Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2964 868366 724266 2026-09-03T15:00:53Z Chongkian 21163 868366 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Elektromote1882.jpg|thumb|[[Вернер фон Сименс]]ийн зохион бүтээсэн дэлхийн хамгийн анхны троллейбус буюу электромот (Берлин,1882 он)]] [[Image:Trådbuss Landskrona.JPG|thumb|right|250px|Шведэд явж буй троллейбус]] [[Файл:Ikarus 280T Trolleybus R01.jpg|thumbnail|[[Будапешт]] хотын [[Икарус(автобус үйлдвэрлэгч)|Икарус]] маркийн троллейбус]] '''Троллейбус''' ({{lang-en|Trolleybus}} үгчлэн орчуулбал ''өнхрүүлэгт автобус'', утгачлан орчуулбал ''дээд (цахилгааны) шугамын автобус'' буюу ''дээрээ (цахилгааны) шугамтай автобус''; {{lang-en|Trolley}} нь монголоор ''өнхрүүлэг'', энэ нь цахилгааны шугамаас контакт авдаг өнхрүүлэг) нь хот суурин газрын нийтийн тээвэрт ашигладаг [[цахилгаан]] [[тээврийн хэрэгсэл]] юм. Троллейбус нь хотын доторх нийтийн тээврийн үйлчилгээнд явах [[автобус]]ны адил тогтоосон шугамын дагуу үйлчилгээ үзүүлэх бөгөөд автобуснаас ялгарах ялгаа нь автобустай адил [[дотоод шаталтын хөдөлгүүр]]ээр биш, харин нэг эсвэл хэд хэдэн [[цахилгаан мотор]] бүхий хөдөлгүүртэй байдаг. [[Төмөр замын цахилгаан|Цахилгаанаа]] [[трамвай]]тай адил [[цахилгаан хүлээн авагч]]аар дамжуулан замын дээгүүр татсан [[агаарын шугам]]аас авна. Үүгээр троллейбус нь замын мөрөнд холбоотой боловч мөрт чиглүүлэгчгүй тээврийн хэрэгсэл юм. Хамгийн анхны троллейбусны шугамыг 20-р зууны эхээр тавьсан бөгөөд өнөөдөр дэлхийн 47 оронд [[Дэлхийн троллейбусны системийн жагсаалт|ойролцоогоор 300 гаран троллейбусны үйлчилгээ]] үзүүлдэг байгууллага байдаг. == Монголд == Монголд хуучин ЗХУ-ын троллейбус ихээр явдаг ба анх [[2006]] оны [[10 сарын 9]]-өөс "Ханын материал-Офицеруудын ордон" шугамд Монголд угсарсан JEA800 маркийн троллейбус гарсан. Анхны троллейбус нь 4-001 гэсэн улсын дугаартай. Бүтээхэд ойролцоогоор 60 сая төг зарцуулсан нь гадаад улсаас худалдан авч оруулж ирэхээс хямд тусдаг. [[Ангилал:Троллейбус| ]] [[Ангилал:Цахилгаан тээврийн хэрэгсэл]] {{bus-station-stub}} e68yozol1d4nnwsfc437pxvxprl6ylc 0 4273 868430 860536 2026-09-04T06:46:02Z ~2026-47206-70 107170 868430 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын дайсантай хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 6kmhb001emnv4pg1qxyflilb0xme8dy 0 7162 868407 844660 2026-09-03T20:01:41Z Enkhsaihan2005 64429 868407 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын Ерөнхий Сайд (1948–1953; 1955–1963)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Давид Бен-Гурион | native_name = {{Nobold|{{Script|Hebrew|דָּוִד בֶּן־גּוּרִיּוֹן}}}} | native_name_lang = he | birthname = Давид Грюн | image = David Ben-Gurion (D597-087).jpg | caption = Бен-Гурион 1960 онд | office = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд]] | term_start = 1955 оны 11 сарын 3 | term_end = 1963 оны 6 сарын 26 | president = {{Plainlist| * [[Ицхак Бен-Цви]] * [[Залман Шазар]] }} | predecessor = [[Моше Шарет]] | successor = [[Леви Эшкол]] | term_start1 = 1948 оны 5 сарын 17 | term_end1 = 1953 оны 12 сарын 7 | predecessor1 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor1 = Моше Шарет | president1 = {{Plainlist| * [[Хаим Вейцман]] * Ицхак Бен-Цви }} | order3 = 1 дэх [[Израилын түр засгийн газар|Израилийн Түр Төрийн Зөвлөлийн дарга]] | term_start3 = 1948 оны 5 сарын 14 | term_end3 = 1948 оны 5 сарын 16 | predecessor3 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor3 = Хаим Вейцман | office4 = [[Батлан хамгаалах яам (Израил)|Батлан хамгаалах яам]] | primeminister4 = {{Plainlist| * Моше Шарет * ''Өөрөө'' }} | term_start4 = 1955 оны 2 сарын 21 | term_end4 = 1963 оны 6 сарын 26 | predecessor4 = [[Пинхас Лавон]] | successor4 = Леви Эшкол | primeminister5 = ''Өөрөө'' | term_start5 = 1948 оны 5 сарын 14 | term_end5 = 1954 оны 1 сарын 26 | predecessor5 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor5 = Пинхас Лавон | birth_date = {{birth date|1886|10|16}} | birth_place = [[Плоньск]], [[Зөвлөлийн Польш]], Оросын эзэнт гүрэн | death_date = {{death date and age|1973|12|1|1886|10|16}} | death_place = [[Рамат-Ган]], Израил | spouse = {{marriage|[[Паула Бен-Гурион|Паула Мунвейс]]|1917|1968|end=н}} | children = 3 | citizenship = {{Plainlist| * Зөвлөлийн Польш * [[Османы эзэнт гүрэн]] * [[Британийн харьяат]] * Израил }} | alma_mater = [[Истанбулын их сургууль|Дар ул-Фунун]]<!