoA Series- Hungary.svg | Kingdom of Italy=Blason duche fr Savoie.svg | Kingdom of Scotland=Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | Kingdom of Spain=Lesser Royal Arms of the Spanish Monarch (c.1504-1700).svg | Kingdom of Serbia=Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | Kingdom of Württemberg = Blason Royaume de Wurtemberg.svg | Margraviate of Meissen = Wappen Landkreis Meissen.svg | Moldavia=Coat of arms of Moldavia.svg | Nassau=Wapen Nassauw.svg | Nazi Germany=Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg | Papal States = CoA Pontifical States 02.svg | People's Republic of Bulgaria=Coat of arms of Bulgaria (1971-1990).svg | Polish-Lithuanian Commonwealth=COA polish king Jagellon.svg | Polish People's Republic = Coat of arms of Poland (1955-1980).svg | Principality of Brunswick-Wolfenbüttel=Wappen Brunswick-Wolfenbüttel.svg | Principality of Cilicia=Armoiries Héthoumides.svg | Prussia=Wappen Preußen.png | Revolutionary Serbia=FLAG_Topola.gif | Royal Prussia = COA_of_Prussia_(1466-1772)_Lob.svg | Russian Empire=Gerb rossii2.svg | Savoy=Blason duche fr Savoie.svg | Saxe-Lauenburg = COA family de Sachsen-Lauenburg.svg | Second Bulgarian Empire=Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg | Silesia=Wappen Schlesiens.png | Socialist Republic of Romania=Coat of arms of the Socialist Republic of Romania.svg | South Baden=Coat of arms of Baden.svg | Soviet Union=State Emblem of the Soviet Union.svg | Swabia=Arms of Swabia.svg | Tzar Samuil=Tzar Samuil of Bulgaria coat of arms.jpg | United Kingdom (1801-1816)=Royal Arms of United Kingdom (1801-1816).svg | USSR=State Emblem of the Soviet Union.svg | Wallachia=Stema TR.png | West Germany=Coat of arms of Germany.svg | Württemberg-Hohenzollern=Wappen Wuerttemberg-Hohenzollern.svg | Württemberg-Baden=Wappen Wuerttemberg-Baden.svg | Yugoslavia=Lesser Coat of Arms of the Kingdom of Yugoslavia.png <!--- 3. CITIES: ---> | Aachen=Stadtwappen der kreisfreien Stadt Aachen.svg | Ajaccio=Blason ville fr Ajaccio.svg | Alfaz del Pi=Escudo de Alfàs del Pi (1965).svg | Algiers=Blason-alger.gif | Alicante=Arms of Alicante City.svg | Almaty=Coat of arms of Almaty.svg | Alsdorf=DEU Alsdorf COA.svg | Amiens=Blason fr ville Amiens.svg | Amsterdam=Insigne Amstelodamensis.svg | Anderlecht=Anderlecht.jpg | Angers=Blason d'Angers.svg | Ankara=Insigne Ancyrae.png | Ansbach=Wappen_von_Ansbach.svg | Antwerp=AntwerpenSchild.gif | Apeldoorn=Wapenapeldoorn.JPG | Aračinovo=Coat of arms of Aračinovo Municipality.svg | Arequipa=Arms of Arequipa.svg | Arkhangelsk=Coat of Arms of Arkhangelsk.svg | Asmara=Arms of Asmara.svg | Asunción=Escudo de Asunción (Paraguay).svg | Athens=Insigne Athenarum.svg | Auderghem=Auderghem.jpg | Augsburg=DEU Augsburg COA 1811.svg | Avignon=Blason ville fr Avignon (Vaucluse).svg | Baesweiler=DEU Baesweiler COA.svg | Baku=WP baku siegel.png | Banská Bystrica=Coat of Arms of Banská Bystrica.svg | Barcelona=Arms of Barcelona.svg | Bari=Bari-Stemma.png | Basel=Wappen Basel-Stadt matt.svg | Bassano del Grappa=Coat of arms of Bassano del Grappa.svg | Bassum=DEU Bassum COA.svg | Beirut=Arms of Beirut.svg | Belgrade=Insigne Belogradi.svg | Benidorm=Escut de Benidorm.svg | Berchem-Sainte-Agathe=Blason Berchem-Sainte-Agathe.svg | Bergen=Bergen komm.png | Bergisch Gladbach=DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg | Berlin=Country_symbol_of_Berlin_color.svg | Bern=Wappen Bern matt.svg | Berovo=Coat of arms of Berovo Municipality.svg | Besançon=Blason ville fr Besançon (Doubs).svg | Bielefeld=DEU Bielefeld COA.svg | Bilbao=Arms of Bilbao.svg | Birmingham=Arms of Birmingham.svg | Bochum=Stadtwappen der kreisfreien Stadt Bochum.svg | Bogotá=Bogota (escudo).svg | Bonn=Wappen-stadt-bonn.svg | Bordeaux=Arms of the city of Bordeaux (Gironde).svg | Bottrop=DEU_Bottrop_COA.svg | Bradford=Coat of arms of Bradford City Council.png | Brasília=Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg | Bratislava=Coat of Arms of Bratislava.svg | Braunschweig=DEU Braunschweig COA.svg | Breda=Breda Wappen klein.PNG | Bremen (state)=Bremen Wappen(Mittel).svg | Bremen=Bremen Wappen.svg | Bremerhaven=Wappen Bremerhaven.svg | Bristol=Bristol arms cropped.jpg | Brno=Brno (znak).svg | Brussels=Coat of Arms of Brussels.svg | Bucharest=Arms of Bucharest.svg | Budapest=Insigne Budapestini.svg | Buenos Aires=Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.png | Burgas=Coat of arms of Burgas.svg | Bydgoszcz=POL Bydgoszcz COA.svg | Caen=Blason ville fr Caen (Calvados)2.svg | Čair=Coat of arms of Čair Municipality.svg | Cali=Escudo de Santiago de Cali.svg | Cape Town=Capetown coa.jpg | Caracas=Caracas escudo.svg | Cardiff=Cardiffcoatofarms.JPG | Cesenatico=Cesenatico stemma.png | Češinovo-Obleševo=Coat of arms of Češinovo-Obleševo Municipality.svg | Châlons-en-Champagne=Blason Chalons-en-Champagne.svg | Charleroi=Héraldique Ville BE Charleroi.svg | Chemnitz=Coat of arms of Chemnitz.svg | Chicago=Coat of arms of Chicago.svg | City of Brussels=Coat of Arms of Brussels.svg | City of London=Insigne Loninii.svg<!-- This coat of arms is only for the [[City of London]], not [[London]] more generally. --> | Luxembourg City= | Ciudad Juárez=Arms of Ciudad Juárez.svg | Clermont-Ferrand=Blason ville fr ClermontFerrand (PuyDome).svg | Cluj-Napoca=ROU CJ Cluj-Napoca CoA.png | Cologne=Wappen Koeln.svg | Copenhagen=Coat of arms of Copenhagen.svg | Córdoba=COA Córdoba, Spain.svg | Cottbus=Wappen Cottbus.png | County of Provence=Armoiries Provence.svg | Coventry=Coat of arms of Coventry City Council.png | Coyoacán=Escudo Villa de Coyoacan.svg | Čučer Sandevo=Čučer Sandevo grb so boi.JPG | Cusco=Arms of Cusco.svg | Darmstadt=Kleines Stadtwappen Darmstadt.svg | Delčevo=Coat of arms of Delčevo Municipality.svg | Deuil-la-Barre=Blason ville fr Deuil-la-Barre(Val-d'Oise).svg | Dijon=Blason Dijon-(LdH).svg | Dojran=Coat of arms of Dojran Municipality.svg | Dolneni=Coat of arms of Dolneni Municipality.svg | Dortmund=Coat of arms of Dortmund.svg | Drammen=Drammen komm.svg | Dresden=Dresden Stadtwappen.svg | Dublin=Insigne Eblanae.svg | Duisburg=Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg | Düsseldorf=Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg | East Berlin=Coat of arms of Berlin (1935).svg | Edinburgh=Arms of Edinburgh.png | Erfurt=Wappen Erfurt.svg | Erlangen=Erlangen.jpg | Esch-sur-Alzette=Coat of arms esch alzette luxbrg.png | Eschweiler=DEU Eschweiler COA.svg | Essen=DEU Essen COA.svg | Etterbeek=Coat of arms of Etterbeek.svg | Evere=Evere-Blason-1828.png | Fellbach=Wappen Fellbach.svg | Florence=FlorenceCoA.svg | Forest=Armoiries Forest.png | Frankfurt=Insigne Francofurti.svg | Frankfurt am Main=Insigne Francofurti.svg | Freiburg im Breisgau=Wappen Freiburg im Breisgau.svg | Fresnay-sur-Sarthe=Blason Fresnay sur Sarthe.svg | Fürth=Wappen Fürth.svg | Ganshoren=Ganshorenwapen.gif | Gdańsk=Gdansk COA.svg | Gdynia=POL Gdynia COA.svg | Gelsenkirchen=DEU Gelsenkirchen COA.svg | Geneva=Wappen Genf matt.svg | Genoa=Insigne Mediolani.svg | Ghent=Blason ville be Gand (Flandre-Orientale).svg | Glasgow=Glasgow Coat of Arms.png | Gostivar=Coat of arms of Gostivar Municipality.svg | Gothenburg=Göteborg vapen.svg | Göttingen=Stadtwappen Goettingen.PNG | Grodno=Coat of arms of Hrodna.svg <!-- | Groningen=Escudo de Groniga 1581.svg --> | Guadalajara=Arms of Guadalajara.svg | Guatemala City=Escudo de Armas Ciudad de Guatemala.jpg | Hagen=Stadtwappen der Stadt Hagen.svg | Halle (Saale)=Coat of arms of Halle (Saale).svg | Hamburg=Coat of arms of Hamburg.svg | Hamm=Wappen Hamm.svg | Hanover=Coat of arms of Hannover.svg | Havana=Arms of the City of Havana Cuba.png | Heidelberg=Wappen Heidelberg.svg | Heilbronn=Wappen Heilbronn.svg | Helsinki=Helsinki.vaakuna.svg | Heraklion=Seal of Heraklion.svg | Herceg Novi=Grb HN.svg | Herne, Germany=Herne Coat of Arms.svg | Herzogenrath=DEU Herzogenrath COA.svg | Hildesheim=Wappen Hildesheim.svg | Hole=Hole komm.svg | Ilinden=Coat of arms of Ilinden Municipality, Macedonia.svg | Ingolstadt=Wappen Ingolstadt alt.svg | Ivano-Frankivsk=Ivano-Frankivsk coa.gif | Ixelles=Coat of arms of Ixelles.svg | Jakarta=Coat of arms of Jakarta.svg | Jena=Wappen Jena.png | Jette=Armoiries Jette.png | Kaliningrad=Kgd gerb.png | Kallithea= Emblem of Kallithea.svg | Karlsruhe=Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg | Karposh=Coat of arms of Karpoš Municipality.svg | Kassel=Coat of arms of Kassel.svg | Katowice=Katowice Herb.svg | Kaunas=KNS Coa.svg | Kazan=Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png | Kemi=Kemi.vaakuna.svg | Kiel=Wappen Kiel.svg | Kiev=COA of Kyiv Kurovskyi.svg | Kyiv=COA of Kyiv Kurovskyi.svg | Kisela Voda=Coat of arms of Kisela Voda Municipality (2015).svg | Koblenz=Wappen Koblenz.svg | Kočani=Coat of arms of Kočani Municipality.svg | Koekelberg=Coat of arms of Koekelberg (escutcheon).svg | Kostroma=Coat of Arms of Kostroma.svg | Košice=Coat of Arms of Košice.svg | Kotka=Kotka.vaakuna.svg | Kraków=PB Kraków CoA.png | Kratovo=Coat of arms of Kratovo Municipality.svg | Krefeld=DEU Krefeld COA.svg | Kriva Palanka=Coat of arms of Kriva Palanka Municipality.svg | Kryvyi Rih=Ua Kr Rig g.gif | Kumanovo=Coat of arms of Kumanovo Municipality.svg | La Paz=Coat of arms of La Paz.png | Las Palmas=Arms of Las Palmas de Gran Canaria.svg | Leeds=Leeds Bridge arms MF.jpg | Leicester=Leicester CoA.png | Leipzig=Coat of arms of Leipzig.svg | Leverkusen=DEU Leverkusen COA.svg | Liège=Blason liege.svg | Lille=Blason ville fr Lille (Nord).svg | Lima=Coat of arms of Lima.svg | Limoges=Heraldique blason ville fr Limoges.svg | Lipkovo=Coat of arms of Lipkovo Municipality.jpg | Lisbon=Insigne Olipsionis.svg | Liverpool=Coat of arms of Liverpool City Council.png | Ljubljana=Insigne Aemonae.svg | Łódź=POL Łódź COA.svg | London=Insigne Loninii.svg | Los Angeles=Arms of Seal of Los Angeles, California.svg | Lübeck=Wappen Lübeck (Alt).svg | Lublin=POL Lublin COA 1.svg | Lubumbashi=Lubumbashi coat of arms.svg | Ludwigshafen am Rhein=DEU Ludwigshafen COA.svg | Luleå=Luleå vapen.svg | Luxembourg (city)= | Lyon=Blason Ville fr Lyon.svg | Maastricht=Blason ville nl Maastricht(Limburg).svg | Madrid=Arms of Madrid City.svg | Magdeburg=Wappen Magdeburg.svg | Mainz=Coat of arms of Mainz-2008 new.svg | Makedonska Kamenica=Coat of arms of Makedonska Kamenica Municipality.svg | Makedonski Brod=Coat of arms of Makedonski Brod Municipality (2012).svg | Málaga=Escudo de Málaga.svg | Malmö=Malmö vapen.svg | Managua=Arms of Managua.svg | Manchester=Coat of arms of Manchester City Council.png | Manila=Arms of the Seal of Manila, Philippines.svg | Mannheim=Wappen Mannheim.svg | Marseille=Blason Marseille.svg | Mazarrón=Escudo de Mazarrón.svg | Metz=Blason Metz 57.svg | Mexico City=Coat of arms of Mexican Federal District.svg | Milan=Milano-Stemma 2.svg | Minsk=Coat of arms of Minsk.svg | Mirandela=MDL1.png | Moers=DEU Moers COA.svg | Molenbeek-Saint-Jean=Saint-Jean-de-Molenbeek.jpg | Mönchengladbach=DEU_Moenchengladbach_COA.svg | Mondorf-les-Bains=Coat of arms mondorf les bains luxbrg.png | Monschau=DEU Monschau COA.svg | Montevideo=Arms of Montevideo.svg | Montpellier=Blason ville fr Montpellier.svg | Montreal=Blason ville ca Montreal (Quebec).svg | Moscow=Coat of Arms of Moscow.svg | Mülheim an der Ruhr=DEU Muelheim an der Ruhr COA.svg | Munich=Muenchen Kleines Stadtwappen.svg | Münster=Wappen Münster Westfalen.svg | Murmansk=RUS Murmansk COA.svg | Nancy, France=Blason Nancy 54.svg | Nantes=Blason Nantes.svg | Naples=CoA Città di Napoli 2.svg | Naumburg (Saale)=Stadtwappen Naumburg (Saale).svg | Neuss=DEU Neuss COA.svg | New York City=Arms of New York City.svg | Nice=Nice Arms.svg | Nicosia =Coat of Arms of Nicosia.svg | Nicosia, Sicily=Arms of Nicosia, Sicily.svg | Nitra=Coat of Arms of Nitra.svg | Nizhny Novgorod=Coat of arms Nizhny Novgorod.png | Norberg Municipality=Norberg vapen.svg | Novosibirsk=Coat of Arms of Novosibirsk.svg | Nuremberg=DEU Nürnberg COA (klein).svg | Nuuk=Nuuk Coat of Arms.gif | Oberhausen=DEU Oberhausen COA.svg | Oberwart=Coat of arms of Oberwart.svg | Odessa=Arms of Odessa.svg | Offenbach am Main=Wappen Offenbach am Main.svg | Oldenburg=Wappen oldenburg.png | Omsk=Omsk coat of arms 2014.png | Orléans=Blason Orléans.svg | Oslo=Insigne Anslogae.svg | Osnabrück=Osnabrück Wappen.svg | Ostrava=Ostrava CoA CZ.svg | Paderborn=DEU_Paderborn_COA.svg | Padua=Insigne Mediolani.svg | Palaio Faliro=Palaio Faliro Emblem.svg | Palermo=Palermo-Stemma da Il blasone in Sicilia (Tav 82).png | Palma de Mallorca=Blasó de Mallorca.png | Panama City=Arms of Panama City.svg | Paris=Insigne Lutetiae.svg | Parma=Coat of arms of Parma.svg | Pas-de-Calais=Pas de Calais Arms.svg | Patras= Emblem of Patra.svg | Pehčevo=Coat of arms of Pehčevo Municipality.svg | Pforzheim=Wappen Pforzheim.svg | Piraeus= Seal of Peiraeus.svg | Pisa=Shield of the Republic of Pisa.svg | Pleven=Pleven-coat-of-arms.svg | Plovdiv=Plovdiv-coat-of-arms.svg | Plzeň=Plzen small CoA.png | Podgorica=Insigne Birziminii.svg | Poitiers=Blason ville fr Poitiers (Vienne).svg | Porto=PRT.png | Potsdam=Coat of arms of Potsdam.svg | Poznań=Poznan-herb-old.gif | Prague=Insigne Pragae.svg | Prešov=Coat of Arms of Prešov.svg | Prilep=Coat of arms of Prilep Municipality.svg | Probištip|Coat of arms of Probištip Municipality.svg | Quetzaltenango=Coat of arms of Quetzaltenango.svg | Quito=Escudo de Quito.svg | Rabat=Arms of Rabat.png | Rankovce=Coat of arms of Rankovce Municipality.svg | Recklinghausen=DEU Recklinghausen COA.svg | Regensburg=Wappen Regensburg.svg | Reims=Blason Reims 51.svg | Remich=Remich coat of arms.png | Remscheid=DEU Remscheid COA.svg | Rennes=Blason Rennes.svg | Reutlingen=Wappen Stadt Reutlingen.svg | Reykjavík=Reykjavik Coat of Arms.svg | Riga=Insigne Rigae.svg | Rio de Janeiro=Arms of Rio de Janeiro.svg | Roetgen=DEU Roetgen COA.svg | Rome=Insigne Romanum.svg | Rosh HaAyin=Coat of arms of Rosh HaAyin.png | Rosoman=Coat of arms of Rosoman Municipality.svg | Rostock=Rostock Wappen.svg | Rotterdam =Rotterdam wapen klein.svg | Rouen=Blason Rouen 76.svg | Saarbrücken=DEU Saarbruecken COA.svg | Saint Petersburg=Coat of Arms of St Petersburg (1780).png | Saint-Étienne-du-Rouvray=Blason Saint-étienne-du-Rouvray.svg | Saint-Gilles=Coat of arms of Saint-Gilles.svg | Saint-Josse-ten-Noode=Coat of arm Municipality be Saint-Josse-ten-Noode.svg | Saint-Quentin-Fallavier=Blason ville fr Saint-Quentin-Fallavier 38.svg | Salzburg=Wappen at salzburg stadt.png | Salzgitter=Coat of arms of Salzgitter.svg | Samara=Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png | San José=Blason Ville cr San-Jose.svg | San Juan=Arms of San Juan.svg | San Miguel, El Salvador=Escudo de la ciudad de San miguel.gif | Santiago=Arms of Santiago.svg | Santo Domingo=Arms of Santo Domingo.svg | São Paulo=Arms of São Paulo.svg | Saraj=Coat of arms of Saraj Municipality.svg | Sarajevo=Coat of arms of Sarajevo.svg | Schaerbeek=Blason Schaerbeek.svg | Schwerin=Wappen Schwerin.svg | Sevastopol=Sevastopol-COA.png | Seville=Arms of Seville.svg | Sheffield=Coat of arms of Sheffield City Council.png | Siegen=Wappen Siegen.svg | Siena=Stemma Repubblica di Siena.svg | Simmerath=DEU Simmerath COA.svg | Sint-Jans-Molenbeek=Blason Molenbeek Saint Jean.svg | Skopje=Insigne Scopiae.svg | Sofia=Insigne Serdicae.svg | Solingen=Solingen wappen.svg | Staro Nagoričane=Coat of arms of Staro Nagoričane.svg | Štip=Coat of arms of Štip Municipality.svg | Stockholm=Insigne Holmiae.svg | Stolberg (Rhineland)=DEU Stolberg (Rhld) COA.svg | Stralsund=DEU Stralsund COA.svg | Strasbourg=Insigne Argentorati.svg | Strumica=Coat of arms of Strumica Municipality.svg | Stuttgart=Coat of arms of Stuttgart.svg | Šuto Orizari=Coat of arms of Šuto Orizari Municipality.svg | Sydney=Arms of Sydney.svg | Syracuse=Coat of arms of Syracuse.svg | Szczecin=POL Szczecin COA.svg | Szeged=Szeged COA.png | Tallinn=Coat of arms of Tallinn.svg | Tangerang=Lambang Kota Tangerang.png | Tegucigalpa=Arms of Tegucigalpa.svg | Tel Aviv=Arms of Tel Aviv.svg | Telšiai=Telsiai COA.gif | The Hague=Blason Ville La Haye.svg | Thessaloniki= Thessaloniki seal.svg | Tilburg=Coat of arms of Tilburg.png | Timișoara=ROU TM Timisoara CoA1.png | Tirana=Insigne Tyranae.svg | Toledo=Escudo de Toledo.svg | Toronto=Arms of Toronto.svg | Tórshavn=Coat of arms of Tórshavn.svg | Toulouse=Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | Tours=Blason tours 37.svg | Trelleborg=Trelleborg vapen.svg | Trenčín=Coat of Arms of Trenčín.svg | Trier=Coat_of_arms_of_Trier.svg | Trieste=Free Territory of Trieste coat of arms.svg | Trnava=Coat of Arms of Trnava.svg | Trollhättan=Trollhättan vapen.svg | Tromso=Tromsø komm.svg | Turin=Insigne Augustae Taurinorum.svg | Uccle=Uccle Blason.png | Ulm=Coat of arms of Ulm.svg | Vaduz=Vaduz.png | Valence=Blason ville fr Valence (Drome).png | Valencia=Arms of the Pyrénées-Orientales.svg | Valenciennes=Blason valenciennes.svg | Valladolid=Coat of Arms of Valladolid.svg | Valletta=Insigne Valettae.svg | Vantaa=Vantaa.vaakuna.svg | Varna=Gerb varna.jpg | Veles=Coat of arms of Veles Municipality.svg | Veliko Tarnovo=Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg | Venice=StemmaVene.PNG | Vienna=Insigne Vindobonae.svg | Vigo=Arms of Vigo.svg | Vilnius=Coat of arms of Vilnius Gold.png | Vinica=Coat of arms of Vinica Municipality.png | Volgograd=Coat of Arms of Volgograd.png | Wakefield=Coat of arms of Wakefield City Council.png | Warsaw=Insigne Varsoviae.svg | Washington, D.C.=COA George Washington.svg | Watermael-Boitsfort=Watermaalbosvoordewapen.gif | Wiesbaden=Wappen_Wiesbaden.svg | Windhoek=Wappen Windhuk - Namibia.jpg | Winnipeg=Blason ville ca Winnipeg (Manitoba).svg | Wirral=Coat of arms of Wirral Metropolitan Borough Council.png | Wolfsburg=Wappen Wolfsburg.svg | Woluwe-Saint-Lambert=Coat of arms of Woluwe-Saint-Pierre.svg | Woluwe-Saint-Pierre=Greater Coat of arms Woluwe-Saint-Pierre.svg | Wrocław=Herb wroclaw.svg | Wuppertal=DEU Wuppertal COA.svg | Würselen=DEU Würselen COA.svg | Würzburg=Wappen von Wuerzburg.svg | Yekaterinburg=Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg | Yerevan=Yerevan seal.png | Zagreb=Insigne Zagrabiae.svg | Zaragoza=Escudo municipal de Zaragoza.svg | Zevenaar=Arms of Zevenaar.svg | Zrnovci=Coat of arms of Zrnovci Municipality.jpg | Žilina=Coat of Arms of Žilina.svg <!-- | Cluj-Napoca=ROU CJ Cluj-Napoca CoA.png Deleted from commons 2 June 2015 --> <!-- Deleted file: | Macclesfield=Arms of Macclesfield.svg --> <!-- Deleted file: | San Salvador=Escudo San Salvador.jpg --> <!-- Non-existing file: | Arlington County, Virginia=ArlingtonCountySeal.png --> <!-- Non-free file: | Gaza=Gaza coat.png --> <!-- Non-free file: | Kinshasa=Kinshasa arms.jpg --> <!--- 4. SUB-NATIONAL REGIONS ---> <!--- 4.alb ALBANIA ---> <!--- 4.alb.1 ALBANIAN COUNTIES [QARQE]: ---> | Shkodër County=Stema e Qarkut Shkodër.svg <!--- 4.aut AUSTRIA ---> <!--- 4.aut.1 AUSTRIAN STATES [LÄNDER]: ---> | Burgenland=Burgenland Wappen.svg | Carinthia=Kaernten CoA.svg | Lower Austria=Niederösterreich CoA.svg <!-- | Salzburg=Salzburg Wappen.svg --> | Styria=Steiermark Wappen.svg | Tyrol=AUT Tirol COA.svg | Upper Austria=Oberoesterreich Wappen.svg <!-- | Vienna=Wien 3 Wappen.svg --> | Vorarlberg=Voraralberg Wappen.svg <!--- 4.bel BELGIUM ---> <!--- 4.bel.1 BELGIAN REGIONS: ---> <!--- 4.bel.2 BELGIAN PROVINCES: ---> | Antwerp (province)=Coat of arms of Antwerp.svg | East Flanders=Wapen van Oost-Vlaanderen.svg | Flemish Brabant=Coat of arms of Flemish Brabant.svg | Hainaut (province)=Hainaut Modern Arms.svg | Liège (province)=Armoiries Principauté de Liège.svg | Limburg (Belgium)=Blason Limburg province Belgique.svg | Luxembourg (Belgium)=Armoiries Luxembourg province.svg | Namur (province)=Blason namur prov.svg | Walloon Brabant=Coat of arms of Walloon Brabant.svg | West Flanders=Klein wapen van West-Vlaanderen.svg <!--- 4.chi CHILE ---> <!--- 4.chi.1 CHILEAN REGIONS AND AUTONOMOUS TERRITORIES: ---> | Easter Island=Emblem of Easter Island.svg <!--- 4.cze CZECH REPUBLIC ---> <!--- 4.cze.1 CZECH REGIONS [KRAJE]: ---> | Central Bohemian Region=Central Bohemian Region CoA CZ.svg | South Bohemian Region=South Bohemian Region CoA CZ.svg | Plzeň Region=Plzen Region CoA CZ.svg | Karlovy Vary Region=Karlovy Vary Region CoA CZ.svg | Ústí nad Labem Region=Usti nad Labem Region CoA CZ.svg | Liberec Region=Liberec Region CoA CZ.svg | Hradec Králové Region=Hradec Kralove Region CoA CZ.svg | Pardubice Region=Pardubice Region CoA CZ.svg | Olomouc Region=Olomouc Region CoA CZ.svg | Moravian-Silesian Region=Moravian-Silesian Region CoA CZ.svg | South Moravian Region=South Moravian Region CoA CZ.svg | Zlín Region=Zlin Region CoA CZ.svg | Vysočina Region=Vysocina Region CoA CZ.svg <!--- IRELAND ---> |Connacht=Coat of arms of Connacht.svg |Leinster=Coat of arms of Leinster.svg |Munster=Coat of arms of Munster.svg |Ulster=Coat of arms of Ulster.svg <!--- 4.esp SPAIN ---> <!--- 4.esp.1 SPANISH AUTONOMOUS COMMUNITIES and CITIES [COMUNIDADES y CIUDADES AUTÓNOMAS]: ---> | Andalusia=Escudo heráldico de Andalucía.svg | Aragon=Shield of Aragon.svg | Asturias=Arms of Asturias.svg | Balearic Islands=Balearic Islands Arms.svg | Basque Country=Arms of the Basque Country.svg | Canary Islands=Arms of the Canary Islands.svg | Cantabria=Arms of Cantabria.svg | Castile–La Mancha=Arms of Castile-La Mancha.svg | Castile and León=Arms of Castile and Leon.svg | Catalonia=Arms of the Former Crown of Aragon-Coat of Arms of Spain Template.svg | Extremadura=Arms of Extremadura.svg | Galicia=Arms of Galicia (Spain).svg | La Rioja=Arms of La Rioja (Spain).svg | Community of Madrid=Arms of the Community of Madrid.svg | Murcia=Arms of the Spanish Region of Murcia.svg | Navarre=Arms of Navarre-Coat of Arms of Spain Template.svg | Valencian Community=Arms of the Former Crown of Aragon-Coat of Arms of Spain Template.svg | Ceuta=Arms of Ceuta.svg | Melilla=Arms of Melilla.svg <!--- 4.est ESTONIA ---> <!--- 4.est.1 ESTONIAN COUNTIES [MAAKONNAD]: ---> |Harju County=Et-Harju maakond-coa.svg |Hiiu County=Hiiumaa_vapp.svg |Ida-Viru County=Ida-Virumaa_vapp.svg |Jõgeva County=Jõgevamaa_vapp.svg |Järva County=Et-Järva_maakond-coa.svg |Lääne County=Läänemaa_vapp.svg |Lääne-Viru County=Lääne-Virumaa_vapp.svg |Põlva County=Põlvamaa_vapp.svg |Pärnu County=Et-Pärnu_maakond-coa.svg |Rapla County=Raplamaa_vapp.svg |Saare County=Saaremaa_vapp.svg |Tartu County=Tartumaa_vapp.svg |Valga County=Valgamaa_vapp.svg |Viljandi County=Viljandimaa_vapp.svg |Võru County=Võrumaa vapp.svg <!--- 4.est.2 ESTONIAN MUNICIPALITIES ---> |Alutaguse Parish=Alutaguse_valla_vapp.svg |Anija Parish=Anija_valla_vapp.svg |Antsla Parish=Antsla_valla_vapp.svg |Elva Parish=Elva_valla_vapp.svg |Haapsalu=Haapsalu_vapp.svg |Haljala Parish=Haljala_valla_vapp.svg |Harku Parish=Harku_valla_vapp.svg |Hiiumaa Parish=Coat_of_arms_of_Hiiumaa_Parish.svg |Häädemeeste Parish=Häädemeeste_valla_vapp.svg |Järva Parish=Järva_valla_vapp.svg |Jõelähtme Parish=Jõelähtme_valla_vapp.svg |Jõgeva Parish=Jõgeva_valla_vapp.svg |Jõhvi Parish=Jõhvi_valla_vapp.svg |Kadrina Parish=Kadrina_valla_vapp.svg |Kambja Parish=Kambja_valla_vapp_2020.svg |Kanepi Parish=Kanepi_valla_vapp.svg |Kastre Parish=Kastre_valla_vapp.svg |Kehtna Parish=Kehtna_valla_vapp.svg |Keila=Keila_vapp.svg |Kihnu Parish=Kihnu_vapp.svg |Kiili Parish=Kiili_coat_of_arms.svg |Kohila Parish=Kohila_valla_vapp.svg |Kohtla-Järve=Coat of arms of Kohtla-Jarve.svg |Kose Parish=Kose_valla_vapp.svg |Kuusalu Parish=Kuusalu_Parish_coat_of_arms.svg |Loksa=Loksa_vapp.svg |Luunja Parish=Luunja_valla_vapp.svg |Lääne-Harju Parish=Lääne-Harju_valla_vapp.svg |Lääne-Nigula Parish=Lääne-Nigula_valla_vapp.svg |Lääneranna Parish=Lääneranna_valla_vapp.svg |Lüganuse Parish=Lüganuse_valla_vapp.svg |Maardu=Maardu_vapp.svg |Muhu Parish=Muhu_Valla_vapp.svg |Mulgi Parish=Mulgi_valla_vapp.svg |Mustvee Parish=Mustvee_valla_vapp.svg |Märjamaa Parish=Märjamaa_Parish_Coat_of_Arms.svg |Narva-Jõesuu=Narva-Jõesuu_vapp.svg |Narva=Narva_vapp.svg |Nõo Parish=Nõo_valla_vapp.gif |Otepää Parish=Coat_of_arms_of_Otepää_Parish.svg |Paide=Paide_vapp.svg |Peipsiääre Parish=Peipsiääre_valla_vapp.svg |Pärnu=Et-Parnu_coa.svg |Põhja-Pärnumaa Parish=Põhja-Pärnumaa_valla_vapp.svg |Põhja-Sakala Parish=Suure-Jaani_valla_vapp.svg |Põltsamaa Parish=Põltsamaa_valla_vapp.svg |Põlva Parish=Põlva_valla_vapp.svg |Raasiku Parish=Raasiku_valla_vapp.svg |Rae Parish=Rae_valla_vapp.svg |Rakvere Parish=Rakvere_valla_vapp.svg |Rakvere=Rakvere_vapp.svg |Rapla Parish=Rapla_valla_vapp.svg |Ruhnu Parish=Ruhnu_valla_vapp.svg |Räpina Parish=Räpina_valla_vapp.svg |Rõuge Parish=Rõuge_valla_vapp.svg |Saarde Parish=Saarde_valla_vapp.svg |Saaremaa Parish=Saaremaa-valla-vapp.svg |Saku Parish=Saku_valla_vapp.svg |Saue Parish=Saue_valla_vapp.svg |Setomaa Parish=Setomaa_valla_vapp.svg |Sillamäe=Sillamäe_vapp.svg |Tallinn=Coat_of_arms_of_Tallinn_(small).svg |Tapa Parish=Tapa_valla_vapp_2017.svg |Tartu Parish=Tartu_valla_vapp.svg |Tartu=Tartu_coat_of_arms.svg |Toila Parish=Toila_valla_vapp.svg |Tori Parish=Tori_valla_vapp.svg |Tõrva Parish=Tõrva_valla_vapp.svg |Türi Parish=Türi_valla_vapp.svg |Valga Parish=Valga_valla_vapp.svg |Viimsi Parish=Viimsi_valla_vapp.svg |Viljandi Parish=Viljandi_valla_vapp.svg |Viljandi=Et-Viljandi_coa.svg |Vinni Parish=Vinni_valla_vapp.svg |Viru-Nigula Parish=Viru-Nigula_valla_vapp.svg |Vormsi Parish=VormsiParishCoatOfArms.svg |Väike-Maarja Parish=Väike-Maarja_valla_vapp.svg |Võru Parish=Võru_valla_vapp_2017.svg |Võru=Võru_vapp.svg <!--- 4.fin FINLAND ---> <!--- 4.fin.1 FINNISH REGIONS [MAAKUNTA]: ---> | Lapland (Finland)=Lapin maakunnan vaakuna.svg | Northern Ostrobothnia=Pohjois-Pohjanmaan vaakuna.svg | Kainuu=Kainuu.vaakuna.svg | North Karelia=Pohjois-Karjala.vaakuna.svg | Northern Savonia=Pohjois-Savo.vaakuna.svg | Southern Savonia=Etelä-Savo.vaakuna.svg | Southern Ostrobothnia=Etelä-Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg | Ostrobothnia (administrative region)=Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg | Pirkanmaa=Pirkanmaa.vaakuna.svg | Satakunta=Satakunta.vaakuna.svg | Central Ostrobothnia=Keski-Pohjanmaa.vaakuna.svg | Central Finland=Keski-Suomi Coat of Arms.svg | Southwest Finland=Varsinais-Suomen.vaakuna.svg | Finland Proper=Varsinais-Suomen.vaakuna.svg | South Karelia=Etelä-Karjala.vaakuna.svg | Päijänne Tavastia=Päijät-Häme.vaakuna.svg | Tavastia Proper=Kanta-Häme.vaakuna.svg | Uusimaa=Uusimaa.vaakuna.svg | Kymenlaakso=Kymenlaakson maakunnan vaakuna.svg | Åland=Coat of arms of Åland.svg <!--- 4.fra FRANCE ---> <!--- 4.fra.1 FRENCH REGIONS [RÉGIONS]: ---> | Brittany=COA fr BRE.svg | Centre=Blason_Centre.svg | Centre (French region)=Blason_Centre.svg | Corsica=Coat_of_Arms_of_Corsica.svg | Île-de-France=France moderne.svg | Île-de-France (region)=France moderne.svg | Pays de la Loire=Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg | Provence-Alpes-Côte d'Azur=Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg <!--- 4.ger GERMANY ---> <!--- 4.ger.1 GERMAN STATES [LÄNDER]: ---> | Lower Saxony=Coat of arms of Lower Saxony.svg | Free Hanseatic City of Bremen=Bremen Wappen.svg <!-- | Hamburg=Coat of arms of Hamburg.svg --> | Mecklenburg-Vorpommern=Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg | Saxony-Anhalt=Wappen Sachsen-Anhalt.svg | Saxony=Coat of arms of Saxony.svg | Brandenburg=Brandenburg Wappen.svg | Thuringia=Coat of arms of Thuringia.svg | Hesse=Coat of arms of Hesse.svg | North Rhine-Westphalia=Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg | Rhineland-Palatinate=Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | Bavaria=Arms of the Free State of Bavaria.svg | Baden-Württemberg=Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg | Saarland=Wappen des Saarlands.svg | Schleswig-Holstein=DEU Schleswig-Holstein COA.svg <!--- 4.ina INDONESIA: ---> <!--- 4.ina.1 INDONESIAN PROVINCES [PROVINSI]: ---> | Aceh=Coat of arms of Aceh.svg | North Sumatra=Coat of arms of North Sumatra.svg | West Sumatra=Coat of arms of West Sumatra.svg | Riau=Coat of arms of Riau.svg | Riau Islands=Coat of arms of Riau Islands.png | Jambi=Coat of arms of Jambi.svg | South Sumatra=Coat of arms of South Sumatra.svg | Bangka Belitung Islands=Coat of arms of Bangka Belitung Islands.svg | Bengkulu=Coat of arms of Bengkulu.png | Lampung=Coat of arms of Lampung.svg | Banten=Coat of arms of Banten.png <!-- | Jakarta=Coat of arms of Jakarta.svg --> | West Java=Coat of arms of West Java.svg | Central Java=Coat of arms of Central Java.svg | Special Region of Yogyakarta=Coat of arms of Yogyakarta.svg | East Java=Coat of arms of East Java.svg | West Kalimantan=Coat of arms of West Kalimantan.svg | Central Kalimantan=Coat of arms of Central Kalimantan.png | South Kalimantan=Lambang Provinsi Kalimantan Selatan.gif | East Kalimantan=Coat of arms of East Kalimantan.svg | North Kalimantan=Emblem of North Kalimantan.png | Bali=Coat of arms of Bali.svg | West Nusa Tenggara=Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg | East Nusa Tenggara=Coat of arms of East Nusa Tenggara.svg | West Sulawesi=Coat of arms of West Sulawesi.png | South Sulawesi=Coat of arms of South Sulawesi.svg | Central Sulawesi=Coat of arms of Central Sulawesi.png | Gorontalo=Coat of arms of Gorontalo.png | Southeast Sulawesi=Coat of arms of Southeast Sulawesi.svg | North Sulawesi=Coat of arms of North Sulawesi.svg | North Maluku=Coat of arms of North Maluku.png | Maluku=Coat of arms of Maluku.svg | West Papua=Coat of arms of West Papua.svg | Papua=Coat of arms of Papua 2.svg <!--- 4.ind INDIA ---> <!--- 4.ind INDIAN STATES and UNION TERRITORIES ---> | Tamil Nadu=TamilNadu Logo.svg | Uttar Pradesh = Seal of Uttar Pradesh.png <!--- 4.irl IRELAND ---> <!--- 4.irl.1 IRISH COUNTIES ---> |County Offaly=Offaly crest.svg <!--- Irish Provinces (all of these are already listed above) |Connacht=Coat of arms of Connacht.svg |Leinster=Coat of arms of Leinster.svg |Munster=Coat of arms of Munster.svg |Ulster=Coat of arms of Ulster.svg ---> <!--- 4.ita ITALY ---> <!--- 4.ita.1 ITALIAN REGIONS [REGIONI]: ---> | Abruzzo=Regione-Abruzzo-Stemma.svg | Aosta Valley=Valle d'Aosta-Stemma.svg | Apulia=Coat of Arms of Apulia.svg | Basilicata=Regione-Basilicata-Stemma.svg | Calabria=Coat of arms of Calabria.svg | Campania=Regione-Campania-Stemma.svg | Emilia-Romagna=Regione-Emilia-Romagna-Stemma.svg | Friuli Venezia Giulia | Friuli-Venezia Giulia=CoA of Friuli-Venezia Giulia.svg | Lazio=Lazio Coat of Arms.svg | Liguria=Coat of arms of Liguria.svg | Lombardy=Flag of Lombardy square.svg | Marche=Coat of arms of Marche.svg | Molise=Regione-Molise-Stemma.svg | Piedmont=Regione-Piemonte-Stemma.svg | Sardinia=Sardegna-Stemma.svg | Sicily=Coat of arms of Sicily.svg | Trentino-Alto Adige/Südtirol=Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg | Tuscany=Coat of arms of Tuscany.svg | Umbria=Regione-Umbria-Stemma.svg | Veneto=Coat of Arms of Veneto.png <!--- 4.ita.2 ITALIAN PROVINCES [PROVINCE]: ---> | Bolzano=Suedtirol CoA.svg | Reggio Calabria=Coat of Arms of the Province of Reggio-Calabria.svg <!-- Non-free file: | Bologna=Bologna-Stemma.png--> <!-- Non-free file: | Brescia=Brescia-Stemma.png --> | South Tyrol=Suedtirol CoA.svg | Trentino=Trentino CoA.svg | Trento=Trentino CoA.svg <!--- 4.lux LUXEMBOURG ---> <!--- 4.lux.1 LUXEMBOURGISH CANTONS [KANTOUNEN]: ---> | Remich (canton)=Remich (canton) coat of arms.png <!--- 4.mkd MACEDONIA ---> <!--- 4.mkd.1 MACEDONIAN STATISTICAL REGIONS [STATISTICHKI REGIONI]: ---> | Polog Statistical Region=Logo of Polog Region.svg | Pelagonia Statistical Region=Logo of Pelagonia Region.svg | Skopje Statistical Region=Logo of Skopje Region.svg | Southwestern Statistical Region=Logo of Southwestern Region, Macedonia.svg | Northeastern Statistical Region=Logo of Northeastern Region, Macedonia.svg | Vardar Statistical Region=Logo of Vardar Region.svg | Eastern Statistical Region=Logo of Eastern Region, Macedonia.svg <!--- 4.ned NETHERLANDS ---> <!--- 4.ned.1 DUTCH PROVINCES [PROVINCIES]: ---> | Drenthe=Drenthe wapen.svg | Flevoland=Flevoland wapen.svg | Friesland=Friesland wapen.svg | Gelderland=Gelderland wapen.svg | Groningen=Groningen coa.svg | Limburg=Limburg-nl-wapen.svg | North Brabant=Noord-Brabant wapen.svg | North Holland=Wapen van Noord-Holland.svg | Overijssel=Overijssel wapen.svg | South Holland=Zuid-holland wapen.svg | Utrecht=Utrecht provincie wapen.svg | Zeeland=Zeeland wapen.svg <!--- 4.nor NORWAY ---> <!--- 4.nor.1 NORWEGIAN COUNTIES [FYLKER]: ---> | Agder=Agder våpen.svg | Innlandet=Innlandet våpen.svg | Møre og Romsdal=Møre og Romsdal våpen.svg | Nordland=Nordland våpen.svg | Rogaland=Rogaland våpen.svg | Trøndelag=Trøndelag våpen.svg | Vestland=Vestland våpen.svg | Vestfold og Telemark=Vestfold og Telemark våpen.svg | Viken=Viken våpen.svg | Viken (county)=Viken våpen.svg | Troms og Finnmark=Coat of arms of Finnmark county and Troms county.svg <!--- 4.pol POLAND ---> <!--- 4.pol.1 POLISH VOIVODESHIPS [WOJEWÓDZTWA] ---> | West Pomeranian Voivodeship=POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | Pomeranian Voivodeship=POL województwo pomorskie COA.svg | Warmian-Masurian Voivodeship=Warminsko-mazurskie herb.svg | Podlaskie Voivodeship=POL województwo podlaskie COA.svg | Lubusz Voivodeship=POL województwo lubuskie COA.svg | Greater Poland Voivodeship=POL województwo wielkopolskie COA.svg | Kuyavian-Pomeranian Voivodeship=POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg | Lower Silesian Voivodeship=POL województwo dolnośląskie COA.svg | Opole Voivodeship=POL województwo opolskie COA.svg | Silesian Voivodeship=POL_województwo_śląskie_COA.svg | Świętokrzyskie Voivodeship=POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg | Łódź Voivodeship=POL województwo łódzkie COA.svg | Masovian Voivodeship=POL województwo mazowieckie COA.svg | Lublin Voivodeship=POL województwo lubelskie COA.svg | Lesser Poland Voivodeship=POL województwo małopolskie COA.svg | Subcarpathian Voivodeship=POL województwo podkarpackie COA.svg <!--- 4.rou ROMANIA ---> <!--- 4.rou.1 ROMANIAN COUNTIES [JUDEȚE]: ---> | Cluj County=Actual Cluj county CoA.png | Dolj County=Stema judetului Dolj.svg <!-- 4.rsa SOUTH AFRICA ---> <!-- 4.rsa.1 SOUTH AFRICAN PROVINCES: ---> | Gauteng=Gauteng arms.svg | Western Cape = Coat of arms of the Western Cape.png <!--- 4.sui SWITZERLAND ---> <!--- 4.sui.1 SWISS CANTONS: ---> | Canton of Bern=Wappen Bern matt.svg | Canton of Basel-Stadt=Wappen Basel-Stadt matt.svg | Basel-Stadt=Wappen Basel-Stadt matt.svg | Canton of Geneva=Wappen Genf matt.svg | Canton of Schaffhausen=Wappen Schaffhausen matt.svg | Schaffhausen=Wappen Schaffhausen matt.svg | Canton of Ticino=Wappen Tessin matt.svg | Canton of Vaud=Wappen Waadt matt.svg <!--- 4.svk SLOVAKIA ---> <!--- 4.svk.1 SLOVAK REGIONS [KRAJE]: ---> | Bratislava Region=Coat of Arms of Bratislava Region.svg | Trnava Region=Coat of Arms of Trnava Region.svg | Trenčín Region=Coat of Arms of Trenčín Region.svg | Nitra Region=Coat of Arms of Nitra Region.svg | Žilina Region=Coat of Arms of Žilina Region.svg | Banská Bystrica Region=Coat of Arms of Banská Bystrica Region.svg | Prešov Region=Coat of Arms of Prešov Region.svg | Košice Region=Coat of Arms of Košice Region.svg <!--- 4.swe SWEDEN ---> <!--- 4.swe.1 SWEDISH COUNTIES [LÄN]: ---> | Blekinge County=Blekinge vapen.svg | Dalarna County=Dalarna vapen.svg | Gävleborg County=Gävleborg län vapen.svg | Gotland County=Gotland vapen.svg | Halland County=Halland vapen.svg | Jämtland County=Jämtland län vapen.svg | Jönköping County=Jönköping län vapen.svg | Kalmar County=Kalmars läns vapen.svg | Kronoberg County=Kronoberg vapen.svg | Norrbotten County=Norrbotten län vapen.svg | Örebro County=Örebro län vapen.svg | Östergötland County=Östergötland vapen.svg | Skåne County=Skåne länsvapen - Riksarkivet Sverige.png | Södermanland County=Södermanlands vapen.svg | Stockholm County=Stockholm län vapen b.svg | Uppsala County=Uppland vapen.svg | Värmland County=Värmland vapen.svg | Västerbotten County=Västerbotten län vapen.svg | Västernorrland County=Västernorrland län vapen.svg | Västmanland County=Västmanland vapen.svg | Västra Götaland County=Västra Götalands läns vapen.svg <!--- 4.ukr UKRAINE ---> <!