--From {{cite news|title=Old Schools Scrapped in Turkey|newspaper=[[The Baltimore Sun]]|place=[[Baltimore]]|date=1 October 1933|page=[https://www.newspapers.com/clip/159112915/ 2]|via=[[Newspapers.com]]}} - "Dar-ul-funun" was reformed into University of Istabul. --> | party = {{Plainlist| * [[Поалей Цион]] (1905–1919) * [[Ахдут ха-Авода]] (1919–1930) * [[Мапай]] (1930–1965) * [[Рафи]] (1965–1968) * [[Үндэсний Жагсаалт]] (1968 оноос) }} | signature = David Ben-Gurion signature.svg | resting_place = [[Бен-Гурионы булшны үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} '''Давид Бен-Гурион''' ([[Еврей хэл]]: דָּוִד בֶּן-גּוּרִיּוֹן‎, '''Давид Грюн''' ([[Идиш хэл|идиш.]] ‏דוד יוסף גרין‏‎); 1886 оны 10 сарын 16 - 1973 оны 12 сарын 1) нь өнөөдрийн [[Израил]] улсыг үндэслэгчдийн нэг, [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Израил улсын анхны ерөнхий сайд]]. Тэрээр [[1935 он|1935 оноос]] 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдах хүртэл Палестин дахь [[еврей]] нийгэмлэгийн тэргүүлэгч удирдагч байсан бөгөөд [[Израил|Израил улсыг]] [[1954 он|1954]]–[[1955 он|55]] онд богино хугацааны завсарлагаатай [[1963 он]] хүртэл удирджээ. Бен-Гурион хожим Польшийн бүрэлдэхүүнд орсон Оросын эзэнт гүрний Плонск хотод (польш. ''Płońsk'') 1886 онд төржээ. Бага наснаасаа тэрээр Израил, Еврей нутгийн талаар онцгой мэдрэмжтэй байсан. Түүний аав Плонск дахь Ховевей Сион хөдөлгөөний идэвхтэн байжээ. Давид бага наснаасаа эхлэн еврей хэл сурч, залуучуудыг эх орон руугаа буцаах ажилд бэлтгэж байжээ. 1906 онд [[Палестин|Палестинд]] нүүж ирсэн байна. 1910 онд Бен-Гурион Поали Сион-Ахдут намын Иерусалимын хэвлэлийн газрын редактороор ажиллаж байв. Тэрээр анхны нийтлэлдээ [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] легионуудын эсрэг дайнд Иерусалимын сүүлчийн хамгаалагчдын нэг байсан "Бен-Гурион" хэмээх нууц нэр авсан байна. 1911 оны 11-р сарын 7-нд Бен-Гурион Салоникид ирсэн бөгөөд Турк хэл сурч, дараа нь Истанбулд хуулийн чиглэлээр суралцахаар төлөвлөжээ. Бен-Гурион Палестины еврейчүүд Туркийн иргэншлийг хүлээн зөвшөөрч, эзэнт гүрний төрийн байгууллагуудаар дамжуулан эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэх ёстой гэж үзэж байв. Тэрээр Туркийн парламентын депутатад нэр дэвшиж, сонгогдвол Палестин дахь еврейн төрт ёсны хөгжилд хувь нэмрээ оруулах зорилготой байв. Тэрээр 1912 онд Станбулын Их сургуулийн хуулийн ангид амжилттай элссэн байна. Дэлхийн нэгдүгээр дайн дууссаны дараа Бен-Гурион Израилын нутагт еврейчүүдийн бие даасан өөрийн гэсэн бүтцийг бий болгох зорилго тавьсан бөгөөд энэ нь еврейчүүдийн суурьшлын түшиц газар болох ёстой байсан ажээ. 1930 онд "Ахдут ха-Авода" болон "ха-Поэль ха-Цаир" гэдэг улс төрийн намууд нэгдэж 1933 онд Израилын газар нутгийн хөдөлмөрчдийн – МАПАЙ нам байгуулжээ. 1946-1948 он хүртэл - Бен-Гурион Еврейн хамгаалалтын хүч (арми) байгуулах, олон улсын дипломат үйл ажиллагаанд өөрийгөө зориулжээ. 1948 оны 5-р сарын 14-нд Бен-Гурион улс байгуулагдсанаа тунхаглаж, 1949 оны 1-р сарын 25-нд болсон сонгууль хүртэл ажилласан түр Засгийн газар байгуулжээ. {{DEFAULTSORT:Бен-Гурион, Давид}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын боловсролын сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг үзэглэгч]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Социал демократ намын хүн]] [[Ангилал:Мапай Намын гишүүн]] [[Ангилал:Негев]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Тел-Авив Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] [[Ангилал:Цагаач]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] 0p50jfn3xstrcakk6e9jhl3nqmrpksq 0 7168 868386 778952 2026-09-03T19:00:56Z Enkhsaihan2005 64429 868386 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ottoman flag alternative 2.svg|thumb|Хожуу үедээ (1844-1923) албан ёсоор улсын далбаатай болжээ]] [[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|right|250px|1683 он дахь хил хязгаар]] '''Османы эзэнт гүрэн''', '''Османы улс''' ([[Осман хэл|осм.]] دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه, ''Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye'',«Османы Их Улс») гэж [[1299]] онд ужбэй Осман Газийн удирдлага дор турк, османуудын байгуулсан улс. 1922 он хүртэл 623 жилийн турш Туркэд төвлөн хүчирхгээр оршин тогтнож байсан. 