--- 4.ukr.1 UKRAINIAN OBLASTS [OBLASTI]: ---> | Volyn Oblast=Volyn coat of arms.svg | Rivne Oblast=Rivne Oblast coat of arms.svg | Zhytomyr Oblast=Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.png | Kiev Oblast=Herb Kyivskoi oblasti 1.svg | Kyiv Oblast=Herb Kyivskoi oblasti 1.svg | Khmelnytskyi Oblast=Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg | Ternopil Oblast=Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg | Ivano-Frankivsk Oblast=Coat of Arms of Ivano-Frankivsk Oblast.svg | Zakarpattia Oblast=Karptska Ukraina-2 COA.svg | Chernivtsi Oblast=Coat of Arms of Chernivtsi Oblast .svg | Vinnytsia Oblast=Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg | Cherkasy Oblast=Coat of Arms of Cherkasy Oblast .svg | Kirovohrad Oblast=Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg | Mykolaiv Oblast=Coat of Arms of Mykolaiv Oblast.svg | Poltava Oblast=Coat of Arms of Poltava Oblast.svg | Chernihiv Oblast=Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg | Sumy Oblast=Coat_of_Arms_of_Sumy_Oblast.svg | Kharkiv Oblast=Kharkiv-town-herb.svg | Dnipropetrovsk Oblast=Herb Dnipropetrovskoyi oblasti.svg | Odessa Oblast=Coat of Arms of Odesa Oblast .svg | Odesa Oblast=Coat of Arms of Odesa Oblast .svg | Kherson Oblast=Coat of Arms of Kherson Oblast .svg | Zaporizhia Oblast=Coat of Arms of Zaporizhzhya Oblast.png | Zaporizhzhia Oblast=Coat of Arms of Zaporizhzhya Oblast.png | Donetsk Oblast=Lesser CoA of the Donets Basin (Spanish Shield).svg | Autonomous Republic of Crimea=Emblem of Crimea.svg | Luhansk Oblast=Coat of Arms Luhansk Oblast.svg | Lviv Oblast=Coat of Arms of Lviv Oblast.png <!--- 4.usa UNITED STATES of AMERICA ---> <!--- 4.usa.1 UNITED STATES of AMERICA STATES: ---> | Hawaii = Insigne Havaii.svg | Massachusetts = Coat of arms of Massachusetts.svg <!--- 5. HISTORICAL SUB-NATIONAL UNITS: ---> <!--- 5.cze CZECH LANDS: ---> | Bohemia=Small coat of arms of the Czech Republic.svg | Moravia=Znak Moravy.svg | Czech Silesia=Znak Slezska.svg <!--- 5.fr FRENCH REPUBLIC: ---> | Alsace=Blason région fr Alsace.svg | Aquitaine=Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg | Auvergne=Blason de l'Auvergne.svg | Auvergne (region)=Blason de l'Auvergne.svg | Basse-Normandie=Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | Lower Normandy=Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | Bourgogne=Blason fr Bourgogne.svg | Burgundy (French region)=Blason fr Bourgogne.svg | Champagne-Ardenne=Arms of the French Region of Champagne-Ardenne.svg | Franche-Comté=Blason fr Franche-Comté.svg | Haute-Normandie=Blason region fr Normandie.svg | Upper Normandy=Blason region fr Normandie.svg | Languedoc-Roussillon=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | Limousin=Blason région fr Limousin.svg | Limousin (region)=Blason région fr Limousin.svg | Lorraine=Blason Lorraine.svg | Lorraine (region)=Blason Lorraine.svg | Midi-Pyrénées=Blason_Languedoc.svg | Nord-Pas-de-Calais=Blason Nord-Pas-De-Calais.svg | Picardie=Blason_région_fr_Picardie.svg | Picardy=Blason_région_fr_Picardie.svg | Poitou-Charentes=Poitou-Charentes blason.svg | Rhône-Alpes=Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg <!--- 5.hre HOLY ROMAN EMPIRE: ---> | Baden=Coat of arms of Baden.svg | Holstein=Holstein Arms.svg <!--- 5.kof KINGDOM of FRANCE: ---> | County of Flanders=Blason Nord-Pas-De-Calais.svg | Normandy=Blason duche fr Normandie.svg <!--- 5.kon KINGDOM of NORWAY: ---> | Akershus=Akershus våpen.svg | Aust-Agder=Aust-Agder vapen.svg | Buskerud=Buskerud våpen.svg | Finnmark=Finnmark våpen.svg | Hedmark=Hedmark våpen.svg | Hordaland=Hordaland vapen.svg | Nord-Trøndelag=Nord-Trøndelag våpen.svg | Oppland=Oppland våpen.svg | Sogn og Fjordane=Sogn og Fjordane våpen.svg | Sør-Trøndelag=Sør-Trøndelag våpen.svg | Telemark=Telemark våpen.svg | Troms=Troms våpen.svg | Vest-Agder=Vest-Agder våpen.svg | Vestfold=Vestfold våpen.svg | Østfold=Østfold våpen.svg <!--- 5.kop KINGDOM of PRUSSIA: ---> | Westphalia=Wappen des Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe.svg <!--- 5.kos KINGDOM of SWEDEN: ---> | Scania=Skåne vapen.svg <!--- 5.sfry SOCIALIST FEDERAL REPUBLIC of YUGOSLAVIA: ---> | PR Macedonia=Coat of arms of the PR of Macedonia.svg <!--- 6. MILITARY and POLICE UNITS: ---> | Knights Templar=Crusades TF.JPG | Nordic Battle Group=Coat of Arms of the Nordic Battlegroup.svg | European Union Military Committee=Coat of arms of the European Union Military Committee.svg | European Union Military Staff=Coat of arms of the European Union Military Staff.svg | Teutonic Knights=Insignia Germany Order Teutonic.svg | European Corps=Coat of arms of Eurocorps.svg | European Rapid Operational Force=Coat of arms of Eurofor.svg | European Gendarmerie Force=Arms of the European Gendarmerie Force.svg | European Air Transport Command=Coat of arms of the European Air Transport Command.svg | European Air Group=Coat of arms of the European Air Group.svg | European Maritime Force=Coat of arms of Euromarfor.svg | Movement Coordination Centre Europe=Coat of arms of Movement Coordination Centre Europe.svg | Finabel=Arms of Finabel.svg | Army of the Republic of Macedonia=MacedonianArmyLogo.svg | Law enforcement in the Republic of Macedonia=Macedonian Police insignia.png | Supreme Headquarters Allied Powers Europe=Coat of arms of Supreme Headquarters Allied Powers Europe.svg | Chairman of the NATO Military Committee=Coat of arms of the Chairman of the NATO Military Committee.svg | Deputy Chairman of the NATO Military Committee=Coat of arms of the Deputy Chairman of the NATO Military Committee.svg | NATO Communication and Information Systems Group=Coat of arms of the NATO Communication and Information Systems Group.svg | International Military Staff=Coat of arms of the International Military Staff.svg | Allied Joint Force Command Brunssum=Coat of arms of Allied Joint Force Command Brunssum.svg | Allied Joint Force Command Naples=Coat of arms of Allied Joint Force Command Naples.svg | Allied Air Command=Coat of arms of the Allied Air Command.svg | Allied Land Command=Coat of arms of the Allied Land Command.svg | Allied Maritime Command=Coat of arms of the Allied Maritime Command.svg | Joint Warfare Centre=Coat of arms of the Joint Warfare Centre.svg | Joint Analysis and Lessons Learned Centre=Coat of arms of the Joint Analysis and Lessons Learned Centre.svg | Joint Force Training Centre=Coat of arms of the Joint Force Training Centre.svg <!--- 7. RELIGIOUS ENTITIES: ---> | Ecumenical Patriarch of Constantinople=Constantinople coat of arms.PNG | Serbian Orthodox Church=Coat of arms of Serbian Orthodox Church.png | Macedonian Orthodox Church=Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.svg <!--- 8. EDUCATIONAL ENTITIES: ---> | Keenan Hall=Keenan.svg | University of Notre Dame=Notre dame coat of arms.png <!--- 9. CORPORATE and ECONOMIC ENTITIES: ---> | International Monetary Fund=Coat of arms of the International Monetary Fund.svg <!--- 10. ETHNIC and TRIBAL GROUPS: ---> | Albanians=AlbanieWapen.svg | Macedonians=Macedonian lion, 1620, stylized.png <!--- 11. DEFAULT: ---> |#default=Insigne incognitum.svg }}<!--- --->|link={{{link|{{ #if: {{{text|}}}| {{{1}}}}}}}}|alt={{{link|{{ #if: {{{text|}}}| {{{1}}}}}}}}|{{ #if: {{{size|}}}| {{{size}}}|20px}}]]{{ #if: {{{text|}}}| {{#switch: {{{text}}} | none=|&nbsp;{{{text}}}}}|&nbsp;[[{{{1}}}{{ #if: {{{2|}}}|{{!}}{{{2}}}}}]]}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 0mw9964hpr46n0e5ilugj196eh5czq7 10 65946 868246 616631 2026-09-02T18:41:32Z Enkhsaihan2005 64429 868246 wikitext text/x-wiki {{location map+ |Европын Холбоо |AlternativeMap= European Union relief laea location map.svg|float=right|width=500 |caption=Европын Холбооны гишүүн орнууд{{navbar|Европын Холбооны сүлдтэй газрын зураг|mini=1}} |places= {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47.58549439|long=14.1264761|label=[[Австри]]|position=left|mark=Insigne Austricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=52.1007899|long=5.28144793|label=[[Нидерланд]]|position=top|mark=Insigne Nederlandicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=50.63981576|long=4.640651139|label=[[Бельги]]|position=left|mark=Insigne Belgicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=42.76890318|long=25.21552909|label=[[Болгар]]|position=right|mark=Insigne Bulgaricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=34.91667211|long=33.0060022|label=[[Кипр]]|position=bottom|mark=Insigne Cyprium.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=49.73341233|long=15.31240163|label=[[Чех]]|position=top|mark=Insigne Cechicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=51.10698181|long=10.38578051|label=[[Герман]]|position=top|mark=Insigne Germanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=55.98125296|long=10.02800992|label=[[Дани]]|position=left|mark=Insigne Danicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=58.67192972|long=25.54248537|label=[[Эстони]]|position=left|mark=Insigne Estonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=64.49884603|long=26.2746656|label=[[Финланд]]|position=bottom|mark=Insigne Finnicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47|long=2|label=[[Франц]]|position=bottom|mark=Insigne Francum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=39.07469623|long=22.95555794|label=[[Грек]]|position=bottom|mark=Insigne Graecum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=48.70547528|long=19.47905218|label=[[Словак]]|position=right|mark=Insigne Slovacicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47.16277506|long=19.39559116|label=[[Унгар]]|position=bottom|mark=Insigne Hungaricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=53.1754487|long=-8.137935687|label=[[Ирланд]]|position=bottom|mark=Insigne Hibernicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=42.79662641|long=12.07001339|label=[[Итали]]|position=right|mark=Insigne Italicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=49.76725361|long=6.071822011|label=[[Люксембург]]|position=left|mark=Insigne Luxemburgi.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=56.85085163|long=24.91235983|label=[[Латви]]|position=left|mark=Insigne Lettonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=55.32610984|long=23.88719355|label=[[Литва]]|position=left|mark=Insigne Lituanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=35.92149632|long=14.40523316|label=[[Мальта]]|position=right|mark=Insigne Meliticum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=52.12759564|long=19.39012835|label=[[Польш]]|position=top|mark=Insigne Polonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=39.59550671|long=-8.501043613|label=[[Португал]]|position=top|mark=Insigne Portugallicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=45.85243127|long=24.97293039|label=[[Румын]]|position=right|mark=Insigne Romanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=46.11554772|long=14.80444238|label=[[Словени]]|position=left|mark=Insigne Slovenicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=40.24448698|long=-3.647550473|label=[[Испани]]|position=right|mark=Insigne Hispanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=62.77966519|long=16.74558049|label=[[Швед]]|position=bottom|mark=Insigne Suecicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=45.08047631|long=16.40412899|label=[[Хорват]]|position=bottom|mark=Insigne Croaticum.svg|marksize=20}} }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Европын Холбооны газар зүй]] [[Ангилал:Загвар:Европын газрын зураг]] [[Ангилал:Загвар:Сүлдтэй газрын зураг|Европын Холбоо]] </noinclude> qnlg6wh540dj7xwz1jat5vx58xwgnkl 868250 868246 2026-09-02T18:43:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Европын холбооны сүлдтэй газрын зураг]] to [[Загвар:Европын Холбооны сүлдтэй газрын зураг]] without leaving a redirect 868246 wikitext text/x-wiki {{location map+ |Европын Холбоо |AlternativeMap= European Union relief laea location map.svg|float=right|width=500 |caption=Европын Холбооны гишүүн орнууд{{navbar|Европын Холбооны сүлдтэй газрын зураг|mini=1}} |places= {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47.58549439|long=14.1264761|label=[[Австри]]|position=left|mark=Insigne Austricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=52.1007899|long=5.28144793|label=[[Нидерланд]]|position=top|mark=Insigne Nederlandicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=50.63981576|long=4.640651139|label=[[Бельги]]|position=left|mark=Insigne Belgicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=42.76890318|long=25.21552909|label=[[Болгар]]|position=right|mark=Insigne Bulgaricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=34.91667211|long=33.0060022|label=[[Кипр]]|position=bottom|mark=Insigne Cyprium.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=49.73341233|long=15.31240163|label=[[Чех]]|position=top|mark=Insigne Cechicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=51.10698181|long=10.38578051|label=[[Герман]]|position=top|mark=Insigne Germanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=55.98125296|long=10.02800992|label=[[Дани]]|position=left|mark=Insigne Danicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=58.67192972|long=25.54248537|label=[[Эстони]]|position=left|mark=Insigne Estonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=64.49884603|long=26.2746656|label=[[Финланд]]|position=bottom|mark=Insigne Finnicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47|long=2|label=[[Франц]]|position=bottom|mark=Insigne Francum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=39.07469623|long=22.95555794|label=[[Грек]]|position=bottom|mark=Insigne Graecum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=48.70547528|long=19.47905218|label=[[Словак]]|position=right|mark=Insigne Slovacicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=47.16277506|long=19.39559116|label=[[Унгар]]|position=bottom|mark=Insigne Hungaricum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=53.1754487|long=-8.137935687|label=[[Ирланд]]|position=bottom|mark=Insigne Hibernicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=42.79662641|long=12.07001339|label=[[Итали]]|position=right|mark=Insigne Italicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=49.76725361|long=6.071822011|label=[[Люксембург]]|position=left|mark=Insigne Luxemburgi.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=56.85085163|long=24.91235983|label=[[Латви]]|position=left|mark=Insigne Lettonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=55.32610984|long=23.88719355|label=[[Литва]]|position=left|mark=Insigne Lituanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=35.92149632|long=14.40523316|label=[[Мальта]]|position=right|mark=Insigne Meliticum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=52.12759564|long=19.39012835|label=[[Польш]]|position=top|mark=Insigne Polonicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=39.59550671|long=-8.501043613|label=[[Португал]]|position=top|mark=Insigne Portugallicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=45.85243127|long=24.97293039|label=[[Румын]]|position=right|mark=Insigne Romanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=46.11554772|long=14.80444238|label=[[Словени]]|position=left|mark=Insigne Slovenicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=40.24448698|long=-3.647550473|label=[[Испани]]|position=right|mark=Insigne Hispanicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=62.77966519|long=16.74558049|label=[[Швед]]|position=bottom|mark=Insigne Suecicum.svg|marksize=20}} {{location map~ |Европын Холбоо |lat=45.08047631|long=16.40412899|label=[[Хорват]]|position=bottom|mark=Insigne Croaticum.svg|marksize=20}} }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Европын Холбооны газар зүй]] [[Ангилал:Загвар:Европын газрын зураг]] [[Ангилал:Загвар:Сүлдтэй газрын зураг|Европын Холбоо]] </noinclude> qnlg6wh540dj7xwz1jat5vx58xwgnkl 0 66614 868220 867930 2026-09-02T14:31:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868220 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-09-02 14:31:40 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] oejfwhx0pi9soy5a8ld1t9vqdh42q37 14 71047 868308 600351 2026-09-03T09:12:52Z Enkhsaihan2005 64429 868308 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Nicosia|Никоси}} {{Cat main|Никоси}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Киприйн суурин]] [[Ангилал:Хуваагдсан хот]] [[Ангилал:Кипр суурингаар]] flsfh53ti96d0tfadfdqdjsj8f27y1s 0 71574 868327 825986 2026-09-03T11:28:43Z Egzs 88168 868327 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53896662784.jpg|thumb|271x271px|Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=}}</ref> == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} {{Mongolia-stub}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] olnxwd7ixyil1y1c673h1lqnh1z9s0u 868328 868327 2026-09-03T11:32:43Z Egzs 88168 868328 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53896662784.jpg|thumb|271x271px|Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=}}</ref> == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}}{{commons category}}{{Mongolia-stub}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] tkmphekg9i20v1mlgxbxf613epl21a7 868333 868328 2026-09-03T11:47:10Z Egzs 88168 868333 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53895402932.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр Их Тэнгэрт ярилцаж буй агшин.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=}}</ref> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with speaker Zandaakhuu Enkhbold, 2013.jpg|thumb|272x272px|Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] УИХ-ын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] хоёрын Их Тэнгэр дэх уулзалт.]] == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}}{{commons category}}{{Mongolia-stub}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] f1m1s7e27n0ij6umlg1i1r84pwlw4md 0 71575 868238 823425 2026-09-02T17:10:48Z Egzs 88168 868238 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс барилга | name = Төрийн ордон | native_name = {{MongolUnicode|ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠨ}} | former_names = | image = Government Palace, Ulaanbaator.jpg | caption = Төрийн ордон. 2023 он. | architectural_style = Неоклассицик | location = [[Улаанбаатар]], Монгол | current_tenants = [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]<br />[[Улсын Их Хурал]] | coordinates = {{coord|47|55|15|N|106|55|02|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = 1947 оны 4-р сар | completion_date = {{start date and age|1951}} | inauguration_date = | height = {{cvt|18.7|m|ft}} | floor_count = 4 | floor_area = {{cvt|37,212|m2|sqft}} | main_contractor = | renovation_date = 1958–1961, 1979–1981, 2005–2006 | architect = [[Буджавын Чимэд]] }} Төрийн ордны тухай хуулинд заахдаа '''Төрийн ордон''' бол [[Монгол Улс]]ын төрийн дээд байгууллагууд байнга байрлаж үйл ажиллагаа явуулж байдаг Монголын архитектор, хот байгуулалт, үндэсний түүх соёл, уламжлал, дизайн урлагийн нэгдмэл зохицлыг илэрхийлсэн төрт ёсны хүндэтгэлийн обьект бөгөөд монгол хүний ур ухаан шингэсэн архитектор урлагийн бүтээл мөн гэсэн байдаг ажээ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2017-01-10 |title=Төрийн ордны танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/nn/13468/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> Сурвалж бичгүүд, археологийн олдворт мэдээлснээр Төрийн ордны үйлчилгээ хэлбэр, агуулгын хувьд асар их баян уламжлалтай болох нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] Хаант төрийн “Түмэн-Амгалан” орд өргөө, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын]] төрийн ордон болон түүний үйлчилгээний түүхээс тод томруун харагддаг. Хааны ордон нь тухайн улс орны уран барилга, соёлын хөгжлийн түвшинг илтгэдэг байна.<ref name=":0" /> == Түүх == === Эхэн Үе === '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн ордон''' 1921-1924 онд ардын төрөөс хэрэгжүүлсэн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн гол арга хэмжээ бол 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын эхний ололтыг бэхжүүлж, Богд хаант төрийн хууль тогтоомж хэв хэмжээг бүрмөсөн халж Монголд үндсэн хуульт Бүгд Найрамдах байгуулал тогтоох явдал байжээ.<ref name=":0" /> 1924 оны 11 дүгээр сарын 08-ны өдөр Улсын анхдугаар Их Хурал Нийслэл Хүрээнээ нээгджээ. Их Хуралд олон аймаг, хошуу, шавийг төлөөлсөн 77 төлөөлөгч оролцжээ. Их хурал ардын Засгийн газрын тайлан, яамд болон аймаг, шавь тусгай хошуудын илтгэлийг сонсож Ардын Засгийн эхний 3 жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг сайшааж уг асуудлаар тусгай тогтоол гаргасан байна. Улсын анхдугаар Их хурлаар БНМАУ-ын анхдугаар үндсэн хуулийг баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхнээ анх удаа хаант ёсыг халж үндэсний ардчилсан өөрчлөлт, эрх зүйн чухал зарчмууд, улс төрийн цоо шинэ тогтолцоог хуульчлан баталгаажуулж туурга тусгаар төр улсаа “Бүрэн эрхт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс” гэж дэлхий дахинд тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болжээ. Анхдугаар их хурал Үндсэн хуулиа баримтлан Улсын бага хурлыг 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгожээ. Бага хурлын бүрэлдэхүүний 23 нь ард, 6 нь тайж гаралтай, нэг нь лам хүн байжээ. Их хурлын дараа бага хурал хуралдаж малчин ард гаралтай 5 хүнийг тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан Улсын бага хурлын даргаар Пэлжидийн Гэндэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар Балингийн Цэрэндоржийг баталжээ. Их хурал Нийслэл хотын нэрийн тухай асуудлыг нилээд маргаантай хэлэлцжээ. Зарим төлөөлөгч “Монгол Ардын Намын Бээжин” гэх санал тавихад Б.Цэрэндорж нар Бээжин гэдэг нь Хятад үг тул Улаанбаатар хэмээн нэрлэе гэснээр Их Хурал БНМАУ-ын нийслэл – Улаанбаатар хот гэж баталсан ажээ. [[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|thumb|Монгол Улсын анхдугаар Их хурал хуралдсан байр, 1924]] Шинэ үндсэн хуулийнхаа дагуу үйл ажиллагаагаа эхэлсэн БНМАУ-ын Төр засгийн дээд байгууллага Улсын бага хурал, Засгийн газар нь 1950-иад оны эхэн хүртэл Нэгдсэн ордонтой болоогүй янз бүрийн байруудад байрлаж байснаас түүний үйлчилгээ нь нэгдсэн системд орж чадаагүй байв. Их бага хурал, Төрийн ёслол зэрэг төр, засгийн төвлөрсөн томоохон арга хэмжээ нь 1926 онд байгуулсан Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнд явагддаг байв. “Ардын цэнгэлдэх” хүрээлэнгийн архитектур бол Монгол үндэсний уран барилгын уламжлалтай нягт холбоотой гэр хэлбэрийн барилга байв. Түүнийг Улаанбаатар хотын төв дунд одоогийн Сүхбаатарын талбайн хойд талд барьсан байв. Хүрээлэнгийн барилгын орой нь асар том бөмбөгөр хэлбэртэй бөгөөд түүнийг банзаар дээвэрлэж, төмөрлөсөн байжээ. Барилгын дотор тал нь баганагүй, уудам зайтай, хажуу талдаа амралтын тасалгаа, зоогийн газрын залгаа барилгатай байв. Бөмбөгөр танхимын захаар лоожтой, хойт талдаа тайзтай байжээ. 1930 онд зүүн сэлбийн баруун эрэг дээр барьсан Засгийн газрын хоёр давхар байшин нь тухайн цагтаа Монголын нийслэл хотын хамгийн томоохон барилга нь байв.Гэвч хот байгуулалтын үүднээс төр, засгийн нэгдсэн ордонг шинээр байгуулах шаардлага тавигдаж байв. Үүнээс БНМАУ-ын төрийн ордон бариулах асуудлыг нийслэл Улаанбаатар хот байгуулалтын нэгэн хэсэг болгон 1930 оны сүүлчээс сэдэн 1947 онд барилгын ажлыг эхлүүлэн 1951 онд бүрэн ашиглалтанд өгчээ. БНМАУ-ын Төрийн ордон тухайн цагтаа Нийслэл Улаанбаатар хот барилга архитектурын хувьд хосгүй сүрлэг чимэг болсон төдийгүй төр, засгийн дээд байгууллага түүний ажлын үйлчилгээний албад байрладаг Монгол түмний шүтээн болсон, европ болон дорно дахины барилга архитектурын шийдлийг хосолсон томоохон цогцолбор болжээ. Ахмадуудын дурсамжаас үзэхэд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] /тэр үеийн БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд/ төр, засгийн удирдлага зөвлөх, мэргэжилтнүүдээ дагуулан хотын төвд ирж тэднээс Москвагийн Улаан талбай, Парисийн талбайн /Францын/ хэмжээг асууж лавлаад өнөөгийн Сүхбаатарын талбайг алхаа метрээр явган явж хэмжиж байсан гэдэг. Энэ тухай Чойбалсангийн нэгдүгээр орлогч агсан [[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] гуай 1998 онд хуучилсан байдаг. Төрийн ордны зураг төслийг зохиохдоо хот байгуулалтын тухай гадаад орны болон Монголын хаадын /Өгөдэй хааны Түмэн Амгалан ордон/ зэрэг уламжлалт аргыг харгалзсан ажээ. Энэхүү зураг төслөөр төв талбайн хойморыг төрийн ордноор эзлүүлэн, түүнийг тойрсон баруун, зүүн, алсын урд талын барилгуудын хаалгыг төрийн ордон руугаа харуулан барихаар тогтоожээ. '''БНМАУ-ын төрийн ордны барилга байгууламж, өөрчлөлт шинэчлэлт''' Төрийн шинэ ордон ашиглалтад орохоос өмнө БНМАУ-ын Засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв. Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын ерөнхий сайд маршал Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын бага хурлын дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] нар энд ажиллаж байв. Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай сэлбийн голын эрэгт байлаа. Ийм үед төрийн шинэ ордонг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ-аас тусламж гуйх болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай: “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж Чойбалсанд хэлсэн юм. Чойбалсан түүнийг маш зүйтэй гэж дэмжээд намайг Москвад явуулсан юм. Би Москвад очоод К.Е.Воршиловтай уулзаж Монголын Засгийн газрыг ордонтой болгох санаатай байна. Намайг Чойбалсан явууллаа гэхэд Воршилов намайг их уриалгахан хүлээж аваад бэлэн зураг үзүүлж энэ зургаар ордноо бариулвал зүгээр юм биш үү гэсэн. Би тиймээ зүгээр юм байна гэж хэлээд уг зургийг авчирч Чойбалсанд танилцуулсан. Засгийн газрын ордон бариулах комисс томилж комиссын даргаар намайг тавьсан юм” гэв. ЗХУ-аас авчирсан төрийн захиргааны барилгын бэлэн зургийг Засгийн газрын комисс нягтлан үзээд Монголын нөхцөл байдал, уламжлалд тохируулан зарим өөрчлөлт хийлгэжээ. Үүнд Монгол инженер Б.Мотоо, уран барималчин Чоймбол нар их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэд барилгын хаалга, эмжээр, багана зэрэгт Монгол хэлбэр маяг оруулжээ. Ордны барилгын суурийн ажил 1947 оны 4 дүгээр сард эхэлжээ. Уул барилгын ажлыг ордны барилгын дарга Лэгцэгийн Гончиг /ахлах дэслэгч/ Улсын барилгын Хэрэг эрхлэх ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч хурандаа Д.Гончиг, мөн газрын орлогч Д.Жанцансамбуу, Улсын төлөвлөгөөний комиссын барилгын хэлтсийн дарга Ж.Агваанлувсан, зөвлөлтийн мэргэжилтэн Порпинов нар барилгын ажил эхлэхээс ашиглалтад ортол хариуцан гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын баруун хэсгийн суурийн ажлыг японы олзлогдсон 300 цэрэг гүйцэтгэж 1947 оны 10 дугаар сард нутаг буцжээ. Дараа нь засан хүмүүжүүлэх газраас 4000 хоригдлыг гэрээгээр, иргэдээс 400 ажилчдыг хөлсөөр авч ажиллуулж 1948 оны өвөл суурийн ажлыг дуусгажээ. Гэтэл 1949 оны зун тааз нь тавигдаж дууссан барилгын модон хэсгүүд нь шатаж зөвхөн төмөр, туйпуу хэсгүүд нь үлдсэн байна. Энэ тухай уг барилгыг хариуцан бариулж байсан ахмад барилгачид Д.Жанцансамбуу гуай дурсан ярихдаа: “Д.Гончиг /сүүлд барилгын яамны сайд болсон/ бид хоёр барилгын нурсан хэсэг дээр гараад бууж чадахгүй дүүжингээр бууж байлаа. Барьсан хэсэг шатсаны дараа барилгачдыг жигдрүүлж дотоодын 300, гадаадын 500 хоригдол /орос, хятад, япон/ хөлсний ажилчин 400, бүгд 1200 хүн ажиллаж ордны барилгын ажлыг дуусгасан юм” гэв. Барилгын ажилчид голдуу мэргэжлийн хүмүүс байсан бөгөөд сантехникийн мэргэжилтнээр ЗХУ-ын Федренко, цахилгааны мэргэжилтнээр мөн ЗХУ-ын Чембелюк түүнийг дагалдаж Даржаагийн Чойдог /сүүлд гавъяат барилгачин болсон/ нар ажиллажээ. Уран барималчин Чоймбол ордны барилгын зураг баримал чимэглэлийг хийж хожим нь төрийн шагнал хүртсэн. Ордны барилгын тоосгыг Улаанхуаран, Ганц худгийн задгай тоосгоны үйлдвэрээс, шохойг Цагаан булгаас, суурийн чулууг Туул голын урд талын араас авч бэлтгэжээ. “Ордны чулуун суурь нь 4 метр зузаан тавигдсан тул ордныг долоон давхар өндөрлөх даацтай, хөрсний усгүй, lҮ зэргийн хайрган хөрстэй” гэж ахмад барилгачин Д.Жанцансамбуу, Ж.Агваанлувсан нар тодорхойлж байв. Ордны барилгын шил, төмөр, будаг материалыг ЗХУ-аас Цагаан эргээр /одоогийн Сүхбаатар хот/ дамжуулан авч байжээ. Төрийн ордны шинэ барилга 4 жилд баригдан 1951 онд дуусч ашиглалтад оржээ. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 130 дугаар тогтоолоор томилогдсон комисс 1951 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын ордныг ашиглалтад хүлээж авсан актанд гарын үсэг зуржээ. Засгийн газрын ордны шинэ барилгад 1951 ондоо багтаж Улсын бага хурал, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, зохион зааварлах хэлтэс, хянан шалгах газар, Намын төв хороо, Үнэн сонины газар, Улсын төлөвлөгөөний комисс, Шүүх яам, Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар, Зохиолчдын эвлэлийн хороо шинээр нүүн байрлажээ. Ордны шинэ байрны 3 дугаар давхрын нүүрний гол хэсэг одоогийн Соёмбот танхимын хэсэгт Х.Чойбалсан /Ерөнхий сайд/ мөн давхрын зүүн урд талд Ю.Цэдэнбал /МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/ ордны 2 дугаар давхрын зүүн урд хэсэгт Г.Бумцэнд /улсын бага хурлын дарга/ мөн давхрын баруун урд талд Ч.Сүрэнжав /Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд/ нар байрлажээ. Засгийн газрын ордны урд талын голын хаалгаар ордонд ажиллагсад, ар талын хаалгаар удирдлагууд нэвтэрдэг, тэдний машиныг ордны дотоод аркаар оруулж тавьдаг байжээ. === Төрийн ордны Бунхант индэр === {{Further|Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м , оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, Зөвлөлт Холбоот Улсаас мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. Москва хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий- Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнг]]<nowiki/>ийн удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал, партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич Н.Жагварал, дэслэгч генерал С.Батаа нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|285x285px|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. '''Төрийн ордны анхны өргөтгөл (1958–1961)''' Төрийн ордон ашиглалтад орсноос хойш 10-аад жилд төр, засгийн олон талтай үйл ажиллагаа, түүний төв аппаратын бүтцэд өөрчлөлт удаа дараа гарсантай уялдан орчин үеийн шаардлагад тохируулан ордны барилгыг томсгон шинэчлэх болжээ. Ордны барилгад өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол 1957 онд гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газар БНБАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр ордны барилгын өргөтгөлийн зураг төслийг Болгарын архитектор Аксина, Петров, конструктур Геригоров нар оролцон хийж барилга барих ажилд инженер Когоо ажилласан байна. Өргөтгөлийн цахилгаан гэрэлтүүлгийн ажлыг Чехословакийн мэргэжилтнүүд, телефон холбоог ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, радио холбоог БНХАУ-ын мэргжилтнүүд, хөшиг болон ханын чимэглэлийг БНАГерманы мэргэжилтнүүд, нийт засал, шавардлага будгийн ажлыг хятадын мэргэжилтнүүд гүйцэтгэжээ. Энэ үед хятад ажилчдын хэрэг эрхлэх газар гэж байсан бөгөөд тэдний ажилчид нь манай цэргийн барилгачидтай хамтран ажиллаж байжээ. Ордны барилгын анхны өргөтгөлд эхнээс аваад дуустал хурандаа Д.Бямбаа даргатай барилгын цэргийн нэгдүгээр батальон гурван роттой 1000 орчим цэрэгтэй ажилласан байна. Ордны барилгын өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Бадарч, түүний орлогчоор Засгийн газрын Үйлчилгээ, аж ахуйг эрхлэх газрын дарга Б.Гончигсүрэн, байнгын хариуцагчаар ордны зохион байгуулах ангийн дарга Д.Дондов нар ажиллаж байжээ. Мөн телефон холбооны монтажийг Д.Готов /сайд асан/, Ц.Дэлгэр-Очир, цахилгаан монтажийг Д.Бадарч, сантехникийн монтажийг инженер М.Даш нар гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын гүйцэтгэгчээр батальоны дарга хурандаа Д.Бямбаа, батальоны ерөнхий инженер дэд хурандаа А.Дорж, хангалтын орлогчоор И.Чулуун, улс төрийн орлогч С.Дамба нар ажиллаж байв. Барилгын модон материалыг Түнхэл, Зүүнхараагаас, тоосгыг Улаанбаатарын тоосгоны заводаас, шохойг Шохойнбулагаас, будаг, төмөр, шилэн материал, хивс, их танхимын сандлыг хятадаас, тусгай өрөөнүүдийн царсан ширээ сандлыг Румын улсаас тус тус авчээ. Ордны барилгын өргөтгөлийн суурийн гүнийг ордны барилгын урьд баригдсан хэсгийн гүнтэй адил 4 метр бөгөөд, ялгаатай нь урьдах суурийг Богд уулын арын том хавтгай чулуугаар хийсэн бол нэмэгдсэн суурийг бетон цутгаж хийжээ. Барилгын анхны өргөтгөлийн ажлыг 1958 онд түр барилгаар эхэлж 1959 онд жигдрэн 1961 оны зун ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн өмнө дуусгажээ. [[Файл:Sukhbaatar Square in the 1960-70s.jpg|thumb|299x299px|БНМАУ-ын Төрийн ордон. 1960-70-д оны үер.]] Ордны анхны өргөтгөлөөр ордны зүүн, баруун урд талын хоёр жигүүрүүд болон ордны урд хойт талын сүрлэг баганууд, Ардын Их хурлын танхим бүхэлдээ нэмэгдсэн юм. Урд талдаа 4 давхар, хойшоо 3 давхар дөрвөлжин хэлбэртэй цагаан өнгөтэй байсан ордон хойшоо дундуураа урт, хоёр талаараа богино, урагшаа хоёр талаараа тэлсэн гадна талдаа тразит шавардлагатай саарал өнгөтэй ордон болжээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр 800 хүний суудалтай Ардын Их Хурлын сүрлэг гоёмсог танхимтай болсон нь төрийн ордонд явуулдаг улс төр, нам олон нийтийн олон хүн хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулахад зохистой болжээ. Өргөтгөлийн дараа ордны зүүн урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ж.Батмөнх, lll давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, lҮ давхарт МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурал, баруун урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын танхим, lll давхарт Намын Төв Хорооны ll нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц, lҮ давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Н.Жагварал нар албан ажлаа явуулах болсон байна. Ордны өргөтгөлийн дараа ордны дэг журам, зохион байгуулалтад нэлээд өөрчлөлт орж урд хоёр жигүүрийн хаалгаар нам, төр засгийн удирдлагууд, урд гол хаалгаар зочид төлөөлөгчид, хөдөлмөрчид, хойт талын зүүн баруун хаалгаар ордонд ажиллагсад нэвтэрдэг болжээ. '''Төрийн ордны хоёр дахь өргөтгөл (1979–1981)''' Төрийн ордны анхны өргөтгөл хийснээс хойш 20 жилийн дараа буюу 1981 онд хоёрдахь өргөтгөл хийгджээ. Ордонд хоёрдугаар өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 29/60 дугаар тогтоол 1979 онд гарч барилгын ажлыг 1979 оны 5 дугаар сард эхэлж 1981 оны 11 дүгээр сард дуусгажээ. Уг өргөтгөлийн ерөнхий архитектор Г.Лувсандорж “Тэр үед улсын барилгын комиссын дарга байсан С.Лувсангомбо бид хоёр ордны барилгыг чухам яаж өргөтгөх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоонд дэлгэрэнгүй тайлбарлан танилцуулж байсан юм. Тэгэхэд асуудлыг яг шийдэх үед Ю.Цэдэнбал дарга биднээс чухам ямар хэмжээгээр ордныг өргөтгөх юм гэж асуухад Г.Лувсангомбо одоогийн байгаагийн 20 хувь гэхэд Ю.Цэдэнбал дарга инээмсэглээд Содном гуай руу харж Содномоо чиний нөгөө хэдийг чинь жаахан үймүүлэх нь дээ, /тэр үед Содном гуай Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга байсан/ гэж хэлээд уг асуудал шийдэгдсэн юм” гэв. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлийн зураг төслийн зохиогчоор архитектор Г.Лувсандорж ахлагчтай хэсэг томилогдож түүнд инженер Х.Лхагвасүрэн, Л.Түвшинцэнгэл, /цахилгаанчин/ Дашдамба /салхивч/, Д.Намсрай /сантехник/, Ч.Бат-Очир, Бадгай, Б.Лувсандондов, М.Болод, арх.Л.Нямсүрэн техник Буяндэлгэр, Цээсүрэн, Д.Бадамханд нар ажиллаж байв. Хөрөнгө хэмнэх, хурдан барих шаардлагатай уялдаж зураг хийх ажил барилга угсралттайгаа хамт хийгдэж байжээ. Өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар, захиалагчийн төлөөлөгчөөр Д.Сандуй, Ц.Цэдэв /сантехникийн инженер/, Барилгын гүйцэтгэгчээр цэргийн барилгын төлөөлөгч хурандаа Т.Батсуурь, талбайн инженерээр хушууч Ч.Цэдэнбалжир нар ажиллажээ. Зөвлөлийн мэргэжилтэн Сидоров болон хэд хэдэн орос мэргэжилтнүүд угсралт болон засал чимэглэлийн ажил хийсэн юм. Барилгын ажлын явц байдал түүнийг түргэтгэх, ажлын чанарыг сайжруулах талаар Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга нар үе үе хэлэлцэж тухай бүр тодорхой арга хэмжээ авдаг байжээ. Ордны барилгын хоёрдугаар өргөтгөлийг анхны өргөтгөлтэй харьцуулбал тухайн үедээ орчин цагийн гэгдэх төмөр бетон хучилтын хавтан, төмөр бетон суурь, өндөр маркийн тоосго зэргийг ашиглан газар хөдлөлтийн аюулгүй байдлыг харгалзан тооцоолж хийсэн аж. Харин гадна талын шавардлагыг анхны өргөтгөлийн хэгсийг дууриалган ямар ч хольцгүй зөвхөн портланд цемент, цагаан чулууны үйрмэгийг хэрэглэсэн. Гаднаас орох гарах хаалгыг Д.Бэгзсүрэн даргатай ордны барилга засварын анги хийж угсарчээ. Хоёрдугаар өргөтгөлийн нэг томоохон хэсэг нь ордонд иргэний хамгаалалтын зориултаар барьсан 150 хүний хоргодох байр юм. Хоргодох байрны дотор талын өнгөн хэсэг нь чанарын хувьд сайн болж нурж унах аюулгүй, салхижуулалтын системтэй хийгдсэн юм. Ордонд 1000 кг даацтай 3, 500кг даацтай 1 лифт шинээр Чехословак улсаас авчирч тэдний мэргэжилтнүүд болон игженер Д.