1453 онд Византийн Эзэнт гүрэн нуран унасны дараа Османы Их улс хүчирхэгжиж, Эзэнт улс буюу Султант улс гэж нэрлэгдэх болсон. Энэ Эзэнт улсын дор олон үндэстэн, шашинтан байсны хувьд мөн Эзэнт гүрэн гэж үздэг. Тухайн үедээ бусад улсууд нь '''Туркийн эзэнт гүрэн''', '''Турк''' хэмээн мөн нэрлэдэг байжээ. Османы Эзэнт гүрэн [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] ялагдал хүлээснээр хаант засаг нь унаж, Лозанны энхийн гэрээний дагуу 1923 онд [[Бүгд Найрамдах Турк Улс]] үүссэн байна. Эзэнт гүрний нийслэл нь '''Константинополь''' (өнөөгийн [[Стамбул]]) байсан. Газар дундын тэнгисийг бүрэн хяналтдаа байлгаж байсан Османы эзэнт гүрэн зургаан зууны турш Европ болон Дорнын орнуудыг холбосон гүүр болж байжээ. == Засаглалын хэлбэр == Османы эзэнт гүрний төрийн зохион байгуулалт маш энгийн байсан. Түүний үндсэн чиглэлүүд цэргийн болон иргэний засаглал байв. Тус улсын хамгийн өндөр албан тушаал нь [[Султан]] байв. Иргэний тогтолцоо нь бүс нутгийн онцлог шинж чанар бүхий засаг захиргааны нэгж дээр суурилдаг байв. Түрэгүүд төрөөс шашны зүтгэлтнүүдийг хянадаг тогтолцоог ашигласан (Византийн эзэнт гүрний үеийнх шиг). Исламын шашинтай Иранаас засаг захиргааны болон шүүхийн тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа хадгалагдан үлдсэн туркүүдийн Исламын өмнөх тодорхой уламжлалууд Османы Эзэнт гүрний засаг захиргааны хүрээнд чухал хэвээр байв. Төрийн гол үүрэг бол эзэнт гүрнийг хамгаалах, өргөжүүлэх, мөн эрх мэдлээ хадгалахын тулд улс орны аюулгүй байдал, тэнцвэрт байдлыг хангах явдал байжээ. Исламын шашинд Султаны захирч байсан Халифатын өндөр байр суурь нь туркүүдэд Османы Халифатын улсыг байгуулах боломжийг олгосон. Османы султан (эсвэл падишах, "хаадын хаан") нь эзэнт гүрний цорын ганц захирагч байсан бөгөөд тэр бүрэн хяналт тавьдаггүй байсан ч төрийн эрх мэдлийн илэрхийлэл байсан. Султаны хөвгүүдийн нэг нь залгамжилж шинэ султан болдог байсан. Ордны сургуулийн хүчирхэг боловсролын тогтолцоо нь тохиромжгүй боломжит өв залгамжлагчдыг устгах, эрх баригч залгамжлагч элитэд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой байжээ. Ирээдүйн төрийн түшээдийн сурч байсан ордны сургуулиуд тусгаарлагдаагүй байжээ. ==Османы эзэнт гүрний сэргэн мандалт (1299–1453)== {{Main|Османы эзэнт гүрний сэргэн мандалт}} ==Хөгжил дэвшил (1453–1683)== ==Оргил үе ба сэргэн мандалт(1453–1566)== ==Зэвсэгт бослогууд ба сэргэлт (1566–1683)== 16-17-р зуунд Османы эзэнт гүрэн нөлөөллийн дээд цэгтээ хүрсэн. Энэ үед Османы эзэнт гүрэн дэлхийн хамгийн хүчирхэг улсуудын нэг болж, Ариун Ромын эзэнт гүрний өмнөд хилээс Вена хотын зах, Унгарын хаант улс, хойд талаараа Польш-Литовын Хамтын орнуудаас сунаж тогтсон үндэстэн дамнасан, олон хэлтэй улс байв. Өмнөд талаараа Йемен, Эритрей, баруун талаараа Алжир, зүүн талаараа Каспийн тэнгис хүртэл тэлсэн байна. Өмнөх зууны хүчирхэг цэрэг, хүнд суртлын бүтэц нь сул дорой удирдагч Султануудын засаглалын үед эмх замбараагүй байдлын улмаас суларч байжээ. Туркүүд цэргийн асуудлаар европчуудаас аажмаар хоцорч байв. Гэвч эдгээр бэрхшээлүүдийг үл харгалзан гол эзлэн түрэмгийлэгч гүрэн байсан Османы эзэнт гүрэн 1683 онд Венийн тулалдаанд ялагдах хүлээж туркүүдийн Европ дахь давшилт тэлэлт зогссон юм. ==Тогтуун байдал ба шинэчлэлт (1683–1827)== Танзиматын үе (1839-1876) буюу Эзэнт гүрэнд шинэчлэл хийсэн үед цэргийн албыг хугацаатай болгож, банкны тогтолцоог шинэчилж, шашны хуулийг иргэний хуулиар сольж, үйлдвэрүүдийг гильдээр сольсон байна. 1840 оны 10-р сарын 23-нд Османы эзэнт гүрний Шуудан холбооны яамыг Истанбул хотод бий болгосон байна. 1861 онд Османы эзэнт гүрэн христианчуудад зориулсан 571 бага, 94 дунд сургуультай байсан ба тэнд 14000 хүүхэд суралцдаг байсан нь мусульманчуудын сургуулиас илүү байжээ. Тиймээс [[араб хэл]], [[Исламын шашин]] цаашид судлах боломжгүй байжээ. Христэд итгэгчдийн боловсролын өндөр түвшин нь эргээд эдийн засагт илүү их үүрэг гүйцэтгэх боломжийг олгож байжээ. 1911 онд Истанбул дахь 654 бөөний худалдааны компанийн дийлэнх буюу 528 нь грек гаралтай үндэстнүүдэд байсан гэдэг судалгаа байна. 