Энхтуяа, ордны лифтчин Дашдагва, Жаргалсайхан нартай хамтран угсарчээ. Ордны холбоо, цахилгаан, сантехник, салхижуулалтын системийг шинэчилж сайжруулсан байна. Ордны халаалтын систем нь анх тавигдсан уурын зуухны халаалтаас төвийн халаалтын хамааралтай өндөр хүч чадалтай системд шилжив. Агаарын чийглэг, агаар сэлгэх, тохируулах, халаах хөргөх зэргийг зэрэгцүүлэн хийдэг автомат удирдлагатай салхивчийн системтэй болсон. Цэвэр ус, халуун ус, бохир усны найдвартай системээс гадна зөвхөн ордны цэвэр усны нөөцөнд зориулан худагтай болсон юм. Ордонд төвийн цахилгаан хангалтын хоёр талын тэжээлээс гадна бэлтгэл тэжээлийн болон аваарийн зориулалтаар суурилагдсан КАС-500 маркын станцыг бэлэн байдалтай болгов. Энэхүү КАС-500 станц нь 9-11 секунтэд цахилгааны ачааллыг өөртөө авч ордонг цахилгаанаар саадгүй хангаж, гаднын хамааралгүй болгодог юм. Барилгын гадна талд шинээр 2 арк гаргаж түүний хучилтыг доороос нь дулаалж төмөр хаалга суулгажээ. Бүх подвалын цонхны хаалт, төмөр сараалжуудыг хийж ордны гадна талын явган замын хавтангуудыг сольж эргэн тойрон усны хамгаалалт хийжээ. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлөөр барилгын 4 дүгээр давхарт хоолны шинэ заал буй болгож өөртөө үйлчлэх халуун лангуу, үйлчлэгчийн болон туслах өрөө, угаагуурын өрөөтэй, мөн хоолны тусгай заалтай, ордны подвалд хоолоо боловсруулж бэлэн хоолоо түгээдэг түргэн үйлчилгээний цэгтэй болгосон. Өргөтгөл хийгдсэнээр Ардын Их Хурлын танхим, туслах танхимуудтай болж нийт 126 ажлын байр шинээр буй болов. Ордон хааш хаашаа 100 метр бөгөөд өндөр нь 18.7 метр, нийт 900-аад цонх, 568 хаалгатай /зөвхөн ажлын өрөөнүүдийн/ болсон юм. '''Хурлын их, бага танхимуудад хийсэн өөрчлөлт''' 1960-аад оны өргөтгөлөөр Ардын Их Хурлын танхимыг шинээр нэмж барьжээ. Энэ танхимын урт нь 28м /фойе орвол 48.0м/ өндөр нь 11.0м шат нь 8.25м болно. 1980-аад онд үндэсний мэргэжилтнүүдийн зураг төсөл Ардчилсан Германы мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Их танхимын засал чимэглэлийг өөрчлөн сайжруулж шинэлэг интерьртэй болгожээ. 800 хүний суудалтай тус танхимыг Хятадад үйлдвэрлэсэн хуучин суудлыг Унгар хийцийн шинэ суудлаар сольж тохижуулсан байна. Их танхимын дотор ханын шинэ өнгөлгөө, чимэглэлийн ихээхэн ажил хийгдсэн юм. Их танхимын тайзыг ердийн урлагийн тоглолтын зориулалттай байсныг зөвхөн хурлын үйл ажиллагаа явуулахад зохимжтой байхаар тохируулан өөрчилжээ. Танхимын дээврийн хөндийд болон тайзны дотоод хөндийд ЗХУ-ын КТЦ-40 маркийн агааржуулалтын төхөөрөмж тавьжээ. Мөн тайзны гэрэлтүүлгийн хүчийг нэмэгдүүлэн их танхимын тайзнаас гэрэлтэх чадварыг сайжруулан нэмэлт прожектор, карнизын гэрлүүдийг угсарснаар танхимын гэрэлтүүлэг шаардлагын хэмжээнд хүрчээ. Тухайн үед танхимд 5-85 салаа гоёмсог люстер 69 ширхэг, 2-3 салаа ханын чимэглэлийн гэрэлтүүлэг 74 ширхэгийг байрлуулжээ. Их танхимд зориулан Радио холбооны орчин үеийн тоног төхөөрөмж байрлуулж, дэлхийн 12 хэлээр шууд орчуулга хийх чадвартай болсон бөгөөд соронзон бичлэг хийх өрөө тасалгаатай болсон юм. Их танхим руу хоёр талаасаа ордог 8 хаалгыг Герман улсад үйлдвэрлэсэн мебель хаалгаар сольж, монгол үхрийн ширээр хийсэн арьсан сийлбэрээр урлаж, нийт шалыг Унгар улсад үйлдвэрлэсэн хивсэнцэрээр өнгөлжээ. Тайзны болон бусад модон сийлбэрийг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Л.Чуваамидын удирдлагаар үндэсний урчууд хийж, арьсан чимэглэлийг архитектор Г.Лувсандоржийн эх загвараар Герман улсад захиалан хийлгэжээ. Их танхимын фойенуудыг урьд өмнө байгаагүй сайхан уран зураг, туурган /гобелин буюу гар/ хивсээр чимэглэв. 30 метр урт туурган хивсийг Ардын зураач [[Балбарын Гомбосүрэн]], Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн [[Должинсүрэнгийн Цэрэнпил]], Төрийн ордноос Г.Шагдаржав нарын удирдлагаар хот хөдөөгийн 20 хивсчин 2 сар гаруй хугацаанд урлан нэхэж бүтээжээ. 1990-ээд оноос хуучин кино үзвэрийн /анх ордны барилга баригдахад уг зориулалтаар хийгдсэн/ танхимыг улсын их баяр, тэмдэглэлт үйл явдлын үед дайллагын зориулалтаар ашигладаг танхим болгон өөрчилжээ. Ордны танхимуудын гоёл чимэглэл, арын фонын түмэн наст хээ, сүлдийг гар урлалын үйлдвэрийн хамт олон хийж, угалз сийлбэртэй ширээнүүдийг сандлын хамт зураг урлал компанийн Д.Батдорж, Д.Наранжав, Н.Сандагсүрэн нарын урчууд урлан бүтээжээ. Төрийн ордны өрөө, хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог сайн чанарын хивсээр бүрсэн бөгөөд түүнд С.Бавуусүрэн /Төр Засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газрын орлогч дарга асан/ их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. '''Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим''' БНМАУ-ын Ардын зураач Б.Гомбосүрэн болон Монгол Улсын Ардын зураач, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уран сийлбэрч [[Лэгшидийн Чуваамэд]]<nowiki/>ийн загвар төслөөр чимэглэгдсэн Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим төрийн ордны гуравдугаар давхрын нүүрэн төв хэсэгт байдаг. Соёмбот танхимын гурван өрөөний чимэглэл нь урд хийгдэж байгаагүй таазанд урласан цэвэр сийлбэр гипс-ганч /их эрдэмтэн Ренчингийн нэрлэснээр алтан хөмөрлөг/ нь 114.6 м2 хээтэй. Соёмбот танхимын 3 өрөөний чимэглэл хоорондоо өөр өөр загвартай үндэсний хээ угалзны бэлгэдэл хэв шинжийг хадгалсан юм. Дунд өрөөний тасралтгүй үргэлжилсэн түмэн насан хээг соёмботой холбож бат бэхийг билэгдсэн бол, баруун өрөөний үргэлжилсэн хээ, төв үзэлтэй, зүүн ёслолын жижиг өрөөний сийлбэр ганч монгол үндэсний гэрийн хананы сүлжээг билэгдэн үндэсний хээ угалзыг холбон урласан анхны монгол “Ганч” урлаг гэж болно. Монгол “ганч”-ийг бүтээхийн тулд Л.Чуваамид өөрөө Узбек улсад Хорезмын Шахын /хаадын/ ордны шавар ваар керамик урлагийн алдарт уламжлалыг судалсан аж. Соёмбот танхимын чимэглэлийг гар урлалын үйлдвэр, Улаанбаатар хотын урчуудын эвлэлийн салбар, хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэр, Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрийн 40 гаруй урчууд хийж бүтээжээ. Тэдгээр урчууд энэхүү хамтын бүтээлээ 1979 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр дуусгаж Монгол Улсын Ардын Их Хуралд хүлээлгэн өгчээ. == Өөрчлөлт == === ТӨРИЙН ХҮНДЭТГЭЛИЙН САНДАЛ, ШИРЭЭ === [[Файл:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордон. 2005 он.|288x288px]] Төрийн ёслолын ширээг хоёр сандлын хамт урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Чуваамид зураг төслөөр 1990 онд бүтээжээ. 2.5 х 100 х 78 см-ын харьцаатай төрийн ёслолын ширээ нь дороос дээш бадрах усны долгион хээ, хос хоёр загас эргүүлэн ороож мөнх байх бэлгэдлээр 4 хөл, 8 загасан хээнээс дээш бадамлаж ургасан хээ, тасралтгүй үргэлжилсэн Монгол үндэсний хээн дунд бадамласан угалз, хээний гол төвд соёмбо буулгасан нь төрийн бэлгэдэл болжээ. Уул ширээний хээний дөрвөн зүг унжсан унжлага хэлбэр нь Монгол эх орны газар зүйн байршил, зургийн хэлбэрийг илэрийлжээ. Ширээний тавцан дээр шигтгэж хийсэн 2 өлзий шигтгээ нь тэгш үзэл өлзий бэлгэджээ. Хоёр сандал нь мөн адил цогц бэлгэдэл хээтэй ширээтэйгээ хорших ажээ. === ИХ ТАНХИМЫН ХУВЦАС ХҮЛЭЭЖ АВАХ ӨЛГҮҮРИЙН ХЭСЭГ === Их танхимын хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсгийг тус танхимын доод давхарт шинээр байгуулжээ. Уул ажлыг архитекторч Г.Лувсандоржийн зураг төслөөр хотын барилга трест, цахилгаан сантехник угсралтын нэгдсэн трест, ордны барилга засварын тасаг, зохион байгуулах анги хамтран гүйцэтгэжээ. Засвар шинэчлэлт хийхийн өмнө их танхимын доорхи хоосон зайд байсан барааны агуулахуудыг зайлуулах, цахилгаан кабель холбооны утсыг шилжүүлэх, дулааны шугамыг шилжүүлэн өөрчлөх, дренажийн шугамыг муу усны шугамтай холбосон байдлыг өөрчилж, хөрсний тунасан усыг хүлээн авах хийн насосын тусламжтайгаар усыг гадагш хаях зэргээр төхөөрөмжилжээ. Зөвхөн энд байсан элдэв төрлийн бараа эд хогшлыг зөөхөд ачааны 40 машин хэрэглэгдэж байсан байна. Дээрх байгууллагууд нь их танхимын үүдний доод хэсэгт 1000 хүний хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсэг, 22 суудалтай эрэгтэй, эмэгтэй сан узель, 4м урт, 4м өндөр ханын толь, тус бүр 60 суудалтай хурлын 2 танхимыг шинээр буй болгожээ. === Их танхимын доод хэсэг === Энэ үеийн төрийн ордон нийтдээ 35804 м2 талбайтай, нийт давхруудын багтаамжийг нэгтгэвэл 134.223.69 м2 болох юм. Албан ажлын өрөөнүүд 13075.7 м2 танхимууд 2195 м2, Төрийн ордон 491 ажлын өрөө тасалгаатай, 536 хаалга, 932 цонхтой, 6678.2 ам метр, дээврийн хөвөө эмжээр 509.6 м2 бөгөөд сантехникийн /халаалт, салхивч, цэвэр бохир усны/ шугам сүлжээний нийт урт нь 30 км шахам юм. Тус ордны ажлын өрөө танхимуудыг ордны барилга засварын ангиас ээлж тогтоон засварладаг. Ийм байдлаар нэг өрөө 6-7 жилийн дараа дахин засварт ордог байв. Эл ордонд 100 хүний суудалтай зоогийн газар болон номын сан, уншлагын газар, хэвлэх үйлдвэр, спорт чийрэгжүүлэлтийн танхим, худалдааны цэгүүд, угаалга, хими цэвэрлэгээ, оёдолчин, үсчин, цайны газар, цэцгийн хүлэмж, эмийн сан, банкны тооцооны төв, холбооны салбар зэрэг үйлчилгээний зориулалттай 40 гаруй өрөө тасалгаатай. Төрийн ордонд монгол хүний ур ухаанаар буй болсон ховор нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Төрийн ордонд ахмад болон залуу уран бүтээлчдийн 100 шахам уран зураг, 10 гаруй уран баримал, бас сийлбэр, туурган хивс, торго арьсан урлагийн бүтээлүүд тавигджээ. Эдгээрийн дотор эзэн Чингис хааны гантиг чулуун цээж баримал, есөн хөлт цагаан туг орчны 87 ам метр талбай тойрсон чимэглэл, хүннүгийн үеийн хээ бүхий ширмэл ширдэг, Ардын зураач Н.Чүлтэмийн “Талын айл”, О.Цэвэгжавын “Гүүн зэл дээр”, М.Цэмбэлдоржийн “Отгон тэнгэр” , Б.Гомбосүрэн, Д.Цэрэнпил нарын бүтээсэн “Эх орон” сэдэвт 20 м туурган хивс, түүх уламжлалын сэдэвт монгол зураг зэрэг гайхамшигт бүтээлүүд олон бий. УИХ-ын хуралдааны танхим дахь УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын үндэсний уран гоё сийлбэртэй сэнтий /суудал/, төр засгийн тэргүүн нарт гадаадын байгууллага, хүмүүсээс бэлэглэсэн зүйлийн 70 гаруй үзмэр бүхий үзэсгэлэн байдаг. Төрийн ордны өрөө хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог чанарын хивсээр бүрсэн ажээ. 1980-аад оноос хойш Төрийн ордны гадна талын бүх довжоо, залгаа хэсэг, бунхант индрийн арын талбай, мөн индрийн хоёр талын түшиг хана, машин орж гарахад зориулагдсан пандус, ордны эргэн тойрон боржин талбай, зүлэг цэцэг, гэрэлтүүлэг зэргийг байнга засаж сайжруулсаар байв. Зам талбайн өнгөлгөөг саарал чулуугаар, зүлэг талбайн хашлагыг ногоон боржин чулуугаар сольж талбай руу харсан хэсэгт алхан хээ тавьжээ. Бунхант индрийн нүүрний талбайн чулууг бүхэлд нь хөх чулуу болгожээ. Барилгын эргэн тойрон хүрээлсэн хэсгийг Хархорины хар саарал чулуугаар сольж гялгар өнгөтэй болгосон юм. Ордны өмнө талын 2 пандусны хашлагыг Хархорины хөх саарал чулуугаар цэцгийн савнуудыг авдрантын ногоон чулуугаар зарим савнуудыг гантигаар хийв. Ордны гадна талын бүх хаалгуудыг сийлбэртэй царс модон хаалгууд болгосон бөгөөд ордны гадна талд шөнийн гэрэлтүүлэг ханын гэрлэн чимэглэлийг нэмэгдүүлжээ. === ТӨРИЙН ЁСЛОЛ ХҮНДЭТГЭЛИЙН ШИНЭ ЦОГЦОЛБОР === 2001 онд Монгол Улсын 2 дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] Их Эзэн [[Чингис хаан|Чингис хааны]] мэндэлсний 840 жилийн ой, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар төрт ёсны их баяр болгон тэмдэглэх тухай зарлиг гаргажээ. Энэхүү зарлигийн дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 112 дугаар тогтоолоор ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үндэсний хороог Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаяраар]] толгойлуулан байгуулжээ. Зохион байгуулах үндэсний хорооны төлөвлөгөөний хүрээнд “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө” цогцолбор шинээр байгуулах, “Монгол төрийн тамга” хөшөө босгох шийдвэр гаргаж, “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө”-г Монгол төрийн ордны нэгэн цогцолбор болгон төрийн ордны урд талд залгаж байрлуулахаар төлөвлөжээ. Үүгээр 1991 онд гаргасан зураг төслийг бүхэлд нь өөрчилжээ. [[Файл:Mongolia Parliament Building.JPG|thumb|Төрийн ордон засварын үер. 2006 оны 11-р сар.]] Хөшөө баримлын эх загварыг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Болд зохиож, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооны уран бүтээлчдийн хамт урлан бүтээжээ. Цогцолборын нүүр хэсэгт Их Эзэн Чингис хаан түүний үйл хэргийг дүрслэн харуулахдаа Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Их Эзэн Чингис хааны хөшөөг цогцолборын төв хэсэгт, Өгөдэй хааны хөшөөг баруун хэсэгт, Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай хааны хөшөөг зүүн хэсэгт байрлуулж, Монголын их хаадыг төлөөлсөн цогцолбор хөшөө болгон бүтээжээ. Их Эзэн Чингис хааныг төв суудалтайгаар, гар болоод хөлийг уужим тавиун, эгэл даруухан боловч ухаалаг, ихэмсэг дүртэйгээр тэнгэрлэг Эзэн хаан бэлгэдлээр үүлэн хээ, монгол угалз хээ бүхий бүс агссан байдалтай, хүч чадлын илэрхийлэл болсон барын арьс, торго дурдан тэргүүтнийг тохсон, монголчуудын өнө эртнээс хэрэглэж байсан суудалд заларч байгаа байдлаар дүрсэлсэн. ==== Дизайн ==== Энэхүү цогцолборт байгуулагдсан дахин давтагдашгүй онцгой байгууламж бол Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө гэр юм. Хүндэтгэлийн өргөө гэрийн загварыг монголчуудын төрт ёсны уламжлал, түүхэн замнал, түүний бэлгэдэл, орон зай, интерьерийн оновчтой шийдлийг харгалзан зохиожээ. Уг өргөө гэрийн эх загварыг Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Төртогтох зохиож, архитекторч, интерьер дизайнер, түүх угсаатны зүйн зөвлөх, уран бүтээлчдийн хамтарсан баг зураг төслийг нь гаргасан байна.[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Төрийн ордон.]] Энэхүү хүндэтгэлийн их танхимд Гадаад орны төр, засгийн тэргүүн нар болон дипломат зочид төлөөлөгчид Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт бараалхах ёслол, Монгол Улсад суух гадаад орнуудын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих ёслол, Монгол улсын Ерөнхийлөгч ард түмэндээ хандан айлтгал хийх, Төрийн дээд шагнал, одон медаль, цол хэргэм, зэрэг дэв соёрхон хүртээх ёслол, Цагаан сарын шинийн нэгэнд төр, засгийн удирдлагууд Есөн хөлт их цагаан сүлд тугандаа хүндэтгэл үзүүлэх ёслол, Гадаадын зочид, гийчид, жуулчид хүндэтгэл үзүүлэх, Онцгой тэмдэглэлт үед 16 насанд хүрч байгаа залууст иргэний үнэмлэх гардуулах, их, дээд, ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчид төрдөө хүндэтгэл үзүүлэх, Төрийн хан хуур цэнгүүлэх, Төрийн сүлд Их Цагаан тугийг залах, үдэх ёслол болон бусад арга хэмжээ зохиогдож байна. Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимын хоёр талд хэлэлцээний өрөөнүүд байрладаг. == Бүрэлдэхүүн хэсэг == [[Файл:Pomnik Czyngis-chana na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|thumb|Их Эзэн Чингис хааны хөшөө.]] === Хөшөө === Их эзэн чингис хааны хөшөөний сууринд Монгол газар нутагт оршин тогтнож байсан гүрнүүдийг бэлгэдэн Хүннү гүрний үеийн хээ угалз, дүрслэл оруулж, гантиг чулуугаар цоолборлосон. Өгөдэй, Хубилай хаадын хөшөөг монголчуудын өнө эртнээс хүч чадал, бат бөхийн бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн барсыг дүрсэлсэн гантиг чулуугаар цоолборлосон суудалд бат суусан байдлаар тухайн үед хэрэглэж байсан хувцас, хэрэглэл, бүс тэргүүтэнтэй дүрслэн урласан. Өгөдэй хааныг бодлогоширсон боловч ихэд ирэмгий, өөртөө итгэлтэй байдалтайгаар, Хубилай хааныг эрдэм ном, гүн ухааныг эрхэмлэгч цэцэн хаан байсаныг илэрхийлэх зорилгоор тухайн үед хэрэглэж байсан зарлиг, албан захидлын хэмжээс бүхий бичиг барьсан бүхий бичиг барьсан байдалтайгаар дүрсэлжээ.Мөн дэлхийд нэрээ дуурсгасан монголын морьт дайчдын дурсгалд зориулан Их Эзэн Чингис хааны хөшөөний зүүн өмнө талд Их Монгол улсын зүүн түмний захирагч Го ван Мухулай баруун талд нь баруун түмний захирагч хүлэг Боорчи нарын морьт хөшөөг байрлуулжээ.Баганат галерейн баруун хэсэгт “Монгол угсаатны төр улсууд”, зүүн хэсэгт “Их Монгол Улс-эзэн гүрэн” хэмээх шилэн зургийг бүтээсэн. Шилэн зургийн зохиогч зураач Н.Амгаланбаяр, үйлдвэрлэгч Д.Гантулга захиралтай “Шилэн хийц” ХХК гүйцэтгэжээ. Эдгээр зургууд нь тус бүр 18.2*7.2 м хэмжээтэй бөгөөд шилэн урлагийн орчин үеийн технологиор бүтээсэн. Ийм том хэмжээний шилэн зураг дэлхийд ч ховор ажээ.[[Файл:Kompania honorowa na schodach parlamentu podczas święta Naadam w Ułan Bator 03.JPG|thumb|[[Хүндэт харуул|Монгол Улсын Төрийн хүндэт харуул]] Төрийн ордоны хойморт есөн хөлт цагаан тугийг цэнгүүлж буй агшин.]]Цогцолборын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөөний хэсэг болно. Уг өргөөний нэгдүгээр давхарт вестибюль, хоёрдугаар давхарт үзэсгэлэн гаргах баганат фойе, гуравдугаар давхарт Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн их танхим байрлах ба Түмэн насан хээ бүхий гол хананы өмнө Монгол төрийн Есөн хөлт Их цагаан сүлд тугийг хүндэтгэлтэйгээр байрлуулжээ. === Хоймор === Гэрийн хойморт Их эзэн Чингис хааны шүтээн зургийг байрлуулан зандан мод, эрдэнийн чулууг хослуулан сийлж, урлан бүтээсэн гол шүтээний хэсэг байна. Гол шүтээний зүүн, баруун талд монгол түмний шүтээн болсон Нууц товчоо, Үндсэн хуулийн эхийг байрлуулсан. Түүний өмнө төрийн тэргүүн нарын уулзалтын ширээ, төрийн алтан соёмбот сэнтий суудал тэргүүтнийг хаш эрдэнийн чулуугаар урлаж, алт, мөнгө, хатуу модоор чимэглэжээ. [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj in 2013.jpg|thumb|Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] Япон Улсын Ерөнхий сайд Шинзо Абэг төрийн хүндэтгэлийн өргөө гэрт хүлээн авч буй нь. 2013 он.]] === Хүндэтгэлийн өргөө гэр === Төв хэсэгт гал голомтын өр, бэлгэдлийн хээ угалзаар чимэглэгдсэн тэг дөрвөлжин тавцан суурин дээр төрийн ган тулгыг байрлуулж, тулганы ар талд хаш эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, бусад үнэт материалаар чимэглэж хийсэн өр буюу түсэргэ байна. Өргөөний баруун, зүүн жигүүрт тус тус зочин гийчин тухлан суух зандан мод, алт мөнгөөр чимэглэсэн сэнтийт суудал байрлана. === Тооно, дээвэр ба тойруулга === Тус өргөөнд саатан морилогчдын харааны төвд илхэн тусах тэнгэр язгууртны удамт төрийн есөн их билгээр дүрслэн алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимэглэн, үнэт модоор урлан бүтээсэн тооно харагдаж, түүний голд байрлах алтан чимэглэл бүхий болор чулуун хийц, хэлбэр төгс төгөлдөр гэрэлтүүлэг болон тоононоос салбарлах эрдэнийн хээ угалз бүхий унь, монгол уран барилга гэрийн хийц хэлбэрийг тодотгосон учир төгс хээгээр чимэглэгдсэн дөрвөн халз, түүнийг дагасан найман чимэглэлийн дүрсүүд хана руу бууж, ханын дээд толгойд эртний монголчуудын билгэдэл шонхор шувуу бусад хүчирхэг амьтан араатан болон бусад сийлбэрийг алтдаж өнгөлсөн байх ба түүний доод хэсэгт цагаан мөнгөөр зурвас үүлэн хээг цутгаж хөөж бүтээсэн байна. Гэрийн нийт тойрог ханыг хатуу хүрэн зандан модоор мөнхийн бэлгэдэл түмэн насан хээг битүү сийлж урласан нь монгол төр түмэн үүрд мөнх цэцэглэн бадрахын билэг тэмдэг болгосон байна. === Үүд === Энэхүү өргөө гэрийн үүдэн хэсэгт төрийн соёмбот эрдэнийн чулуун чимэглэлт хоёр хавтас бүхий эрдэнийн чулуун чимэглэлтэй эрдэнэ цогцлуулан бүтээсэн хаалга нь монголчуудын гайхамшигт хүндэтгэлийг илэрхийлнэ. Түүний доод хэсгээр үргэлжлэх хормойн хэсгийг бат бөх суурь, газар, ус тэргүүтнийг бэлгэдсэн байгалийн дүрслэлт хээ угалзаар төгсгөж хатуу зөөлөн хоёр төрлийн материалыг холбож өгсөн. Зочид гийчдийн өлмий дор орших утга учир бүхий угалз хээгээр чимэгдэгдсэн уламжлалт зөөлөн тансаг ширмэл ширдэг буйг харж, дээш дахин харваас алтан хөмрөгт халз, унийн завсраар дорнын тансаг торгомсог бүс харагдаж байгаа нь бүхэлдээ л хатуу зөөлөн зохилдсон эрхэм тансаг монгол ордны шинжийг агуулсан байна. === Монгол Улсын Ерөнхий сайд нарын хөрөг === Төрийн ордонд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар 1918 оноос эхлэн ажилласан хүмүүсийн хөргүүдийг байрлуулсан байдаг. Урлаг судлаач О.Сосорын тодорхойлсноор зарим хөргийн тухай дурьдвал:<ref>{{Cite web |date=2016-08-01 |title=Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор |url=https://www.parliament.mn/nn/13230/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ч.Өлзийхутагийн зурсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хөргийг зөөлөн дулаан өнгөнд захируулан үндэсний ёс заншлыг дээдлэн хүндэлдэг хүн байсныг, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] хөргийг үйл ажилтай холбон маш их хөдөлмөрч хүн байсныг харуулжээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн багш Ч.Хүрэлбаатарын зурсан [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нарын хөргийг сонгодог аргаар нүүрэн дээр нь гэрэл өгөх аргыг ашигласан тухайн хүмүүсийн мөн чанар, зан чанарыг илрүүлэх боломж олгожээ. * Монгол Улсын төрийн шагналт ардын зураач Г.Одонгийн зурсан [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]], [[Думаагийн Содном|Д.Содном]] нарын хөрөгт тухайн дүрүүдийн гадаад төрхийг сонгодог, сүрлэг “Хэллэгээр” чадварлаг бүтээн харуулжээ. * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ц.Энхжингийн зурсан [[Анандын Амар|А.Амарын]] хөрөг нь тухайн хүний оюуны их чадавхи, өндөр соёл, ёс суртахууныг тод харуулж чадсан ажээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн уран зургийн багш Н.Орхоны зурсан [[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]], [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]] нарын хөргийг сонгодог арга барилаар зурсан ба тэдний дотоод ертөнцийг нээн харуулах зорилгодоо хүрсэн ажээ. * Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Р.Дуйнхоржавын зурсан [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] нарын хөргийг сонгодог аргаар зурсан ба өнгийн тавилт, бичлэг зэргээрээ чадварлаг болсон байна. * Монголын Улсын төрийн соёрхолт ардын зураач Н.Чүлтэмийн зурсан [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазарын]] хөргийг бүтэн биеэр нь ёслолын хөрөг бүтээх аргаар зурснаар тухайн үеийн төрийн түшээ хүний байр байдал, өмсгөл зүүлт, намба байдлыг бүрэн дүүрэн харуулан улмаар түүхийн болоод угсаа судлалын өндөр ач холбогдолтой бүтээл болсон ажээ. * Хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндоржийн]] хөргийг олны танил болсон цагаан малгайтай нь зурсан нь тухайн хүний зан байдлыг гаргахад түлхэц болсон ба түүний харцаар алсын бодолтой няхуур хүн байсныг үзүүлж чаджээ. * “Зураг урлан” компанийн зураач Ц.Наранжавын зурсан Монгол Улсын анхны ерөнхий [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайд ноён хан Т.Намнансүрэнгийн]] хөргийг тухайн үеийн төрийн түшээ хүний намба байдал, өмсгөл зүүлтийг түүхийн болон угсаатны судлалын үүднээс бодолцон бүтээсэн ажээ. == Галерей == <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Файл:Orkiestra mongolskiej armii na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkiestra_mongolskiej_armii_na_placu_Suche_Batora_w_U%C5%82an_Bator_02.JPG|Төрийн ордны өмнө нь Файл:Mongolia - Genghis Khan (49310024376).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolia_-_Genghis_Khan_(49310024376).jpg|Чингис хааны хөшөө Файл:Mongolian Government Palace and Tamgha statue.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Government_Palace_and_Tamgha_statue.jpg|Төрийн ордны үүд ба [[Төрийн тамганы хөшөө]] Файл:Oulan Bator, Le parlement.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oulan_Bator,_Le_parlement.jpg|Төрийн ордныг алсаас Файл:Mongolian Parliament 7.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Parliament_7.JPG|Төрийн ордон дотор Файл:Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Main_conference_room_of_the_Mongolian_State_Great_Khural.jpg|[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим Файл:Meeting Hall 2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Meeting_Hall_2.JPG|[[Дамдины Сүхбаатар|Д]][[Дамдины Сүхбаатар|.Сүхбаатар]] хуралдааны танхим Файл:2018-08-11 155233 Ulaanbaatar Parliament anagoria.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2018-08-11_155233_Ulaanbaatar_Parliament_anagoria.jpg|Төрийн ордны өргөн зураг </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламентын ордон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] 6o4ho4caw42ktuke84vz9no2oz16s7r 868239 868238 2026-09-02T17:12:44Z Egzs 88168 868239 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс барилга | name = Төрийн ордон | native_name = {{MongolUnicode|ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠨ}} | former_names = | image = Government Palace, Ulaanbaator.jpg | caption = Төрийн ордон. 2023 он. | architectural_style = Неоклассицик | location = [[Улаанбаатар]], Монгол | current_tenants = [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]<br />[[Улсын Их Хурал]] | coordinates = {{coord|47|55|15|N|106|55|02|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = 1947 оны 4-р сар | completion_date = {{start date and age|1951}} | inauguration_date = | height = {{cvt|18.7|m|ft}} | floor_count = 4 | floor_area = {{cvt|37,212|m2|sqft}} | main_contractor = | renovation_date = 1958–1961, 1979–1981, 2005–2006 | architect = [[Буджавын Чимэд]] }} Төрийн ордны тухай хуулинд заахдаа '''Төрийн ордон''' бол [[Монгол Улс]]ын төрийн дээд байгууллагууд байнга байрлаж үйл ажиллагаа явуулж байдаг Монголын архитектор, хот байгуулалт, үндэсний түүх соёл, уламжлал, дизайн урлагийн нэгдмэл зохицлыг илэрхийлсэн төрт ёсны хүндэтгэлийн обьект бөгөөд монгол хүний ур ухаан шингэсэн архитектор урлагийн бүтээл мөн гэсэн байдаг ажээ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2017-01-10 |title=Төрийн ордны танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/nn/13468/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> Сурвалж бичгүүд, археологийн олдворт мэдээлснээр Төрийн ордны үйлчилгээ хэлбэр, агуулгын хувьд асар их баян уламжлалтай болох нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] Хаант төрийн “Түмэн-Амгалан” орд өргөө, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын]] төрийн ордон болон түүний үйлчилгээний түүхээс тод томруун харагддаг. Хааны ордон нь тухайн улс орны уран барилга, соёлын хөгжлийн түвшинг илтгэдэг байна.<ref name=":0" /> == Түүх == === '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн ордон''' === 1921-1924 онд ардын төрөөс хэрэгжүүлсэн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн гол арга хэмжээ бол 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын эхний ололтыг бэхжүүлж, Богд хаант төрийн хууль тогтоомж хэв хэмжээг бүрмөсөн халж Монголд үндсэн хуульт Бүгд Найрамдах байгуулал тогтоох явдал байжээ.<ref name=":0" /> 1924 оны 11 дүгээр сарын 08-ны өдөр Улсын анхдугаар Их Хурал Нийслэл Хүрээнээ нээгджээ. Их Хуралд олон аймаг, хошуу, шавийг төлөөлсөн 77 төлөөлөгч оролцжээ. Их хурал ардын Засгийн газрын тайлан, яамд болон аймаг, шавь тусгай хошуудын илтгэлийг сонсож Ардын Засгийн эхний 3 жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг сайшааж уг асуудлаар тусгай тогтоол гаргасан байна. Улсын анхдугаар Их хурлаар БНМАУ-ын анхдугаар үндсэн хуулийг баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхнээ анх удаа хаант ёсыг халж үндэсний ардчилсан өөрчлөлт, эрх зүйн чухал зарчмууд, улс төрийн цоо шинэ тогтолцоог хуульчлан баталгаажуулж туурга тусгаар төр улсаа “Бүрэн эрхт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс” гэж дэлхий дахинд тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болжээ. Анхдугаар их хурал Үндсэн хуулиа баримтлан Улсын бага хурлыг 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгожээ. Бага хурлын бүрэлдэхүүний 23 нь ард, 6 нь тайж гаралтай, нэг нь лам хүн байжээ. Их хурлын дараа бага хурал хуралдаж малчин ард гаралтай 5 хүнийг тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан Улсын бага хурлын даргаар Пэлжидийн Гэндэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар Балингийн Цэрэндоржийг баталжээ. Их хурал Нийслэл хотын нэрийн тухай асуудлыг нилээд маргаантай хэлэлцжээ. Зарим төлөөлөгч “Монгол Ардын Намын Бээжин” гэх санал тавихад Б.Цэрэндорж нар Бээжин гэдэг нь Хятад үг тул Улаанбаатар хэмээн нэрлэе гэснээр Их Хурал БНМАУ-ын нийслэл – Улаанбаатар хот гэж баталсан ажээ. [[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|thumb|Монгол Улсын анхдугаар Их хурал хуралдсан байр, 1924]] Шинэ үндсэн хуулийнхаа дагуу үйл ажиллагаагаа эхэлсэн БНМАУ-ын Төр засгийн дээд байгууллага Улсын бага хурал, Засгийн газар нь 1950-иад оны эхэн хүртэл Нэгдсэн ордонтой болоогүй янз бүрийн байруудад байрлаж байснаас түүний үйлчилгээ нь нэгдсэн системд орж чадаагүй байв. Их бага хурал, Төрийн ёслол зэрэг төр, засгийн төвлөрсөн томоохон арга хэмжээ нь 1926 онд байгуулсан Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнд явагддаг байв. “Ардын цэнгэлдэх” хүрээлэнгийн архитектур бол Монгол үндэсний уран барилгын уламжлалтай нягт холбоотой гэр хэлбэрийн барилга байв. Түүнийг Улаанбаатар хотын төв дунд одоогийн Сүхбаатарын талбайн хойд талд барьсан байв. Хүрээлэнгийн барилгын орой нь асар том бөмбөгөр хэлбэртэй бөгөөд түүнийг банзаар дээвэрлэж, төмөрлөсөн байжээ. Барилгын дотор тал нь баганагүй, уудам зайтай, хажуу талдаа амралтын тасалгаа, зоогийн газрын залгаа барилгатай байв. Бөмбөгөр танхимын захаар лоожтой, хойт талдаа тайзтай байжээ. 1930 онд зүүн сэлбийн баруун эрэг дээр барьсан Засгийн газрын хоёр давхар байшин нь тухайн цагтаа Монголын нийслэл хотын хамгийн томоохон барилга нь байв.Гэвч хот байгуулалтын үүднээс төр, засгийн нэгдсэн ордонг шинээр байгуулах шаардлага тавигдаж байв. Үүнээс БНМАУ-ын төрийн ордон бариулах асуудлыг нийслэл Улаанбаатар хот байгуулалтын нэгэн хэсэг болгон 1930 оны сүүлчээс сэдэн 1947 онд барилгын ажлыг эхлүүлэн 1951 онд бүрэн ашиглалтанд өгчээ. БНМАУ-ын Төрийн ордон тухайн цагтаа Нийслэл Улаанбаатар хот барилга архитектурын хувьд хосгүй сүрлэг чимэг болсон төдийгүй төр, засгийн дээд байгууллага түүний ажлын үйлчилгээний албад байрладаг Монгол түмний шүтээн болсон, европ болон дорно дахины барилга архитектурын шийдлийг хосолсон томоохон цогцолбор болжээ. Ахмадуудын дурсамжаас үзэхэд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] /тэр үеийн БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд/ төр, засгийн удирдлага зөвлөх, мэргэжилтнүүдээ дагуулан хотын төвд ирж тэднээс Москвагийн Улаан талбай, Парисийн талбайн /Францын/ хэмжээг асууж лавлаад өнөөгийн Сүхбаатарын талбайг алхаа метрээр явган явж хэмжиж байсан гэдэг. Энэ тухай Чойбалсангийн нэгдүгээр орлогч агсан [[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] гуай 1998 онд хуучилсан байдаг. Төрийн ордны зураг төслийг зохиохдоо хот байгуулалтын тухай гадаад орны болон Монголын хаадын /Өгөдэй хааны Түмэн Амгалан ордон/ зэрэг уламжлалт аргыг харгалзсан ажээ. Энэхүү зураг төслөөр төв талбайн хойморыг төрийн ордноор эзлүүлэн, түүнийг тойрсон баруун, зүүн, алсын урд талын барилгуудын хаалгыг төрийн ордон руугаа харуулан барихаар тогтоожээ. '''БНМАУ-ын төрийн ордны барилга байгууламж, өөрчлөлт шинэчлэлт''' Төрийн шинэ ордон ашиглалтад орохоос өмнө БНМАУ-ын Засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв. Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын ерөнхий сайд маршал Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын бага хурлын дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] нар энд ажиллаж байв. Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай сэлбийн голын эрэгт байлаа. Ийм үед төрийн шинэ ордонг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ-аас тусламж гуйх болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай: “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж Чойбалсанд хэлсэн юм. Чойбалсан түүнийг маш зүйтэй гэж дэмжээд намайг Москвад явуулсан юм. Би Москвад очоод К.Е.Воршиловтай уулзаж Монголын Засгийн газрыг ордонтой болгох санаатай байна. Намайг Чойбалсан явууллаа гэхэд Воршилов намайг их уриалгахан хүлээж аваад бэлэн зураг үзүүлж энэ зургаар ордноо бариулвал зүгээр юм биш үү гэсэн. Би тиймээ зүгээр юм байна гэж хэлээд уг зургийг авчирч Чойбалсанд танилцуулсан. Засгийн газрын ордон бариулах комисс томилж комиссын даргаар намайг тавьсан юм” гэв. ЗХУ-аас авчирсан төрийн захиргааны барилгын бэлэн зургийг Засгийн газрын комисс нягтлан үзээд Монголын нөхцөл байдал, уламжлалд тохируулан зарим өөрчлөлт хийлгэжээ. Үүнд Монгол инженер Б.Мотоо, уран барималчин Чоймбол нар их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэд барилгын хаалга, эмжээр, багана зэрэгт Монгол хэлбэр маяг оруулжээ. Ордны барилгын суурийн ажил 1947 оны 4 дүгээр сард эхэлжээ. Уул барилгын ажлыг ордны барилгын дарга Лэгцэгийн Гончиг /ахлах дэслэгч/ Улсын барилгын Хэрэг эрхлэх ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч хурандаа Д.Гончиг, мөн газрын орлогч Д.Жанцансамбуу, Улсын төлөвлөгөөний комиссын барилгын хэлтсийн дарга Ж.Агваанлувсан, зөвлөлтийн мэргэжилтэн Порпинов нар барилгын ажил эхлэхээс ашиглалтад ортол хариуцан гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын баруун хэсгийн суурийн ажлыг японы олзлогдсон 300 цэрэг гүйцэтгэж 1947 оны 10 дугаар сард нутаг буцжээ. Дараа нь засан хүмүүжүүлэх газраас 4000 хоригдлыг гэрээгээр, иргэдээс 400 ажилчдыг хөлсөөр авч ажиллуулж 1948 оны өвөл суурийн ажлыг дуусгажээ. Гэтэл 1949 оны зун тааз нь тавигдаж дууссан барилгын модон хэсгүүд нь шатаж зөвхөн төмөр, туйпуу хэсгүүд нь үлдсэн байна. Энэ тухай уг барилгыг хариуцан бариулж байсан ахмад барилгачид Д.Жанцансамбуу гуай дурсан ярихдаа: “Д.Гончиг /сүүлд барилгын яамны сайд болсон/ бид хоёр барилгын нурсан хэсэг дээр гараад бууж чадахгүй дүүжингээр бууж байлаа. Барьсан хэсэг шатсаны дараа барилгачдыг жигдрүүлж дотоодын 300, гадаадын 500 хоригдол /орос, хятад, япон/ хөлсний ажилчин 400, бүгд 1200 хүн ажиллаж ордны барилгын ажлыг дуусгасан юм” гэв. Барилгын ажилчид голдуу мэргэжлийн хүмүүс байсан бөгөөд сантехникийн мэргэжилтнээр ЗХУ-ын Федренко, цахилгааны мэргэжилтнээр мөн ЗХУ-ын Чембелюк түүнийг дагалдаж Даржаагийн Чойдог /сүүлд гавъяат барилгачин болсон/ нар ажиллажээ. Уран барималчин Чоймбол ордны барилгын зураг баримал чимэглэлийг хийж хожим нь төрийн шагнал хүртсэн. Ордны барилгын тоосгыг Улаанхуаран, Ганц худгийн задгай тоосгоны үйлдвэрээс, шохойг Цагаан булгаас, суурийн чулууг Туул голын урд талын араас авч бэлтгэжээ. “Ордны чулуун суурь нь 4 метр зузаан тавигдсан тул ордныг долоон давхар өндөрлөх даацтай, хөрсний усгүй, lҮ зэргийн хайрган хөрстэй” гэж ахмад барилгачин Д.Жанцансамбуу, Ж.Агваанлувсан нар тодорхойлж байв. Ордны барилгын шил, төмөр, будаг материалыг ЗХУ-аас Цагаан эргээр /одоогийн Сүхбаатар хот/ дамжуулан авч байжээ. Төрийн ордны шинэ барилга 4 жилд баригдан 1951 онд дуусч ашиглалтад оржээ. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 130 дугаар тогтоолоор томилогдсон комисс 1951 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын ордныг ашиглалтад хүлээж авсан актанд гарын үсэг зуржээ. Засгийн газрын ордны шинэ барилгад 1951 ондоо багтаж Улсын бага хурал, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, зохион зааварлах хэлтэс, хянан шалгах газар, Намын төв хороо, Үнэн сонины газар, Улсын төлөвлөгөөний комисс, Шүүх яам, Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар, Зохиолчдын эвлэлийн хороо шинээр нүүн байрлажээ. Ордны шинэ байрны 3 дугаар давхрын нүүрний гол хэсэг одоогийн Соёмбот танхимын хэсэгт Х.Чойбалсан /Ерөнхий сайд/ мөн давхрын зүүн урд талд Ю.Цэдэнбал /МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/ ордны 2 дугаар давхрын зүүн урд хэсэгт Г.Бумцэнд /улсын бага хурлын дарга/ мөн давхрын баруун урд талд Ч.Сүрэнжав /Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд/ нар байрлажээ. Засгийн газрын ордны урд талын голын хаалгаар ордонд ажиллагсад, ар талын хаалгаар удирдлагууд нэвтэрдэг, тэдний машиныг ордны дотоод аркаар оруулж тавьдаг байжээ. === Төрийн ордны Бунхант индэр === {{Further|Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м , оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, Зөвлөлт Холбоот Улсаас мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. Москва хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий- Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнг]]<nowiki/>ийн удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал, партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич Н.Жагварал, дэслэгч генерал С.Батаа нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|285x285px|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. '''Төрийн ордны анхны өргөтгөл (1958–1961)''' Төрийн ордон ашиглалтад орсноос хойш 10-аад жилд төр, засгийн олон талтай үйл ажиллагаа, түүний төв аппаратын бүтцэд өөрчлөлт удаа дараа гарсантай уялдан орчин үеийн шаардлагад тохируулан ордны барилгыг томсгон шинэчлэх болжээ. Ордны барилгад өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол 1957 онд гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газар БНБАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр ордны барилгын өргөтгөлийн зураг төслийг Болгарын архитектор Аксина, Петров, конструктур Геригоров нар оролцон хийж барилга барих ажилд инженер Когоо ажилласан байна. Өргөтгөлийн цахилгаан гэрэлтүүлгийн ажлыг Чехословакийн мэргэжилтнүүд, телефон холбоог ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, радио холбоог БНХАУ-ын мэргжилтнүүд, хөшиг болон ханын чимэглэлийг БНАГерманы мэргэжилтнүүд, нийт засал, шавардлага будгийн ажлыг хятадын мэргэжилтнүүд гүйцэтгэжээ. Энэ үед хятад ажилчдын хэрэг эрхлэх газар гэж байсан бөгөөд тэдний ажилчид нь манай цэргийн барилгачидтай хамтран ажиллаж байжээ. Ордны барилгын анхны өргөтгөлд эхнээс аваад дуустал хурандаа Д.Бямбаа даргатай барилгын цэргийн нэгдүгээр батальон гурван роттой 1000 орчим цэрэгтэй ажилласан байна. Ордны барилгын өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Бадарч, түүний орлогчоор Засгийн газрын Үйлчилгээ, аж ахуйг эрхлэх газрын дарга Б.Гончигсүрэн, байнгын хариуцагчаар ордны зохион байгуулах ангийн дарга Д.Дондов нар ажиллаж байжээ. Мөн телефон холбооны монтажийг Д.Готов /сайд асан/, Ц.Дэлгэр-Очир, цахилгаан монтажийг Д.Бадарч, сантехникийн монтажийг инженер М.Даш нар гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын гүйцэтгэгчээр батальоны дарга хурандаа Д.Бямбаа, батальоны ерөнхий инженер дэд хурандаа А.Дорж, хангалтын орлогчоор И.Чулуун, улс төрийн орлогч С.Дамба нар ажиллаж байв. Барилгын модон материалыг Түнхэл, Зүүнхараагаас, тоосгыг Улаанбаатарын тоосгоны заводаас, шохойг Шохойнбулагаас, будаг, төмөр, шилэн материал, хивс, их танхимын сандлыг хятадаас, тусгай өрөөнүүдийн царсан ширээ сандлыг Румын улсаас тус тус авчээ. Ордны барилгын өргөтгөлийн суурийн гүнийг ордны барилгын урьд баригдсан хэсгийн гүнтэй адил 4 метр бөгөөд, ялгаатай нь урьдах суурийг Богд уулын арын том хавтгай чулуугаар хийсэн бол нэмэгдсэн суурийг бетон цутгаж хийжээ. Барилгын анхны өргөтгөлийн ажлыг 1958 онд түр барилгаар эхэлж 1959 онд жигдрэн 1961 оны зун ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн өмнө дуусгажээ. [[Файл:Sukhbaatar Square in the 1960-70s.jpg|thumb|299x299px|БНМАУ-ын Төрийн ордон. 1960-70-д оны үер.]] Ордны анхны өргөтгөлөөр ордны зүүн, баруун урд талын хоёр жигүүрүүд болон ордны урд хойт талын сүрлэг баганууд, Ардын Их хурлын танхим бүхэлдээ нэмэгдсэн юм. Урд талдаа 4 давхар, хойшоо 3 давхар дөрвөлжин хэлбэртэй цагаан өнгөтэй байсан ордон хойшоо дундуураа урт, хоёр талаараа богино, урагшаа хоёр талаараа тэлсэн гадна талдаа тразит шавардлагатай саарал өнгөтэй ордон болжээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр 800 хүний суудалтай Ардын Их Хурлын сүрлэг гоёмсог танхимтай болсон нь төрийн ордонд явуулдаг улс төр, нам олон нийтийн олон хүн хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулахад зохистой болжээ. Өргөтгөлийн дараа ордны зүүн урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ж.Батмөнх, lll давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, lҮ давхарт МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурал, баруун урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын танхим, lll давхарт Намын Төв Хорооны ll нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц, lҮ давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Н.Жагварал нар албан ажлаа явуулах болсон байна. Ордны өргөтгөлийн дараа ордны дэг журам, зохион байгуулалтад нэлээд өөрчлөлт орж урд хоёр жигүүрийн хаалгаар нам, төр засгийн удирдлагууд, урд гол хаалгаар зочид төлөөлөгчид, хөдөлмөрчид, хойт талын зүүн баруун хаалгаар ордонд ажиллагсад нэвтэрдэг болжээ. '''Төрийн ордны хоёр дахь өргөтгөл (1979–1981)''' Төрийн ордны анхны өргөтгөл хийснээс хойш 20 жилийн дараа буюу 1981 онд хоёрдахь өргөтгөл хийгджээ. Ордонд хоёрдугаар өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 29/60 дугаар тогтоол 1979 онд гарч барилгын ажлыг 1979 оны 5 дугаар сард эхэлж 1981 оны 11 дүгээр сард дуусгажээ. Уг өргөтгөлийн ерөнхий архитектор Г.Лувсандорж “Тэр үед улсын барилгын комиссын дарга байсан С.Лувсангомбо бид хоёр ордны барилгыг чухам яаж өргөтгөх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоонд дэлгэрэнгүй тайлбарлан танилцуулж байсан юм. Тэгэхэд асуудлыг яг шийдэх үед Ю.Цэдэнбал дарга биднээс чухам ямар хэмжээгээр ордныг өргөтгөх юм гэж асуухад Г.Лувсангомбо одоогийн байгаагийн 20 хувь гэхэд Ю.Цэдэнбал дарга инээмсэглээд Содном гуай руу харж Содномоо чиний нөгөө хэдийг чинь жаахан үймүүлэх нь дээ, /тэр үед Содном гуай Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга байсан/ гэж хэлээд уг асуудал шийдэгдсэн юм” гэв. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлийн зураг төслийн зохиогчоор архитектор Г.Лувсандорж ахлагчтай хэсэг томилогдож түүнд инженер Х.Лхагвасүрэн, Л.Түвшинцэнгэл, /цахилгаанчин/ Дашдамба /салхивч/, Д.Намсрай /сантехник/, Ч.Бат-Очир, Бадгай, Б.Лувсандондов, М.Болод, арх.Л.Нямсүрэн техник Буяндэлгэр, Цээсүрэн, Д.Бадамханд нар ажиллаж байв. Хөрөнгө хэмнэх, хурдан барих шаардлагатай уялдаж зураг хийх ажил барилга угсралттайгаа хамт хийгдэж байжээ. Өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар, захиалагчийн төлөөлөгчөөр Д.Сандуй, Ц.Цэдэв /сантехникийн инженер/, Барилгын гүйцэтгэгчээр цэргийн барилгын төлөөлөгч хурандаа Т.Батсуурь, талбайн инженерээр хушууч Ч.Цэдэнбалжир нар ажиллажээ. Зөвлөлийн мэргэжилтэн Сидоров болон хэд хэдэн орос мэргэжилтнүүд угсралт болон засал чимэглэлийн ажил хийсэн юм. Барилгын ажлын явц байдал түүнийг түргэтгэх, ажлын чанарыг сайжруулах талаар Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга нар үе үе хэлэлцэж тухай бүр тодорхой арга хэмжээ авдаг байжээ. Ордны барилгын хоёрдугаар өргөтгөлийг анхны өргөтгөлтэй харьцуулбал тухайн үедээ орчин цагийн гэгдэх төмөр бетон хучилтын хавтан, төмөр бетон суурь, өндөр маркийн тоосго зэргийг ашиглан газар хөдлөлтийн аюулгүй байдлыг харгалзан тооцоолж хийсэн аж. Харин гадна талын шавардлагыг анхны өргөтгөлийн хэгсийг дууриалган ямар ч хольцгүй зөвхөн портланд цемент, цагаан чулууны үйрмэгийг хэрэглэсэн. Гаднаас орох гарах хаалгыг Д.Бэгзсүрэн даргатай ордны барилга засварын анги хийж угсарчээ. Хоёрдугаар өргөтгөлийн нэг томоохон хэсэг нь ордонд иргэний хамгаалалтын зориултаар барьсан 150 хүний хоргодох байр юм. Хоргодох байрны дотор талын өнгөн хэсэг нь чанарын хувьд сайн болж нурж унах аюулгүй, салхижуулалтын системтэй хийгдсэн юм. Ордонд 1000 кг даацтай 3, 500кг даацтай 1 лифт шинээр Чехословак улсаас авчирч тэдний мэргэжилтнүүд болон игженер Д.Энхтуяа, ордны лифтчин Дашдагва, Жаргалсайхан нартай хамтран угсарчээ. Ордны холбоо, цахилгаан, сантехник, салхижуулалтын системийг шинэчилж сайжруулсан байна. Ордны халаалтын систем нь анх тавигдсан уурын зуухны халаалтаас төвийн халаалтын хамааралтай өндөр хүч чадалтай системд шилжив. Агаарын чийглэг, агаар сэлгэх, тохируулах, халаах хөргөх зэргийг зэрэгцүүлэн хийдэг автомат удирдлагатай салхивчийн системтэй болсон. Цэвэр ус, халуун ус, бохир усны найдвартай системээс гадна зөвхөн ордны цэвэр усны нөөцөнд зориулан худагтай болсон юм. Ордонд төвийн цахилгаан хангалтын хоёр талын тэжээлээс гадна бэлтгэл тэжээлийн болон аваарийн зориулалтаар суурилагдсан КАС-500 маркын станцыг бэлэн байдалтай болгов. Энэхүү КАС-500 станц нь 9-11 секунтэд цахилгааны ачааллыг өөртөө авч ордонг цахилгаанаар саадгүй хангаж, гаднын хамааралгүй болгодог юм. Барилгын гадна талд шинээр 2 арк гаргаж түүний хучилтыг доороос нь дулаалж төмөр хаалга суулгажээ. Бүх подвалын цонхны хаалт, төмөр сараалжуудыг хийж ордны гадна талын явган замын хавтангуудыг сольж эргэн тойрон усны хамгаалалт хийжээ. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлөөр барилгын 4 дүгээр давхарт хоолны шинэ заал буй болгож өөртөө үйлчлэх халуун лангуу, үйлчлэгчийн болон туслах өрөө, угаагуурын өрөөтэй, мөн хоолны тусгай заалтай, ордны подвалд хоолоо боловсруулж бэлэн хоолоо түгээдэг түргэн үйлчилгээний цэгтэй болгосон. Өргөтгөл хийгдсэнээр Ардын Их Хурлын танхим, туслах танхимуудтай болж нийт 126 ажлын байр шинээр буй болов. Ордон хааш хаашаа 100 метр бөгөөд өндөр нь 18.7 метр, нийт 900-аад цонх, 568 хаалгатай /зөвхөн ажлын өрөөнүүдийн/ болсон юм. '''Хурлын их, бага танхимуудад хийсэн өөрчлөлт''' 1960-аад оны өргөтгөлөөр Ардын Их Хурлын танхимыг шинээр нэмж барьжээ. Энэ танхимын урт нь 28м /фойе орвол 48.0м/ өндөр нь 11.0м шат нь 8.25м болно. 1980-аад онд үндэсний мэргэжилтнүүдийн зураг төсөл Ардчилсан Германы мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Их танхимын засал чимэглэлийг өөрчлөн сайжруулж шинэлэг интерьртэй болгожээ. 800 хүний суудалтай тус танхимыг Хятадад үйлдвэрлэсэн хуучин суудлыг Унгар хийцийн шинэ суудлаар сольж тохижуулсан байна. Их танхимын дотор ханын шинэ өнгөлгөө, чимэглэлийн ихээхэн ажил хийгдсэн юм. Их танхимын тайзыг ердийн урлагийн тоглолтын зориулалттай байсныг зөвхөн хурлын үйл ажиллагаа явуулахад зохимжтой байхаар тохируулан өөрчилжээ. Танхимын дээврийн хөндийд болон тайзны дотоод хөндийд ЗХУ-ын КТЦ-40 маркийн агааржуулалтын төхөөрөмж тавьжээ. Мөн тайзны гэрэлтүүлгийн хүчийг нэмэгдүүлэн их танхимын тайзнаас гэрэлтэх чадварыг сайжруулан нэмэлт прожектор, карнизын гэрлүүдийг угсарснаар танхимын гэрэлтүүлэг шаардлагын хэмжээнд хүрчээ. Тухайн үед танхимд 5-85 салаа гоёмсог люстер 69 ширхэг, 2-3 салаа ханын чимэглэлийн гэрэлтүүлэг 74 ширхэгийг байрлуулжээ. Их танхимд зориулан Радио холбооны орчин үеийн тоног төхөөрөмж байрлуулж, дэлхийн 12 хэлээр шууд орчуулга хийх чадвартай болсон бөгөөд соронзон бичлэг хийх өрөө тасалгаатай болсон юм. Их танхим руу хоёр талаасаа ордог 8 хаалгыг Герман улсад үйлдвэрлэсэн мебель хаалгаар сольж, монгол үхрийн ширээр хийсэн арьсан сийлбэрээр урлаж, нийт шалыг Унгар улсад үйлдвэрлэсэн хивсэнцэрээр өнгөлжээ. Тайзны болон бусад модон сийлбэрийг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Л.Чуваамидын удирдлагаар үндэсний урчууд хийж, арьсан чимэглэлийг архитектор Г.Лувсандоржийн эх загвараар Герман улсад захиалан хийлгэжээ. Их танхимын фойенуудыг урьд өмнө байгаагүй сайхан уран зураг, туурган /гобелин буюу гар/ хивсээр чимэглэв. 30 метр урт туурган хивсийг Ардын зураач [[Балбарын Гомбосүрэн]], Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн [[Должинсүрэнгийн Цэрэнпил]], Төрийн ордноос Г.Шагдаржав нарын удирдлагаар хот хөдөөгийн 20 хивсчин 2 сар гаруй хугацаанд урлан нэхэж бүтээжээ. 1990-ээд оноос хуучин кино үзвэрийн /анх ордны барилга баригдахад уг зориулалтаар хийгдсэн/ танхимыг улсын их баяр, тэмдэглэлт үйл явдлын үед дайллагын зориулалтаар ашигладаг танхим болгон өөрчилжээ. Ордны танхимуудын гоёл чимэглэл, арын фонын түмэн наст хээ, сүлдийг гар урлалын үйлдвэрийн хамт олон хийж, угалз сийлбэртэй ширээнүүдийг сандлын хамт зураг урлал компанийн Д.Батдорж, Д.Наранжав, Н.Сандагсүрэн нарын урчууд урлан бүтээжээ. Төрийн ордны өрөө, хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог сайн чанарын хивсээр бүрсэн бөгөөд түүнд С.Бавуусүрэн /Төр Засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газрын орлогч дарга асан/ их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. '''Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим''' БНМАУ-ын Ардын зураач Б.Гомбосүрэн болон Монгол Улсын Ардын зураач, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уран сийлбэрч [[Лэгшидийн Чуваамэд]]<nowiki/>ийн загвар төслөөр чимэглэгдсэн Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим төрийн ордны гуравдугаар давхрын нүүрэн төв хэсэгт байдаг. Соёмбот танхимын гурван өрөөний чимэглэл нь урд хийгдэж байгаагүй таазанд урласан цэвэр сийлбэр гипс-ганч /их эрдэмтэн Ренчингийн нэрлэснээр алтан хөмөрлөг/ нь 114.6 м2 хээтэй. Соёмбот танхимын 3 өрөөний чимэглэл хоорондоо өөр өөр загвартай үндэсний хээ угалзны бэлгэдэл хэв шинжийг хадгалсан юм. Дунд өрөөний тасралтгүй үргэлжилсэн түмэн насан хээг соёмботой холбож бат бэхийг билэгдсэн бол, баруун өрөөний үргэлжилсэн хээ, төв үзэлтэй, зүүн ёслолын жижиг өрөөний сийлбэр ганч монгол үндэсний гэрийн хананы сүлжээг билэгдэн үндэсний хээ угалзыг холбон урласан анхны монгол “Ганч” урлаг гэж болно. Монгол “ганч”-ийг бүтээхийн тулд Л.Чуваамид өөрөө Узбек улсад Хорезмын Шахын /хаадын/ ордны шавар ваар керамик урлагийн алдарт уламжлалыг судалсан аж. Соёмбот танхимын чимэглэлийг гар урлалын үйлдвэр, Улаанбаатар хотын урчуудын эвлэлийн салбар, хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэр, Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрийн 40 гаруй урчууд хийж бүтээжээ. Тэдгээр урчууд энэхүү хамтын бүтээлээ 1979 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр дуусгаж Монгол Улсын Ардын Их Хуралд хүлээлгэн өгчээ. == Өөрчлөлт == === ТӨРИЙН ХҮНДЭТГЭЛИЙН САНДАЛ, ШИРЭЭ === [[Файл:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордон. 2005 он.|288x288px]] Төрийн ёслолын ширээг хоёр сандлын хамт урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Чуваамид зураг төслөөр 1990 онд бүтээжээ. 2.5 х 100 х 78 см-ын харьцаатай төрийн ёслолын ширээ нь дороос дээш бадрах усны долгион хээ, хос хоёр загас эргүүлэн ороож мөнх байх бэлгэдлээр 4 хөл, 8 загасан хээнээс дээш бадамлаж ургасан хээ, тасралтгүй үргэлжилсэн Монгол үндэсний хээн дунд бадамласан угалз, хээний гол төвд соёмбо буулгасан нь төрийн бэлгэдэл болжээ. Уул ширээний хээний дөрвөн зүг унжсан унжлага хэлбэр нь Монгол эх орны газар зүйн байршил, зургийн хэлбэрийг илэрийлжээ. Ширээний тавцан дээр шигтгэж хийсэн 2 өлзий шигтгээ нь тэгш үзэл өлзий бэлгэджээ. Хоёр сандал нь мөн адил цогц бэлгэдэл хээтэй ширээтэйгээ хорших ажээ. === ИХ ТАНХИМЫН ХУВЦАС ХҮЛЭЭЖ АВАХ ӨЛГҮҮРИЙН ХЭСЭГ === Их танхимын хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсгийг тус танхимын доод давхарт шинээр байгуулжээ. Уул ажлыг архитекторч Г.Лувсандоржийн зураг төслөөр хотын барилга трест, цахилгаан сантехник угсралтын нэгдсэн трест, ордны барилга засварын тасаг, зохион байгуулах анги хамтран гүйцэтгэжээ. Засвар шинэчлэлт хийхийн өмнө их танхимын доорхи хоосон зайд байсан барааны агуулахуудыг зайлуулах, цахилгаан кабель холбооны утсыг шилжүүлэх, дулааны шугамыг шилжүүлэн өөрчлөх, дренажийн шугамыг муу усны шугамтай холбосон байдлыг өөрчилж, хөрсний тунасан усыг хүлээн авах хийн насосын тусламжтайгаар усыг гадагш хаях зэргээр төхөөрөмжилжээ. Зөвхөн энд байсан элдэв төрлийн бараа эд хогшлыг зөөхөд ачааны 40 машин хэрэглэгдэж байсан байна. Дээрх байгууллагууд нь их танхимын үүдний доод хэсэгт 1000 хүний хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсэг, 22 суудалтай эрэгтэй, эмэгтэй сан узель, 4м урт, 4м өндөр ханын толь, тус бүр 60 суудалтай хурлын 2 танхимыг шинээр буй болгожээ. === Их танхимын доод хэсэг === Энэ үеийн төрийн ордон нийтдээ 35804 м2 талбайтай, нийт давхруудын багтаамжийг нэгтгэвэл 134.223.69 м2 болох юм. Албан ажлын өрөөнүүд 13075.7 м2 танхимууд 2195 м2, Төрийн ордон 491 ажлын өрөө тасалгаатай, 536 хаалга, 932 цонхтой, 6678.2 ам метр, дээврийн хөвөө эмжээр 509.6 м2 бөгөөд сантехникийн /халаалт, салхивч, цэвэр бохир усны/ шугам сүлжээний нийт урт нь 30 км шахам юм. Тус ордны ажлын өрөө танхимуудыг ордны барилга засварын ангиас ээлж тогтоон засварладаг. Ийм байдлаар нэг өрөө 6-7 жилийн дараа дахин засварт ордог байв. Эл ордонд 100 хүний суудалтай зоогийн газар болон номын сан, уншлагын газар, хэвлэх үйлдвэр, спорт чийрэгжүүлэлтийн танхим, худалдааны цэгүүд, угаалга, хими цэвэрлэгээ, оёдолчин, үсчин, цайны газар, цэцгийн хүлэмж, эмийн сан, банкны тооцооны төв, холбооны салбар зэрэг үйлчилгээний зориулалттай 40 гаруй өрөө тасалгаатай. Төрийн ордонд монгол хүний ур ухаанаар буй болсон ховор нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Төрийн ордонд ахмад болон залуу уран бүтээлчдийн 100 шахам уран зураг, 10 гаруй уран баримал, бас сийлбэр, туурган хивс, торго арьсан урлагийн бүтээлүүд тавигджээ. Эдгээрийн дотор эзэн Чингис хааны гантиг чулуун цээж баримал, есөн хөлт цагаан туг орчны 87 ам метр талбай тойрсон чимэглэл, хүннүгийн үеийн хээ бүхий ширмэл ширдэг, Ардын зураач Н.Чүлтэмийн “Талын айл”, О.Цэвэгжавын “Гүүн зэл дээр”, М.Цэмбэлдоржийн “Отгон тэнгэр” , Б.Гомбосүрэн, Д.Цэрэнпил нарын бүтээсэн “Эх орон” сэдэвт 20 м туурган хивс, түүх уламжлалын сэдэвт монгол зураг зэрэг гайхамшигт бүтээлүүд олон бий. УИХ-ын хуралдааны танхим дахь УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын үндэсний уран гоё сийлбэртэй сэнтий /суудал/, төр засгийн тэргүүн нарт гадаадын байгууллага, хүмүүсээс бэлэглэсэн зүйлийн 70 гаруй үзмэр бүхий үзэсгэлэн байдаг. Төрийн ордны өрөө хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог чанарын хивсээр бүрсэн ажээ. 1980-аад оноос хойш Төрийн ордны гадна талын бүх довжоо, залгаа хэсэг, бунхант индрийн арын талбай, мөн индрийн хоёр талын түшиг хана, машин орж гарахад зориулагдсан пандус, ордны эргэн тойрон боржин талбай, зүлэг цэцэг, гэрэлтүүлэг зэргийг байнга засаж сайжруулсаар байв. Зам талбайн өнгөлгөөг саарал чулуугаар, зүлэг талбайн хашлагыг ногоон боржин чулуугаар сольж талбай руу харсан хэсэгт алхан хээ тавьжээ. Бунхант индрийн нүүрний талбайн чулууг бүхэлд нь хөх чулуу болгожээ. Барилгын эргэн тойрон хүрээлсэн хэсгийг Хархорины хар саарал чулуугаар сольж гялгар өнгөтэй болгосон юм. Ордны өмнө талын 2 пандусны хашлагыг Хархорины хөх саарал чулуугаар цэцгийн савнуудыг авдрантын ногоон чулуугаар зарим савнуудыг гантигаар хийв. Ордны гадна талын бүх хаалгуудыг сийлбэртэй царс модон хаалгууд болгосон бөгөөд ордны гадна талд шөнийн гэрэлтүүлэг ханын гэрлэн чимэглэлийг нэмэгдүүлжээ. === ТӨРИЙН ЁСЛОЛ ХҮНДЭТГЭЛИЙН ШИНЭ ЦОГЦОЛБОР === 2001 онд Монгол Улсын 2 дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] Их Эзэн [[Чингис хаан|Чингис хааны]] мэндэлсний 840 жилийн ой, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар төрт ёсны их баяр болгон тэмдэглэх тухай зарлиг гаргажээ. Энэхүү зарлигийн дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 112 дугаар тогтоолоор ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үндэсний хороог Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаяраар]] толгойлуулан байгуулжээ. Зохион байгуулах үндэсний хорооны төлөвлөгөөний хүрээнд “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө” цогцолбор шинээр байгуулах, “Монгол төрийн тамга” хөшөө босгох шийдвэр гаргаж, “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө”-г Монгол төрийн ордны нэгэн цогцолбор болгон төрийн ордны урд талд залгаж байрлуулахаар төлөвлөжээ. Үүгээр 1991 онд гаргасан зураг төслийг бүхэлд нь өөрчилжээ. [[Файл:Mongolia Parliament Building.JPG|thumb|Төрийн ордон засварын үер. 2006 оны 11-р сар.]] Хөшөө баримлын эх загварыг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Болд зохиож, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооны уран бүтээлчдийн хамт урлан бүтээжээ. Цогцолборын нүүр хэсэгт Их Эзэн Чингис хаан түүний үйл хэргийг дүрслэн харуулахдаа Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Их Эзэн Чингис хааны хөшөөг цогцолборын төв хэсэгт, Өгөдэй хааны хөшөөг баруун хэсэгт, Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай хааны хөшөөг зүүн хэсэгт байрлуулж, Монголын их хаадыг төлөөлсөн цогцолбор хөшөө болгон бүтээжээ. Их Эзэн Чингис хааныг төв суудалтайгаар, гар болоод хөлийг уужим тавиун, эгэл даруухан боловч ухаалаг, ихэмсэг дүртэйгээр тэнгэрлэг Эзэн хаан бэлгэдлээр үүлэн хээ, монгол угалз хээ бүхий бүс агссан байдалтай, хүч чадлын илэрхийлэл болсон барын арьс, торго дурдан тэргүүтнийг тохсон, монголчуудын өнө эртнээс хэрэглэж байсан суудалд заларч байгаа байдлаар дүрсэлсэн. ==== Дизайн ==== Энэхүү цогцолборт байгуулагдсан дахин давтагдашгүй онцгой байгууламж бол Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө гэр юм. Хүндэтгэлийн өргөө гэрийн загварыг монголчуудын төрт ёсны уламжлал, түүхэн замнал, түүний бэлгэдэл, орон зай, интерьерийн оновчтой шийдлийг харгалзан зохиожээ. Уг өргөө гэрийн эх загварыг Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Төртогтох зохиож, архитекторч, интерьер дизайнер, түүх угсаатны зүйн зөвлөх, уран бүтээлчдийн хамтарсан баг зураг төслийг нь гаргасан байна.[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Төрийн ордон.]] Энэхүү хүндэтгэлийн их танхимд Гадаад орны төр, засгийн тэргүүн нар болон дипломат зочид төлөөлөгчид Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт бараалхах ёслол, Монгол Улсад суух гадаад орнуудын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих ёслол, Монгол улсын Ерөнхийлөгч ард түмэндээ хандан айлтгал хийх, Төрийн дээд шагнал, одон медаль, цол хэргэм, зэрэг дэв соёрхон хүртээх ёслол, Цагаан сарын шинийн нэгэнд төр, засгийн удирдлагууд Есөн хөлт их цагаан сүлд тугандаа хүндэтгэл үзүүлэх ёслол, Гадаадын зочид, гийчид, жуулчид хүндэтгэл үзүүлэх, Онцгой тэмдэглэлт үед 16 насанд хүрч байгаа залууст иргэний үнэмлэх гардуулах, их, дээд, ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчид төрдөө хүндэтгэл үзүүлэх, Төрийн хан хуур цэнгүүлэх, Төрийн сүлд Их Цагаан тугийг залах, үдэх ёслол болон бусад арга хэмжээ зохиогдож байна. Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимын хоёр талд хэлэлцээний өрөөнүүд байрладаг. == Бүрэлдэхүүн хэсэг == [[Файл:Pomnik Czyngis-chana na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|thumb|Их Эзэн Чингис хааны хөшөө.]] === Хөшөө === Их эзэн чингис хааны хөшөөний сууринд Монгол газар нутагт оршин тогтнож байсан гүрнүүдийг бэлгэдэн Хүннү гүрний үеийн хээ угалз, дүрслэл оруулж, гантиг чулуугаар цоолборлосон. Өгөдэй, Хубилай хаадын хөшөөг монголчуудын өнө эртнээс хүч чадал, бат бөхийн бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн барсыг дүрсэлсэн гантиг чулуугаар цоолборлосон суудалд бат суусан байдлаар тухайн үед хэрэглэж байсан хувцас, хэрэглэл, бүс тэргүүтэнтэй дүрслэн урласан. Өгөдэй хааныг бодлогоширсон боловч ихэд ирэмгий, өөртөө итгэлтэй байдалтайгаар, Хубилай хааныг эрдэм ном, гүн ухааныг эрхэмлэгч цэцэн хаан байсаныг илэрхийлэх зорилгоор тухайн үед хэрэглэж байсан зарлиг, албан захидлын хэмжээс бүхий бичиг барьсан бүхий бичиг барьсан байдалтайгаар дүрсэлжээ.Мөн дэлхийд нэрээ дуурсгасан монголын морьт дайчдын дурсгалд зориулан Их Эзэн Чингис хааны хөшөөний зүүн өмнө талд Их Монгол улсын зүүн түмний захирагч Го ван Мухулай баруун талд нь баруун түмний захирагч хүлэг Боорчи нарын морьт хөшөөг байрлуулжээ.Баганат галерейн баруун хэсэгт “Монгол угсаатны төр улсууд”, зүүн хэсэгт “Их Монгол Улс-эзэн гүрэн” хэмээх шилэн зургийг бүтээсэн. Шилэн зургийн зохиогч зураач Н.Амгаланбаяр, үйлдвэрлэгч Д.Гантулга захиралтай “Шилэн хийц” ХХК гүйцэтгэжээ. Эдгээр зургууд нь тус бүр 18.2*7.2 м хэмжээтэй бөгөөд шилэн урлагийн орчин үеийн технологиор бүтээсэн. Ийм том хэмжээний шилэн зураг дэлхийд ч ховор ажээ.[[Файл:Kompania honorowa na schodach parlamentu podczas święta Naadam w Ułan Bator 03.JPG|thumb|[[Хүндэт харуул|Монгол Улсын Төрийн хүндэт харуул]] Төрийн ордоны хойморт есөн хөлт цагаан тугийг цэнгүүлж буй агшин.]]Цогцолборын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөөний хэсэг болно. Уг өргөөний нэгдүгээр давхарт вестибюль, хоёрдугаар давхарт үзэсгэлэн гаргах баганат фойе, гуравдугаар давхарт Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн их танхим байрлах ба Түмэн насан хээ бүхий гол хананы өмнө Монгол төрийн Есөн хөлт Их цагаан сүлд тугийг хүндэтгэлтэйгээр байрлуулжээ. === Хоймор === Гэрийн хойморт Их эзэн Чингис хааны шүтээн зургийг байрлуулан зандан мод, эрдэнийн чулууг хослуулан сийлж, урлан бүтээсэн гол шүтээний хэсэг байна. Гол шүтээний зүүн, баруун талд монгол түмний шүтээн болсон Нууц товчоо, Үндсэн хуулийн эхийг байрлуулсан. Түүний өмнө төрийн тэргүүн нарын уулзалтын ширээ, төрийн алтан соёмбот сэнтий суудал тэргүүтнийг хаш эрдэнийн чулуугаар урлаж, алт, мөнгө, хатуу модоор чимэглэжээ. [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj in 2013.jpg|thumb|Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] Япон Улсын Ерөнхий сайд Шинзо Абэг төрийн хүндэтгэлийн өргөө гэрт хүлээн авч буй нь. 2013 он.]] === Хүндэтгэлийн өргөө гэр === Төв хэсэгт гал голомтын өр, бэлгэдлийн хээ угалзаар чимэглэгдсэн тэг дөрвөлжин тавцан суурин дээр төрийн ган тулгыг байрлуулж, тулганы ар талд хаш эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, бусад үнэт материалаар чимэглэж хийсэн өр буюу түсэргэ байна. Өргөөний баруун, зүүн жигүүрт тус тус зочин гийчин тухлан суух зандан мод, алт мөнгөөр чимэглэсэн сэнтийт суудал байрлана. === Тооно, дээвэр ба тойруулга === Тус өргөөнд саатан морилогчдын харааны төвд илхэн тусах тэнгэр язгууртны удамт төрийн есөн их билгээр дүрслэн алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимэглэн, үнэт модоор урлан бүтээсэн тооно харагдаж, түүний голд байрлах алтан чимэглэл бүхий болор чулуун хийц, хэлбэр төгс төгөлдөр гэрэлтүүлэг болон тоононоос салбарлах эрдэнийн хээ угалз бүхий унь, монгол уран барилга гэрийн хийц хэлбэрийг тодотгосон учир төгс хээгээр чимэглэгдсэн дөрвөн халз, түүнийг дагасан найман чимэглэлийн дүрсүүд хана руу бууж, ханын дээд толгойд эртний монголчуудын билгэдэл шонхор шувуу бусад хүчирхэг амьтан араатан болон бусад сийлбэрийг алтдаж өнгөлсөн байх ба түүний доод хэсэгт цагаан мөнгөөр зурвас үүлэн хээг цутгаж хөөж бүтээсэн байна. Гэрийн нийт тойрог ханыг хатуу хүрэн зандан модоор мөнхийн бэлгэдэл түмэн насан хээг битүү сийлж урласан нь монгол төр түмэн үүрд мөнх цэцэглэн бадрахын билэг тэмдэг болгосон байна. === Үүд === Энэхүү өргөө гэрийн үүдэн хэсэгт төрийн соёмбот эрдэнийн чулуун чимэглэлт хоёр хавтас бүхий эрдэнийн чулуун чимэглэлтэй эрдэнэ цогцлуулан бүтээсэн хаалга нь монголчуудын гайхамшигт хүндэтгэлийг илэрхийлнэ. Түүний доод хэсгээр үргэлжлэх хормойн хэсгийг бат бөх суурь, газар, ус тэргүүтнийг бэлгэдсэн байгалийн дүрслэлт хээ угалзаар төгсгөж хатуу зөөлөн хоёр төрлийн материалыг холбож өгсөн. Зочид гийчдийн өлмий дор орших утга учир бүхий угалз хээгээр чимэгдэгдсэн уламжлалт зөөлөн тансаг ширмэл ширдэг буйг харж, дээш дахин харваас алтан хөмрөгт халз, унийн завсраар дорнын тансаг торгомсог бүс харагдаж байгаа нь бүхэлдээ л хатуу зөөлөн зохилдсон эрхэм тансаг монгол ордны шинжийг агуулсан байна. === Монгол Улсын Ерөнхий сайд нарын хөрөг === Төрийн ордонд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар 1918 оноос эхлэн ажилласан хүмүүсийн хөргүүдийг байрлуулсан байдаг. Урлаг судлаач О.Сосорын тодорхойлсноор зарим хөргийн тухай дурьдвал:<ref>{{Cite web |date=2016-08-01 |title=Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор |url=https://www.parliament.mn/nn/13230/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ч.Өлзийхутагийн зурсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хөргийг зөөлөн дулаан өнгөнд захируулан үндэсний ёс заншлыг дээдлэн хүндэлдэг хүн байсныг, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] хөргийг үйл ажилтай холбон маш их хөдөлмөрч хүн байсныг харуулжээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн багш Ч.Хүрэлбаатарын зурсан [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нарын хөргийг сонгодог аргаар нүүрэн дээр нь гэрэл өгөх аргыг ашигласан тухайн хүмүүсийн мөн чанар, зан чанарыг илрүүлэх боломж олгожээ. * Монгол Улсын төрийн шагналт ардын зураач Г.Одонгийн зурсан [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]], [[Думаагийн Содном|Д.Содном]] нарын хөрөгт тухайн дүрүүдийн гадаад төрхийг сонгодог, сүрлэг “Хэллэгээр” чадварлаг бүтээн харуулжээ. * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ц.Энхжингийн зурсан [[Анандын Амар|А.Амарын]] хөрөг нь тухайн хүний оюуны их чадавхи, өндөр соёл, ёс суртахууныг тод харуулж чадсан ажээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн уран зургийн багш Н.Орхоны зурсан [[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]], [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]] нарын хөргийг сонгодог арга барилаар зурсан ба тэдний дотоод ертөнцийг нээн харуулах зорилгодоо хүрсэн ажээ. * Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Р.Дуйнхоржавын зурсан [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] нарын хөргийг сонгодог аргаар зурсан ба өнгийн тавилт, бичлэг зэргээрээ чадварлаг болсон байна. * Монголын Улсын төрийн соёрхолт ардын зураач Н.Чүлтэмийн зурсан [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазарын]] хөргийг бүтэн биеэр нь ёслолын хөрөг бүтээх аргаар зурснаар тухайн үеийн төрийн түшээ хүний байр байдал, өмсгөл зүүлт, намба байдлыг бүрэн дүүрэн харуулан улмаар түүхийн болоод угсаа судлалын өндөр ач холбогдолтой бүтээл болсон ажээ. * Хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндоржийн]] хөргийг олны танил болсон цагаан малгайтай нь зурсан нь тухайн хүний зан байдлыг гаргахад түлхэц болсон ба түүний харцаар алсын бодолтой няхуур хүн байсныг үзүүлж чаджээ. * “Зураг урлан” компанийн зураач Ц.Наранжавын зурсан Монгол Улсын анхны ерөнхий [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайд ноён хан Т.Намнансүрэнгийн]] хөргийг тухайн үеийн төрийн түшээ хүний намба байдал, өмсгөл зүүлтийг түүхийн болон угсаатны судлалын үүднээс бодолцон бүтээсэн ажээ. == Галерей == <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Файл:Orkiestra mongolskiej armii na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkiestra_mongolskiej_armii_na_placu_Suche_Batora_w_U%C5%82an_Bator_02.JPG|Төрийн ордны өмнө нь Файл:Mongolia - Genghis Khan (49310024376).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolia_-_Genghis_Khan_(49310024376).jpg|Чингис хааны хөшөө Файл:Mongolian Government Palace and Tamgha statue.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Government_Palace_and_Tamgha_statue.jpg|Төрийн ордны үүд ба [[Төрийн тамганы хөшөө]] Файл:Oulan Bator, Le parlement.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oulan_Bator,_Le_parlement.jpg|Төрийн ордныг алсаас Файл:Mongolian Parliament 7.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Parliament_7.JPG|Төрийн ордон дотор Файл:Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Main_conference_room_of_the_Mongolian_State_Great_Khural.jpg|[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим Файл:Meeting Hall 2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Meeting_Hall_2.JPG|[[Дамдины Сүхбаатар|Д]][[Дамдины Сүхбаатар|.Сүхбаатар]] хуралдааны танхим Файл:2018-08-11 155233 Ulaanbaatar Parliament anagoria.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2018-08-11_155233_Ulaanbaatar_Parliament_anagoria.jpg|Төрийн ордны өргөн зураг </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламентын ордон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] 0gzzgmvoc8ip66xaxzoox82rzjd2010 868241 868239 2026-09-02T17:24:19Z Egzs 88168 868241 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс барилга | name = Төрийн ордон | native_name = {{MongolUnicode|ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠨ}} | former_names = | image = Government Palace, Ulaanbaator.jpg | caption = Төрийн ордон. 2023 он. | architectural_style = Неоклассик | location = [[Улаанбаатар]], Монгол | current_tenants = [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]<br />[[Улсын Их Хурал]] | coordinates = {{coord|47|55|15|N|106|55|02|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = 1947 оны 4-р сар | completion_date = {{start date and age|1951}} | inauguration_date = | height = {{cvt|18.7|m|ft}} | floor_count = 4 | floor_area = {{cvt|37,212|m2|sqft}} | main_contractor = | renovation_date = 1958–1961, 1979–1981, 2005–2006 | architect = [[Буджавын Чимэд]] }} Төрийн ордны тухай хуулинд заахдаа '''Төрийн ордон''' бол [[Монгол Улс]]ын төрийн дээд байгууллагууд байнга байрлаж үйл ажиллагаа явуулж байдаг Монголын архитектор, хот байгуулалт, үндэсний түүх соёл, уламжлал, дизайн урлагийн нэгдмэл зохицлыг илэрхийлсэн төрт ёсны хүндэтгэлийн обьект бөгөөд монгол хүний ур ухаан шингэсэн архитектор урлагийн бүтээл мөн гэсэн байдаг ажээ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2017-01-10 |title=Төрийн ордны танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/nn/13468/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> Сурвалж бичгүүд, археологийн олдворт мэдээлснээр Төрийн ордны үйлчилгээ хэлбэр, агуулгын хувьд асар их баян уламжлалтай болох нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] Хаант төрийн “Түмэн-Амгалан” орд өргөө, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын]] төрийн ордон болон түүний үйлчилгээний түүхээс тод томруун харагддаг. Хааны ордон нь тухайн улс орны уран барилга, соёлын хөгжлийн түвшинг илтгэдэг байна.<ref name=":0" /> == Түүх == === '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн ордон''' === 1921-1924 онд ардын төрөөс хэрэгжүүлсэн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн гол арга хэмжээ бол 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын эхний ололтыг бэхжүүлж, Богд хаант төрийн хууль тогтоомж хэв хэмжээг бүрмөсөн халж Монголд үндсэн хуульт Бүгд Найрамдах байгуулал тогтоох явдал байжээ.<ref name=":0" /> 1924 оны 11 дүгээр сарын 08-ны өдөр Улсын анхдугаар Их Хурал Нийслэл Хүрээнээ нээгджээ. Их Хуралд олон аймаг, хошуу, шавийг төлөөлсөн 77 төлөөлөгч оролцжээ. Их хурал ардын Засгийн газрын тайлан, яамд болон аймаг, шавь тусгай хошуудын илтгэлийг сонсож Ардын Засгийн эхний 3 жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг сайшааж уг асуудлаар тусгай тогтоол гаргасан байна. Улсын анхдугаар Их хурлаар БНМАУ-ын анхдугаар үндсэн хуулийг баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхнээ анх удаа хаант ёсыг халж үндэсний ардчилсан өөрчлөлт, эрх зүйн чухал зарчмууд, улс төрийн цоо шинэ тогтолцоог хуульчлан баталгаажуулж туурга тусгаар төр улсаа “Бүрэн эрхт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс” гэж дэлхий дахинд тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болжээ. Анхдугаар их хурал Үндсэн хуулиа баримтлан Улсын бага хурлыг 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгожээ. Бага хурлын бүрэлдэхүүний 23 нь ард, 6 нь тайж гаралтай, нэг нь лам хүн байжээ. Их хурлын дараа бага хурал хуралдаж малчин ард гаралтай 5 хүнийг тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан Улсын бага хурлын даргаар Пэлжидийн Гэндэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар Балингийн Цэрэндоржийг баталжээ. Их хурал Нийслэл хотын нэрийн тухай асуудлыг нилээд маргаантай хэлэлцжээ. Зарим төлөөлөгч “Монгол Ардын Намын Бээжин” гэх санал тавихад Б.Цэрэндорж нар Бээжин гэдэг нь Хятад үг тул Улаанбаатар хэмээн нэрлэе гэснээр Их Хурал БНМАУ-ын нийслэл – Улаанбаатар хот гэж баталсан ажээ. [[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|thumb|Монгол Улсын анхдугаар Их хурал хуралдсан байр, 1924]] Шинэ үндсэн хуулийнхаа дагуу үйл ажиллагаагаа эхэлсэн БНМАУ-ын Төр засгийн дээд байгууллага Улсын бага хурал, Засгийн газар нь 1950-иад оны эхэн хүртэл Нэгдсэн ордонтой болоогүй янз бүрийн байруудад байрлаж байснаас түүний үйлчилгээ нь нэгдсэн системд орж чадаагүй байв. Их бага хурал, Төрийн ёслол зэрэг төр, засгийн төвлөрсөн томоохон арга хэмжээ нь 1926 онд байгуулсан Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнд явагддаг байв. “Ардын цэнгэлдэх” хүрээлэнгийн архитектур бол Монгол үндэсний уран барилгын уламжлалтай нягт холбоотой гэр хэлбэрийн барилга байв. Түүнийг Улаанбаатар хотын төв дунд одоогийн Сүхбаатарын талбайн хойд талд барьсан байв. Хүрээлэнгийн барилгын орой нь асар том бөмбөгөр хэлбэртэй бөгөөд түүнийг банзаар дээвэрлэж, төмөрлөсөн байжээ. Барилгын дотор тал нь баганагүй, уудам зайтай, хажуу талдаа амралтын тасалгаа, зоогийн газрын залгаа барилгатай байв. Бөмбөгөр танхимын захаар лоожтой, хойт талдаа тайзтай байжээ. 1930 онд зүүн сэлбийн баруун эрэг дээр барьсан Засгийн газрын хоёр давхар байшин нь тухайн цагтаа Монголын нийслэл хотын хамгийн томоохон барилга нь байв.Гэвч хот байгуулалтын үүднээс төр, засгийн нэгдсэн ордонг шинээр байгуулах шаардлага тавигдаж байв. Үүнээс БНМАУ-ын төрийн ордон бариулах асуудлыг нийслэл Улаанбаатар хот байгуулалтын нэгэн хэсэг болгон 1930 оны сүүлчээс сэдэн 1947 онд барилгын ажлыг эхлүүлэн 1951 онд бүрэн ашиглалтанд өгчээ. БНМАУ-ын Төрийн ордон тухайн цагтаа Нийслэл Улаанбаатар хот барилга архитектурын хувьд хосгүй сүрлэг чимэг болсон төдийгүй төр, засгийн дээд байгууллага түүний ажлын үйлчилгээний албад байрладаг Монгол түмний шүтээн болсон, европ болон дорно дахины барилга архитектурын шийдлийг хосолсон томоохон цогцолбор болжээ. Ахмадуудын дурсамжаас үзэхэд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] /тэр үеийн БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд/ төр, засгийн удирдлага зөвлөх, мэргэжилтнүүдээ дагуулан хотын төвд ирж тэднээс Москвагийн Улаан талбай, Парисийн талбайн /Францын/ хэмжээг асууж лавлаад өнөөгийн Сүхбаатарын талбайг алхаа метрээр явган явж хэмжиж байсан гэдэг. Энэ тухай Чойбалсангийн нэгдүгээр орлогч агсан [[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] гуай 1998 онд хуучилсан байдаг. Төрийн ордны зураг төслийг зохиохдоо хот байгуулалтын тухай гадаад орны болон Монголын хаадын /Өгөдэй хааны Түмэн Амгалан ордон/ зэрэг уламжлалт аргыг харгалзсан ажээ. Энэхүү зураг төслөөр төв талбайн хойморыг төрийн ордноор эзлүүлэн, түүнийг тойрсон баруун, зүүн, алсын урд талын барилгуудын хаалгыг төрийн ордон руугаа харуулан барихаар тогтоожээ. === '''БНМАУ-ын төрийн ордны барилга байгууламж, өөрчлөлт шинэчлэлт''' === Төрийн шинэ ордон ашиглалтад орохоос өмнө БНМАУ-ын Засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв. Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын ерөнхий сайд маршал Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын бага хурлын дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] нар энд ажиллаж байв. Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай сэлбийн голын эрэгт байлаа. Ийм үед төрийн шинэ ордонг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ-аас тусламж гуйх болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай: “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж Чойбалсанд хэлсэн юм. Чойбалсан түүнийг маш зүйтэй гэж дэмжээд намайг Москвад явуулсан юм. Би Москвад очоод К.Е.Воршиловтай уулзаж Монголын Засгийн газрыг ордонтой болгох санаатай байна. Намайг Чойбалсан явууллаа гэхэд Воршилов намайг их уриалгахан хүлээж аваад бэлэн зураг үзүүлж энэ зургаар ордноо бариулвал зүгээр юм биш үү гэсэн. Би тиймээ зүгээр юм байна гэж хэлээд уг зургийг авчирч Чойбалсанд танилцуулсан. Засгийн газрын ордон бариулах комисс томилж комиссын даргаар намайг тавьсан юм” гэв. ЗХУ-аас авчирсан төрийн захиргааны барилгын бэлэн зургийг Засгийн газрын комисс нягтлан үзээд Монголын нөхцөл байдал, уламжлалд тохируулан зарим өөрчлөлт хийлгэжээ. Үүнд Монгол инженер Б.