1877-1878 оны [[Орос-Туркийн дайн (1877-1878)|Орос-Туркийн дайн]] Оросын эзэнт гүрний ялалтаар төгсөв. Үүний үр дүнд Европ дахь туркүүдийн нөлөө огцом суларсан; Болгар, Румын, Серби улсууд тусгаар тогтнолоо олж авсан бөгөөд 1878 онд Австри-Унгарын Османы мужууд Боснийн Вилает, Новопазар Сандзакийг өөртөө нэгтгэсэн боловч туркүүд энэ мужид орсныг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд тэднийг буцааж өгөхийг оролдсон. Хариуд нь 1878 оны Берлиний чуулганы дараа Британийн эзэнт гүрэн Балканы хойг дахь газар нутгаа туркүүдэд буцааж өгөх кампанит ажлыг эхлүүлсэн. 1878 онд Киприйн хяналтыг Британид шилжүүлэв. 1882 онд Британий цэргүүд Араби пашагийн бослогыг дарж авах нэрийдлээр Египет рүү довтлов. 1894-1896 онд Османы эзэнт гүрэн дэх армянчуудыг үй олноор хомроглон хядсаны улмаас 100-300 мянган хүн амь үрэгдсэн байна. ==Уналт ба шинэчлэл (1828–1908)== ==Бутрал (1908–1922)== Османы эзэнт гүрэн эрт үеэс "Европын өвчтэй хүн" гэж нэрлэгддэг байжээ. 1914 он гэхэд Европ, Хойд Африк дахь бараг бүх газар нутгаа алдсан байна. Тухайн үед Османы эзэнт гүрний хүн ам 28 сая байсан бөгөөд үүний 17 сая нь Анатолид, 3 сая нь Сири, Ливан, Палестинд, 2,5 сая нь Иракт, үлдсэн 5,5 сая нь Арабын хойгт амьдарч байжээ. ===Дэлхийн нэгдүгээр дайн (1914–1918)=== 1913 он гэхэд Грек, Балкан, Алжир, Ливи, Тунис нар бүгд Османы эзэнт гүрнээс тусгаарлагдсан байна. Османы эзэнт гүрэн болон Австри-Унгарын эзэнт гүрний хоорондох хил хязгаарыг даган Дэлхийн I дайны үед Турк улс Төв паунд ([[Германы Хаант Улс|Герман]], [[Австри-Унгар]]) -тай холбоо бүхий шийдвэрийг гаргасан. Төв хэсэг Дэлхийн I дайнд ялагдсаны дараа Османы эзэнт гүрэн оршин тогтнохоо больсон. Туркийн бүх бус нутаг дэвсгэрүүд тусгаар тогтносон бөгөөд ялагчид нь Анатолиа өөрөө нөлөөгөө бутлахаар төлөвлөсөн. ===Туркийн дайн ба тусгаар тогтнол (1919–1922)=== Константинополь, [[Измир|Измирийг]] эзэлсэн нь Туркийн үндэсний хөдөлгөөнийг эхлүүлэхэд хүргэсэн. 1919-1922 оны Туркийн тусгаар тогтнолын дайн [[Мустафа Кемал Ататүрк]]ийн удирдлага дор Туркийн ялалтаар төгсөв. 1922 оны 11-р сарын 1-нд Султант улсыг татан буулгаж, 1922 оны 11-р сарын 17-нд Османы эзэнт гүрний сүүлчийн султан [[VI Мехмед]] эх орноо орхин гарчээ. 1923 оны 10-р сарын 29-нд Туркийн Үндэсний Их Хурал Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсаныг зарлав. 1924 оны 3-р сарын 3-нд Халифын Вант улс үгүй болсон байна. ===Хаант улсын уналт=== {{Main|Хаант улсын уналт}} == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Османы эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:1299 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1923 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Балканы түүхэн улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] eche1vl97et723bgewg35x6azxn7psd 0 10135 868406 864741 2026-09-03T20:01:37Z Enkhsaihan2005 64429 868406 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ariel_Sharon_2004.jpg|thumb|Ариел Шарон]] '''Арик''' хэмээх хочоороо алдаршсан (1928 оны 2-р сарын 26-нд төрөхдөө '''Ариел Шайнерманн''' - 2014 оны 1-р сарын 14-нд [[Рамат Ган]]д нас барсан) '''Ариел Шарон''' нь [[Израил|Израилын]] Ерөнхий сайд асан, улс төр, цэргийн зүтгэлтэн юм. Шарон 2001 оны 3-р сараас 2006 оны 4-р сар хүртэл Ерөнхий сайдын алба хашсан. 2006 оны 1-р сарын 4-нд биеийн байдал хүндэрч комад орсон. Шарон урт удаан хугацаанд төрд зүтгэхдээ Израилын дотоодод болон гадаадад янз бүрээр хэлэгдэж байсан зүтгэлтэн юм. Израилын засгийн газар Сабра ба Шатилагийн хядлагад Шароны оролцсон оролцоог шалгах Каханы комиссыг байгуулсан бөгөөд улмаар [[Палестин]]ы дээрх хуаранд [[Ливан]]ы фалангист зэвсэгт бүлэглэлийг оруулсан хэрэгт зарим талаар түүнийг хариуцлага хүлээх ёстойг олж тодруулжээ<ref>{{cite book |last1 = Schiff |first1 = Ze'ev |last2 = Ya'ari |first2 = Ehud | coauthors = Ze'ev Schiff and Ehud Ya'ari | title = Israel's Lebanon War |url = https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi | publisher = Simon and Schuster | location = New York | date = 1984 | pages = [https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/283 283]–4 | isbn = 0-671-47991-1}}</ref>. Шарон Батлан хамгаалах сайдын тушаалаас огцорсон боловч засгийн газрын тэнхимд хариуцсан яамгүй сайдаар үлджээ. Шароны Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа явуулсан бодлогын улмаас Ликуд намын дотор хагарал гарч, тэрээр намаасаа гарч Кадима хэмээх шинэ намыг байгуулжээ. Тэрээр Израилын хөдөлмөрийн нам буюу Ликудын алинд ч харъяалагдахгүй анхны ерөнхий сайд болсон. Шароны