Мотоо, уран барималчин Чоймбол нар их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэд барилгын хаалга, эмжээр, багана зэрэгт Монгол хэлбэр маяг оруулжээ. Ордны барилгын суурийн ажил 1947 оны 4 дүгээр сард эхэлжээ.<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=2017-11-06 |title=Төрийн ордны бүтээгдсэн түүх |url=https://news.zindaa.mn/27ig |access-date=2026-09-02 |website=news.zindaa.mn |language=}}</ref> Уул барилгын ажлыг ордны барилгын дарга Лэгцэгийн Гончиг /ахлах дэслэгч/ Улсын барилгын Хэрэг эрхлэх ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч хурандаа Д.Гончиг, мөн газрын орлогч Д.Жанцансамбуу, Улсын төлөвлөгөөний комиссын барилгын хэлтсийн дарга Ж.Агваанлувсан, зөвлөлтийн мэргэжилтэн Порпинов нар барилгын ажил эхлэхээс ашиглалтад ортол хариуцан гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын баруун хэсгийн суурийн ажлыг японы олзлогдсон 300 цэрэг гүйцэтгэж 1947 оны 10 дугаар сард нутаг буцжээ. Дараа нь засан хүмүүжүүлэх газраас 4000 хоригдлыг гэрээгээр, иргэдээс 400 ажилчдыг хөлсөөр авч ажиллуулж 1948 оны өвөл суурийн ажлыг дуусгажээ. Гэтэл 1949 оны зун тааз нь тавигдаж дууссан барилгын модон хэсгүүд нь шатаж зөвхөн төмөр, туйпуу хэсгүүд нь үлдсэн байна. Энэ тухай уг барилгыг хариуцан бариулж байсан ахмад барилгачид Д.Жанцансамбуу гуай дурсан ярихдаа: “Д.Гончиг /сүүлд барилгын яамны сайд болсон/ бид хоёр барилгын нурсан хэсэг дээр гараад бууж чадахгүй дүүжингээр бууж байлаа. Барьсан хэсэг шатсаны дараа барилгачдыг жигдрүүлж дотоодын 300, гадаадын 500 хоригдол /орос, хятад, япон/ хөлсний ажилчин 400, бүгд 1200 хүн ажиллаж ордны барилгын ажлыг дуусгасан юм” гэв. Барилгын ажилчид голдуу мэргэжлийн хүмүүс байсан бөгөөд сантехникийн мэргэжилтнээр ЗХУ-ын Федренко, цахилгааны мэргэжилтнээр мөн ЗХУ-ын Чембелюк түүнийг дагалдаж Даржаагийн Чойдог /сүүлд гавъяат барилгачин болсон/ нар ажиллажээ. Уран барималчин Чоймбол ордны барилгын зураг баримал чимэглэлийг хийж хожим нь төрийн шагнал хүртсэн. Ордны барилгын тоосгыг Улаанхуаран, Ганц худгийн задгай тоосгоны үйлдвэрээс, шохойг Цагаан булгаас, суурийн чулууг Туул голын урд талын араас авч бэлтгэжээ. “Ордны чулуун суурь нь 4 метр зузаан тавигдсан тул ордныг долоон давхар өндөрлөх даацтай, хөрсний усгүй, lҮ зэргийн хайрган хөрстэй” гэж ахмад барилгачин Д.Жанцансамбуу, Ж.Агваанлувсан нар тодорхойлж байв. Ордны барилгын шил, төмөр, будаг материалыг ЗХУ-аас Цагаан эргээр /одоогийн Сүхбаатар хот/ дамжуулан авч байжээ. Төрийн ордны шинэ барилга 4 жилд баригдан 1951 онд дуусч ашиглалтад оржээ.<ref name=":1" /> БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 130 дугаар тогтоолоор томилогдсон комисс 1951 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын ордныг ашиглалтад хүлээж авсан актанд гарын үсэг зуржээ. Засгийн газрын ордны шинэ барилгад 1951 ондоо багтаж Улсын бага хурал, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, зохион зааварлах хэлтэс, хянан шалгах газар, Намын төв хороо, Үнэн сонины газар, Улсын төлөвлөгөөний комисс, Шүүх яам, Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар, Зохиолчдын эвлэлийн хороо шинээр нүүн байрлажээ.<ref name=":1" /> Ордны шинэ байрны 3 дугаар давхрын нүүрний гол хэсэг одоогийн Соёмбот танхимын хэсэгт Х.Чойбалсан /Ерөнхий сайд/ мөн давхрын зүүн урд талд Ю.Цэдэнбал /МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/ ордны 2 дугаар давхрын зүүн урд хэсэгт Г.Бумцэнд /улсын бага хурлын дарга/ мөн давхрын баруун урд талд Ч.Сүрэнжав /Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд/ нар байрлажээ. Засгийн газрын ордны урд талын голын хаалгаар ордонд ажиллагсад, ар талын хаалгаар удирдлагууд нэвтэрдэг, тэдний машиныг ордны дотоод аркаар оруулж тавьдаг байжээ. === Бунхант индэр === {{Further|Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м , оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, Зөвлөлт Холбоот Улсаас мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. Москва хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий- Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнг]]<nowiki/>ийн удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна.<ref name=":1" />[[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|285x285px|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]]Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал, партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич Н.Жагварал, дэслэгч генерал С.Батаа нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ.'''<ref name=":1" />''' Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. '''Төрийн ордны анхны өргөтгөл (1958–1961)''' Төрийн ордон ашиглалтад орсноос хойш 10-аад жилд төр, засгийн олон талтай үйл ажиллагаа, түүний төв аппаратын бүтцэд өөрчлөлт удаа дараа гарсантай уялдан орчин үеийн шаардлагад тохируулан ордны барилгыг томсгон шинэчлэх болжээ. Ордны барилгад өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол 1957 онд гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газар БНБАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр ордны барилгын өргөтгөлийн зураг төслийг Болгарын архитектор Аксина, Петров, конструктур Геригоров нар оролцон хийж барилга барих ажилд инженер Когоо ажилласан байна. Өргөтгөлийн цахилгаан гэрэлтүүлгийн ажлыг Чехословакийн мэргэжилтнүүд, телефон холбоог ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, радио холбоог БНХАУ-ын мэргжилтнүүд, хөшиг болон ханын чимэглэлийг БНАГерманы мэргэжилтнүүд, нийт засал, шавардлага будгийн ажлыг хятадын мэргэжилтнүүд гүйцэтгэжээ. Энэ үед хятад ажилчдын хэрэг эрхлэх газар гэж байсан бөгөөд тэдний ажилчид нь манай цэргийн барилгачидтай хамтран ажиллаж байжээ. Ордны барилгын анхны өргөтгөлд эхнээс аваад дуустал хурандаа Д.Бямбаа даргатай барилгын цэргийн нэгдүгээр батальон гурван роттой 1000 орчим цэрэгтэй ажилласан байна. Ордны барилгын өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Бадарч, түүний орлогчоор Засгийн газрын Үйлчилгээ, аж ахуйг эрхлэх газрын дарга Б.Гончигсүрэн, байнгын хариуцагчаар ордны зохион байгуулах ангийн дарга Д.Дондов нар ажиллаж байжээ. Мөн телефон холбооны монтажийг Д.Готов /сайд асан/, Ц.Дэлгэр-Очир, цахилгаан монтажийг Д.Бадарч, сантехникийн монтажийг инженер М.Даш нар гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын гүйцэтгэгчээр батальоны дарга хурандаа Д.Бямбаа, батальоны ерөнхий инженер дэд хурандаа А.Дорж, хангалтын орлогчоор И.Чулуун, улс төрийн орлогч С.Дамба нар ажиллаж байв. Барилгын модон материалыг Түнхэл, Зүүнхараагаас, тоосгыг Улаанбаатарын тоосгоны заводаас, шохойг Шохойнбулагаас, будаг, төмөр, шилэн материал, хивс, их танхимын сандлыг хятадаас, тусгай өрөөнүүдийн царсан ширээ сандлыг Румын улсаас тус тус авчээ. Ордны барилгын өргөтгөлийн суурийн гүнийг ордны барилгын урьд баригдсан хэсгийн гүнтэй адил 4 метр бөгөөд, ялгаатай нь урьдах суурийг Богд уулын арын том хавтгай чулуугаар хийсэн бол нэмэгдсэн суурийг бетон цутгаж хийжээ. Барилгын анхны өргөтгөлийн ажлыг 1958 онд түр барилгаар эхэлж 1959 онд жигдрэн 1961 оны зун ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн өмнө дуусгажээ. [[Файл:Sukhbaatar Square in the 1960-70s.jpg|thumb|299x299px|БНМАУ-ын Төрийн ордон. 1960-70-д оны үер.]] Ордны анхны өргөтгөлөөр ордны зүүн, баруун урд талын хоёр жигүүрүүд болон ордны урд хойт талын сүрлэг баганууд, Ардын Их хурлын танхим бүхэлдээ нэмэгдсэн юм. Урд талдаа 4 давхар, хойшоо 3 давхар дөрвөлжин хэлбэртэй цагаан өнгөтэй байсан ордон хойшоо дундуураа урт, хоёр талаараа богино, урагшаа хоёр талаараа тэлсэн гадна талдаа тразит шавардлагатай саарал өнгөтэй ордон болжээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр 800 хүний суудалтай Ардын Их Хурлын сүрлэг гоёмсог танхимтай болсон нь төрийн ордонд явуулдаг улс төр, нам олон нийтийн олон хүн хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулахад зохистой болжээ. Өргөтгөлийн дараа ордны зүүн урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ж.Батмөнх, lll давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, lҮ давхарт МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурал, баруун урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын танхим, lll давхарт Намын Төв Хорооны ll нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц, lҮ давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Н.Жагварал нар албан ажлаа явуулах болсон байна. Ордны өргөтгөлийн дараа ордны дэг журам, зохион байгуулалтад нэлээд өөрчлөлт орж урд хоёр жигүүрийн хаалгаар нам, төр засгийн удирдлагууд, урд гол хаалгаар зочид төлөөлөгчид, хөдөлмөрчид, хойт талын зүүн баруун хаалгаар ордонд ажиллагсад нэвтэрдэг болжээ. '''Төрийн ордны хоёр дахь өргөтгөл (1979–1981)''' Төрийн ордны анхны өргөтгөл хийснээс хойш 20 жилийн дараа буюу 1981 онд хоёрдахь өргөтгөл хийгджээ. Ордонд хоёрдугаар өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 29/60 дугаар тогтоол 1979 онд гарч барилгын ажлыг 1979 оны 5 дугаар сард эхэлж 1981 оны 11 дүгээр сард дуусгажээ. Уг өргөтгөлийн ерөнхий архитектор Г.Лувсандорж “Тэр үед улсын барилгын комиссын дарга байсан С.Лувсангомбо бид хоёр ордны барилгыг чухам яаж өргөтгөх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоонд дэлгэрэнгүй тайлбарлан танилцуулж байсан юм. Тэгэхэд асуудлыг яг шийдэх үед Ю.Цэдэнбал дарга биднээс чухам ямар хэмжээгээр ордныг өргөтгөх юм гэж асуухад Г.Лувсангомбо одоогийн байгаагийн 20 хувь гэхэд Ю.Цэдэнбал дарга инээмсэглээд Содном гуай руу харж Содномоо чиний нөгөө хэдийг чинь жаахан үймүүлэх нь дээ, /тэр үед Содном гуай Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга байсан/ гэж хэлээд уг асуудал шийдэгдсэн юм” гэв. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлийн зураг төслийн зохиогчоор архитектор Г.Лувсандорж ахлагчтай хэсэг томилогдож түүнд инженер Х.Лхагвасүрэн, Л.Түвшинцэнгэл, /цахилгаанчин/ Дашдамба /салхивч/, Д.Намсрай /сантехник/, Ч.Бат-Очир, Бадгай, Б.Лувсандондов, М.Болод, арх.Л.Нямсүрэн техник Буяндэлгэр, Цээсүрэн, Д.Бадамханд нар ажиллаж байв. Хөрөнгө хэмнэх, хурдан барих шаардлагатай уялдаж зураг хийх ажил барилга угсралттайгаа хамт хийгдэж байжээ. Өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар, захиалагчийн төлөөлөгчөөр Д.Сандуй, Ц.Цэдэв /сантехникийн инженер/, Барилгын гүйцэтгэгчээр цэргийн барилгын төлөөлөгч хурандаа Т.Батсуурь, талбайн инженерээр хушууч Ч.Цэдэнбалжир нар ажиллажээ. Зөвлөлийн мэргэжилтэн Сидоров болон хэд хэдэн орос мэргэжилтнүүд угсралт болон засал чимэглэлийн ажил хийсэн юм. Барилгын ажлын явц байдал түүнийг түргэтгэх, ажлын чанарыг сайжруулах талаар Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга нар үе үе хэлэлцэж тухай бүр тодорхой арга хэмжээ авдаг байжээ. Ордны барилгын хоёрдугаар өргөтгөлийг анхны өргөтгөлтэй харьцуулбал тухайн үедээ орчин цагийн гэгдэх төмөр бетон хучилтын хавтан, төмөр бетон суурь, өндөр маркийн тоосго зэргийг ашиглан газар хөдлөлтийн аюулгүй байдлыг харгалзан тооцоолж хийсэн аж. Харин гадна талын шавардлагыг анхны өргөтгөлийн хэгсийг дууриалган ямар ч хольцгүй зөвхөн портланд цемент, цагаан чулууны үйрмэгийг хэрэглэсэн. Гаднаас орох гарах хаалгыг Д.Бэгзсүрэн даргатай ордны барилга засварын анги хийж угсарчээ. Хоёрдугаар өргөтгөлийн нэг томоохон хэсэг нь ордонд иргэний хамгаалалтын зориултаар барьсан 150 хүний хоргодох байр юм. Хоргодох байрны дотор талын өнгөн хэсэг нь чанарын хувьд сайн болж нурж унах аюулгүй, салхижуулалтын системтэй хийгдсэн юм. Ордонд 1000 кг даацтай 3, 500кг даацтай 1 лифт шинээр Чехословак улсаас авчирч тэдний мэргэжилтнүүд болон игженер Д.Энхтуяа, ордны лифтчин Дашдагва, Жаргалсайхан нартай хамтран угсарчээ. Ордны холбоо, цахилгаан, сантехник, салхижуулалтын системийг шинэчилж сайжруулсан байна. Ордны халаалтын систем нь анх тавигдсан уурын зуухны халаалтаас төвийн халаалтын хамааралтай өндөр хүч чадалтай системд шилжив. Агаарын чийглэг, агаар сэлгэх, тохируулах, халаах хөргөх зэргийг зэрэгцүүлэн хийдэг автомат удирдлагатай салхивчийн системтэй болсон. Цэвэр ус, халуун ус, бохир усны найдвартай системээс гадна зөвхөн ордны цэвэр усны нөөцөнд зориулан худагтай болсон юм. Ордонд төвийн цахилгаан хангалтын хоёр талын тэжээлээс гадна бэлтгэл тэжээлийн болон аваарийн зориулалтаар суурилагдсан КАС-500 маркын станцыг бэлэн байдалтай болгов. Энэхүү КАС-500 станц нь 9-11 секунтэд цахилгааны ачааллыг өөртөө авч ордонг цахилгаанаар саадгүй хангаж, гаднын хамааралгүй болгодог юм. Барилгын гадна талд шинээр 2 арк гаргаж түүний хучилтыг доороос нь дулаалж төмөр хаалга суулгажээ. Бүх подвалын цонхны хаалт, төмөр сараалжуудыг хийж ордны гадна талын явган замын хавтангуудыг сольж эргэн тойрон усны хамгаалалт хийжээ. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлөөр барилгын 4 дүгээр давхарт хоолны шинэ заал буй болгож өөртөө үйлчлэх халуун лангуу, үйлчлэгчийн болон туслах өрөө, угаагуурын өрөөтэй, мөн хоолны тусгай заалтай, ордны подвалд хоолоо боловсруулж бэлэн хоолоо түгээдэг түргэн үйлчилгээний цэгтэй болгосон. Өргөтгөл хийгдсэнээр Ардын Их Хурлын танхим, туслах танхимуудтай болж нийт 126 ажлын байр шинээр буй болов. Ордон хааш хаашаа 100 метр бөгөөд өндөр нь 18.7 метр, нийт 900-аад цонх, 568 хаалгатай /зөвхөн ажлын өрөөнүүдийн/ болсон юм. '''Хурлын их, бага танхимуудад хийсэн өөрчлөлт''' 1960-аад оны өргөтгөлөөр Ардын Их Хурлын танхимыг шинээр нэмж барьжээ. Энэ танхимын урт нь 28м /фойе орвол 48.0м/ өндөр нь 11.0м шат нь 8.25м болно. 1980-аад онд үндэсний мэргэжилтнүүдийн зураг төсөл Ардчилсан Германы мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Их танхимын засал чимэглэлийг өөрчлөн сайжруулж шинэлэг интерьртэй болгожээ. 800 хүний суудалтай тус танхимыг Хятадад үйлдвэрлэсэн хуучин суудлыг Унгар хийцийн шинэ суудлаар сольж тохижуулсан байна. Их танхимын дотор ханын шинэ өнгөлгөө, чимэглэлийн ихээхэн ажил хийгдсэн юм. Их танхимын тайзыг ердийн урлагийн тоглолтын зориулалттай байсныг зөвхөн хурлын үйл ажиллагаа явуулахад зохимжтой байхаар тохируулан өөрчилжээ. Танхимын дээврийн хөндийд болон тайзны дотоод хөндийд ЗХУ-ын КТЦ-40 маркийн агааржуулалтын төхөөрөмж тавьжээ. Мөн тайзны гэрэлтүүлгийн хүчийг нэмэгдүүлэн их танхимын тайзнаас гэрэлтэх чадварыг сайжруулан нэмэлт прожектор, карнизын гэрлүүдийг угсарснаар танхимын гэрэлтүүлэг шаардлагын хэмжээнд хүрчээ. Тухайн үед танхимд 5-85 салаа гоёмсог люстер 69 ширхэг, 2-3 салаа ханын чимэглэлийн гэрэлтүүлэг 74 ширхэгийг байрлуулжээ. Их танхимд зориулан Радио холбооны орчин үеийн тоног төхөөрөмж байрлуулж, дэлхийн 12 хэлээр шууд орчуулга хийх чадвартай болсон бөгөөд соронзон бичлэг хийх өрөө тасалгаатай болсон юм. Их танхим руу хоёр талаасаа ордог 8 хаалгыг Герман улсад үйлдвэрлэсэн мебель хаалгаар сольж, монгол үхрийн ширээр хийсэн арьсан сийлбэрээр урлаж, нийт шалыг Унгар улсад үйлдвэрлэсэн хивсэнцэрээр өнгөлжээ. Тайзны болон бусад модон сийлбэрийг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Л.Чуваамидын удирдлагаар үндэсний урчууд хийж, арьсан чимэглэлийг архитектор Г.Лувсандоржийн эх загвараар Герман улсад захиалан хийлгэжээ. Их танхимын фойенуудыг урьд өмнө байгаагүй сайхан уран зураг, туурган /гобелин буюу гар/ хивсээр чимэглэв. 30 метр урт туурган хивсийг Ардын зураач [[Балбарын Гомбосүрэн]], Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн [[Должинсүрэнгийн Цэрэнпил]], Төрийн ордноос Г.Шагдаржав нарын удирдлагаар хот хөдөөгийн 20 хивсчин 2 сар гаруй хугацаанд урлан нэхэж бүтээжээ. 1990-ээд оноос хуучин кино үзвэрийн /анх ордны барилга баригдахад уг зориулалтаар хийгдсэн/ танхимыг улсын их баяр, тэмдэглэлт үйл явдлын үед дайллагын зориулалтаар ашигладаг танхим болгон өөрчилжээ. Ордны танхимуудын гоёл чимэглэл, арын фонын түмэн наст хээ, сүлдийг гар урлалын үйлдвэрийн хамт олон хийж, угалз сийлбэртэй ширээнүүдийг сандлын хамт зураг урлал компанийн Д.Батдорж, Д.Наранжав, Н.Сандагсүрэн нарын урчууд урлан бүтээжээ. Төрийн ордны өрөө, хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог сайн чанарын хивсээр бүрсэн бөгөөд түүнд С.Бавуусүрэн /Төр Засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газрын орлогч дарга асан/ их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. '''Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим''' БНМАУ-ын Ардын зураач Б.Гомбосүрэн болон Монгол Улсын Ардын зураач, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уран сийлбэрч [[Лэгшидийн Чуваамэд]]<nowiki/>ийн загвар төслөөр чимэглэгдсэн Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим төрийн ордны гуравдугаар давхрын нүүрэн төв хэсэгт байдаг. Соёмбот танхимын гурван өрөөний чимэглэл нь урд хийгдэж байгаагүй таазанд урласан цэвэр сийлбэр гипс-ганч /их эрдэмтэн Ренчингийн нэрлэснээр алтан хөмөрлөг/ нь 114.6 м2 хээтэй. Соёмбот танхимын 3 өрөөний чимэглэл хоорондоо өөр өөр загвартай үндэсний хээ угалзны бэлгэдэл хэв шинжийг хадгалсан юм. Дунд өрөөний тасралтгүй үргэлжилсэн түмэн насан хээг соёмботой холбож бат бэхийг билэгдсэн бол, баруун өрөөний үргэлжилсэн хээ, төв үзэлтэй, зүүн ёслолын жижиг өрөөний сийлбэр ганч монгол үндэсний гэрийн хананы сүлжээг билэгдэн үндэсний хээ угалзыг холбон урласан анхны монгол “Ганч” урлаг гэж болно. Монгол “ганч”-ийг бүтээхийн тулд Л.Чуваамид өөрөө Узбек улсад Хорезмын Шахын /хаадын/ ордны шавар ваар керамик урлагийн алдарт уламжлалыг судалсан аж. Соёмбот танхимын чимэглэлийг гар урлалын үйлдвэр, Улаанбаатар хотын урчуудын эвлэлийн салбар, хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэр, Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрийн 40 гаруй урчууд хийж бүтээжээ. Тэдгээр урчууд энэхүү хамтын бүтээлээ 1979 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр дуусгаж Монгол Улсын Ардын Их Хуралд хүлээлгэн өгчээ. == Өөрчлөлт == === ТӨРИЙН ХҮНДЭТГЭЛИЙН САНДАЛ, ШИРЭЭ === [[Файл:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордон. 2005 он.|288x288px]] Төрийн ёслолын ширээг хоёр сандлын хамт урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Чуваамид зураг төслөөр 1990 онд бүтээжээ. 2.5 х 100 х 78 см-ын харьцаатай төрийн ёслолын ширээ нь дороос дээш бадрах усны долгион хээ, хос хоёр загас эргүүлэн ороож мөнх байх бэлгэдлээр 4 хөл, 8 загасан хээнээс дээш бадамлаж ургасан хээ, тасралтгүй үргэлжилсэн Монгол үндэсний хээн дунд бадамласан угалз, хээний гол төвд соёмбо буулгасан нь төрийн бэлгэдэл болжээ. Уул ширээний хээний дөрвөн зүг унжсан унжлага хэлбэр нь Монгол эх орны газар зүйн байршил, зургийн хэлбэрийг илэрийлжээ. Ширээний тавцан дээр шигтгэж хийсэн 2 өлзий шигтгээ нь тэгш үзэл өлзий бэлгэджээ. Хоёр сандал нь мөн адил цогц бэлгэдэл хээтэй ширээтэйгээ хорших ажээ. === ИХ ТАНХИМЫН ХУВЦАС ХҮЛЭЭЖ АВАХ ӨЛГҮҮРИЙН ХЭСЭГ === Их танхимын хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсгийг тус танхимын доод давхарт шинээр байгуулжээ. Уул ажлыг архитекторч Г.Лувсандоржийн зураг төслөөр хотын барилга трест, цахилгаан сантехник угсралтын нэгдсэн трест, ордны барилга засварын тасаг, зохион байгуулах анги хамтран гүйцэтгэжээ. Засвар шинэчлэлт хийхийн өмнө их танхимын доорхи хоосон зайд байсан барааны агуулахуудыг зайлуулах, цахилгаан кабель холбооны утсыг шилжүүлэх, дулааны шугамыг шилжүүлэн өөрчлөх, дренажийн шугамыг муу усны шугамтай холбосон байдлыг өөрчилж, хөрсний тунасан усыг хүлээн авах хийн насосын тусламжтайгаар усыг гадагш хаях зэргээр төхөөрөмжилжээ. Зөвхөн энд байсан элдэв төрлийн бараа эд хогшлыг зөөхөд ачааны 40 машин хэрэглэгдэж байсан байна. Дээрх байгууллагууд нь их танхимын үүдний доод хэсэгт 1000 хүний хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсэг, 22 суудалтай эрэгтэй, эмэгтэй сан узель, 4м урт, 4м өндөр ханын толь, тус бүр 60 суудалтай хурлын 2 танхимыг шинээр буй болгожээ. === Их танхимын доод хэсэг === Энэ үеийн төрийн ордон нийтдээ 35804 м2 талбайтай, нийт давхруудын багтаамжийг нэгтгэвэл 134.223.69 м2 болох юм. Албан ажлын өрөөнүүд 13075.7 м2 танхимууд 2195 м2, Төрийн ордон 491 ажлын өрөө тасалгаатай, 536 хаалга, 932 цонхтой, 6678.2 ам метр, дээврийн хөвөө эмжээр 509.6 м2 бөгөөд сантехникийн /халаалт, салхивч, цэвэр бохир усны/ шугам сүлжээний нийт урт нь 30 км шахам юм. Тус ордны ажлын өрөө танхимуудыг ордны барилга засварын ангиас ээлж тогтоон засварладаг. Ийм байдлаар нэг өрөө 6-7 жилийн дараа дахин засварт ордог байв. Эл ордонд 100 хүний суудалтай зоогийн газар болон номын сан, уншлагын газар, хэвлэх үйлдвэр, спорт чийрэгжүүлэлтийн танхим, худалдааны цэгүүд, угаалга, хими цэвэрлэгээ, оёдолчин, үсчин, цайны газар, цэцгийн хүлэмж, эмийн сан, банкны тооцооны төв, холбооны салбар зэрэг үйлчилгээний зориулалттай 40 гаруй өрөө тасалгаатай. Төрийн ордонд монгол хүний ур ухаанаар буй болсон ховор нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Төрийн ордонд ахмад болон залуу уран бүтээлчдийн 100 шахам уран зураг, 10 гаруй уран баримал, бас сийлбэр, туурган хивс, торго арьсан урлагийн бүтээлүүд тавигджээ. Эдгээрийн дотор эзэн Чингис хааны гантиг чулуун цээж баримал, есөн хөлт цагаан туг орчны 87 ам метр талбай тойрсон чимэглэл, хүннүгийн үеийн хээ бүхий ширмэл ширдэг, Ардын зураач Н.Чүлтэмийн “Талын айл”, О.Цэвэгжавын “Гүүн зэл дээр”, М.Цэмбэлдоржийн “Отгон тэнгэр” , Б.Гомбосүрэн, Д.Цэрэнпил нарын бүтээсэн “Эх орон” сэдэвт 20 м туурган хивс, түүх уламжлалын сэдэвт монгол зураг зэрэг гайхамшигт бүтээлүүд олон бий. УИХ-ын хуралдааны танхим дахь УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын үндэсний уран гоё сийлбэртэй сэнтий /суудал/, төр засгийн тэргүүн нарт гадаадын байгууллага, хүмүүсээс бэлэглэсэн зүйлийн 70 гаруй үзмэр бүхий үзэсгэлэн байдаг. Төрийн ордны өрөө хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог чанарын хивсээр бүрсэн ажээ. 1980-аад оноос хойш Төрийн ордны гадна талын бүх довжоо, залгаа хэсэг, бунхант индрийн арын талбай, мөн индрийн хоёр талын түшиг хана, машин орж гарахад зориулагдсан пандус, ордны эргэн тойрон боржин талбай, зүлэг цэцэг, гэрэлтүүлэг зэргийг байнга засаж сайжруулсаар байв. Зам талбайн өнгөлгөөг саарал чулуугаар, зүлэг талбайн хашлагыг ногоон боржин чулуугаар сольж талбай руу харсан хэсэгт алхан хээ тавьжээ. Бунхант индрийн нүүрний талбайн чулууг бүхэлд нь хөх чулуу болгожээ. Барилгын эргэн тойрон хүрээлсэн хэсгийг Хархорины хар саарал чулуугаар сольж гялгар өнгөтэй болгосон юм. Ордны өмнө талын 2 пандусны хашлагыг Хархорины хөх саарал чулуугаар цэцгийн савнуудыг авдрантын ногоон чулуугаар зарим савнуудыг гантигаар хийв. Ордны гадна талын бүх хаалгуудыг сийлбэртэй царс модон хаалгууд болгосон бөгөөд ордны гадна талд шөнийн гэрэлтүүлэг ханын гэрлэн чимэглэлийг нэмэгдүүлжээ. === ТӨРИЙН ЁСЛОЛ ХҮНДЭТГЭЛИЙН ШИНЭ ЦОГЦОЛБОР === 2001 онд Монгол Улсын 2 дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] Их Эзэн [[Чингис хаан|Чингис хааны]] мэндэлсний 840 жилийн ой, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар төрт ёсны их баяр болгон тэмдэглэх тухай зарлиг гаргажээ. Энэхүү зарлигийн дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 112 дугаар тогтоолоор ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үндэсний хороог Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаяраар]] толгойлуулан байгуулжээ.<ref name=":1" /> Зохион байгуулах үндэсний хорооны төлөвлөгөөний хүрээнд “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө” цогцолбор шинээр байгуулах, “Монгол төрийн тамга” хөшөө босгох шийдвэр гаргаж, “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө”-г Монгол төрийн ордны нэгэн цогцолбор болгон төрийн ордны урд талд залгаж байрлуулахаар төлөвлөжээ. Үүгээр 1991 онд гаргасан зураг төслийг бүхэлд нь өөрчилжээ. [[Файл:Mongolia Parliament Building.JPG|thumb|Төрийн ордон засварын үер. 2006 оны 11-р сар.]] Хөшөө баримлын эх загварыг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Болд зохиож, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооны уран бүтээлчдийн хамт урлан бүтээжээ. Цогцолборын нүүр хэсэгт Их Эзэн Чингис хаан түүний үйл хэргийг дүрслэн харуулахдаа Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Их Эзэн Чингис хааны хөшөөг цогцолборын төв хэсэгт, Өгөдэй хааны хөшөөг баруун хэсэгт, Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай хааны хөшөөг зүүн хэсэгт байрлуулж, Монголын их хаадыг төлөөлсөн цогцолбор хөшөө болгон бүтээжээ. Их Эзэн Чингис хааныг төв суудалтайгаар, гар болоод хөлийг уужим тавиун, эгэл даруухан боловч ухаалаг, ихэмсэг дүртэйгээр тэнгэрлэг Эзэн хаан бэлгэдлээр үүлэн хээ, монгол угалз хээ бүхий бүс агссан байдалтай, хүч чадлын илэрхийлэл болсон барын арьс, торго дурдан тэргүүтнийг тохсон, монголчуудын өнө эртнээс хэрэглэж байсан суудалд заларч байгаа байдлаар дүрсэлсэн. ==== Дизайн ==== Энэхүү цогцолборт байгуулагдсан дахин давтагдашгүй онцгой байгууламж бол Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө гэр юм. Хүндэтгэлийн өргөө гэрийн загварыг монголчуудын төрт ёсны уламжлал, түүхэн замнал, түүний бэлгэдэл, орон зай, интерьерийн оновчтой шийдлийг харгалзан зохиожээ. Уг өргөө гэрийн эх загварыг Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Төртогтох зохиож, архитекторч, интерьер дизайнер, түүх угсаатны зүйн зөвлөх, уран бүтээлчдийн хамтарсан баг зураг төслийг нь гаргасан байна.[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Төрийн ордон.]] Энэхүү хүндэтгэлийн их танхимд Гадаад орны төр, засгийн тэргүүн нар болон дипломат зочид төлөөлөгчид Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт бараалхах ёслол, Монгол Улсад суух гадаад орнуудын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих ёслол, Монгол улсын Ерөнхийлөгч ард түмэндээ хандан айлтгал хийх, Төрийн дээд шагнал, одон медаль, цол хэргэм, зэрэг дэв соёрхон хүртээх ёслол, Цагаан сарын шинийн нэгэнд төр, засгийн удирдлагууд Есөн хөлт их цагаан сүлд тугандаа хүндэтгэл үзүүлэх ёслол, Гадаадын зочид, гийчид, жуулчид хүндэтгэл үзүүлэх, Онцгой тэмдэглэлт үед 16 насанд хүрч байгаа залууст иргэний үнэмлэх гардуулах, их, дээд, ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчид төрдөө хүндэтгэл үзүүлэх, Төрийн хан хуур цэнгүүлэх, Төрийн сүлд Их Цагаан тугийг залах, үдэх ёслол болон бусад арга хэмжээ зохиогдож байна. Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимын хоёр талд хэлэлцээний өрөөнүүд байрладаг. == Бүрэлдэхүүн хэсэг == [[Файл:Pomnik Czyngis-chana na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|thumb|Их Эзэн Чингис хааны хөшөө.]] === Хөшөө === Их эзэн чингис хааны хөшөөний сууринд Монгол газар нутагт оршин тогтнож байсан гүрнүүдийг бэлгэдэн Хүннү гүрний үеийн хээ угалз, дүрслэл оруулж, гантиг чулуугаар цоолборлосон. Өгөдэй, Хубилай хаадын хөшөөг монголчуудын өнө эртнээс хүч чадал, бат бөхийн бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн барсыг дүрсэлсэн гантиг чулуугаар цоолборлосон суудалд бат суусан байдлаар тухайн үед хэрэглэж байсан хувцас, хэрэглэл, бүс тэргүүтэнтэй дүрслэн урласан. Өгөдэй хааныг бодлогоширсон боловч ихэд ирэмгий, өөртөө итгэлтэй байдалтайгаар, Хубилай хааныг эрдэм ном, гүн ухааныг эрхэмлэгч цэцэн хаан байсаныг илэрхийлэх зорилгоор тухайн үед хэрэглэж байсан зарлиг, албан захидлын хэмжээс бүхий бичиг барьсан бүхий бичиг барьсан байдалтайгаар дүрсэлжээ.Мөн дэлхийд нэрээ дуурсгасан монголын морьт дайчдын дурсгалд зориулан Их Эзэн Чингис хааны хөшөөний зүүн өмнө талд Их Монгол улсын зүүн түмний захирагч Го ван Мухулай баруун талд нь баруун түмний захирагч хүлэг Боорчи нарын морьт хөшөөг байрлуулжээ.Баганат галерейн баруун хэсэгт “Монгол угсаатны төр улсууд”, зүүн хэсэгт “Их Монгол Улс-эзэн гүрэн” хэмээх шилэн зургийг бүтээсэн. Шилэн зургийн зохиогч зураач Н.Амгаланбаяр, үйлдвэрлэгч Д.Гантулга захиралтай “Шилэн хийц” ХХК гүйцэтгэжээ. Эдгээр зургууд нь тус бүр 18.2*7.2 м хэмжээтэй бөгөөд шилэн урлагийн орчин үеийн технологиор бүтээсэн. Ийм том хэмжээний шилэн зураг дэлхийд ч ховор ажээ.[[Файл:Kompania honorowa na schodach parlamentu podczas święta Naadam w Ułan Bator 03.JPG|thumb|[[Хүндэт харуул|Монгол Улсын Төрийн хүндэт харуул]] Төрийн ордоны хойморт есөн хөлт цагаан тугийг цэнгүүлж буй агшин.]]Цогцолборын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөөний хэсэг болно. Уг өргөөний нэгдүгээр давхарт вестибюль, хоёрдугаар давхарт үзэсгэлэн гаргах баганат фойе, гуравдугаар давхарт Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн их танхим байрлах ба Түмэн насан хээ бүхий гол хананы өмнө Монгол төрийн Есөн хөлт Их цагаан сүлд тугийг хүндэтгэлтэйгээр байрлуулжээ. === Хоймор === Гэрийн хойморт Их эзэн Чингис хааны шүтээн зургийг байрлуулан зандан мод, эрдэнийн чулууг хослуулан сийлж, урлан бүтээсэн гол шүтээний хэсэг байна. Гол шүтээний зүүн, баруун талд монгол түмний шүтээн болсон Нууц товчоо, Үндсэн хуулийн эхийг байрлуулсан. Түүний өмнө төрийн тэргүүн нарын уулзалтын ширээ, төрийн алтан соёмбот сэнтий суудал тэргүүтнийг хаш эрдэнийн чулуугаар урлаж, алт, мөнгө, хатуу модоор чимэглэжээ.<ref name=":1" /> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj in 2013.jpg|thumb|Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] Япон Улсын Ерөнхий сайд Шинзо Абэг төрийн хүндэтгэлийн өргөө гэрт хүлээн авч буй нь. 2013 он.]] === Хүндэтгэлийн өргөө гэр === Төв хэсэгт гал голомтын өр, бэлгэдлийн хээ угалзаар чимэглэгдсэн тэг дөрвөлжин тавцан суурин дээр төрийн ган тулгыг байрлуулж, тулганы ар талд хаш эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, бусад үнэт материалаар чимэглэж хийсэн өр буюу түсэргэ байна. Өргөөний баруун, зүүн жигүүрт тус тус зочин гийчин тухлан суух зандан мод, алт мөнгөөр чимэглэсэн сэнтийт суудал байрлана.<ref name=":1" /> === Тооно, дээвэр ба тойруулга === Тус өргөөнд саатан морилогчдын харааны төвд илхэн тусах тэнгэр язгууртны удамт төрийн есөн их билгээр дүрслэн алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимэглэн, үнэт модоор урлан бүтээсэн тооно харагдаж, түүний голд байрлах алтан чимэглэл бүхий болор чулуун хийц, хэлбэр төгс төгөлдөр гэрэлтүүлэг болон тоононоос салбарлах эрдэнийн хээ угалз бүхий унь, монгол уран барилга гэрийн хийц хэлбэрийг тодотгосон учир төгс хээгээр чимэглэгдсэн дөрвөн халз, түүнийг дагасан найман чимэглэлийн дүрсүүд хана руу бууж, ханын дээд толгойд эртний монголчуудын билгэдэл шонхор шувуу бусад хүчирхэг амьтан араатан болон бусад сийлбэрийг алтдаж өнгөлсөн байх ба түүний доод хэсэгт цагаан мөнгөөр зурвас үүлэн хээг цутгаж хөөж бүтээсэн байна. Гэрийн нийт тойрог ханыг хатуу хүрэн зандан модоор мөнхийн бэлгэдэл түмэн насан хээг битүү сийлж урласан нь монгол төр түмэн үүрд мөнх цэцэглэн бадрахын билэг тэмдэг болгосон байна.<ref name=":1" /> === Үүд === Энэхүү өргөө гэрийн үүдэн хэсэгт төрийн соёмбот эрдэнийн чулуун чимэглэлт хоёр хавтас бүхий эрдэнийн чулуун чимэглэлтэй эрдэнэ цогцлуулан бүтээсэн хаалга нь монголчуудын гайхамшигт хүндэтгэлийг илэрхийлнэ. Түүний доод хэсгээр үргэлжлэх хормойн хэсгийг бат бөх суурь, газар, ус тэргүүтнийг бэлгэдсэн байгалийн дүрслэлт хээ угалзаар төгсгөж хатуу зөөлөн хоёр төрлийн материалыг холбож өгсөн. Зочид гийчдийн өлмий дор орших утга учир бүхий угалз хээгээр чимэгдэгдсэн уламжлалт зөөлөн тансаг ширмэл ширдэг буйг харж, дээш дахин харваас алтан хөмрөгт халз, унийн завсраар дорнын тансаг торгомсог бүс харагдаж байгаа нь бүхэлдээ л хатуу зөөлөн зохилдсон эрхэм тансаг монгол ордны шинжийг агуулсан байна.<ref name=":1" /> === Монгол Улсын Ерөнхий сайд нарын хөрөг === Төрийн ордонд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар 1918 оноос эхлэн ажилласан хүмүүсийн хөргүүдийг байрлуулсан байдаг. Урлаг судлаач О.Сосорын тодорхойлсноор зарим хөргийн тухай дурьдвал:<ref>{{Cite web |date=2016-08-01 |title=Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор |url=https://www.parliament.mn/nn/13230/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ч.Өлзийхутагийн зурсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хөргийг зөөлөн дулаан өнгөнд захируулан үндэсний ёс заншлыг дээдлэн хүндэлдэг хүн байсныг, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] хөргийг үйл ажилтай холбон маш их хөдөлмөрч хүн байсныг харуулжээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн багш Ч.Хүрэлбаатарын зурсан [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нарын хөргийг сонгодог аргаар нүүрэн дээр нь гэрэл өгөх аргыг ашигласан тухайн хүмүүсийн мөн чанар, зан чанарыг илрүүлэх боломж олгожээ. * Монгол Улсын төрийн шагналт ардын зураач Г.Одонгийн зурсан [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]], [[Думаагийн Содном|Д.Содном]] нарын хөрөгт тухайн дүрүүдийн гадаад төрхийг сонгодог, сүрлэг “Хэллэгээр” чадварлаг бүтээн харуулжээ. * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ц.Энхжингийн зурсан [[Анандын Амар|А.Амарын]] хөрөг нь тухайн хүний оюуны их чадавхи, өндөр соёл, ёс суртахууныг тод харуулж чадсан ажээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн уран зургийн багш Н.Орхоны зурсан [[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]], [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]] нарын хөргийг сонгодог арга барилаар зурсан ба тэдний дотоод ертөнцийг нээн харуулах зорилгодоо хүрсэн ажээ. * Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Р.Дуйнхоржавын зурсан [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] нарын хөргийг сонгодог аргаар зурсан ба өнгийн тавилт, бичлэг зэргээрээ чадварлаг болсон байна. * Монголын Улсын төрийн соёрхолт ардын зураач Н.Чүлтэмийн зурсан [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазарын]] хөргийг бүтэн биеэр нь ёслолын хөрөг бүтээх аргаар зурснаар тухайн үеийн төрийн түшээ хүний байр байдал, өмсгөл зүүлт, намба байдлыг бүрэн дүүрэн харуулан улмаар түүхийн болоод угсаа судлалын өндөр ач холбогдолтой бүтээл болсон ажээ. * Хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндоржийн]] хөргийг олны танил болсон цагаан малгайтай нь зурсан нь тухайн хүний зан байдлыг гаргахад түлхэц болсон ба түүний харцаар алсын бодолтой няхуур хүн байсныг үзүүлж чаджээ. * “Зураг урлан” компанийн зураач Ц.Наранжавын зурсан Монгол Улсын анхны ерөнхий [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайд ноён хан Т.Намнансүрэнгийн]] хөргийг тухайн үеийн төрийн түшээ хүний намба байдал, өмсгөл зүүлтийг түүхийн болон угсаатны судлалын үүднээс бодолцон бүтээсэн ажээ. == Галерей == <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Файл:Orkiestra mongolskiej armii na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkiestra_mongolskiej_armii_na_placu_Suche_Batora_w_U%C5%82an_Bator_02.JPG|Төрийн ордны өмнө нь Файл:Mongolia - Genghis Khan (49310024376).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolia_-_Genghis_Khan_(49310024376).jpg|Чингис хааны хөшөө Файл:Mongolian Government Palace and Tamgha statue.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Government_Palace_and_Tamgha_statue.jpg|Төрийн ордны үүд ба [[Төрийн тамганы хөшөө]] Файл:Oulan Bator, Le parlement.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oulan_Bator,_Le_parlement.jpg|Төрийн ордныг алсаас Файл:Mongolian Parliament 7.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Parliament_7.JPG|Төрийн ордон дотор Файл:Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Main_conference_room_of_the_Mongolian_State_Great_Khural.jpg|[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим Файл:Meeting Hall 2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Meeting_Hall_2.JPG|[[Дамдины Сүхбаатар|Д]][[Дамдины Сүхбаатар|.Сүхбаатар]] хуралдааны танхим Файл:2018-08-11 155233 Ulaanbaatar Parliament anagoria.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2018-08-11_155233_Ulaanbaatar_Parliament_anagoria.jpg|Төрийн ордны өргөн зураг </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламентын ордон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] 8z81cbl4zivtzydmc9vsvwn9ojfo1r0 868338 868241 2026-09-03T11:51:55Z Egzs 88168 868338 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс барилга | name = Төрийн ордон | native_name = {{MongolUnicode|ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠨ}} | former_names = | image = Government Palace, Ulaanbaator.jpg | caption = Төрийн ордон. 2023 он. | architectural_style = Неоклассик | location = [[Улаанбаатар]], Монгол | current_tenants = [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]<br />[[Улсын Их Хурал]] | coordinates = {{coord|47|55|15|N|106|55|02|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}} | construction_start_date = 1947 оны 4-р сар | completion_date = {{start date and age|1951}} | inauguration_date = | height = {{cvt|18.7|m|ft}} | floor_count = 4 | floor_area = {{cvt|37,212|m2|sqft}} | main_contractor = | renovation_date = 1958–1961, 1979–1981, 2005–2006 | architect = [[Буджавын Чимэд]] }} Төрийн ордны тухай хуулинд заахдаа '''Төрийн ордон''' бол [[Монгол Улс]]ын төрийн дээд байгууллагууд байнга байрлаж үйл ажиллагаа явуулж байдаг Монголын архитектор, хот байгуулалт, үндэсний түүх соёл, уламжлал, дизайн урлагийн нэгдмэл зохицлыг илэрхийлсэн төрт ёсны хүндэтгэлийн обьект бөгөөд монгол хүний ур ухаан шингэсэн архитектор урлагийн бүтээл мөн гэсэн байдаг ажээ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2017-01-10 |title=Төрийн ордны танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/nn/13468/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> Сурвалж бичгүүд, археологийн олдворт мэдээлснээр Төрийн ордны үйлчилгээ хэлбэр, агуулгын хувьд асар их баян уламжлалтай болох нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] Хаант төрийн “Түмэн-Амгалан” орд өргөө, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын]] төрийн ордон болон түүний үйлчилгээний түүхээс тод томруун харагддаг. Хааны ордон нь тухайн улс орны уран барилга, соёлын хөгжлийн түвшинг илтгэдэг байна.