үүсгэсэн шинэ нам [[Эхуд Олмерт]]ийн удирдлага дор 2006 оны сонгуульд ялалт байгуулсан бөгөөд одоо Израилын засгийн газрын эвслийн гол нам болжээ. == Эшэлсэн материал == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын цагаачлалын сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Ликуд Намын гишүүн]] [[Ангилал:Израилын хошууч генерал]] [[Ангилал:Израилын шүхэрт газардлагын цэрэг]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] [[Ангилал:Палестины дайны хүн]] [[Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн]] [[Ангилал:Йом Киппурийн дайны хүн]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тел-Авив их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] {{Mil-bio-stub}} {{Lit-bio-stub}} {{Diplomat-stub}} {{Poli-bio-stub}} {{Gov-bio-stub}} khpsbewxuhgzedwegk3bkjwhwd9wk1v 0 10200 868382 808221 2026-09-03T18:53:03Z Enkhsaihan2005 64429 868382 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hammurabi's Babylonia 1.svg|right|200px|thumb|Хаммурапийн засаглалын үеийн Вавилон.]] '''Вавилони''' ({{lang-en|Babylon}}, [[Эртний Грек|эрт.грек]]-Βαβυλών ) нь эртний [[Месопотами]]йн хот, Вавилоны хаант улсын нийслэл юм. Эдүгээ [[Ирак]]ийн нийслэл [[Багдад]] хотоос өмнө зүгт 85 орчим км зайд орших Ал Хилла хот нь эртний Вавилони хот оршин байсан газар юм. [[Тигр]] болон [[Евфрат]] мөрний хооронд орших үр шимт хөрс бүхий уг нутагт энд тэндгүй шавар тоосгон балгасууд үзэгдэх нь Вавилонийн соёлын үлдэц аж. Түүхэнд өгүүлснээр эртний Вавилони жижигхэн суурин байснаа МЭӨ 3000 оны үед хөгжлөөрөө товойн гарч иржээ. Хот цэцэглэн хөгжихийн хэрээр алдар суу нь түгэх болж, улмаар анхны Вавилон улс бий болжээ. МЭӨ 2300 оны орчмоос Вавилон нь “Ариун хот” хэмээн шүтэгдэх болсон бөгөөд уг хотод байсан гэх '''[[Семирамисийн дүүжинт цэцэрлэг]]''' нь [[Эртний Дэлхийн 7 гайхамшиг]]т багтдаг билээ. Вавилон гэх нэр нь эртний [[Аккад улс|Аккад улсын]] '''Babilu''' ('''bāb-ilû''' буюу Бурхдын хаалга) хэмээх үгнээс гаралтай грек дуудлагатай үг гэж судлаачид үздэг. Мөн [[Библи]]д өөрөөр тайлбарласан байдаг. == Түүх == Вавилони хотын тухай анхны тэмдэглэл [[Аккади]]йн хаан [[Саргон]]ы /МЭӨ ХXIV зууны орчим амьдарч асан/ үед хамаардаг байна. Он цаг өнгөрөх тутам Вавилоны хүн ам, хүчин чадал өсч иржээ. МЭӨ XX зууны орчимд Вавилони хотыг Аморитуудаас хагас нүүдэлчин Аккадичууд булаан авчээ. Тэд Суму-Абумаар удирдуулан өөрсдийн Анхны Вавилонийн улсыг байгуулжээ. Гэхдээ [[Хаммурапи]] хааны засаглал хүртэл Вавилони хот бүс нутгийнхаа хэмжээнд нөлөө бүхий жижиг хот байв. Хаммурапи хааныг “Хаммурапийн хууль”-аар нь хүн төрөлхтөн сайн мэддэг. Вавилони нь меспотамид 400 гаруй жил ноёрхсон [[Кассит]]уудын үед нийслэл хот болжээ. Хот өөрөө Евфрат мөрний баруун зүүн хоёр эргийн дэнжийг дамнан оршдог байв. Вавилони хот цаг хугацааа өнгөрөх бүр улам гайхам сайхан, хүчирхэг болж байсан бөгөөд Ассирийн хаант улсын үед голлох нөлөө бүхий хотоор нэгэнт тодорсон байв. МЭӨ 1770-1670 оны орчимд болон МЭӨ 612-320 он гэхэд дэлхийн хамгийн олон хүн амтай хот болсон байна. Тухайн үед 200000 хүн амтай байсан гэж үздэг. === Ассирийн үе === [[Файл:Babylon_relief.jpg|right|100px|thumb|Иштар хаалганы хэсэг]] Ассирийн Сенанчериб хааны засаглалын үед буюу МЭӨ 689 онд Вавилоничууд [[Мушезиб Мардукийн бослого]] гаргасан нь дарагдан Вавилон хотын хэрмэн хана, сүм, ордонг тонон дээрэмдэн эвдэж, хотыг бүхэлд нь балгас болгожээ. Энэ явдлын дараа Сенанчерибыг залгамжлагч Эсархаддон вавилоничуудад нигүүлсэнгүй хандаж, хуучин хотыг сэргээн засварлах ажлыг сайжаан дэмжиж, дахин сэргээжээ. Түүнийг нас барсны дараа МЭӨ652 онд түүний том хүү Вавилоны захирагч Шамах - Шум - Укин Ассирыийн хаан, өөрийн дүү Ассурбанипалын эсрэг вавилончуудыг удирдан бослого гаргасан байна. Ассиричууд дахин Вавилоныг бүслэн хааж, бууж өгөхийг шаардав. Хот өөрсддөө тулгарсан өлсгөлөнгөөс эмээн, бууж өгчээ. [[Ассурбанипал]] хаан хотынхныг уучилж, хэлтрүүлсэн байна. Ассирийн эзэнт улс унасны дараа вавилон бие даан товойн гарч иржээ. === Шинэ Вавилоны эзэнт улс === МЭӨ 626 онд Вавилоничууд Набополласарын удирдлага доор Ассирийн эзэнт улсыг түлхэн унагаж, оронд нь өөрийн шинэ Вавилонийн хаант улсыг үүсгэн, нийслэлээр нь Вавилон хотыг тодруулсан байна. Түүний хүү [[Навуходоносор II]] /МЭӨ 605-562 онд засаглаж асан/ хааны үед [[Вавилон|Вавилон хот]] гайхамшигт архитектур бүхий эртний хамгийн тансаг хотуудын нэг болжээ. Небучаднеззар хаан өмнөх үеийн Мушезиб Мардукийн байгуулсан хотын хаалгыг улам сайжруулан, [[Иштар хаалга]] болгосон бөгөөд хотын хэрмийг сайжруулан шинэчилж, Семирасийн цэцэрлэгийг бариулсан нь эртний дэлхий дахинаа ихэд алдаршсан байна. Гэхдээ Семирамисийн цэцэрлэг бодитой байсан эсэх талаар ихээхэн маргаантай байгаа бөгөөд нинейн цэцэрлэгийг сайжруулсан гэж үзэх судлаачид байдаг. === Персийн эзэнт улсад сөхөрсөн нь === МЭӨ 539 онд шинэ Вавилоны хаант улс Персийн [[Их Кир]] хаанд бут ниргэгдэж, түүний харъяанд оржээ. Вавилончууд хотынхоо хэрмийг давагдашгүй бат бөх гэж үздэг байсан ч Кир хаан цэргээ хуваан нэг хэсэг нь хэрмийн гадна вавилончуудын анхаарлыг татaж байх үед нөгөө хэсэг нь евфрат мөрнийг гатлан хотын хамгаалалтгүй хэсгийг бүрэн эзлэн авчээ. Иймээс хотынхон арга буюу бууж өгчээ. Үүний дараа Кир хаан еврэйчүүдийг цөллөгнөөс эх нутагтаа эргэн ирэхийг зөвшөөрчээ. Энэ талаар [[Геродот]] тэмдэглэсэн байдаг ба хуучин гэрээнд тодорхой өгүүлсэн байдаг. Кирийг залгамжлагч [[Персийн Нэгдүгээр Дарий|Дари]] хаан эзэнт улсын 9 дэх мужийн нийслэлээр Вавилон хотыг болгон, шинжлэх ухааны төв хэлбэрээр хөгжүүлжээ. Ахейменидийн эзэнт улсын үед Вавилон нь одон орон, [[математик]]ийн төв болсон бөгөөд энд бүрэн хэмжээний одон орны зураг үйлдэж байв. Персийн эзэнт улсын үед Вавилон нь улс орны мужуудыгхолбон амн чухал төв, гүйцэтгэх үүрэг бүхий нийслэл хот болжээ. Тухайн үеийн дэлхийн хамгийн хүчирхэг хот хэмээн тооцогдж байв. Эхэн үеийн Персийн хаад Вавилоны шашинг хүндэтгэн чөлөөтэй шүтэх эрхтэй байлгадаг байсан бол гуравдугаар Дари хааны үед үүнийг нь хориглон, татварын хэмжээгээ нэмснээр МЭӨ522, 521 болон 482 онуудад удаа дараа бослого дэгдээж байв. Энэ нь аажимдаа персийн эзэнт улсыг сульдаан, МЭӨ 331 онд [[Аугаа Александр]]т эзлэгдэхэд хүргэсэн байна. Вавилон нь 200 жилийн турш Персийн эзэнт улсын нийслэл байсан юм. === Эллиний үе === МЭӨ331 онд [[Гаугамелагийн тулаан]]д Гуравдугаар Дари хаан Македоний [[Аугаа Александр]]т бут ниргэгдэж, вавилон хот залуу байлдан дагуулагчид хаалгаа нээлээ. Аугаа Александр хаан Вавилоны уугуул оршин суугчдад чөлөөлөгч, аврагчийн дүрээр орж ирсэн гэдэг. Александрын засаглалын үед [[Вавилон|Вавилон хот]] дахин соёл, шинжлэх ухаан, худалдааны төв болон хөгжжээ. Гэвч МЭӨ 323 онд Небучаднеззарын ордонд Александр хаан нас нөгчихөд, эзэнт улс нь бутарч, түүний жанжнуудын удирдлага доор хуваагдаж хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайны хөлд нэрвэгдсэн байна. Байнгын самуунтай байсан энэ үед хүмүүс Вавилон хотоос дайжих болж, хүн амын тоо эрс цөөрч эхэлжээ. МЭӨ275 онд Вавилоны оршин суугчдыг шинэ нийслэл [[Селевкиа]] руу нүүлгэсэн байна. Энэ нүүлгэн шилжүүлэлт нь вавилон хотод дахин сэргэхгүй уналтыг авчирчээ. === Персийн эзэнт улсын үе === Парфичууд буюу [[Сассанид]] Персийн эзэнт улс МЭӨ141 онд Вавилоныг эзэлснээр 800 жилийн турш Вавилон Сассанидуудын захиргаанд оржээ. Энд алдарт зөнч [[Мани]] Манихейн шашинг үүсгэж, түгээн дэлгэрүүлжээ.. == Вавилоны археологи == [[Файл:Babylon, 1932.jpg|thumb|left|250px|Вавилон хотын туурь, 1932 он]] [[Геродот]] болон [[Ктесиас]] нарын тэмдэглэснээр эртний вавилон хот ямархуу хэмжээтэй байсныг тодорхойлж болох юм. Тэд вавилон нь Мөрний 2 эргийг дамнан орших 2-3 давхар хана бүхий өндөр хэрэмт аварга хоын талаар өгүүлсэн байдаг. Ктесиасийн тэмдэглэснээр хотын хэрмийн урт 360 стади буюу 68 километр үргэлжилдэг байсан гэж үздэг бол Геродот бүр 480 [[стади]] буюу 90 км үргэлжлэх бөгөөд хот өөрөө 520 км.кв нутаг дэвсгэртэй гэж тэмдэглэсэн байдаг аж. Сүүлийн үеийн судалгаануудаас харахад Ктесиасийн тэмдэглэсэн нь тун ойролцоо байдаа бөгөөд хотын туурь 100 км.