<ref name=":0" /> == Түүх == === '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн ордон''' === 1921-1924 онд ардын төрөөс хэрэгжүүлсэн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн гол арга хэмжээ бол 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын эхний ололтыг бэхжүүлж, Богд хаант төрийн хууль тогтоомж хэв хэмжээг бүрмөсөн халж Монголд үндсэн хуульт Бүгд Найрамдах байгуулал тогтоох явдал байжээ.<ref name=":0" /> 1924 оны 11 дүгээр сарын 08-ны өдөр Улсын анхдугаар Их Хурал Нийслэл Хүрээнээ нээгджээ. Их Хуралд олон аймаг, хошуу, шавийг төлөөлсөн 77 төлөөлөгч оролцжээ. Их хурал ардын Засгийн газрын тайлан, яамд болон аймаг, шавь тусгай хошуудын илтгэлийг сонсож Ардын Засгийн эхний 3 жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг сайшааж уг асуудлаар тусгай тогтоол гаргасан байна. Улсын анхдугаар Их хурлаар БНМАУ-ын анхдугаар үндсэн хуулийг баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхнээ анх удаа хаант ёсыг халж үндэсний ардчилсан өөрчлөлт, эрх зүйн чухал зарчмууд, улс төрийн цоо шинэ тогтолцоог хуульчлан баталгаажуулж туурга тусгаар төр улсаа “Бүрэн эрхт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс” гэж дэлхий дахинд тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болжээ. Анхдугаар их хурал Үндсэн хуулиа баримтлан Улсын бага хурлыг 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгожээ. Бага хурлын бүрэлдэхүүний 23 нь ард, 6 нь тайж гаралтай, нэг нь лам хүн байжээ. Их хурлын дараа бага хурал хуралдаж малчин ард гаралтай 5 хүнийг тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан Улсын бага хурлын даргаар Пэлжидийн Гэндэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар Балингийн Цэрэндоржийг баталжээ. Их хурал Нийслэл хотын нэрийн тухай асуудлыг нилээд маргаантай хэлэлцжээ. Зарим төлөөлөгч “Монгол Ардын Намын Бээжин” гэх санал тавихад Б.Цэрэндорж нар Бээжин гэдэг нь Хятад үг тул Улаанбаатар хэмээн нэрлэе гэснээр Их Хурал БНМАУ-ын нийслэл – Улаанбаатар хот гэж баталсан ажээ. [[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|thumb|Монгол Улсын анхдугаар Их хурал хуралдсан байр, 1924]] Шинэ үндсэн хуулийнхаа дагуу үйл ажиллагаагаа эхэлсэн БНМАУ-ын Төр засгийн дээд байгууллага Улсын бага хурал, Засгийн газар нь 1950-иад оны эхэн хүртэл Нэгдсэн ордонтой болоогүй янз бүрийн байруудад байрлаж байснаас түүний үйлчилгээ нь нэгдсэн системд орж чадаагүй байв. Их бага хурал, Төрийн ёслол зэрэг төр, засгийн төвлөрсөн томоохон арга хэмжээ нь 1926 онд байгуулсан Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнд явагддаг байв. “Ардын цэнгэлдэх” хүрээлэнгийн архитектур бол Монгол үндэсний уран барилгын уламжлалтай нягт холбоотой гэр хэлбэрийн барилга байв. Түүнийг Улаанбаатар хотын төв дунд одоогийн Сүхбаатарын талбайн хойд талд барьсан байв. Хүрээлэнгийн барилгын орой нь асар том бөмбөгөр хэлбэртэй бөгөөд түүнийг банзаар дээвэрлэж, төмөрлөсөн байжээ. Барилгын дотор тал нь баганагүй, уудам зайтай, хажуу талдаа амралтын тасалгаа, зоогийн газрын залгаа барилгатай байв. Бөмбөгөр танхимын захаар лоожтой, хойт талдаа тайзтай байжээ. 1930 онд зүүн сэлбийн баруун эрэг дээр барьсан Засгийн газрын хоёр давхар байшин нь тухайн цагтаа Монголын нийслэл хотын хамгийн томоохон барилга нь байв.Гэвч хот байгуулалтын үүднээс төр, засгийн нэгдсэн ордонг шинээр байгуулах шаардлага тавигдаж байв. Үүнээс БНМАУ-ын төрийн ордон бариулах асуудлыг нийслэл Улаанбаатар хот байгуулалтын нэгэн хэсэг болгон 1930 оны сүүлчээс сэдэн 1947 онд барилгын ажлыг эхлүүлэн 1951 онд бүрэн ашиглалтанд өгчээ. БНМАУ-ын Төрийн ордон тухайн цагтаа Нийслэл Улаанбаатар хот барилга архитектурын хувьд хосгүй сүрлэг чимэг болсон төдийгүй төр, засгийн дээд байгууллага түүний ажлын үйлчилгээний албад байрладаг Монгол түмний шүтээн болсон, европ болон дорно дахины барилга архитектурын шийдлийг хосолсон томоохон цогцолбор болжээ. Ахмадуудын дурсамжаас үзэхэд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] /тэр үеийн БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд/ төр, засгийн удирдлага зөвлөх, мэргэжилтнүүдээ дагуулан хотын төвд ирж тэднээс Москвагийн Улаан талбай, Парисийн талбайн /Францын/ хэмжээг асууж лавлаад өнөөгийн Сүхбаатарын талбайг алхаа метрээр явган явж хэмжиж байсан гэдэг. Энэ тухай Чойбалсангийн нэгдүгээр орлогч агсан [[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] гуай 1998 онд хуучилсан байдаг. Төрийн ордны зураг төслийг зохиохдоо хот байгуулалтын тухай гадаад орны болон Монголын хаадын /Өгөдэй хааны Түмэн Амгалан ордон/ зэрэг уламжлалт аргыг харгалзсан ажээ. Энэхүү зураг төслөөр төв талбайн хойморыг төрийн ордноор эзлүүлэн, түүнийг тойрсон баруун, зүүн, алсын урд талын барилгуудын хаалгыг төрийн ордон руугаа харуулан барихаар тогтоожээ. === '''БНМАУ-ын төрийн ордны барилга байгууламж, өөрчлөлт шинэчлэлт''' === Төрийн шинэ ордон ашиглалтад орохоос өмнө БНМАУ-ын Засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв. Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын ерөнхий сайд маршал Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын бага хурлын дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] нар энд ажиллаж байв. Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай сэлбийн голын эрэгт байлаа. Ийм үед төрийн шинэ ордонг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ-аас тусламж гуйх болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай: “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж Чойбалсанд хэлсэн юм. Чойбалсан түүнийг маш зүйтэй гэж дэмжээд намайг Москвад явуулсан юм. Би Москвад очоод К.Е.Воршиловтай уулзаж Монголын Засгийн газрыг ордонтой болгох санаатай байна. Намайг Чойбалсан явууллаа гэхэд Воршилов намайг их уриалгахан хүлээж аваад бэлэн зураг үзүүлж энэ зургаар ордноо бариулвал зүгээр юм биш үү гэсэн. Би тиймээ зүгээр юм байна гэж хэлээд уг зургийг авчирч Чойбалсанд танилцуулсан. Засгийн газрын ордон бариулах комисс томилж комиссын даргаар намайг тавьсан юм” гэв. ЗХУ-аас авчирсан төрийн захиргааны барилгын бэлэн зургийг Засгийн газрын комисс нягтлан үзээд Монголын нөхцөл байдал, уламжлалд тохируулан зарим өөрчлөлт хийлгэжээ. Үүнд Монгол инженер Б.Мотоо, уран барималчин Чоймбол нар их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэд барилгын хаалга, эмжээр, багана зэрэгт Монгол хэлбэр маяг оруулжээ. Ордны барилгын суурийн ажил 1947 оны 4 дүгээр сард эхэлжээ.<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=2017-11-06 |title=Төрийн ордны бүтээгдсэн түүх |url=https://news.zindaa.mn/27ig |access-date=2026-09-02 |website=news.zindaa.mn |language=}}</ref> Уул барилгын ажлыг ордны барилгын дарга Лэгцэгийн Гончиг /ахлах дэслэгч/ Улсын барилгын Хэрэг эрхлэх ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч хурандаа Д.Гончиг, мөн газрын орлогч Д.Жанцансамбуу, Улсын төлөвлөгөөний комиссын барилгын хэлтсийн дарга Ж.Агваанлувсан, зөвлөлтийн мэргэжилтэн Порпинов нар барилгын ажил эхлэхээс ашиглалтад ортол хариуцан гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын баруун хэсгийн суурийн ажлыг японы олзлогдсон 300 цэрэг гүйцэтгэж 1947 оны 10 дугаар сард нутаг буцжээ. Дараа нь засан хүмүүжүүлэх газраас 4000 хоригдлыг гэрээгээр, иргэдээс 400 ажилчдыг хөлсөөр авч ажиллуулж 1948 оны өвөл суурийн ажлыг дуусгажээ. Гэтэл 1949 оны зун тааз нь тавигдаж дууссан барилгын модон хэсгүүд нь шатаж зөвхөн төмөр, туйпуу хэсгүүд нь үлдсэн байна. Энэ тухай уг барилгыг хариуцан бариулж байсан ахмад барилгачид Д.Жанцансамбуу гуай дурсан ярихдаа: “Д.Гончиг /сүүлд барилгын яамны сайд болсон/ бид хоёр барилгын нурсан хэсэг дээр гараад бууж чадахгүй дүүжингээр бууж байлаа. Барьсан хэсэг шатсаны дараа барилгачдыг жигдрүүлж дотоодын 300, гадаадын 500 хоригдол /орос, хятад, япон/ хөлсний ажилчин 400, бүгд 1200 хүн ажиллаж ордны барилгын ажлыг дуусгасан юм” гэв. Барилгын ажилчид голдуу мэргэжлийн хүмүүс байсан бөгөөд сантехникийн мэргэжилтнээр ЗХУ-ын Федренко, цахилгааны мэргэжилтнээр мөн ЗХУ-ын Чембелюк түүнийг дагалдаж Даржаагийн Чойдог /сүүлд гавъяат барилгачин болсон/ нар ажиллажээ. Уран барималчин Чоймбол ордны барилгын зураг баримал чимэглэлийг хийж хожим нь төрийн шагнал хүртсэн. Ордны барилгын тоосгыг Улаанхуаран, Ганц худгийн задгай тоосгоны үйлдвэрээс, шохойг Цагаан булгаас, суурийн чулууг Туул голын урд талын араас авч бэлтгэжээ. “Ордны чулуун суурь нь 4 метр зузаан тавигдсан тул ордныг долоон давхар өндөрлөх даацтай, хөрсний усгүй, lҮ зэргийн хайрган хөрстэй” гэж ахмад барилгачин Д.Жанцансамбуу, Ж.Агваанлувсан нар тодорхойлж байв. Ордны барилгын шил, төмөр, будаг материалыг ЗХУ-аас Цагаан эргээр /одоогийн Сүхбаатар хот/ дамжуулан авч байжээ. Төрийн ордны шинэ барилга 4 жилд баригдан 1951 онд дуусч ашиглалтад оржээ.<ref name=":1" /> БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 130 дугаар тогтоолоор томилогдсон комисс 1951 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын ордныг ашиглалтад хүлээж авсан актанд гарын үсэг зуржээ. Засгийн газрын ордны шинэ барилгад 1951 ондоо багтаж Улсын бага хурал, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, зохион зааварлах хэлтэс, хянан шалгах газар, Намын төв хороо, Үнэн сонины газар, Улсын төлөвлөгөөний комисс, Шүүх яам, Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар, Зохиолчдын эвлэлийн хороо шинээр нүүн байрлажээ.<ref name=":1" /> Ордны шинэ байрны 3 дугаар давхрын нүүрний гол хэсэг одоогийн Соёмбот танхимын хэсэгт Х.Чойбалсан /Ерөнхий сайд/ мөн давхрын зүүн урд талд Ю.Цэдэнбал /МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/ ордны 2 дугаар давхрын зүүн урд хэсэгт Г.Бумцэнд /улсын бага хурлын дарга/ мөн давхрын баруун урд талд Ч.Сүрэнжав /Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд/ нар байрлажээ. Засгийн газрын ордны урд талын голын хаалгаар ордонд ажиллагсад, ар талын хаалгаар удирдлагууд нэвтэрдэг, тэдний машиныг ордны дотоод аркаар оруулж тавьдаг байжээ. === Бунхант индэр === {{Further|Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м , оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, Зөвлөлт Холбоот Улсаас мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. Москва хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий- Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнг]]<nowiki/>ийн удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна.<ref name=":1" />[[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|285x285px|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]]Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал, партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич Н.Жагварал, дэслэгч генерал С.Батаа нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ.'''<ref name=":1" />''' Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. '''Төрийн ордны анхны өргөтгөл (1958–1961)''' Төрийн ордон ашиглалтад орсноос хойш 10-аад жилд төр, засгийн олон талтай үйл ажиллагаа, түүний төв аппаратын бүтцэд өөрчлөлт удаа дараа гарсантай уялдан орчин үеийн шаардлагад тохируулан ордны барилгыг томсгон шинэчлэх болжээ. Ордны барилгад өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол 1957 онд гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газар БНБАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр ордны барилгын өргөтгөлийн зураг төслийг Болгарын архитектор Аксина, Петров, конструктур Геригоров нар оролцон хийж барилга барих ажилд инженер Когоо ажилласан байна. Өргөтгөлийн цахилгаан гэрэлтүүлгийн ажлыг Чехословакийн мэргэжилтнүүд, телефон холбоог ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, радио холбоог БНХАУ-ын мэргжилтнүүд, хөшиг болон ханын чимэглэлийг БНАГерманы мэргэжилтнүүд, нийт засал, шавардлага будгийн ажлыг хятадын мэргэжилтнүүд гүйцэтгэжээ. Энэ үед хятад ажилчдын хэрэг эрхлэх газар гэж байсан бөгөөд тэдний ажилчид нь манай цэргийн барилгачидтай хамтран ажиллаж байжээ. Ордны барилгын анхны өргөтгөлд эхнээс аваад дуустал хурандаа Д.Бямбаа даргатай барилгын цэргийн нэгдүгээр батальон гурван роттой 1000 орчим цэрэгтэй ажилласан байна. Ордны барилгын өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Бадарч, түүний орлогчоор Засгийн газрын Үйлчилгээ, аж ахуйг эрхлэх газрын дарга Б.Гончигсүрэн, байнгын хариуцагчаар ордны зохион байгуулах ангийн дарга Д.Дондов нар ажиллаж байжээ. Мөн телефон холбооны монтажийг Д.Готов /сайд асан/, Ц.Дэлгэр-Очир, цахилгаан монтажийг Д.Бадарч, сантехникийн монтажийг инженер М.Даш нар гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын гүйцэтгэгчээр батальоны дарга хурандаа Д.Бямбаа, батальоны ерөнхий инженер дэд хурандаа А.Дорж, хангалтын орлогчоор И.Чулуун, улс төрийн орлогч С.Дамба нар ажиллаж байв. Барилгын модон материалыг Түнхэл, Зүүнхараагаас, тоосгыг Улаанбаатарын тоосгоны заводаас, шохойг Шохойнбулагаас, будаг, төмөр, шилэн материал, хивс, их танхимын сандлыг хятадаас, тусгай өрөөнүүдийн царсан ширээ сандлыг Румын улсаас тус тус авчээ. Ордны барилгын өргөтгөлийн суурийн гүнийг ордны барилгын урьд баригдсан хэсгийн гүнтэй адил 4 метр бөгөөд, ялгаатай нь урьдах суурийг Богд уулын арын том хавтгай чулуугаар хийсэн бол нэмэгдсэн суурийг бетон цутгаж хийжээ. Барилгын анхны өргөтгөлийн ажлыг 1958 онд түр барилгаар эхэлж 1959 онд жигдрэн 1961 оны зун ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн өмнө дуусгажээ. [[Файл:Sukhbaatar Square in the 1960-70s.jpg|thumb|299x299px|БНМАУ-ын Төрийн ордон. 1960-70-д оны үер.]] Ордны анхны өргөтгөлөөр ордны зүүн, баруун урд талын хоёр жигүүрүүд болон ордны урд хойт талын сүрлэг баганууд, Ардын Их хурлын танхим бүхэлдээ нэмэгдсэн юм. Урд талдаа 4 давхар, хойшоо 3 давхар дөрвөлжин хэлбэртэй цагаан өнгөтэй байсан ордон хойшоо дундуураа урт, хоёр талаараа богино, урагшаа хоёр талаараа тэлсэн гадна талдаа тразит шавардлагатай саарал өнгөтэй ордон болжээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр 800 хүний суудалтай Ардын Их Хурлын сүрлэг гоёмсог танхимтай болсон нь төрийн ордонд явуулдаг улс төр, нам олон нийтийн олон хүн хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулахад зохистой болжээ. Өргөтгөлийн дараа ордны зүүн урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ж.Батмөнх, lll давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, lҮ давхарт МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурал, баруун урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын танхим, lll давхарт Намын Төв Хорооны ll нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц, lҮ давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Н.Жагварал нар албан ажлаа явуулах болсон байна. Ордны өргөтгөлийн дараа ордны дэг журам, зохион байгуулалтад нэлээд өөрчлөлт орж урд хоёр жигүүрийн хаалгаар нам, төр засгийн удирдлагууд, урд гол хаалгаар зочид төлөөлөгчид, хөдөлмөрчид, хойт талын зүүн баруун хаалгаар ордонд ажиллагсад нэвтэрдэг болжээ. '''Төрийн ордны хоёр дахь өргөтгөл (1979–1981)''' Төрийн ордны анхны өргөтгөл хийснээс хойш 20 жилийн дараа буюу 1981 онд хоёрдахь өргөтгөл хийгджээ. Ордонд хоёрдугаар өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 29/60 дугаар тогтоол 1979 онд гарч барилгын ажлыг 1979 оны 5 дугаар сард эхэлж 1981 оны 11 дүгээр сард дуусгажээ. Уг өргөтгөлийн ерөнхий архитектор Г.Лувсандорж “Тэр үед улсын барилгын комиссын дарга байсан С.Лувсангомбо бид хоёр ордны барилгыг чухам яаж өргөтгөх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоонд дэлгэрэнгүй тайлбарлан танилцуулж байсан юм. Тэгэхэд асуудлыг яг шийдэх үед Ю.Цэдэнбал дарга биднээс чухам ямар хэмжээгээр ордныг өргөтгөх юм гэж асуухад Г.Лувсангомбо одоогийн байгаагийн 20 хувь гэхэд Ю.Цэдэнбал дарга инээмсэглээд Содном гуай руу харж Содномоо чиний нөгөө хэдийг чинь жаахан үймүүлэх нь дээ, /тэр үед Содном гуай Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга байсан/ гэж хэлээд уг асуудал шийдэгдсэн юм” гэв. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлийн зураг төслийн зохиогчоор архитектор Г.Лувсандорж ахлагчтай хэсэг томилогдож түүнд инженер Х.Лхагвасүрэн, Л.Түвшинцэнгэл, /цахилгаанчин/ Дашдамба /салхивч/, Д.Намсрай /сантехник/, Ч.Бат-Очир, Бадгай, Б.Лувсандондов, М.Болод, арх.Л.Нямсүрэн техник Буяндэлгэр, Цээсүрэн, Д.Бадамханд нар ажиллаж байв. Хөрөнгө хэмнэх, хурдан барих шаардлагатай уялдаж зураг хийх ажил барилга угсралттайгаа хамт хийгдэж байжээ. Өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар, захиалагчийн төлөөлөгчөөр Д.Сандуй, Ц.Цэдэв /сантехникийн инженер/, Барилгын гүйцэтгэгчээр цэргийн барилгын төлөөлөгч хурандаа Т.Батсуурь, талбайн инженерээр хушууч Ч.Цэдэнбалжир нар ажиллажээ. Зөвлөлийн мэргэжилтэн Сидоров болон хэд хэдэн орос мэргэжилтнүүд угсралт болон засал чимэглэлийн ажил хийсэн юм. Барилгын ажлын явц байдал түүнийг түргэтгэх, ажлын чанарыг сайжруулах талаар Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга нар үе үе хэлэлцэж тухай бүр тодорхой арга хэмжээ авдаг байжээ. Ордны барилгын хоёрдугаар өргөтгөлийг анхны өргөтгөлтэй харьцуулбал тухайн үедээ орчин цагийн гэгдэх төмөр бетон хучилтын хавтан, төмөр бетон суурь, өндөр маркийн тоосго зэргийг ашиглан газар хөдлөлтийн аюулгүй байдлыг харгалзан тооцоолж хийсэн аж. Харин гадна талын шавардлагыг анхны өргөтгөлийн хэгсийг дууриалган ямар ч хольцгүй зөвхөн портланд цемент, цагаан чулууны үйрмэгийг хэрэглэсэн. Гаднаас орох гарах хаалгыг Д.Бэгзсүрэн даргатай ордны барилга засварын анги хийж угсарчээ. Хоёрдугаар өргөтгөлийн нэг томоохон хэсэг нь ордонд иргэний хамгаалалтын зориултаар барьсан 150 хүний хоргодох байр юм. Хоргодох байрны дотор талын өнгөн хэсэг нь чанарын хувьд сайн болж нурж унах аюулгүй, салхижуулалтын системтэй хийгдсэн юм. Ордонд 1000 кг даацтай 3, 500кг даацтай 1 лифт шинээр Чехословак улсаас авчирч тэдний мэргэжилтнүүд болон игженер Д.Энхтуяа, ордны лифтчин Дашдагва, Жаргалсайхан нартай хамтран угсарчээ. Ордны холбоо, цахилгаан, сантехник, салхижуулалтын системийг шинэчилж сайжруулсан байна. Ордны халаалтын систем нь анх тавигдсан уурын зуухны халаалтаас төвийн халаалтын хамааралтай өндөр хүч чадалтай системд шилжив. Агаарын чийглэг, агаар сэлгэх, тохируулах, халаах хөргөх зэргийг зэрэгцүүлэн хийдэг автомат удирдлагатай салхивчийн системтэй болсон. Цэвэр ус, халуун ус, бохир усны найдвартай системээс гадна зөвхөн ордны цэвэр усны нөөцөнд зориулан худагтай болсон юм. Ордонд төвийн цахилгаан хангалтын хоёр талын тэжээлээс гадна бэлтгэл тэжээлийн болон аваарийн зориулалтаар суурилагдсан КАС-500 маркын станцыг бэлэн байдалтай болгов. Энэхүү КАС-500 станц нь 9-11 секунтэд цахилгааны ачааллыг өөртөө авч ордонг цахилгаанаар саадгүй хангаж, гаднын хамааралгүй болгодог юм. Барилгын гадна талд шинээр 2 арк гаргаж түүний хучилтыг доороос нь дулаалж төмөр хаалга суулгажээ. Бүх подвалын цонхны хаалт, төмөр сараалжуудыг хийж ордны гадна талын явган замын хавтангуудыг сольж эргэн тойрон усны хамгаалалт хийжээ. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлөөр барилгын 4 дүгээр давхарт хоолны шинэ заал буй болгож өөртөө үйлчлэх халуун лангуу, үйлчлэгчийн болон туслах өрөө, угаагуурын өрөөтэй, мөн хоолны тусгай заалтай, ордны подвалд хоолоо боловсруулж бэлэн хоолоо түгээдэг түргэн үйлчилгээний цэгтэй болгосон. Өргөтгөл хийгдсэнээр Ардын Их Хурлын танхим, туслах танхимуудтай болж нийт 126 ажлын байр шинээр буй болов. Ордон хааш хаашаа 100 метр бөгөөд өндөр нь 18.7 метр, нийт 900-аад цонх, 568 хаалгатай /зөвхөн ажлын өрөөнүүдийн/ болсон юм. '''Хурлын их, бага танхимуудад хийсэн өөрчлөлт''' 1960-аад оны өргөтгөлөөр Ардын Их Хурлын танхимыг шинээр нэмж барьжээ. Энэ танхимын урт нь 28м /фойе орвол 48.0м/ өндөр нь 11.0м шат нь 8.25м болно. 1980-аад онд үндэсний мэргэжилтнүүдийн зураг төсөл Ардчилсан Германы мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Их танхимын засал чимэглэлийг өөрчлөн сайжруулж шинэлэг интерьртэй болгожээ. 800 хүний суудалтай тус танхимыг Хятадад үйлдвэрлэсэн хуучин суудлыг Унгар хийцийн шинэ суудлаар сольж тохижуулсан байна. Их танхимын дотор ханын шинэ өнгөлгөө, чимэглэлийн ихээхэн ажил хийгдсэн юм. Их танхимын тайзыг ердийн урлагийн тоглолтын зориулалттай байсныг зөвхөн хурлын үйл ажиллагаа явуулахад зохимжтой байхаар тохируулан өөрчилжээ. Танхимын дээврийн хөндийд болон тайзны дотоод хөндийд ЗХУ-ын КТЦ-40 маркийн агааржуулалтын төхөөрөмж тавьжээ. Мөн тайзны гэрэлтүүлгийн хүчийг нэмэгдүүлэн их танхимын тайзнаас гэрэлтэх чадварыг сайжруулан нэмэлт прожектор, карнизын гэрлүүдийг угсарснаар танхимын гэрэлтүүлэг шаардлагын хэмжээнд хүрчээ. Тухайн үед танхимд 5-85 салаа гоёмсог люстер 69 ширхэг, 2-3 салаа ханын чимэглэлийн гэрэлтүүлэг 74 ширхэгийг байрлуулжээ. Их танхимд зориулан Радио холбооны орчин үеийн тоног төхөөрөмж байрлуулж, дэлхийн 12 хэлээр шууд орчуулга хийх чадвартай болсон бөгөөд соронзон бичлэг хийх өрөө тасалгаатай болсон юм. Их танхим руу хоёр талаасаа ордог 8 хаалгыг Герман улсад үйлдвэрлэсэн мебель хаалгаар сольж, монгол үхрийн ширээр хийсэн арьсан сийлбэрээр урлаж, нийт шалыг Унгар улсад үйлдвэрлэсэн хивсэнцэрээр өнгөлжээ. Тайзны болон бусад модон сийлбэрийг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Л.Чуваамидын удирдлагаар үндэсний урчууд хийж, арьсан чимэглэлийг архитектор Г.Лувсандоржийн эх загвараар Герман улсад захиалан хийлгэжээ. Их танхимын фойенуудыг урьд өмнө байгаагүй сайхан уран зураг, туурган /гобелин буюу гар/ хивсээр чимэглэв. 30 метр урт туурган хивсийг Ардын зураач [[Балбарын Гомбосүрэн]], Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн [[Должинсүрэнгийн Цэрэнпил]], Төрийн ордноос Г.Шагдаржав нарын удирдлагаар хот хөдөөгийн 20 хивсчин 2 сар гаруй хугацаанд урлан нэхэж бүтээжээ. 1990-ээд оноос хуучин кино үзвэрийн /анх ордны барилга баригдахад уг зориулалтаар хийгдсэн/ танхимыг улсын их баяр, тэмдэглэлт үйл явдлын үед дайллагын зориулалтаар ашигладаг танхим болгон өөрчилжээ. Ордны танхимуудын гоёл чимэглэл, арын фонын түмэн наст хээ, сүлдийг гар урлалын үйлдвэрийн хамт олон хийж, угалз сийлбэртэй ширээнүүдийг сандлын хамт зураг урлал компанийн Д.Батдорж, Д.Наранжав, Н.Сандагсүрэн нарын урчууд урлан бүтээжээ. Төрийн ордны өрөө, хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог сайн чанарын хивсээр бүрсэн бөгөөд түүнд С.Бавуусүрэн /Төр Засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газрын орлогч дарга асан/ их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. '''Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим''' БНМАУ-ын Ардын зураач Б.Гомбосүрэн болон Монгол Улсын Ардын зураач, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уран сийлбэрч [[Лэгшидийн Чуваамэд]]<nowiki/>ийн загвар төслөөр чимэглэгдсэн Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим төрийн ордны гуравдугаар давхрын нүүрэн төв хэсэгт байдаг. Соёмбот танхимын гурван өрөөний чимэглэл нь урд хийгдэж байгаагүй таазанд урласан цэвэр сийлбэр гипс-ганч /их эрдэмтэн Ренчингийн нэрлэснээр алтан хөмөрлөг/ нь 114.6 м2 хээтэй. Соёмбот танхимын 3 өрөөний чимэглэл хоорондоо өөр өөр загвартай үндэсний хээ угалзны бэлгэдэл хэв шинжийг хадгалсан юм. Дунд өрөөний тасралтгүй үргэлжилсэн түмэн насан хээг соёмботой холбож бат бэхийг билэгдсэн бол, баруун өрөөний үргэлжилсэн хээ, төв үзэлтэй, зүүн ёслолын жижиг өрөөний сийлбэр ганч монгол үндэсний гэрийн хананы сүлжээг билэгдэн үндэсний хээ угалзыг холбон урласан анхны монгол “Ганч” урлаг гэж болно. Монгол “ганч”-ийг бүтээхийн тулд Л.Чуваамид өөрөө Узбек улсад Хорезмын Шахын /хаадын/ ордны шавар ваар керамик урлагийн алдарт уламжлалыг судалсан аж. Соёмбот танхимын чимэглэлийг гар урлалын үйлдвэр, Улаанбаатар хотын урчуудын эвлэлийн салбар, хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэр, Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрийн 40 гаруй урчууд хийж бүтээжээ. Тэдгээр урчууд энэхүү хамтын бүтээлээ 1979 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр дуусгаж Монгол Улсын Ардын Их Хуралд хүлээлгэн өгчээ. == Өөрчлөлт == === ТӨРИЙН ХҮНДЭТГЭЛИЙН САНДАЛ, ШИРЭЭ === [[Файл:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордон. 2005 он.|288x288px]] Төрийн ёслолын ширээг хоёр сандлын хамт урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Чуваамид зураг төслөөр 1990 онд бүтээжээ. 2.5 х 100 х 78 см-ын харьцаатай төрийн ёслолын ширээ нь дороос дээш бадрах усны долгион хээ, хос хоёр загас эргүүлэн ороож мөнх байх бэлгэдлээр 4 хөл, 8 загасан хээнээс дээш бадамлаж ургасан хээ, тасралтгүй үргэлжилсэн Монгол үндэсний хээн дунд бадамласан угалз, хээний гол төвд соёмбо буулгасан нь төрийн бэлгэдэл болжээ. Уул ширээний хээний дөрвөн зүг унжсан унжлага хэлбэр нь Монгол эх орны газар зүйн байршил, зургийн хэлбэрийг илэрийлжээ. Ширээний тавцан дээр шигтгэж хийсэн 2 өлзий шигтгээ нь тэгш үзэл өлзий бэлгэджээ. Хоёр сандал нь мөн адил цогц бэлгэдэл хээтэй ширээтэйгээ хорших ажээ. === ИХ ТАНХИМЫН ХУВЦАС ХҮЛЭЭЖ АВАХ ӨЛГҮҮРИЙН ХЭСЭГ === Их танхимын хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсгийг тус танхимын доод давхарт шинээр байгуулжээ. Уул ажлыг архитекторч Г.Лувсандоржийн зураг төслөөр хотын барилга трест, цахилгаан сантехник угсралтын нэгдсэн трест, ордны барилга засварын тасаг, зохион байгуулах анги хамтран гүйцэтгэжээ. Засвар шинэчлэлт хийхийн өмнө их танхимын доорхи хоосон зайд байсан барааны агуулахуудыг зайлуулах, цахилгаан кабель холбооны утсыг шилжүүлэх, дулааны шугамыг шилжүүлэн өөрчлөх, дренажийн шугамыг муу усны шугамтай холбосон байдлыг өөрчилж, хөрсний тунасан усыг хүлээн авах хийн насосын тусламжтайгаар усыг гадагш хаях зэргээр төхөөрөмжилжээ. Зөвхөн энд байсан элдэв төрлийн бараа эд хогшлыг зөөхөд ачааны 40 машин хэрэглэгдэж байсан байна. Дээрх байгууллагууд нь их танхимын үүдний доод хэсэгт 1000 хүний хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсэг, 22 суудалтай эрэгтэй, эмэгтэй сан узель, 4м урт, 4м өндөр ханын толь, тус бүр 60 суудалтай хурлын 2 танхимыг шинээр буй болгожээ. === Их танхимын доод хэсэг === Энэ үеийн төрийн ордон нийтдээ 35804 м2 талбайтай, нийт давхруудын багтаамжийг нэгтгэвэл 134.223.69 м2 болох юм. Албан ажлын өрөөнүүд 13075.7 м2 танхимууд 2195 м2, Төрийн ордон 491 ажлын өрөө тасалгаатай, 536 хаалга, 932 цонхтой, 6678.2 ам метр, дээврийн хөвөө эмжээр 509.6 м2 бөгөөд сантехникийн /халаалт, салхивч, цэвэр бохир усны/ шугам сүлжээний нийт урт нь 30 км шахам юм. Тус ордны ажлын өрөө танхимуудыг ордны барилга засварын ангиас ээлж тогтоон засварладаг. Ийм байдлаар нэг өрөө 6-7 жилийн дараа дахин засварт ордог байв. Эл ордонд 100 хүний суудалтай зоогийн газар болон номын сан, уншлагын газар, хэвлэх үйлдвэр, спорт чийрэгжүүлэлтийн танхим, худалдааны цэгүүд, угаалга, хими цэвэрлэгээ, оёдолчин, үсчин, цайны газар, цэцгийн хүлэмж, эмийн сан, банкны тооцооны төв, холбооны салбар зэрэг үйлчилгээний зориулалттай 40 гаруй өрөө тасалгаатай. Төрийн ордонд монгол хүний ур ухаанаар буй болсон ховор нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Төрийн ордонд ахмад болон залуу уран бүтээлчдийн 100 шахам уран зураг, 10 гаруй уран баримал, бас сийлбэр, туурган хивс, торго арьсан урлагийн бүтээлүүд тавигджээ. Эдгээрийн дотор эзэн Чингис хааны гантиг чулуун цээж баримал, есөн хөлт цагаан туг орчны 87 ам метр талбай тойрсон чимэглэл, хүннүгийн үеийн хээ бүхий ширмэл ширдэг, Ардын зураач Н.Чүлтэмийн “Талын айл”, О.Цэвэгжавын “Гүүн зэл дээр”, М.Цэмбэлдоржийн “Отгон тэнгэр” , Б.Гомбосүрэн, Д.Цэрэнпил нарын бүтээсэн “Эх орон” сэдэвт 20 м туурган хивс, түүх уламжлалын сэдэвт монгол зураг зэрэг гайхамшигт бүтээлүүд олон бий. УИХ-ын хуралдааны танхим дахь УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын үндэсний уран гоё сийлбэртэй сэнтий /суудал/, төр засгийн тэргүүн нарт гадаадын байгууллага, хүмүүсээс бэлэглэсэн зүйлийн 70 гаруй үзмэр бүхий үзэсгэлэн байдаг. Төрийн ордны өрөө хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог чанарын хивсээр бүрсэн ажээ. 1980-аад оноос хойш Төрийн ордны гадна талын бүх довжоо, залгаа хэсэг, бунхант индрийн арын талбай, мөн индрийн хоёр талын түшиг хана, машин орж гарахад зориулагдсан пандус, ордны эргэн тойрон боржин талбай, зүлэг цэцэг, гэрэлтүүлэг зэргийг байнга засаж сайжруулсаар байв. Зам талбайн өнгөлгөөг саарал чулуугаар, зүлэг талбайн хашлагыг ногоон боржин чулуугаар сольж талбай руу харсан хэсэгт алхан хээ тавьжээ. Бунхант индрийн нүүрний талбайн чулууг бүхэлд нь хөх чулуу болгожээ. Барилгын эргэн тойрон хүрээлсэн хэсгийг Хархорины хар саарал чулуугаар сольж гялгар өнгөтэй болгосон юм. Ордны өмнө талын 2 пандусны хашлагыг Хархорины хөх саарал чулуугаар цэцгийн савнуудыг авдрантын ногоон чулуугаар зарим савнуудыг гантигаар хийв. Ордны гадна талын бүх хаалгуудыг сийлбэртэй царс модон хаалгууд болгосон бөгөөд ордны гадна талд шөнийн гэрэлтүүлэг ханын гэрлэн чимэглэлийг нэмэгдүүлжээ. === ТӨРИЙН ЁСЛОЛ ХҮНДЭТГЭЛИЙН ШИНЭ ЦОГЦОЛБОР === 2001 онд Монгол Улсын 2 дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] Их Эзэн [[Чингис хаан|Чингис хааны]] мэндэлсний 840 жилийн ой, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар төрт ёсны их баяр болгон тэмдэглэх тухай зарлиг гаргажээ. Энэхүү зарлигийн дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 112 дугаар тогтоолоор ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үндэсний хороог Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаяраар]] толгойлуулан байгуулжээ.<ref name=":1" /> Зохион байгуулах үндэсний хорооны төлөвлөгөөний хүрээнд “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө” цогцолбор шинээр байгуулах, “Монгол төрийн тамга” хөшөө босгох шийдвэр гаргаж, “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө”-г Монгол төрийн ордны нэгэн цогцолбор болгон төрийн ордны урд талд залгаж байрлуулахаар төлөвлөжээ. Үүгээр 1991 онд гаргасан зураг төслийг бүхэлд нь өөрчилжээ. [[Файл:Mongolia Parliament Building.JPG|thumb|Төрийн ордон засварын үер. 2006 оны 11-р сар.]] Хөшөө баримлын эх загварыг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Болд зохиож, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооны уран бүтээлчдийн хамт урлан бүтээжээ. Цогцолборын нүүр хэсэгт Их Эзэн Чингис хаан түүний үйл хэргийг дүрслэн харуулахдаа Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Их Эзэн Чингис хааны хөшөөг цогцолборын төв хэсэгт, Өгөдэй хааны хөшөөг баруун хэсэгт, Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай хааны хөшөөг зүүн хэсэгт байрлуулж, Монголын их хаадыг төлөөлсөн цогцолбор хөшөө болгон бүтээжээ. Их Эзэн Чингис хааныг төв суудалтайгаар, гар болоод хөлийг уужим тавиун, эгэл даруухан боловч ухаалаг, ихэмсэг дүртэйгээр тэнгэрлэг Эзэн хаан бэлгэдлээр үүлэн хээ, монгол угалз хээ бүхий бүс агссан байдалтай, хүч чадлын илэрхийлэл болсон барын арьс, торго дурдан тэргүүтнийг тохсон, монголчуудын өнө эртнээс хэрэглэж байсан суудалд заларч байгаа байдлаар дүрсэлсэн. ==== Дизайн ==== Энэхүү цогцолборт байгуулагдсан дахин давтагдашгүй онцгой байгууламж бол Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө гэр юм. Хүндэтгэлийн өргөө гэрийн загварыг монголчуудын төрт ёсны уламжлал, түүхэн замнал, түүний бэлгэдэл, орон зай, интерьерийн оновчтой шийдлийг харгалзан зохиожээ. Уг өргөө гэрийн эх загварыг Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Төртогтох зохиож, архитекторч, интерьер дизайнер, түүх угсаатны зүйн зөвлөх, уран бүтээлчдийн хамтарсан баг зураг төслийг нь гаргасан байна.[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Төрийн ордон.]] Энэхүү хүндэтгэлийн их танхимд Гадаад орны төр, засгийн тэргүүн нар болон дипломат зочид төлөөлөгчид Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт бараалхах ёслол, Монгол Улсад суух гадаад орнуудын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих ёслол, Монгол улсын Ерөнхийлөгч ард түмэндээ хандан айлтгал хийх, Төрийн дээд шагнал, одон медаль, цол хэргэм, зэрэг дэв соёрхон хүртээх ёслол, Цагаан сарын шинийн нэгэнд төр, засгийн удирдлагууд Есөн хөлт их цагаан сүлд тугандаа хүндэтгэл үзүүлэх ёслол, Гадаадын зочид, гийчид, жуулчид хүндэтгэл үзүүлэх, Онцгой тэмдэглэлт үед 16 насанд хүрч байгаа залууст иргэний үнэмлэх гардуулах, их, дээд, ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчид төрдөө хүндэтгэл үзүүлэх, Төрийн хан хуур цэнгүүлэх, Төрийн сүлд Их Цагаан тугийг залах, үдэх ёслол болон бусад арга хэмжээ зохиогдож байна. Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимын хоёр талд хэлэлцээний өрөөнүүд байрладаг. == Бүрэлдэхүүн хэсэг == [[Файл:Pomnik Czyngis-chana na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|thumb|Их Эзэн Чингис хааны хөшөө.]] === Хөшөө === Их эзэн чингис хааны хөшөөний сууринд Монгол газар нутагт оршин тогтнож байсан гүрнүүдийг бэлгэдэн Хүннү гүрний үеийн хээ угалз, дүрслэл оруулж, гантиг чулуугаар цоолборлосон. Өгөдэй, Хубилай хаадын хөшөөг монголчуудын өнө эртнээс хүч чадал, бат бөхийн бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн барсыг дүрсэлсэн гантиг чулуугаар цоолборлосон суудалд бат суусан байдлаар тухайн үед хэрэглэж байсан хувцас, хэрэглэл, бүс тэргүүтэнтэй дүрслэн урласан. Өгөдэй хааныг бодлогоширсон боловч ихэд ирэмгий, өөртөө итгэлтэй байдалтайгаар, Хубилай хааныг эрдэм ном, гүн ухааныг эрхэмлэгч цэцэн хаан байсаныг илэрхийлэх зорилгоор тухайн үед хэрэглэж байсан зарлиг, албан захидлын хэмжээс бүхий бичиг барьсан бүхий бичиг барьсан байдалтайгаар дүрсэлжээ.Мөн дэлхийд нэрээ дуурсгасан монголын морьт дайчдын дурсгалд зориулан Их Эзэн Чингис хааны хөшөөний зүүн өмнө талд Их Монгол улсын зүүн түмний захирагч Го ван Мухулай баруун талд нь баруун түмний захирагч хүлэг Боорчи нарын морьт хөшөөг байрлуулжээ.Баганат галерейн баруун хэсэгт “Монгол угсаатны төр улсууд”, зүүн хэсэгт “Их Монгол Улс-эзэн гүрэн” хэмээх шилэн зургийг бүтээсэн. Шилэн зургийн зохиогч зураач Н.Амгаланбаяр, үйлдвэрлэгч Д.Гантулга захиралтай “Шилэн хийц” ХХК гүйцэтгэжээ. Эдгээр зургууд нь тус бүр 18.2*7.2 м хэмжээтэй бөгөөд шилэн урлагийн орчин үеийн технологиор бүтээсэн. Ийм том хэмжээний шилэн зураг дэлхийд ч ховор ажээ.[[Файл:Kompania honorowa na schodach parlamentu podczas święta Naadam w Ułan Bator 03.JPG|thumb|[[Хүндэт харуул|Монгол Улсын Төрийн хүндэт харуул]] Төрийн ордоны хойморт есөн хөлт цагаан тугийг цэнгүүлж буй агшин.]]Цогцолборын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөөний хэсэг болно. Уг өргөөний нэгдүгээр давхарт вестибюль, хоёрдугаар давхарт үзэсгэлэн гаргах баганат фойе, гуравдугаар давхарт Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн их танхим байрлах ба Түмэн насан хээ бүхий гол хананы өмнө Монгол төрийн Есөн хөлт Их цагаан сүлд тугийг хүндэтгэлтэйгээр байрлуулжээ. === Хоймор === Гэрийн хойморт Их эзэн Чингис хааны шүтээн зургийг байрлуулан зандан мод, эрдэнийн чулууг хослуулан сийлж, урлан бүтээсэн гол шүтээний хэсэг байна. Гол шүтээний зүүн, баруун талд монгол түмний шүтээн болсон Нууц товчоо, Үндсэн хуулийн эхийг байрлуулсан. Түүний өмнө төрийн тэргүүн нарын уулзалтын ширээ, төрийн алтан соёмбот сэнтий суудал тэргүүтнийг хаш эрдэнийн чулуугаар урлаж, алт, мөнгө, хатуу модоор чимэглэжээ.<ref name=":1" /> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj in 2013.jpg|thumb|Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] Япон Улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ|Шинзо Абэг]] төрийн хүндэтгэлийн өргөө гэрт хүлээн авч буй нь. 2013 он.]] === Хүндэтгэлийн өргөө гэр === Төв хэсэгт гал голомтын өр, бэлгэдлийн хээ угалзаар чимэглэгдсэн тэг дөрвөлжин тавцан суурин дээр төрийн ган тулгыг байрлуулж, тулганы ар талд хаш эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, бусад үнэт материалаар чимэглэж хийсэн өр буюу түсэргэ байна. Өргөөний баруун, зүүн жигүүрт тус тус зочин гийчин тухлан суух зандан мод, алт мөнгөөр чимэглэсэн сэнтийт суудал байрлана.<ref name=":1" /> === Тооно, дээвэр ба тойруулга === Тус өргөөнд саатан морилогчдын харааны төвд илхэн тусах тэнгэр язгууртны удамт төрийн есөн их билгээр дүрслэн алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимэглэн, үнэт модоор урлан бүтээсэн тооно харагдаж, түүний голд байрлах алтан чимэглэл бүхий болор чулуун хийц, хэлбэр төгс төгөлдөр гэрэлтүүлэг болон тоононоос салбарлах эрдэнийн хээ угалз бүхий унь, монгол уран барилга гэрийн хийц хэлбэрийг тодотгосон учир төгс хээгээр чимэглэгдсэн дөрвөн халз, түүнийг дагасан найман чимэглэлийн дүрсүүд хана руу бууж, ханын дээд толгойд эртний монголчуудын билгэдэл шонхор шувуу бусад хүчирхэг амьтан араатан болон бусад сийлбэрийг алтдаж өнгөлсөн байх ба түүний доод хэсэгт цагаан мөнгөөр зурвас үүлэн хээг цутгаж хөөж бүтээсэн байна. Гэрийн нийт тойрог ханыг хатуу хүрэн зандан модоор мөнхийн бэлгэдэл түмэн насан хээг битүү сийлж урласан нь монгол төр түмэн үүрд мөнх цэцэглэн бадрахын билэг тэмдэг болгосон байна.<ref name=":1" /> === Үүд === Энэхүү өргөө гэрийн үүдэн хэсэгт төрийн соёмбот эрдэнийн чулуун чимэглэлт хоёр хавтас бүхий эрдэнийн чулуун чимэглэлтэй эрдэнэ цогцлуулан бүтээсэн хаалга нь монголчуудын гайхамшигт хүндэтгэлийг илэрхийлнэ. Түүний доод хэсгээр үргэлжлэх хормойн хэсгийг бат бөх суурь, газар, ус тэргүүтнийг бэлгэдсэн байгалийн дүрслэлт хээ угалзаар төгсгөж хатуу зөөлөн хоёр төрлийн материалыг холбож өгсөн. Зочид гийчдийн өлмий дор орших утга учир бүхий угалз хээгээр чимэгдэгдсэн уламжлалт зөөлөн тансаг ширмэл ширдэг буйг харж, дээш дахин харваас алтан хөмрөгт халз, унийн завсраар дорнын тансаг торгомсог бүс харагдаж байгаа нь бүхэлдээ л хатуу зөөлөн зохилдсон эрхэм тансаг монгол ордны шинжийг агуулсан байна.<ref name=":1" /> === Монгол Улсын Ерөнхий сайд нарын хөрөг === Төрийн ордонд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар 1918 оноос эхлэн ажилласан хүмүүсийн хөргүүдийг байрлуулсан байдаг. Урлаг судлаач О.Сосорын тодорхойлсноор зарим хөргийн тухай дурьдвал:<ref>{{Cite web |date=2016-08-01 |title=Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор |url=https://www.parliament.mn/nn/13230/ |access-date=2026-09-02 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал}}</ref> * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ч.Өлзийхутагийн зурсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хөргийг зөөлөн дулаан өнгөнд захируулан үндэсний ёс заншлыг дээдлэн хүндэлдэг хүн байсныг, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] хөргийг үйл ажилтай холбон маш их хөдөлмөрч хүн байсныг харуулжээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн багш Ч.Хүрэлбаатарын зурсан [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нарын хөргийг сонгодог аргаар нүүрэн дээр нь гэрэл өгөх аргыг ашигласан тухайн хүмүүсийн мөн чанар, зан чанарыг илрүүлэх боломж олгожээ. * Монгол Улсын төрийн шагналт ардын зураач Г.Одонгийн зурсан [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]], [[Думаагийн Содном|Д.Содном]] нарын хөрөгт тухайн дүрүүдийн гадаад төрхийг сонгодог, сүрлэг “Хэллэгээр” чадварлаг бүтээн харуулжээ. * Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ц.Энхжингийн зурсан [[Анандын Амар|А.Амарын]] хөрөг нь тухайн хүний оюуны их чадавхи, өндөр соёл, ёс суртахууныг тод харуулж чадсан ажээ. * Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн уран зургийн багш Н.Орхоны зурсан [[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]], [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]] нарын хөргийг сонгодог арга барилаар зурсан ба тэдний дотоод ертөнцийг нээн харуулах зорилгодоо хүрсэн ажээ. * Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Р.Дуйнхоржавын зурсан [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] нарын хөргийг сонгодог аргаар зурсан ба өнгийн тавилт, бичлэг зэргээрээ чадварлаг болсон байна. * Монголын Улсын төрийн соёрхолт ардын зураач Н.Чүлтэмийн зурсан [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазарын]] хөргийг бүтэн биеэр нь ёслолын хөрөг бүтээх аргаар зурснаар тухайн үеийн төрийн түшээ хүний байр байдал, өмсгөл зүүлт, намба байдлыг бүрэн дүүрэн харуулан улмаар түүхийн болоод угсаа судлалын өндөр ач холбогдолтой бүтээл болсон ажээ. * Хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндоржийн]] хөргийг олны танил болсон цагаан малгайтай нь зурсан нь тухайн хүний зан байдлыг гаргахад түлхэц болсон ба түүний харцаар алсын бодолтой няхуур хүн байсныг үзүүлж чаджээ. * “Зураг урлан” компанийн зураач Ц.Наранжавын зурсан Монгол Улсын анхны ерөнхий [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайд ноён хан Т.Намнансүрэнгийн]] хөргийг тухайн үеийн төрийн түшээ хүний намба байдал, өмсгөл зүүлтийг түүхийн болон угсаатны судлалын үүднээс бодолцон бүтээсэн ажээ. == Галерей == <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Файл:Orkiestra mongolskiej armii na placu Suche Batora w Ułan Bator 02.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkiestra_mongolskiej_armii_na_placu_Suche_Batora_w_U%C5%82an_Bator_02.JPG|Төрийн ордны өмнө нь Файл:Mongolia - Genghis Khan (49310024376).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolia_-_Genghis_Khan_(49310024376).jpg|Чингис хааны хөшөө Файл:Mongolian Government Palace and Tamgha statue.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Government_Palace_and_Tamgha_statue.jpg|Төрийн ордны үүд ба [[Төрийн тамганы хөшөө]] Файл:Oulan Bator, Le parlement.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oulan_Bator,_Le_parlement.jpg|Төрийн ордныг алсаас Файл:Mongolian Parliament 7.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_Parliament_7.JPG|Төрийн ордон дотор Файл:Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Main_conference_room_of_the_Mongolian_State_Great_Khural.jpg|[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдааны "Их Хуралдай" танхим Файл:Meeting Hall 2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Meeting_Hall_2.JPG|[[Дамдины Сүхбаатар|Д]][[Дамдины Сүхбаатар|.Сүхбаатар]] хуралдааны танхим Файл:2018-08-11 155233 Ulaanbaatar Parliament anagoria.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2018-08-11_155233_Ulaanbaatar_Parliament_anagoria.jpg|Төрийн ордны өргөн зураг </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Парламентын ордон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] 1f128hfzlj635hke5gftuob3c5c7iyj 14 72859 868335 534439 2026-09-03T11:50:39Z Enkhsaihan2005 64429 868335 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Geography of Cyprus|Киприйн газар зүй}} {{cat main}} [[Ангилал:Кипр]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн газар зүй]] [[Ангилал:Газар зүй улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Европын газар зүй улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Азийн газар зүй улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Баруун Азийн газар зүй улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Газар зүй арлаар|Кипр]] m6qn1y6zqufuxj8fqtvhl5gzvndle4b 14 84443 868334 658850 2026-09-03T11:49:02Z Enkhsaihan2005 64429 868334 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Northern Cyprus|Умард Кипр}} {{Cat main|Умард Кипр}} [[Ангилал:Азийн орон|Кипр, Умард]] [[Ангилал:Европын орон|Кипр, Умард]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс|Кипр, Умард]] [[Ангилал:Арлын орон|Кипр, Умард]] [[Ангилал:Киприйн газар зүй]] [[Ангилал:Киприйн улс төр]] [[Ангилал:Кипр-Туркийн харилцаа]] [[Ангилал:Европын маргаантай нутаг дэвсгэр]] bilqitm4khyo7qn5j6o1pndcv7sqxw6 14 85474 868298 575204 2026-09-03T09:02:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Сирийн суурин]] to [[Ангилал:Сирийн хот]] without leaving a redirect 575204 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Syria|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Сирийн газар зүй]] [[Ангилал:Суурин улс орноор]] [[Ангилал:Азийн суурин]] hnyxc9s74wyzilzirflod8pj3sortt8 868299 868298 2026-09-03T09:03:36Z Enkhsaihan2005 64429 868299 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Cities in Syria|Сирийн хот}} [[Ангилал:Сирийн суурин]] [[Ангилал:Хот улс орноор|Сири]] [[Ангилал:Азийн хот улс орноор|Сири]] 8up2db7t1vhfpctyyr7m8cgxnw814du 14 85481 868263 575223 2026-09-02T19:08:13Z Enkhsaihan2005 64429 868263 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Homs|Хомс}} {{catmain}} [[Ангилал:Хомс тойргийн суурин|Хомс]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Сири суурингаар]] i3hbgxy1ln5egcgvajo40dutmrhf6zb 14 85490 868297 575240 2026-09-03T09:02:29Z Enkhsaihan2005 64429 868297 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Latakia|Латакия}} {{Cat main|Латакия}} [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Латакия мужийн суурин]] [[Ангилал:Сири суурингаар]] rkd0pe2suhjfsyyzg6rzxfs9vyko29h 14 90536 868316 833870 2026-09-03T09:22:44Z Enkhsaihan2005 64429 868316 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kabul|Кабул}} {{catmain|Кабул}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Кабул мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистан суурингаар]] [[Ангилал:Афганистаны суурин]] gulxkirac3jimsnexx3lsshmk4dhzr7 14 90541 868332 600363 2026-09-03T11:45:17Z Enkhsaihan2005 64429 868332 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ancient Iranian cities}} [[Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Ираны түүхэн газар зүй|Хот]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын эртний хот|Иран]] [[Ангилал:Ираны эртний түүх|Хот]] ghbnkdv9wwi69x1x7ednypy3c6kvce7 0 91689 868309 627766 2026-09-03T09:13:43Z Enkhsaihan2005 64429 868309 wikitext text/x-wiki '''Цада''' бол [[Кипр]]ийн баруун хэсэгт байрладаг тосгон юм. Энэ нь тус улсын баруун хэсэгт, нийслэл [[Никоси]]гоос баруун тийш 90 км, [[Пафос]]оос хойд зүгт 8 км зайд оршино. Цада далайн түвшнээс 619 метр өндөрт оршдог. 2011 онд 1,043 хүн амтай байв. [[Ангилал:Пафос тойргийн нийгэмлэг]] [[Ангилал:Пафос]] lqohh63jszub1saj5eowl15nlowtmbc 14 93698 868312 600352 2026-09-03T09:14:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Кипр Улс суурингаар]] to [[Ангилал:Кипр суурингаар]] without leaving a redirect 600352 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Кипр Улс|!суурингаар]] [[Ангилал:Суурингийн сэдэв улс орноор|Кипр]] 108g134ije8yts1ejfue77w39vaqdde 14 93700 868339 600355 2026-09-03T11:54:42Z Enkhsaihan2005 64429 868339 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Culture of Cyprus|Киприйн соёл}} {{DEFAULTSORT:Кипр}} [[Ангилал:Кипр|соёл]] [[Ангилал:Соёл улс орноор]] [[Ангилал:Европын соёл улс орноор]] [[Ангилал:Баруун Азийн соёл улс орноор]] [[Ангилал:Азийн соёл улс орноор]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын соёл улс орноор|.Кипр]] [[Ангилал:Соёл арлаар]] j76jt8io8qflz514w9uatgi25uhc07x 14 93701 868301 600356 2026-09-03T09:08:51Z Enkhsaihan2005 64429 868301 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Пафос}} {{Commons cat|Paphos|Пафос}} [[Ангилал:Пафос тойргийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Кипр суурингаар]] oy5wwymyz36hem7xdcti3ngctxrvdpc 14 93703 868310 600358 2026-09-03T09:13:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Киприйн суурин]] to [[Ангилал:Киприйн хот]] without leaving a redirect 600358 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Cyprus}} [[Ангилал:Киприйн газар зүй|Суурин]] [[Ангилал:Суурин улс орноор]] [[Ангилал:Азийн суурин]] e12jalanj63pqbwyok239mvfjfe7vqi 868311 868310 2026-09-03T09:14:31Z Enkhsaihan2005 64429 868311 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Cities in Cyprus|Киприйн хот}} [[Ангилал:Киприйн суурин]] [[Ангилал:Европын хот улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Хот улс орноор|Кипр]] 9skfp46903owj8lh6zc3c9j7wuny2d5 14 93704 868302 600359 2026-09-03T09:09:22Z Enkhsaihan2005 64429 868302 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] [[Ангилал:Эртний Кипр]] q4th2bc8rskixy5zxvar9sxtf2nkoky 14 96284 868260 607889 2026-09-02T18:59:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Антиох]] to [[Ангилал:Антиохын түүх]] without leaving a redirect 607889 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Antioch|Антиох}} [[Ангилал:Турк суурингаар]] [[Ангилал:Эртний Туркийн түүх]] [[Ангилал:Эртний Сири]] [[Ангилал:Хатай аймаг]] qgs5z01v9gb3iu98npj4jusm2yqnmnc 868261 868260 2026-09-02T19:01:26Z Enkhsaihan2005 64429 868261 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Antioch|Антиох}} [[Ангилал:Антакьягийн түүх|Антиох]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот|Антиох]] [[Ангилал:Сирийн түүхэн газар зүй|Антиох]] [[Ангилал:Сири (бүс нутаг)]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын эртний хот]] cp7qa8yrvbyi643esr5ciuqn5lewqgn 14 96285 868259 607890 2026-09-02T18:59:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хатай аймаг]] to [[Ангилал:Хатай муж]] without leaving a redirect 607890 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Hatay Province}} [[Ангилал:Турк аймгаар]] 5zc9r2mokcbaqv04zup2od8axfbf8co 14 96286 868255 607891 2026-09-02T18:58:41Z Enkhsaihan2005 64429 868255 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Туркийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Хатай мужийн газар зүй|суурин]] d3qilfryreza1hz03p3hi2fzfpq2dbl 868256 868255 2026-09-02T18:58:50Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хатай аймгийн суурин]] to [[Ангилал:Хатай мужийн суурин]] without leaving a redirect 868255 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Туркийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Хатай мужийн газар зүй|суурин]] d3qilfryreza1hz03p3hi2fzfpq2dbl 14 96287 868257 607892 2026-09-02T18:59:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хатай аймгийн газар зүй]] to [[Ангилал:Хатай мужийн газар зүй]] without leaving a redirect 607892 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Туркийн газар зүй аймгаар]] [[Ангилал:Хатай аймаг|газар зүй]] 4rpya6naoz9thb1fhj4heum1r2ru5oh 868258 868257 2026-09-02T18:59:12Z Enkhsaihan2005 64429 868258 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Туркийн газар зүй аймгаар]] [[Ангилал:Хатай муж|газар зүй]] tm9bm301qy5gjfjhepa7s70zf5kvw01 0 105908 868225 867933 2026-09-02T14:55:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868225 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-09-02 14:55:06 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] 972xc87yhwhcfi8vlhy9cqptiy837pu 0 109825 868270 862603 2026-09-03T02:38:21Z Lojwe 71398 868270 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Африк дахь Испанийн өөртөө засах хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Сеута | native_name = Ceuta | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг#Өөртөө засах хот|Өөртөө засах хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Vista de Ceuta y la península de Almina desde el mirador de Isabel II.jpg | caption1 = Сеутагийн харагдац | image2 = Ceuta fortifications.jpg | caption2 = [[Сеутагийн хааны хэрэм|Хааны хэрэм]] | image3 = Fachada del ayuntamiento (parte antigua).jpg | caption3 = [[Сеутагийн Ассемблей|Ассемблейн]] Ордон }} | image_flag = Flag Ceuta.svg | flag_size = 125 | flag_link = Сеутагийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Ceuta.svg | shield_size = 80 | shield_link = Сеутагийн сүлд | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Ceuta in Spain (including Canarias).svg | map_caption = Испани дахь Сеутагийн байршил | mapframe = yes | mapframe-stroke-width = 1 | coordinates = {{Coord|35|53|18|N|5|18|56|W|region:ES|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | established_title = Анх суурьшсан<!-- Settled --> | established_date = МЭӨ 1-р мянган | established_title2 = Испанийн хаант засаг | established_date2 = 1580 | established_title3 = Өөртөө засах статус | established_date3 = 1995 оны 3 сарын 14 | established_title1 = Португалын байлдан дагуулал | established_date1 = 1415 оны 8 сарын 14 | government_footnotes = | government_type = Өөртөө засах хот | governing_body = Засгийн газрын зөвлөл | leader_party = [[Ардын Нам (Испани)|PP]] | leader_title = [[Сеута хотын дарга-Ерөнхийлөгч|Хотын дарга-Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хуан Хесус Вивас]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Сеутагийн Ассемблей]] | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 18.5 | area_land_km2 = 18.5 | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|18-д]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 10 | elevation_max_footnotes = <!-- Monte Anyera --> | elevation_max_m = 349 | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name=population2024>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2026-07-21 }}</ref> | population_total = 83,567 | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|19-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_density = | population_density_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|2-т]] | population_demonyms = Сеутачууд <br /> {{lang|es|ceutí}} ([[Испани хэл|es]]) <br /> {{lang|es|caballa}}<ref name="ElFaro">{{cite news |title=Caballas |url=https://elfarodeceuta.es/caballas-4/ |access-date=22 February 2022 |work=El Faro de Ceuta |date=2011-05-15 |language=es-EA}}</ref><ref name="DRAE">{{cite book |title=caballa {{!}} Diccionario de la lengua española |date=2021 |publisher=RAE-ASALE |edition=23.5 |url=https://dle.rae.es/caballa#T3UPRUS |access-date=2026-07-21 |language=es}}</ref> | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-21|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €1.923 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €23,169 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | postal_code = ES-CE | postal2_code_type = Шуудангийн код | postal2_code = 51001–51005 | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]] | blank2_name_sec1 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank2_info_sec1 = 1 гишүүн (350-иас) | blank3_name_sec1 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank3_info_sec1 = 2 сенатор (265-аас) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.860<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-21}}</ref><br/>{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|19-д]] | website = {{URL|https://www.ceuta.es/ceuta/|www.ceuta.es}}<!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = | blank_name_sec2 = Мөнгөн тэмдэт | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) }} '''Сеута''' ({{lang-es|Ceuta}} [{{IPA|ˈθeu̯ta}}], {{lang-ar|سبتة&}} ''Сабта'') нь [[Африк|Умард Африкийн]] эрэг ба [[Гибралтарын хоолой]] дээр орших [[Испани]]йн хот бөгөөд 2019 оны байдлаар нийт 84.777 хүн амтай байв. Сеута нь Испанийн [[эксклав]] учир [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] ордог хэдий ч [[НАТО|Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагад]] хамаардаггүй. Мөн [[Мелилья|Мелилья хотын]] адил европын холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй, [[Шенгений бүс]]эд ч ордоггүй онцлогтой.<ref>Art. 4, Abs. 1, Spiegelstrich 8 der [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/?uri=CELEX:32013R0952 EU-Verordnung des europäischen Parlaments und des Rates vom 9. Oktober 2013 zur Festlegung des Zollkodex der Union (Neufassung)]. In: ''Amtsblatt der Europäischen Union'' L 269, 9. Oktober 2013, S. 11.</ref> == Байрлал == <div style="float:right;">[[File:Panorámica de Ceuta desde el mirador de Isabel II.jpg|thumb|Хойг ба боомт (дорно зүг рүү харсан байдал)]]</div> 18,5 км² нутаг дэвсгэртэй испанийн энэхүү хот нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] баруун эргийн нэгэн [[хойг]]ийн үзүүр дээр оршдог. Энэ нутаг нь [[Марокко]]той газрын хилтэй бөгөөд [[Иберийн хойг]]оос 21 орчим километрийн зайд алслагдсан. Усан замаар [[Альхесирас]] хүрэхэд нэг цаг орчим хугацаа хэрэгтэй. == Хүн ам == {| class='standard' style='text-align: center;' ! colspan=8 style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Spain-Ceuta.html|title=Autonomous City of Ceuta}}</ref> |- class='bright' ! style="background:#FFEFD5;" | [[1981 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[1991 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2001 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2011 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он]] ! style="background:#FFEFD5;" | [[2015 он|2016 он]] |- | 65.264 | {{өссөн}} 67.615 | {{өссөн}} 71.505 | {{өссөн}} 83.517 | {{өссөн}} 84.363 | {{өссөн}} 84.519 |} == Түүх == [[Жебел Муса уул]]ын эртний нэр нь «''Ах дүү долоо''» юм. Суурингийн нэрийг ''Ах дүү долоо'' уулын нэрээс ромын [[зээлсэн үг|зээллэг орчуулга]] болох Ад Септем Фратрес (''Ad Septem Fratres'') үүсч, үүнээс ''Септем'' → ''Септа'' гэсэн богино хэлбэрүүд үүсэв. Араб хэлэнд «п» үсэг байхгүй тул үүнийг «б» үсгээр солин ''«сабта»'' болжээ. А үсэг нь [[араб аялга]]нд эгшиг шилжин «э» гээр солигдсон байна. Португал ба испани хэлээрх (бас олон улсад) хэлбэр нь ''Сеута''. Арабын ''Сабта'' нэрний «б» үсгийг [[иберо роман хэл]]энд ихэвчлэн «в/у» үсгээр орлуулах тул Сеута гээд таарч байгаа юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ceuta|Сеута}} * [http://www.ceuta.es/ Албан ёсны цахим хуудас] (испаниар) == Эшлэл == <references/> {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг |Африк }} [[Ангилал:Сеута| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн коммун]] [[Ангилал:Испанийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Эксклав]] [[Ангилал:Африкийн хойг]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн хойг]] [[Ангилал:Испанийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Kарфагений суурин]] [[Ангилал:Испани-Мароккогийн харилцаа]] [[Ангилал:Марокко-Португалын харилцаа]] [[Ангилал:Африк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Португалын Африк дахь колоничлолын түүх]] fmwh53v6j4rz4ui99wf02a928lqus8o 14 110131 868253 652389 2026-09-02T18:48:09Z Enkhsaihan2005 64429 868253 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Aleppo|Алеппо}} [[Ангилал:Арамейн хот]] [[Ангилал:Симеон уул тойргийн суурин]] [[Ангилал:Сирийн хот]] [[Ангилал:Сири суурингаар]] hgzazahgc1rlb86t6iml6wnmzwjdo7z 10 115601 868285 851525 2026-09-03T05:56:12Z Egzs 88168 868285 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Улсын Их Хурлын дарга |title = [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын дарга]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[File:Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg|30px|Улсын Их Хурлын сүлд]] |list1 = * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * [[Нацагийн Багабанди]] * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] * [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] * [[Намбарын Энхбаяр]] * [[Цэндийн Нямдорж]] * [[Данзангийн Лүндээжанцан]] * [[Дамдины Дэмбэрэл]] * [[Зандаахүүгийн Энхболд]] * [[Миеэгомбын Энхболд]] * [[Гомбожавын Занданшатар]] * [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] * [[Ням-Осорын Учрал]] * [[Сандагийн Бямбацогт]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын улс төр|Улсын Их Хурлын дарга]] </noinclude> bn107fse1yxo15hnoofsy1hq62wwc8h 14 116199 868340 672279 2026-09-03T11:55:42Z Enkhsaihan2005 64429 868340 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sports in Cyprus|Киприйн спорт}} {{cat main}} [[Ангилал:Азийн спорт улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Спорт улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Европын спорт улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Баруун Азийн спорт улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Киприйн соёл]] j7z6y79hievazef5pzdl2bnuf6w3yl9 14 120126 868341 691621 2026-09-03T11:57:12Z Enkhsaihan2005 64429 868341 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Киприйн хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч клубээр|Никоси, Олимпиакос]] [[Ангилал:Олимпиакос Никоси|хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]] jt484z6ofm18im6r8x0jwvxnpjolev3 0 127345 868237 866955 2026-09-02T16:39:25Z MendAmar8 80182 868237 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 2026 оны 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion =Испани | count = | second =Аргентин | third =Англи | fourth =Франц | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper =Унай Симон | young_player =Ламин Ямаль (Испани) Пау Кубарси (Испани) Гилберто Мора (Мексик) Дезире Дуэ (Франц) Аюб Буадди (Mарокко) | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад|city=АНУ; Arlington (Dallas) Atlanda East Rezerford Инглвуд (Лос-Анжелес) Kansas city Miami Gardens (Miami) Maccachusetts (Маккачуветс) Orum (Sietle) Santa Klara (San Francisco) Filadelfia Houston Mexico; Mexico city Гвадалахара Monterrey Канад; Vancouver Toronto}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар (Switzerland) Бразил (Brasil) Морокко (Morocco) Гайти (Haiti) Шкотланд (Шотланд) Scotland Австрали (Australia Турк (Turkey) Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд (Netherland Экуадор (Ecuador) Коте Д Ивуар (Cote D'Iviore Швед (Sweden) Тунис (Tunisia) Кабо Верде (Cabo Verde) Бельги (Belgium) Египет (Egypt) Саудын Араб (Saudi Arabia) Уругвай (Urugway) Иран (Iran) Шинэ Зеланд (New zeland) Франц (France) Сенегал (Senegal) Ирак (Iraq) Норвеги (Norvegia) Алжир (Algeria) Австри (Austria) Йордан (Jordan) Англи (England) Хорват (Croatia Португал (Portugal) Узбекистан (Uzbekistan) Канад (Canada) Колумб (Columbia) Иран (Iran) Экуадор (Equador) Испани (Spain) Аргентин (Argentina) == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] cifhj32va8bfcss0ssoyhm0nqbywjqq 0 127608 868291 831685 2026-09-03T07:44:36Z ~2026-47812-86 107237 868291 wikitext text/x-wiki [[File:Cylinder.svg|thumb|Цилиндрний зураг 67 69]] Цилиндр бол хамгийн энгийн муруй гурван хэмжээст геометрийн хэлбэрүүдийн нэг бөгөөд гадаргуу нь цилиндрийн тэнхлэг гэж нэрлэгддэг өгөгдсөн шугамын сегментээс тогтмол зайд байрлах цэгүүдээс бүрддэг. Энэ хэлбэрийг дугуй призм гэж үзэж болно. Дотор нь үүссэн гадаргуу болон цул хэлбэрийг хоёуланг нь цилиндр гэж нэрлэж болно. Цилиндрийн гадаргуугийн талбай ба эзлэхүүнийг эрт дээр үеэс мэддэг байсан. Дифференциал геометрийн хувьд цилиндрийг илүү өргөн хүрээнд нэг параметрийн бүлэг зэрэгцээ шугамаар дамжан захирагдсан гадаргуу гэж тодорхойлдог. Хөндлөн огтлол нь эллипс, парабол, гипербол болох цилиндрийг эллипс цилиндр, парабол цилиндр эсвэл гипербол цилиндр гэж нэрлэдэг. Цилиндр гадаргуу нь өгөгдсөн шулуунтай параллель, өгөгч шулуунтай параллель биш хавтгайд тогтмол хавтгай муруйгаар дамжин өнгөрөх бүх шулуунуудын цэгүүдээс бүрдэх гадаргууг хэлнэ. Зэрэгцээ шугамуудын энэ гэр бүлийн аливаа шугамыг цилиндр гадаргуугийн элемент гэж нэрлэдэг. Кинематикийн үүднээс авч үзвэл, директрикс гэж нэрлэгддэг хавтгай муруйг авч үзвэл цилиндр гадаргуу нь генератрикс гэж нэрлэгддэг шугамаар зурсан гадаргуу бөгөөд директорын хавтгайд биш, өөртэйгөө параллель хөдөлж, үргэлж чиглүүрийг дайран өнгөрдөг. Генератриксийн аливаа тодорхой байрлал нь цилиндр гадаргуугийн элемент юм. [[Ангилал:Стереометр]] [[Ангилал:Геометрийн дүрс]] bnb2pda4orst21sswmihwwryzwqeeqk 868323 868291 2026-09-03T10:50:55Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-47812-86|~2026-47812-86]] ([[User talk:~2026-47812-86|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2025-26391-16|~2025-26391-16]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 831685 wikitext text/x-wiki [[File:Cylinder.svg|thumb|Цилиндр]] Цилиндр бол хамгийн энгийн муруй гурван хэмжээст геометрийн хэлбэрүүдийн нэг бөгөөд гадаргуу нь цилиндрийн тэнхлэг гэж нэрлэгддэг өгөгдсөн шугамын сегментээс тогтмол зайд байрлах цэгүүдээс бүрддэг. Энэ хэлбэрийг дугуй призм гэж үзэж болно. Дотор нь үүссэн гадаргуу болон цул хэлбэрийг хоёуланг нь цилиндр гэж нэрлэж болно. Цилиндрийн гадаргуугийн талбай ба эзлэхүүнийг эрт дээр үеэс мэддэг байсан. Дифференциал геометрийн хувьд цилиндрийг илүү өргөн хүрээнд нэг параметрийн бүлэг зэрэгцээ шугамаар дамжан захирагдсан гадаргуу гэж тодорхойлдог. Хөндлөн огтлол нь эллипс, парабол, гипербол болох цилиндрийг эллипс цилиндр, парабол цилиндр эсвэл гипербол цилиндр гэж нэрлэдэг. Цилиндр гадаргуу нь өгөгдсөн шулуунтай параллель, өгөгч шулуунтай параллель биш хавтгайд тогтмол хавтгай муруйгаар дамжин өнгөрөх бүх шулуунуудын цэгүүдээс бүрдэх гадаргууг хэлнэ. Зэрэгцээ шугамуудын энэ гэр бүлийн аливаа шугамыг цилиндр гадаргуугийн элемент гэж нэрлэдэг. Кинематикийн үүднээс авч үзвэл, директрикс гэж нэрлэгддэг хавтгай муруйг авч үзвэл цилиндр гадаргуу нь генератрикс гэж нэрлэгддэг шугамаар зурсан гадаргуу бөгөөд директорын хавтгайд биш, өөртэйгөө параллель хөдөлж, үргэлж чиглүүрийг дайран өнгөрдөг. Генератриксийн аливаа тодорхой байрлал нь цилиндр гадаргуугийн элемент юм. [[Ангилал:Стереометр]] [[Ангилал:Геометрийн дүрс]] g2ejwp8duyjdbitwwhujm7971t86f6x 0 128009 868303 739429 2026-09-03T09:09:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Никози]] to [[Никоси]] 739429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nicosia Collage.png|thumb|'''Никози хот''']] '''Никози''' ([[Англи хэл|англи.]] Nicosia /ˌnɪkəˈsiːə/ ''NIK-ə-SEE-ə''; грек: Λευκωσία, <small>:</small> ''Lefkosía'' ; түрк: ''Lefkoşa'' [lefˈkoʃa])- [[Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улсын]] нийслэл бөгөөд хотын умард хэсэг нь -Умард Никози бол бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй [[Умард Кипр|Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улсын]] нийслэл юм (Тусгаар улс гэж зөвхөн Түрк улс л хүлээн зөвшөөрдөг). Никози хот нь Кипр арлын төв хэсэгт оршдог. Хотын өмнөд хэсэг буюу Кипр улсын талд 270 мянга орчим хүн амтай, Умард Никози-д (түркийн хэсэг) 84.893 мянган хүн амтай ажээ. 1974 оноос хотын Олон улсын нисэх буудал хаагдсан бөгөөд энд НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчний штаб байрлаж байгаа ажээ. == Нэрний гарал үүсэл == Энэ хот МЭӨ VII зуунд бий болсон бөгөөд анх '''''Ледра''''' гэдэг нэртэй байсан''.'' [[Византын эзэнт гүрэн|Византийн Эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд ороод ''Лефкосия'' — «цагаан хот» гэдэг грек нэр авчээ. (''Лефкоша-'' түрк хувилбар). Сүүлд XIII зуунаас эхлэн '''''Никосия''''' гэж дуудах болжээ (эртний грек хэлээр «Ника» -гэж ялалтын бурхан). [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Киприйн суурин]] [[Ангилал:Никоси]] 1tjdbuufml786snyshlcm0istmjyqon 868307 868303 2026-09-03T09:12:04Z Enkhsaihan2005 64429 868307 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nicosia Collage.png|thumb|'''Никоси хот''']] '''Никоси''' ([[Англи хэл|англи.]] Nicosia /ˌnɪkəˈsiːə/ ''NIK-ə-SEE-ə''; грек: Λευκωσία, <small>:</small> ''Lefkosía'' ; түрк: ''Lefkoşa'' [lefˈkoʃa])- [[Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улсын]] нийслэл бөгөөд хотын умард хэсэг нь -Умард Никоси бол бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй [[Умард Кипр|Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улсын]] нийслэл юм (Тусгаар улс гэж зөвхөн Түрк улс л хүлээн зөвшөөрдөг). Никоси хот нь Кипр арлын төв хэсэгт оршдог. Хотын өмнөд хэсэг буюу Кипр улсын талд 270 мянга орчим хүн амтай, Умард Никоси-д (түркийн хэсэг) 84.893 мянган хүн амтай ажээ. 1974 оноос хотын Олон улсын нисэх буудал хаагдсан бөгөөд энд НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчний штаб байрлаж байгаа ажээ. == Нэрний гарал үүсэл == Энэ хот МЭӨ VII зуунд бий болсон бөгөөд анх '''''Ледра''''' гэдэг нэртэй байсан''.'' [[Византын эзэнт гүрэн|Византийн Эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд ороод ''Лефкосия'' — «цагаан хот» гэдэг грек нэр авчээ. (''Лефкоша-'' түрк хувилбар). Сүүлд XIII зуунаас эхлэн '''''Никосия''''' гэж дуудах болжээ (эртний грек хэлээр «Ника» -гэж ялалтын бурхан). [[Ангилал:Никоси| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Хуваагдсан хот]] [[Ангилал:Никоси тойргийн хотын захиргаа]] 4znrvicbxas29ht8uily7tddr83w9bw 0 128376 868218 857312 2026-09-02T14:05:58Z Chongkian 21163 868218 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм. Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ. “Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! {{commonscat}} [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2023 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] lwvsxh8daibg8e8lwrjfek3sfuuo35d 0 131029 868336 863181 2026-09-03T11:50:40Z Egzs 88168 868336 wikitext text/x-wiki '''Батын Хурц'''- (1968 онд [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар хотод]] төрсөн)-Монгол Улсын [[Тагнуулын ерөнхий газар (Монгол)|Тагнуулын Ерөнхий газрын]] дарга, [[хошууч генерал]]. == Намтар == Б.Хурц 1988 онд нийслэлийн 23-р дунд сургууль төгсөөд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хотын Барилгын техникум 1990 онд, 1992 онд Удирдлагын хөгжлийн институт, 1999 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Москва]] хотын Эдийн засаг, статистик ба информатикийн дээд сургууль, 2000 онд ОХУ-ын Тагнуулын академид эчнээгээр суралцан төгссөн. 1992-2000 онд “Торгоны зам” ХХК-д менежер, Москва дахь төлөөлөгч. 2000-2002 онд Тагнуулын ерөнхий газарт ажилтан. 2002-2003 онд Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга. 2003-2004 онд Монгол Улсаас Турк Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга. 2005-2006 онд Тагнуулын ерөнхий газарт хэлтэс, газрын орлогч, газрын дарга. 2006-2009 онд “МИАТ” хувьцаат компанийн Сөүл дэх ерөнхий төлөөлөгч. 2009-2011 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн үед Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дарга. Их Британид очиход нь “Хүн хулгайлсан” хэргээр /Дамирангийн Энхбатыг/ нисэх онгоцны буудал дээр Б.Хурцыг баривчилан 2010 оны 11-р сард баривчлан хорьсон. Жил орчмын дараа Герман руу шилжүүлж 2 сар болж Германы шүүхээр оруулж 2011 оны 10-р сард чөлөөлжээ. Б.Хурц энэ үеэр араас санаа зовж байсан Монгол Улсын Засгийн газар, Гадаад хэргийн яамныханд талархаж буйгаа илэрхийлсэн. 2011-2014 онд Авлигатай тэмцэх газрын дэд дарга. 2014-2017 оны 11-р сар хүртэл Тагнуулын ерөнхий газрын даргаар ажилласан байсан. Б.Хурцыг Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн тэргүүлсэн Засгийн газраас БНСУ-д суух Элчин сайдад өргөн мэдүүлсэн саналыг тухайн үед УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны хуралдаанаар томилох гэж буй Б.Хурцын асуудлыг хэлэлцэн дэмжиж 2017 оны 11-р сард Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайдаар томилуулах саналыг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн гишүүдийн олонхын дэмжлэг аваагүй байна. Б.Хурц тэргүүтэй зургаан хүнд С.Зоригийн амийг хөнөөсөн хэргээр ял авсан Т.Чимгээ Б.Содномдаржаа нарыг эрүүдэн шүүсэн хэрэгт буруутган, долдугаар сард Төв аймгийн сум дундын Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээс 2020 онд ял оноосон юм. Тодруулбал, Б.Хурц, Ж.Мөнхгал, С.Баяр, Г.Эрдэнэбат нарт гурван жилийн хорих ял оноож, ялыг нээлттэй хорих ангид эдлүүлэхээр болсон. Харин О.Бямбажав, Ү.Отгонбаяр нарт хоёр, ШШГЕГ-ын ажилтан Э.Өлзийбаярт нэг жилийн хорих ял тус тус оноож, мөрдөгч О.Бархасбадь, С.Эрдэнэбат нарыг цагаатгасан билээ. == АТГ өгсөн хөрөнгө орлогын мэдүүлэг == Хууль хүчний байгууллагын алба хаагч дундаас Б.Хурц хамгийн чинээлэг нь. Тэрбээр 2016 онд өөрийн орлого нь 36.2 сая, гэр бүийнх нь орлого 17.9 сая төгрөг бол 5 тэрбум 555 сая төгрөгийн 3 орон сууц, 2 үйлчилгээний байгууламж, 150 сая төгрөгийн үнэтэй автомашин, 60 сая төгрөгийн үнэтэй 120 үнээ, 56 сая төгрөгийн үнэ бүхий 33 га газартай, '''53.5 тэрбум төгрөгийн үнэ бүхий үнэт эдлэл''', карт дансны үлдэгдэл нь 153 сая төгрөгтэй. Бусдаас 99.5 сая төгрийн зээлтэй, Сарнайх ХХК, Гранд степп ХХК, Гранд степп ХХК, Грийн вижитал ХХК, Пекасо ХХК-иас 30-100 хувийн хувьцаа эзэмшдэг гэж АТГ-д мэдүүлжээ. == Шагнал == Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн 2015 оны 12-р сарын 28-ны өдрийн 195 дугаар зарлигаар хошууч генерал цолоор шагнуулсан.  Сүхбаатарын одон, Цэргийн гавьяаны одон, бусад медалиудаар шагнагдсан. {{DEFAULTSORT:Хурц, Батын}} [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын Тагнуулын Ерөнхий Газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:21-р зууны тагнуулч]] hvxb0za90p7bkjs12jkprksvi32x3vu 0 133954 868324 868009 2026-09-03T11:02:30Z Zorigt 49 868324 wikitext text/x-wiki '''Дашдондогийн Аззаяа''' нь Монголын түүхч, зохиолч, орчуулагч. Тэрээр 1988 онд МУИС-ийн түүхийн ангийг “Түүхч, түүхийн багш” мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр 1999 онд Филиппин улсын нийслэл Манила хотын “Аяала” музейд тайлбарлагч, 2003 онд Австрали Сидней хотод “Монголын Консул”- ын ажилтан, Хоонзби дүүргийн “Моунтколо” дунд сургуулийн багш, 2011 онд “Өдрийн сонин”-д сурвалжлагч, 2012 онд “Блумберг TV Mongolia”-д Захиргаа Бизнес хөгжлийн захирал зэрэг ажлууд хийжээ. 1992 оноос эхлэн Австрали, Итали, Филиппин, Пакистан, ОХУ, БНУзУ, Америк зэрэг олон улсаадад ажиллаж, амьдрахдаа хүүхдийн уран зохиолын салбарт шимтэн дурлаж, “Чонын амьдрал” (2000) хэмээх ном орчуулж, “Орчин цагийн шидэт үлгэрүүд- Modern Fairy Tales collection” (2015), "Саран охин Саарал муур тэргүүтэй шидэт үлгэрүүд- Saran, Saaral the cat and other Fairy Tales" (2018), "Өөр нүд" (2020), "Чимээгүй салхи" (2022), "Хүүхдийн шүлгүүд Poems for Kids"(2026) нэртэй номууд бичиж хэвлүүлэн, бие даасан уран зургийн үзэсгэлэн гаргажээ. {{DEFAULTSORT:Аззаяа, Дашдондогийн}} [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] fi9s57eujql56l4rxpn2sryue617509 0 137190 868247 795906 2026-09-02T18:42:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Европын холбооны өрсөлдөөний хууль]] to [[Европын Холбооны өрсөлдөөний тухай хууль]] 795906 wikitext text/x-wiki Европын Холбооны өрсөлдөөний хууль Европын Холбоонд өрсөлдөөний хууль нь Европын Нэгдсэн Зах зээл дэх өрсөлдөөнийг хадгалах, нийгэмд хохирол учруулж болох картель болон монополи үүсэхээс сэргийлэх зорилгоор компаниудын эсрэг өрсөлдөөнийг хязгаарлах үйлдлүүдийг зохицуулахад чиглэгддэг. Өнөөгийн Европын өрсөлдөөний хууль нь голчлон Европын Холбооны үйл ажиллагааны тухай гэрээ (TFEU)-ний 101-109 дүгээр зүйлүүдээс болон хэд хэдэн дүрэм, удирдамжаас үүдэлтэй. Өрсөлдөөний хуульд хамрагдах дөрвөн үндсэн бодлогын чиглэлүүдэд: Картель буюу 101-р зүйлд заасан нууц хуйвалдаан болон бусад өрсөлдөөнийг хязгаарлах үйлдлүүдийг хянах. Зах зээлд давамгайлал буюу 102-р зүйлд заасан зах зээлд давамгай байдалтай компаниудын буруугаар ашиглах үйлдлээс сэргийлэх. Нэгдлүүд, Европын Холбооны нэгдлийн хуульд заасан компанийн тодорхой хэмжээний борлуулалтын хэмжээнд хүрсэн нэгтгэл, худалдан авалт болон хамтарсан компаниудыг хянах. Төрийн тусламж, Европын Холбооны гишүүн орнуудын компаниудад олгож буй шууд болон шууд бус дэмжлэгийг 107-р зүйлд заасны дагуу хянах. Европын Холбоонд өрсөлдөөний хуулийг хэрэгжүүлэх үндсэн эрх мэдэл Европын Комисс болон түүний Өрсөлдөөний Ерөнхий Газар дээр байдаг боловч зарим салбаруудад, тухайлбал хөдөө аж ахуйд, бусад Ерөнхий Газруудын зүгээс төрийн тусламжийг хянах үүрэг хүлээдэг. n1mmuvigbnkka8ihs0x0qyhw4vzm4su 0 143678 868271 853142 2026-09-03T02:53:33Z Chongkian 21163 868271 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Музей | name = Улаанбаатар хотын музей | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠮᠦᠽᠧᠢ}} | native_name_lang = Mn | image = Ulaanbaatar City Museum.jpg | caption = Улаанбаатар хотын музей 2024 онд | established = {{Start date|1960}} | collection_size = 3,832 | location = [[Баянзүрх дүүрэг]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | visitors = 2500 | website = {{official website|http://www.ubmuseum.mn/}} | type = Түүхийн музей }} '''Улаанбаатар хотын музей''' -Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын түүх, өв соёлыг хадгалан, хамгаалж, сурталчлан таниулдаг, эрдэм шинжилгээ, хот судалгааны төв ,соёлын байгууллага юм. “Улаанбаатар хотын музей” нь байгуулагдсан цагаасаа эхлэн томоохон засвар шинэчлэлтийн ажил огт хийгдээгүй ирсэн байна. == Музейн барилга == Эл музейн байшинд 1921 оны 7, 8 дугаар сард МАН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, Бүх цэргийн жанжин штаб байрлаж, нэг тасалгаанд нь жанжин Д.