кв нутаг дэвсгэрийг хамарч байгаа юм. Сонирхолтой нь Геродот хотын хэмийн ханын өргөнийг 24 метр орчим хэмээн бичиж үлдээсэн байдаг байна. == Сэргээн засварлах үйл ажиллагаа == 1985 онд Иракийн [[Ерөнхийлөгч]] асан [[Саддам Хусейн]] хуучин хотын туурин дээр сэргээн босголтын үйл ажиллагаа явуулахаар шийдвэр гаргасан байна. Сэргээн босгох үйл ажиллагаа нь дахин сэргээх, шинээр барьж байгуулах гэсэн 2 хэсэгтэй байв. Гэхдээ энэ үйл ажиллагаа нь олон археологчдод харамсал гунигийг авчирсан байна. Саддам Хусейн хуучин Вавилоны туурийн үлдэгдэл доторхи бичигт чулуунуудад өөрийн нэрийг оруулан бичихийг тушаасан бөгөөд эдгээрийн нэгэн дээр нь '''“Энэхүү байгууламжийг Небучеднеззарын хүү Саддам Хусейн Ирак улсыг алдаршуулан байгуулсан юм.”''' гэсэн байдаг ажээ. Энэхү туйлшрал нь түүний дэглэм унасны дараа үгүй болсон бөгөөд [[НҮБ]], Иракийн шинэ удирдагч нар аялал, жуулчлал, түүх дурсгалын цогцолбор байгуулах цогц төслийн хүрээнд сэргэн босголтын ажлыг үргэлжлүүлэхээр шийдээд байгаа ажээ. == АНУ-ын зэвсэгт хүчний бий болгосон нөлөө == [[Файл:Babylon_Ruins_Marines.jpeg|thumb|200px|АНУ-ын тэнгисийн явган цэргүүд Вавилоны сэргээн засварласан туурийн өмнө, 2003 он.]] 2003 оны [[Иракийн дайн]]ы үед [[Америк|АНУ]]-ын Тэнгисийн явган цэргийн аялан явах нэгтгэлийн командлагч генерал Жэймс.Т.Конвэй хуучин Вавилон хотын туурийн ойролцоо нисдэг тэрэгний буудлыг байгуулах тушаал гаргажээ. Олон нисдэг тэрэгний олон удаагийн газардалт, хөөрөлтөөс бий болох салхи, шорооны нөлөө нь Вавилоны барилга байгууламжид ихээхэн сөргөөр нөлөөлж байгаа ажээ. Мөн түүхийн ховор дурсгалууд АНУ-ын цэргийн санаатай болон санамсаргүй үйлдлүүдээс болон устаж байгаа талаар [[Британийн музей]]н Жон Куртис хурцаар шүүмжилсэн нь олон нийтийн анхаарлыг нилээд татсан байна. АНУ-ын цэргийн хүчний дээд удирдагууд энэ талаар уучлал гуйж байгаа ч одоогийн байдлаар байрлалаа солиогүй байгаа ажээ. == Нэмэлт мэдээлэл == * Joan Oates, ''Babylon'', [Ancient Peoples and Places], Thames and Hudson, 1986. ISBN 0-500-02095-7 (hardback) ISBN 0-500-27384-7 (paperback) == Лавлах == * [https://web.archive.org/web/20081016043129/http://www.informationclearinghouse.info/article11389.htm ''What I heard about Iraq in 2005''] by Eliot Weinberger, ''London Review of Books'' * [http://prelectur.stanford.edu/lecturers/maul/ancientcapitals.html The Ancient Middle Eastern Capital City — Reflection and Navel of the World] by Stefan Maul ("Die altorientalische Hauptstadt — Abbild und Nabel der Welt," in ''Die Orientalische Stadt: Kontinuität. Wandel. Bruch.'' 1 Internationales Kolloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9.-1 0. Mai 1996 in Halle/Saale, Saarbrücker Druckerei und Verlag (1997), p.109-124. * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/babylon.htm A military history of Mesopotamia] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Babylonia|Вавилони}} {{Wiktionary}} * [http://www.guardian.co.uk/Iraq/Story/0,2763,1391042,00.html Babylon wrecked by war, The Guardian, January 15, 2005] * [https://web.archive.org/web/20061016200044/http://www.gardenvisit.com/garden_history/sacred_gardens/babylon_gardens.htm Babylonian gardens] * [http://www.britannica.com/eb/article-9011618/Babylon Encyclopaedia Britannica, Babylon] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4461755.stm History lost in dust of war-torn Iraq], BBC, April 25, 2005, mentions damage to Babylon. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4908940.stm US marines offer Babylon damage apology], by Jonathan Charles BBC World Affairs correspondent, 14 April 2006 * [http://debate.uvm.edu/dreadlibrary/dbardfield.html reggae babylon], Babylon's usage in Reggae music {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Вавилони| ]] [[Ангилал:МЭӨ 2-р мянганд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Эртний Левант]] [[Ангилал:Азийн хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Месопотамийн түүх]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд татан буугдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 17-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 19-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] fwuph0p5cus998yqrs97zp5q2zlrh5d 868391 868382 2026-09-03T19:11:23Z Enkhsaihan2005 64429 868391 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hammurabi's Babylonia 1.svg|right|200px|thumb|Хаммурапийн засаглалын үеийн Вавилон.]] '''Вавилони''' ({{lang-en|Babylon}}, [[Эртний Грек|эрт.