Сүхбаатар ажиллаж байжээ. 1930-1944 онд Тува улсын Элчин сайдын яам, 1944-1953 онд Д.Сүхбаатарын музей, 1953-1956 онд Хэвлэлийн төв газар тус тус байрлаж байгаад 1956 оны 7-р сарын 9-нд Нийслэл Улаанбаатар хотын түүхэн замнал, хөгжил дэвшлийг хотын иргэд, зочид гийчдэд танилцуулах зорилгоор “Улаанбаатар хотын түүхийн үзэсгэлэн” нэртэй музейг байгуулжээ. 1960 онд Төв Хорооны шийдвэрээр “Улаанбаатар хотын түүх шинэчлэн байгуулалтын музей” болгон өргөтгөж, 1971 онд музейн байшинг улсын 2 дугаар зэрэглэлийн хамгаалалтанд авчээ. 2011 онд Нийслэлийн ИТХ-ын тогтоолоор “Улаанбаатар хотын музей” болгон өөрчилсөн байна. 20-р зууны эхэн үед Их хүрээнд Оросын Буриад худалдаачин [[Цогт Гармаевич Бадамжав|Цогт Гармаевич Бадамжавын]] 1918-1919 онд баригдсан байшин байсан юм. Тухайн үеийн Их хүрээний чамин тансаг байшингуудын нэг болж байсан тус байшинг Цогтбадамжав өөрийн хувийн сууцын зориулалтаар барьжээ. Цогт Бадамжав байшингаа хийц, загварын хувьд чамин өвөрмөц төрхтэйгөөр хийснээс гадна байшингынхаа орой дээр Оросын хаан ширээ унахыг бэлгэдэн гар гараасаа хөтлөлцөн алхах ардуудыг модоор сийлсэн ширээний дөрвөн хөлийг дээш харуулж байрлуулсан нь хувьсгалт дэвшилт үзэлтэй хүн байсныг нь илтгэдэг. == Үзмэрүүд == Тус музейн 3 танхимд Улаанбаатар хотын түүхийг 1639-1911, 1911-1924, 1924-1954, 1954-1990, 1990 оноос хойш гэж үечлэн танилцуулжээ.  Музейд ховор чухал үзмэр нэлээд байдгаас онцлон дурдвал, 1946 онд зураач Д.Манибадарын даавуун дээр хуулбарлан зурсан “Нийслэл хүрээ” (1914-1915 онд зурагдсан Жүгдэр хэмээх зураачийн бүтээл, эх зураг нь Богд хааны ордон музейд буй.) хэмээх 148 х 282 см хэмжээтэй бүтээл, одоогийн Амгалан хавиас олдсон эртний хөхтөн арслан зааны дунд чөмөгний яс, шүд зэрэг палеонтологийн олдвор, одоогийн Сонгинохайрхан уул орчмоос олдсон хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарах чулуун зэвсэг, Хүннүгийн үеийн ваар сав гэх мэт археологийн олдворууд хадгалагдаж байдаг. Музейн сан хөмрөг 3300 гаруй үзмэртэйгээс үзүүлэнгийн танхимуудад нийт үзмэрийн гуравны нэг нь дэлгэгдэж, үзэгчдийн хүртээл болж байна. 1924 онд Улсын анхдугаар их хурлаас Зөвлөлтийн коментерний төлөөлөгч Рыскуловын санаачилгаар Нийслэл Хүрээг “Улаанбаатар” хэмээн нэрлэхээр тогтжээ. “Улаан” гэдэг нь тухайн үеийн “улаан цэрэг”, “улаан хувьсгал”, “улаан туг” гэх мэтээр өргөн хэрэглэж байсан үг байв. Харин “баатар” хэмээн нэрлэсэн учир нь 1911, 1921 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, Ардын хувьсгалын голомт газар нь Нийслэл Хүрээ байсан, тухайн цаг үедээ баатарлаг үйл хэргийг эндээс удирдаж байсан гэдэг утгаар “баатар хот” хэмээн дэвшүүлжээ. Эл хурлаар “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дүрэм”-ийг баталсан бол 1925 онд “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дагах дүрэм”-ийг тогтоож, “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэхийг баталж байжээ. Эдгээр дүрэм журам, үнэмлэх зэрэг нь жинхэнэ эхээрээ тус музейд хадгалагдаж байдаг. “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэх нь 1940 онд шинээр хэвлэгдэн хотын иргэдэд тараагдаж байсан байна. 1924 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотын 3 дугаар хорооны тамга”, 1932 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотыг захирах яамны тамга”, хотын анхны дарга [[Моононгийн Баяр|Моононгийн Баярын]] хэрэглэж байсан хотын захиргааны анхны бичгийн машин (Америкт захиалж хийлгүүлсэн Монгол үсгийн машин ) зэрэг чухал үзмэрүүд хадгалагдаж байдаг. Бас нэгэн сонирхолтой үзмэр бол 1920-иод оны сүүлээр Нийслэл Хүрээнд “Ломбард буюу мөнгө барьцаалан зээлдүүлэх газар” байгуулагдаж байсныг гэрчлэх тухайн ломбардаас зээлдэгчид олгож байсан баримт бичиг юм. Мөн “Богдын лүндэн” хэмээх зарлиг бичиг байх бөгөөд [[VIII Богд Жавзандамба|8-р Богд хаан]] Их Хүрээг “Нийслэл Хүрээ” хэмээн нэрлэх тухай заасан зарлигийн хуулбар юм. Тус музейд социализмын үеийн алдартай уран бүтээлчдийн бүтээлүүд нэлээд бий. Тухайлбал, зураач [[Үржингийн Ядамсүрэн|Үржингийн Ядамсүрэнгийн]] 1971 онд зурсан “Улаанбаатар” зураг, [[Самдангийн Сэнгээ|Самдангийн Сэнгээгийн]] 1974 онд бүтээсэн “Түүхт Улаанбаатар” зааны соёон дээр хийсэн сийлбэр, М.Чуваамидийн 1974 онд бүтээсэн “БНМАУ мандтугай” модон сийлбэр, А.Цэрэнхүүгийн 1982 онд бүтээсэн “Брежневийн хөрөг” торгон хатгамал гэх мэт хосгүй үнэт бүтээлүүд тавигдсан байдаг. Тухайн үеийн ах дүү социалист хотуудын дарга нараас бэлэглэж байсан дурсгалын зүйлс, 1911 оноос хойшхи хотын байдлыг харуулсан хар цагаан болон өнгөт түүхэн фото зургуудыг байрлуулжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] bqkr96yzpo02rs2whnkgromiiisvc4g 0 143978 868275 867608 2026-09-03T04:29:12Z CommonsDelinker 211 ChatGPT_Image_Aug_12,_2026,_10_00_01_PM.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 26 August 2026. 868275 wikitext text/x-wiki [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] h24zdacnwulc93qq4cf0snn0ylj57rj 0 147901 868274 865801 2026-09-03T04:22:20Z Rengade 107233 /* */ 868274 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mauryan Empire c.260 BCE.png|thumb|313x313px|МЭӨ 260 оны орчим дахь Маурийн эзэнт гүрэн, Чандрагупта, Биндусара, Ашокагийн байлдан дагуулсан нутаг дэвсгэр.]] '''Маурья эзэнт гүрэн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Maurya Empire'') [[Эртний Энэтхэг|Эртний Энэтхэгт]] Төмөр зэвсгийн үед (МЭӨ 322–187) оршин тогтнож байсан өргөн уудам улс бөгөөд Чандрагупта Маурьягийн үүсгэн байгуулсан Паталипутра (орчин үеийн Патна) нийслэл хоттой эзэн гүрэн байв. Энэхүү эзэнт гүрэн нь [[Ашока хаан|Ашока]] [[Ашока хаан|хааны]] үед 5 сая гаруй хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамарсан [[Энэтхэгийн хойг]] дээр оршин тогтнож байсан хамгийн том төр улс байв. [[Файл:Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31) (cropped).JPG|thumb|Чандрагупта Маурья]] МЭӨ 322 оны орчимд Чандрагупта Маурья Чанакья (мөн Каутилья гэгддэг)-ийн тусламжтайгаар арми босгож, [[Нанда эзэнт гүрэн|Нанда эзэнт гүрнийг]] түлхэн унагав. Чандрагупта өөрийн хүчийг төв болон баруун Энэтхэгээр дамжуулан баруун тийш хурдан тэлж, [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] үлдээсэн сатрапуудыг захирч, МЭӨ 317 он гэхэд эзэнт гүрэн Энэтхэгийн баруун хойд хэсгийг бүрэн эзэлсэн байв. Дараа нь Чандрагупта Маурья нь I Селевк (Селевкид эзэнт гүрнийг үндэслэгч)-ийг ялж, [[Инд мөрөн|Инд мөрний]] баруун талын газар нутгийг эзлэн авчээ. == Эдийн засаг == Өмнөд Азид анх удаа улс төрийн нэгдэл, цэргийн аюулгүй байдал нь нэгдсэн эдийн засгийн тогтолцоог бий болгох, худалдаа, худалдааг өргөжүүлэх, хөдөө аж ахуйн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон. Хэдэн зуун хаант улс, олон тооны жижиг арми, хүчирхэг бүс нутгийн удирдагчид, дотоодын дайн байлдааны өмнөх нөхцөл байдал нь сахилга баттай төв засгийн газарт зам тавьж өгсөн. Тариаланчдыг бүс нутгийн хаадын татвар, ургац хураалтын дарамтаас чөлөөлсөн; үүний оронд Арташастрагийн зарчмуудын дагуу шударга, хатуу, нэгдсэн үндэсний татварын системийг нэвтрүүлсэн. Чандрагупта Маурья Энэтхэг даяар нэгдсэн мөнгөн тэмдэгтийг бий болгосон бөгөөд бүс нутгийн захирагч, захиргааны сүлжээ, түүнчлэн төрийн алба нь худалдаачид, тариаланчдын шударга ёс, аюулгүй байдлыг хангаж байв. Маурьягийн арми жижиг нутаг дэвсгэрт ноёрхлоо тогтоохыг эрмэлздэг олон тооны дээрэмчид, бүс нутгийн хувийн арми, нөлөө бүхий удирдагчдыг устгасан. Орлого хязгаарлагдмал байсан ч Маурья бүтээмжийг нэмэгдүүлэхийн тулд олон тооны нийтийн аж ахуй, усан замыг ивээн тэтгэсэн бол Энэтхэгт дотоод худалдаа шинээр олж авсан улс төрийн нэгдэл, дотоод энх тайвны ачаар мэдэгдэхүйц өргөжсөн. Энэтхэг-Грекийн найрамдлын гэрээний дагуу болон Ашока хааны үед олон улсын худалдааны сүлжээ өргөжсөн. 74peq5iyc9ql7v66od1jnc1kyk1i51j 0 148102 868228 867493 2026-09-02T15:16:09Z Bgangte 107082 868228 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. == Тархац == Монгол орны ургамал-газарзүйн Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Монгол Алтай, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай тойргуудад тархан ургана. Үхэр нүдний тархцын зүүн цэг нь Эрээн давааны зүүн хэсэгт орших Зүрхийн эх (Дорнод аймгийн Баян-Уул  сум) баруун цэг нь Түргэн уулын Ямаат, Шивэрт, баруун өмнөд цэг нь Хан Тайширын нуруу, Бурхан Буудай уул (Говь-Алтай аймгийн Халиун, Бигэр сумын нутаг), урд цэг нь Хангай нурууны зүүн өмнөд хэсэгт Өлтийн даваа, Онгийн голын эхний уулнууд (Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт, алслагдсан цэг) юм<ref>{{Cite web |title=Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он) |url=https://egazar.gov.mn |access-date=2026-09-02 |publisher=egazar.gov.mn}}</ref>. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. a05fzm2lki5m6g1y790avcz2zlbhhhz 868229 868228 2026-09-02T15:17:51Z Bgangte 107082 /* */ 868229 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэршлийн гадаад орчуулга: Орос: Смородина чёрная Англи: Blackcurrant Латин нэршил: Ribes (Улаагана), nigrum (Хар) <ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. == Тархац == Монгол орны ургамал-газарзүйн Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Монгол Алтай, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай тойргуудад тархан ургана. Үхэр нүдний тархцын зүүн цэг нь Эрээн давааны зүүн хэсэгт орших Зүрхийн эх (Дорнод аймгийн Баян-Уул  сум) баруун цэг нь Түргэн уулын Ямаат, Шивэрт, баруун өмнөд цэг нь Хан Тайширын нуруу, Бурхан Буудай уул (Говь-Алтай аймгийн Халиун, Бигэр сумын нутаг), урд цэг нь Хангай нурууны зүүн өмнөд хэсэгт Өлтийн даваа, Онгийн голын эхний уулнууд (Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт, алслагдсан цэг) юм<ref>{{Cite web |title=Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он) |url=https://egazar.gov.mn |access-date=2026-09-02 |publisher=egazar.gov.mn}}</ref>. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. nydm44yo9q0xl2j9398nf6ds2k0rpfz 868230 868229 2026-09-02T15:32:30Z Bgangte 107082 868230 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэршлийн гадаад орчуулга: Орос: Смородина чёрная Англи: Blackcurrant Латин нэршил: Ribes (Улаагана), nigrum (Хар)<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. == Тархац == Монгол орны ургамал-газарзүйн Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Монгол Алтай, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай тойргуудад тархан ургана. Үхэр нүдний тархцын зүүн цэг нь Эрээн давааны зүүн хэсэгт орших Зүрхийн эх (Дорнод аймгийн Баян-Уул  сум) баруун цэг нь Түргэн уулын Ямаат, Шивэрт, баруун өмнөд цэг нь Хан Тайширын нуруу, Бурхан Буудай уул (Говь-Алтай аймгийн Халиун, Бигэр сумын нутаг), урд цэг нь Хангай нурууны зүүн өмнөд хэсэгт Өлтийн даваа, Онгийн голын эхний уулнууд (Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт, алслагдсан цэг) юм<ref name=":0">{{Cite web |title=Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он) |url=https://egazar.gov.mn |access-date=2026-09-02 |publisher=egazar.gov.mn}}</ref>. == Ургах орчин == Уулсын чийгсэг шинэсэн ба хус-улиас-шинэсэн ой, гацуур-шинэст хусан ой, бургас холилдсон хусан ой тэдгээрийн зах, цоорхой, сөөгөн ширэнгэ, гол горхины эрэг, нуранги, асга хад бүхий газар тохиолдог чийгсэг ургамал.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Хэнтийд Хар Улааганы ургах эвшил ! rowspan="5" |Хэнтийн уулсад |Сургар өтгөн ургасан алирс-үетэнт шинэсэн ой, тэрэлжтэй алирс-үетэнт шинэсэн ой, хөд-үетэнт хуш, сургар-алирс бүхий шинэсэн ойд |- |Үетэн элдэв өвст гацуур оролцсон шинэсэн ой, хөвд-алирст шинэсэн бүхий хушин ойд |- |Үетэн улалжит сийрэг шинэсэн ой, хөвдөт алирс-үетэнт хуш бүхий шинэсэн ойд |- |Хөвд-алирст шинэс бүхий хушин ойд |- |Хаг-үетэнт сийрэг хушин ой, алирс-үетэнт хушин ойд |- ! rowspan="4" |Баруун Хэнтийд |Алирс-хөвд бүхий хушин ой, алирс хушин ой, сарнайт алирс бүхий хус гацуур оролцсон шинэсэн ойд |- |Нэрстэй алирс бүхий хуст шинэсэн ой |- |Нарс холимог шинэсэн ой, улалж үетэн оролцсон алирст хушин ойд |- |Элдэв өвс алирст гацууран ой, алирс хөвдөт нарс оролцсон шинэст хушин ойд |} Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. sdmos27cm052uddaduv9sifzorwugsy 868231 868230 2026-09-02T15:45:36Z Bgangte 107082 /* */ 868231 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэршлийн гадаад орчуулга: Орос: Смородина чёрная Англи: Blackcurrant Латин нэршил: Ribes ([[Улаагана]]), nigrum (Хар)<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. == Тархац == Монгол орны ургамал-газарзүйн Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Монгол Алтай, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай тойргуудад тархан ургана. Үхэр нүдний тархцын зүүн цэг нь Эрээн давааны зүүн хэсэгт орших Зүрхийн эх (Дорнод аймгийн Баян-Уул  сум) баруун цэг нь Түргэн уулын Ямаат, Шивэрт, баруун өмнөд цэг нь Хан Тайширын нуруу, Бурхан Буудай уул (Говь-Алтай аймгийн Халиун, Бигэр сумын нутаг), урд цэг нь Хангай нурууны зүүн өмнөд хэсэгт Өлтийн даваа, Онгийн голын эхний уулнууд (Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт, алслагдсан цэг) юм<ref name=":0">{{Cite web |title=Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он) |url=https://egazar.gov.mn |access-date=2026-09-02 |publisher=egazar.gov.mn}}</ref>. == Ургах орчин == Уулсын чийгсэг шинэсэн ба хус-улиас-шинэсэн ой, гацуур-шинэст хусан ой, бургас холилдсон хусан ой тэдгээрийн зах, цоорхой, сөөгөн ширэнгэ, гол горхины эрэг, нуранги, асга хад бүхий газар тохиолдог чийгсэг ургамал.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Хэнтийд Хар Улааганы ургах эвшил ! rowspan="5" |Хэнтийн уулсад |Сургар өтгөн ургасан алирс-үетэнт шинэсэн ой, тэрэлжтэй алирс-үетэнт шинэсэн ой, хөд-үетэнт хуш, сургар-алирс бүхий шинэсэн ойд |- |Үетэн элдэв өвст гацуур оролцсон шинэсэн ой, хөвд-алирст шинэсэн бүхий хушин ойд |- |Үетэн улалжит сийрэг шинэсэн ой, хөвдөт алирс-үетэнт хуш бүхий шинэсэн ойд |- |Хөвд-алирст шинэс бүхий хушин ойд |- |Хаг-үетэнт сийрэг хушин ой, алирс-үетэнт хушин ойд |- ! rowspan="4" |Баруун Хэнтийд |Алирс-хөвд бүхий хушин ой, алирс хушин ой, сарнайт алирс бүхий хус гацуур оролцсон шинэсэн ойд |- |Нэрстэй алирс бүхий хуст шинэсэн ой |- |Нарс холимог шинэсэн ой, улалж үетэн оролцсон алирст хушин ойд |- |Элдэв өвс алирст гацууран ой, алирс хөвдөт нарс оролцсон шинэст хушин ойд |} Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. 85m5e5g6adxhy1a3qxfkt9xcfwxcy7h 0 148211 868235 2026-09-02T16:01:35Z Egzs 88168 Egzs moved page [[Сүхбаатарын бунхан]] to [[Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр]]: Албан нэршил 868235 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр]] g89p8dsh2pxi797k81jojhb0iwk2mle 0 148213 868264 2026-09-02T20:49:12Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1139862053|Ribes aciculare]]" 868264 wikitext text/x-wiki '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> (Cronartium ribicola) халдварлах магадлалтай. Энэхүү зэв мөөгөнцрийн амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг (heteroecious) бөгөөд үржлийг гүйцээхийн тулд Ribes (үхрийн нүд, тошлой) төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагатай хоёрдогч эзнээрээ сонгож халдварлуулдаг байна lythyj0vh7l1psx9m5btoqb5p6b10kg 868265 868264 2026-09-02T20:50:28Z Bgangte 107082 /* */ 868265 wikitext text/x-wiki '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> ibwzepcbvt3jlep0obvlsvlalt7psc3 868266 868265 2026-09-02T20:50:54Z Bgangte 107082 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1139862053|Ribes aciculare]]" 868266 wikitext text/x-wiki '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> == __LEAD_SECTION__ == '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> (Cronartium ribicola) халдварлах магадлалтай. Энэхүү зэв мөөгөнцрийн амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг (heteroecious) бөгөөд үржлийг гүйцээхийн тулд Ribes (үхрийн нүд, тошлой) төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагатай хоёрдогч эзнээрээ сонгож халдварлуулдаг байна kc4xko40y9s9gy55pv1v3hgn9crdp6s 868267 868266 2026-09-02T20:53:58Z Bgangte 107082 /* __LEAD_SECTION__ */ 868267 wikitext text/x-wiki '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> ibwzepcbvt3jlep0obvlsvlalt7psc3 868268 868267 2026-09-02T20:55:38Z Bgangte 107082 /* */ 868268 wikitext text/x-wiki '''''Өргөст улаагана (Латин : Ribes aciculare)''''' буюу хуучин нэршлээр өргөст тошлой нь Сэрдэгийн ([[Улаагана|Grossulariacea]]) овогт хамаарах цэцэгт ургамал юм. Төв болон Хойд Азын уугуул ургамал бөгөөд Алтай, Казахстан, Красноярск, Монгол, Тува, Баруун Сибирь, Шинжаан зэрэг газруудад тархацтай. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> Ургах орчин нь чулуурхаг толгод, уулын энгэрээс эхлээд ойн зах, шугуй хүртэл янз бүр байдаг. Хойд Хятадад энэ нь 1500-2100 метрийн өндөрт ч олдсон. Энэ ургамал нь маш хүйтэнд тэсвэртэй бөгөөд ичмэл үед (ихэвчлэн өвлийн саруудад) -20°C хүртэлх температурыг тэсвэрлэдэг. <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Ихэвчлэн нэг метр ба түүнээс дээш өндөртэй бут сөөг хэлбэрээр ургана. Бутны мөчир нь нүцгэн бөгөөд мөчрийн зангилаа дээр 3-7 өргөс үүсдэг. Энэ нь ерөнхийдөө хагас сүүдэрхэг (багахан ой модтой) эсвэл сүүдэргүй газарт ургадаг бөгөөд хүчиллэг, саармаг эсвэл суурьлаг (шүлтлэг) байж болох хөнгөн (элсэрхэг), дунд (шороо) болон хүнд (шаварлаг) хөрсөнд ургах чадвартай. Энэ нь чийглэг боловч сайн нэвчүүлдэг хөрсөнд хамгийн сайн ургадаг бөгөөд сүүдэргүй газар илүү их жимс суух хандлагатай байдаг. Цэцэглэлт 5-р сараас 6-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Энэ ургамал нь хос бэлэгтэй бөгөөд цэцэг нь шавьжаар тоос хүртдэг. Энэ төрлийн бусад зүйлтэй төстэй 15мм хүртэл диаметртэй улаан бөмбөлөг хэлбэртэй жимс нь 7-р сараас 8-р сар хүртэл боловсорно. Жимс нь түүхий болон болгож аль аль ч байдлаар хэрэглэж болох бөгөөд амтлаг, тааламжтай амттай. Жимсийг орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж зэрлэг ургамлаас хурааж авдаг бөгөөд заримдаа Оросын зарим хэсэгт жимсний зориулалтаар тариалдаг. Үүнийг тариалдаг газруудад нэршиж заншсан хэд хэдэн сорт байдаг бөгөөд тэдгээрийн зарим нь ердийн тошлойтой ( ''Ribes uva-crispa'' ) эрлийзжүүлсэн сортууд байж болно эрлийзжүүлсэн байж болно. <ref name="Plants of the World Online">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:792527-1 |access-date=12 September 2021 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=English}}</ref> <ref name="PFAF Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Ribes+aciculare |access-date=14 September 2021 |website=pfaf.org |publisher=Plants for a Future |language=English}}</ref> <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> Бусад ''[[Улаагана|Ribes]]'' зүйлийн нэгэн адил ''R. aciculare'' нь зөгийн балны мөөгөнцөрт (honey fungus) онцгой өртөмтгий байдаг. Мөн энэ ургамал нь цагаан нарсны цэврүүт зэв ( ''Cronartium ribicola'' )-р халдварлагдаж магадлалтай. Энэхүү зэвний мөөгөнцөр амьдралын мөчлөг нь өөр өөр эзэн ургамал дамждаг улааганы (''Ribes)'' төрлийн ургамлыг зайлшгүй шаардлагат хоёрдогч эзэн болгон халдварлуулдаг байна. <ref name="Useful Temperate Plants - Ribes aciculare">{{Cite web |title=Ribes aciculare |url=http://temperate.theferns.info/plant/Ribes+aciculare |access-date=15 September 2021 |website=temperate.theferns.info |publisher=Useful Temperate Plants |language=English}}</ref> nukh16jczu8uj4p65scwna0g3qj6ct8 0 148214 868281 2026-09-03T05:43:18Z Egzs 88168 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс албан тушаал | post = Их Хурлын дарга | body = Монгол Улсын | native_name = | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting..." 868281 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаал | post = Их Хурлын дарга | body = Монгол Улсын | native_name = | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 4 сарын 3-наас одоо хүртэл | style = | type = | status = | abbreviation = УИХ-ын дарга | member_of = [[Улсын Их Хурал]]<br/>[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] | nominator = Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга | formation = 1992 оны 7-р сар | first = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (УБХ)<br/>[[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] (УИХ) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | salary = | website = {{URL|https://www.parliament.mn/}} | footnotes = }} '''Улсын Их Хурлын дарга''' нь [[Монгол Улсын Их Хурал]] (УИХ)-ын үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг албан тушаалтан юм.<ref name=":0" /> УИХ-ын даргыг УИХ-д суудалтай нам эвсэл нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгогддог.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2026 оны 4-р сарын 3-наас хойш [[Сандагийн Бямбацогт]] УИХ-ын даргын албыг хашиж байна.<ref>{{Cite web |title=Сандагийн Бямбацогт |url=https://www.parliament.mn/cv/224/ |access-date=2026-09-03 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> == Үе үеийн дарга нар == {| class="wikitable" !Д/д !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 - 1992 | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]] |1992 - 1996 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1996 - 2000 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 - 2001 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] |2001 - 2004 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]] |2004 - 2005 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2005 - 2007 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2007 - 2008 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2008 - 2012 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2012 - 2016 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2016 - 2019 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !12 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2019 - 2024 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 - 2025 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 - 2026 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 - одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{commons category}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} 9kt14jm09n4y5txjsmhkpwmkaopr7vk 868286 868281 2026-09-03T07:05:06Z Egzs 88168 Бүрэн эрх, чөлөөлөх хууль, ангилал, монгол бичиг 868286 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠤᠭ᠎ᠠ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 4 сарын 3-наас одоо хүртэл | style = | type = | status = | abbreviation = УИХ-ын дарга | member_of = [[Улсын Их Хурал]]<br/>[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] | nominator = Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга | formation = [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны 7-р сар]] | first = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (УБХ)<br/>[[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] (УИХ) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | salary = | website = {{URL|https://www.parliament.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Их Хурлын дарга}} '''Улсын Их Хурлын дарга''' нь [[Монгол Улсын Их Хурал]] (УИХ)-ын үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг тэргүүлэгч албан тушаалтан юм.<ref name=":0" /> Улсын Их Хурлын даргыг УИХ-д суудалтай [[Монголын намын жагсаалт|нам эвсэл]] нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгодог.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2026 оны 4-р сарын 3-наас хойш [[Сандагийн Бямбацогт]] УИХ-ын даргын албыг хашиж байгаа.<ref>{{Cite web |title=Сандагийн Бямбацогт |url=https://www.parliament.mn/cv/224/ |access-date=2026-09-03 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] түр эзгүйд эсхүл Ерөнхийлөгч огцорсон, нас барсан, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол УИХ-ын дарга нь хуулийн дагуу Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite web |date=1993-06-05 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/338 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Энэ утгаараа УИХ-ын дарга нь Монгол Улсын хоёр дахь хамгийн өндөр төрийн дээд албан тушаалтан юм.<ref>{{Cite web |last=Д.Оюун-Эрдэнэ |date=2016-04-04 |title=Нэг, хоёрдугаар хүний эсрэгцэл ба эдийн засаг дахь улстөржилт |url=https://ikon.mn/n/pen |access-date=2026-09-03 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын гишүүнээс гадна УИХ-ын дарга нь мөн [[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] (ҮАБЗ)-ийн гишүүн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүрэлдэхүүн |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/104 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> == Бүрэн эрх == {{Монгол улсын улс төр}} Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд заасны дагуу Улсын Их Хурлын дарга гишүүнд хууль тогтоомжоор олгосон бүрэн эрхээс гадна дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:<ref name=":0" /> * УИХ-ын үйл ажиллагаанд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], бусад хуулийг сахин биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах; * ээлжит, ээлжит бус чуулган, хүндэтгэлийн хуралдаан зарлах, бэлтгэлийг хангах, нэгдсэн хуралдааныг даргалах; * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газартай]] Улсын Их Хурлыг төлөөлөн харилцах; * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагуудын хяналтын үйл ажиллагааг УИХ-ын хяналт шалгалтын ажилтай уялдуулах; * Улсын Их Хурлыг бүрэн эрхийнхээ хүрээнд дотоод, гадаадад төлөөлөх; * УИХ-ын гадаад харилцаа, парламент хоорондын хамтын ажиллагааг зохион байгуулах; * гишүүд болон УИХ-д ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын даргад дотоод, гадаад томилолт олгох, түүний журмыг баталж мөрдүүлэх; * Тамгын газрын үйл ажиллагааны бие даасан, хараат бус байдлын баталгааг хангуулах; * хууль тогтоомжийн төсөл, бодлогын баримт бичиг боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * холбогдох Байнгын хорооны саналаар Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * хуульд заасан үндэслэлээр Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын дарга, дэд даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * шаардлагатай гэж үзвэл Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх хууль тогтоомжийн төслийн талаар хууль зүйн дүгнэлт гаргуулж, хуульд заасан шаардлага хангуулах; * хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг харьяаллын дагуу холбогдох Байнгын хороонд хуваарилж, нэгдсэн хуралдаанд мэдээлэх; * Ерөнхий сайдаас гаргасан хүсэлтийг үндэслэн хууль тогтоомжийн төслийг баталсан тов, дараалал харгалзахгүйгээр чуулганы хуралдаанаар яаралтай хэлэлцэх эсэхийг нэгдсэн хуралдаанд оруулж шийдвэрлүүлэх; * чуулганыг түр завсарлуулах болон хаах асуудлыг уг хуулийн 13.3-т заасан Зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, захирамж гаргаж шийдвэрлэх; * Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхийг томилох, чөлөөлөх; * Улсын Их Хурлын төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх; * Улсын Их Хурлын шагналын журмыг батлах; * Улсын Их Хурлын дарга уг хуулийн 13.1-д заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд захирамж гаргана. УИХ-ын дарга бүрэн эрхийнх нь хугацаа дууссанаас эхлэн 2 жилийн хугацаанд суудлын автомашин болон холбоогоор үйлчлүүлж, төрийн тусгай хамгаалалтад байх бөгөөд энэ талаар тусгайлан шийдвэр гаргахгүй.<ref name=":0" /> === УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл === Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, УИХ-ын төсөв болон УИХ-ын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл УИХ-ын даргын дэргэд ажиллана.<ref name=":0" /> Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно. Зөвлөлийн хуралд нам, эвслийн бүлгийн дэд дарга таслах эрхгүйгээр оролцох бөгөөд холбогдох албан тушаалтныг байлцуулж болно. Зөвлөлийн ажиллах журмыг УИХ-н дарга батална.<ref name=":0" /> == Албан тушаалаас чөлөөлөх == Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд заасны дагуу УИХ-ын даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд түүнийг хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно.<ref name=":0" /> УИХ-ын даргын бүрэн эрх уг хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна дараах тохиолдолд хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болно:<ref name=":0" /> * Улсын Их Хурлын даргын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өөрөө гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн авсан; * [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]] Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэлтэй гэсэн дүгнэлт гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонх (50 хувиас дээш) Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэл бүхий санал гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг үндэслэн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж, чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг ил санал хураалтаар шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулахыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол энэ тухай тогтоол баталсанд тооцно. == Үе үеийн дарга нар == {| class="wikitable" !д.д !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл !Сонгууль |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 оны 9 сар |1992 оны 7 сар | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] | style="text-align:center" |{{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]] |1992 оны 7 сар |1996 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1996 оны 7 сар |2000 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] | style="text-align:center" |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 оны 7 сар |2001 оны 9 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] |2001 оны 10 сар |2004 оны 8 сарын 13 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]] |2004 оны 8 сарын 13 |2005 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2005 оны 7 сар |2007 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2007 оны 6 сар |2008 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2008 оны 8 сар |2012 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2012 оны 7 сар |2016 оны 7 сарын 5 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] | style="text-align:center" |[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2016 оны 7 сарын 5 |2019 оны 1 сарын 29 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Гомбожавын Занданшатар]] | rowspan="2" |2019 оны 2 сарын 1 | rowspan="2" |2024 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- | style="text-align:center" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 оны 7 сарын 2 |2025 оны 10 сарын 17 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 10 сарын 17 |2026 оны 4 сарын 3 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 оны 4 сарын 3 |одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{commons category}} * [https://www.parliament.mn/cv/?appointmentId=1 Монгол Улсын Их Хурлын Дарга - parliament.mn] {{Улсын Их Хурлын дарга}} [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан|Улсын Бага Хурлын дарга]] [[Category:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] 993p8pvg7wd774xr899yqqqp6331haf 0 148215 868287 2026-09-03T07:06:49Z Egzs 88168 [[Улсын Их Хурлын дарга]] руу чиглүүлэгдлээ 868287 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Улсын Их Хурлын дарга]] 7oihaord0qbmsxf1qkhxjjn4wo784fk 0 148216 868289 2026-09-03T07:07:20Z Egzs 88168 [[Улсын Их Хурлын дарга]] руу чиглүүлэгдлээ 868289 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Улсын Их Хурлын дарга]] 7oihaord0qbmsxf1qkhxjjn4wo784fk 0 148218 868320 2026-09-03T10:25:06Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "**Фишерийн үнэн зөв шинжилгээ** (мөн Фишер-Ирвиний шинжилгээ) нь эрдэсжлийн хүснэгт (contingency table)-ийн шинжилгээнд ашиглагддаг статистикийн ач холбогдлын шинжилгээ юм. Энэ шинжилгээг практикт ихэвчлэн түүврийн хэмжээ бага байх үед ашигладаг боловч аливаа тү..." 868320 wikitext text/x-wiki **Фишерийн үнэн зөв шинжилгээ** (мөн Фишер-Ирвиний шинжилгээ) нь эрдэсжлийн хүснэгт (contingency table)-ийн шинжилгээнд ашиглагддаг статистикийн ач холбогдлын шинжилгээ юм. Энэ шинжилгээг практикт ихэвчлэн түүврийн хэмжээ бага байх үед ашигладаг боловч аливаа түүврийн хэмжээнд хүчинтэй байдаг. Шинжилгээ нь эрдэсжлийн хүснэгтийн бүх мөр болон баганын нийлбэрүүд загвараар тогтоогдсон гэж үзэж, энэ нөхцлөөс гадуур консерватив бөгөөд хүч султай байх хандлагатай байдаг. Энэ нь "үнэн зөв шинжилгээ" гэсэн ангиллын нэг бөгөөд ийнхүү нэрлэгдсэн шалтгаан нь тэг таамаглалаас хазайлтын ач холбогдол (жишээ нь, p-утга)-ыг олон статистикийн шинжилгээнд байдаг шиг түүврийн хэмжээ хязгааргүй өсөхөд үнэн зөв болдог ойролцоолол дээр тулгуурлахын оронд, шууд тооцоолж болдогт оршино. Энэ шинжилгээ нь зохион бүтээгч Рональд Фишерийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд түүнийг Мюриэл Бристол хэмээх эмэгтэйн сэтгэгдлийн дараа энэхүү шинжилгээг зохион бүтээсэн гэж хэлдэг. Тэрээр цайндаа сүү, эсвэл цайг эхлээд хийснийг ялгаж чаддаг гэж мэдэгдсэн байна. Фишер түүний энэ мэдэгдлийг "цай амталдаг эмэгтэй" (lady tasting tea) туршилтаар шалгасан юм. l4w0eoyrf2ptcxsz0c2eanj2oewhvjf 868321 868320 2026-09-03T10:49:58Z Zorigt 49 868321 wikitext text/x-wiki Фишерийн үнэн зөв шинжилгээ'''Тод''' (мөн Фишер-Ирвиний шинжилгээ) нь эрдэсжлийн хүснэгт (contingency table)-ийн шинжилгээнд ашиглагддаг статистикийн ач холбогдлын шинжилгээ юм. Энэ шинжилгээг практикт ихэвчлэн түүврийн хэмжээ бага байх үед ашигладаг боловч аливаа түүврийн хэмжээнд хүчинтэй байдаг. Шинжилгээ нь эрдэсжлийн хүснэгтийн бүх мөр болон баганын нийлбэрүүд загвараар тогтоогдсон гэж үзэж, энэ нөхцлөөс гадуур консерватив бөгөөд хүч султай байх хандлагатай байдаг. Энэ нь "үнэн зөв шинжилгээ" гэсэн ангиллын нэг бөгөөд ийнхүү нэрлэгдсэн шалтгаан нь тэг таамаглалаас хазайлтын ач холбогдол (жишээ нь, p-утга)-ыг олон статистикийн шинжилгээнд байдаг шиг түүврийн хэмжээ хязгааргүй өсөхөд үнэн зөв болдог ойролцоолол дээр тулгуурлахын оронд, шууд тооцоолж болдогт оршино. Энэ шинжилгээ нь зохион бүтээгч Рональд Фишерийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд түүнийг Мюриэл Бристол хэмээх эмэгтэйн сэтгэгдлийн дараа энэхүү шинжилгээг зохион бүтээсэн гэж хэлдэг. Тэрээр цайндаа сүү, эсвэл цайг эхлээд хийснийг ялгаж чаддаг гэж мэдэгдсэн байна. Фишер түүний энэ мэдэгдлийг "цай амталдаг эмэгтэй" (lady tasting tea) туршилтаар шалгасан юм. 2cdywtsbbgg3pwjki32gxukxm25xrcg 868322 868321 2026-09-03T10:50:10Z Zorigt 49 868322 wikitext text/x-wiki '''Фишерийн үнэн зөв шинжилгээ''' (мөн Фишер-Ирвиний шинжилгээ) нь эрдэсжлийн хүснэгт (contingency table)-ийн шинжилгээнд ашиглагддаг статистикийн ач холбогдлын шинжилгээ юм. Энэ шинжилгээг практикт ихэвчлэн түүврийн хэмжээ бага байх үед ашигладаг боловч аливаа түүврийн хэмжээнд хүчинтэй байдаг. Шинжилгээ нь эрдэсжлийн хүснэгтийн бүх мөр болон баганын нийлбэрүүд загвараар тогтоогдсон гэж үзэж, энэ нөхцлөөс гадуур консерватив бөгөөд хүч султай байх хандлагатай байдаг. Энэ нь "үнэн зөв шинжилгээ" гэсэн ангиллын нэг бөгөөд ийнхүү нэрлэгдсэн шалтгаан нь тэг таамаглалаас хазайлтын ач холбогдол (жишээ нь, p-утга)-ыг олон статистикийн шинжилгээнд байдаг шиг түүврийн хэмжээ хязгааргүй өсөхөд үнэн зөв болдог ойролцоолол дээр тулгуурлахын оронд, шууд тооцоолж болдогт оршино. Энэ шинжилгээ нь зохион бүтээгч Рональд Фишерийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд түүнийг Мюриэл Бристол хэмээх эмэгтэйн сэтгэгдлийн дараа энэхүү шинжилгээг зохион бүтээсэн гэж хэлдэг. Тэрээр цайндаа сүү, эсвэл цайг эхлээд хийснийг ялгаж чаддаг гэж мэдэгдсэн байна. Фишер түүний энэ мэдэгдлийг "цай амталдаг эмэгтэй" (lady tasting tea) туршилтаар шалгасан юм. 0q2nixsp2r1ewtbbaq0zj2xfg4msf9d