грек]]-Βαβυλών ) нь эртний [[Месопотами]]йн хот, Вавилоны хаант улсын нийслэл юм. Эдүгээ [[Ирак]]ийн нийслэл [[Багдад]] хотоос өмнө зүгт 85 орчим км зайд орших Ал Хилла хот нь эртний Вавилони хот оршин байсан газар юм. [[Тигр]] болон [[Евфрат]] мөрний хооронд орших үр шимт хөрс бүхий уг нутагт энд тэндгүй шавар тоосгон балгасууд үзэгдэх нь Вавилонийн соёлын үлдэц аж. Түүхэнд өгүүлснээр эртний Вавилони жижигхэн суурин байснаа МЭӨ 3000 оны үед хөгжлөөрөө товойн гарч иржээ. Хот цэцэглэн хөгжихийн хэрээр алдар суу нь түгэх болж, улмаар анхны Вавилон улс бий болжээ. МЭӨ 2300 оны орчмоос Вавилон нь “Ариун хот” хэмээн шүтэгдэх болсон бөгөөд уг хотод байсан гэх '''[[Семирамисийн дүүжинт цэцэрлэг]]''' нь [[Эртний Дэлхийн 7 гайхамшиг]]т багтдаг билээ. Вавилон гэх нэр нь эртний [[Аккад улс|Аккад улсын]] '''Babilu''' ('''bāb-ilû''' буюу Бурхдын хаалга) хэмээх үгнээс гаралтай грек дуудлагатай үг гэж судлаачид үздэг. Мөн [[Библи]]д өөрөөр тайлбарласан байдаг. == Түүх == Вавилони хотын тухай анхны тэмдэглэл [[Аккади]]йн хаан [[Саргон]]ы /МЭӨ ХXIV зууны орчим амьдарч асан/ үед хамаардаг байна. Он цаг өнгөрөх тутам Вавилоны хүн ам, хүчин чадал өсч иржээ. МЭӨ XX зууны орчимд Вавилони хотыг Аморитуудаас хагас нүүдэлчин Аккадичууд булаан авчээ. Тэд Суму-Абумаар удирдуулан өөрсдийн Анхны Вавилонийн улсыг байгуулжээ. Гэхдээ [[Хаммурапи]] хааны засаглал хүртэл Вавилони хот бүс нутгийнхаа хэмжээнд нөлөө бүхий жижиг хот байв. Хаммурапи хааныг “Хаммурапийн хууль”-аар нь хүн төрөлхтөн сайн мэддэг. Вавилони нь меспотамид 400 гаруй жил ноёрхсон [[Кассит]]уудын үед нийслэл хот болжээ. Хот өөрөө Евфрат мөрний баруун зүүн хоёр эргийн дэнжийг дамнан оршдог байв. Вавилони хот цаг хугацааа өнгөрөх бүр улам гайхам сайхан, хүчирхэг болж байсан бөгөөд Ассирийн хаант улсын үед голлох нөлөө бүхий хотоор нэгэнт тодорсон байв. МЭӨ 1770-1670 оны орчимд болон МЭӨ 612-320 он гэхэд дэлхийн хамгийн олон хүн амтай хот болсон байна. Тухайн үед 200000 хүн амтай байсан гэж үздэг. === Ассирийн үе === [[Файл:Babylon_relief.jpg|right|100px|thumb|Иштар хаалганы хэсэг]] Ассирийн Сенанчериб хааны засаглалын үед буюу МЭӨ 689 онд Вавилоничууд [[Мушезиб Мардукийн бослого]] гаргасан нь дарагдан Вавилон хотын хэрмэн хана, сүм, ордонг тонон дээрэмдэн эвдэж, хотыг бүхэлд нь балгас болгожээ. Энэ явдлын дараа Сенанчерибыг залгамжлагч Эсархаддон вавилоничуудад нигүүлсэнгүй хандаж, хуучин хотыг сэргээн засварлах ажлыг сайжаан дэмжиж, дахин сэргээжээ. Түүнийг нас барсны дараа МЭӨ652 онд түүний том хүү Вавилоны захирагч Шамах - Шум - Укин Ассирыийн хаан, өөрийн дүү Ассурбанипалын эсрэг вавилончуудыг удирдан бослого гаргасан байна. Ассиричууд дахин Вавилоныг бүслэн хааж, бууж өгөхийг шаардав. Хот өөрсддөө тулгарсан өлсгөлөнгөөс эмээн, бууж өгчээ. [[Ассурбанипал]] хаан хотынхныг уучилж, хэлтрүүлсэн байна. Ассирийн эзэнт улс унасны дараа вавилон бие даан товойн гарч иржээ. === Шинэ Вавилоны эзэнт улс === МЭӨ 626 онд Вавилоничууд Набополласарын удирдлага доор Ассирийн эзэнт улсыг түлхэн унагаж, оронд нь өөрийн шинэ Вавилонийн хаант улсыг үүсгэн, нийслэлээр нь Вавилон хотыг тодруулсан байна. Түүний хүү [[Навуходоносор II]] /МЭӨ 605-562 онд засаглаж асан/ хааны үед [[Вавилон|Вавилон хот]] гайхамшигт архитектур бүхий эртний хамгийн тансаг хотуудын нэг болжээ. Небучаднеззар хаан өмнөх үеийн Мушезиб Мардукийн байгуулсан хотын хаалгыг улам сайжруулан, [[Иштар хаалга]] болгосон бөгөөд хотын хэрмийг сайжруулан шинэчилж, Семирасийн цэцэрлэгийг бариулсан нь эртний дэлхий дахинаа ихэд алдаршсан байна. Гэхдээ Семирамисийн цэцэрлэг бодитой байсан эсэх талаар ихээхэн маргаантай байгаа бөгөөд нинейн цэцэрлэгийг сайжруулсан гэж үзэх судлаачид байдаг. === Персийн эзэнт улсад сөхөрсөн нь === МЭӨ 539 онд шинэ Вавилоны хаант улс Персийн [[Их Кир]] хаанд бут ниргэгдэж, түүний харъяанд оржээ. Вавилончууд хотынхоо хэрмийг давагдашгүй бат бөх гэж үздэг байсан ч Кир хаан цэргээ хуваан нэг хэсэг нь хэрмийн гадна вавилончуудын анхаарлыг татaж байх үед нөгөө хэсэг нь евфрат мөрнийг гатлан хотын хамгаалалтгүй хэсгийг бүрэн эзлэн авчээ. Иймээс хотынхон арга буюу бууж өгчээ. Үүний дараа Кир хаан еврэйчүүдийг цөллөгнөөс эх нутагтаа эргэн ирэхийг зөвшөөрчээ. Энэ талаар [[Геродот]] тэмдэглэсэн байдаг ба хуучин гэрээнд тодорхой өгүүлсэн байдаг. Кирийг залгамжлагч [[Персийн Нэгдүгээр Дарий|Дари]] хаан эзэнт улсын 9 дэх мужийн нийслэлээр Вавилон хотыг болгон, шинжлэх ухааны төв хэлбэрээр хөгжүүлжээ. Ахейменидийн эзэнт улсын үед Вавилон нь одон орон, [[математик]]ийн төв болсон бөгөөд энд бүрэн хэмжээний одон орны зураг үйлдэж байв. Персийн эзэнт улсын үед Вавилон нь улс орны мужуудыгхолбон амн чухал төв, гүйцэтгэх үүрэг бүхий нийслэл хот болжээ. Тухайн үеийн дэлхийн хамгийн хүчирхэг хот хэмээн тооцогдж байв. Эхэн үеийн Персийн хаад Вавилоны шашинг хүндэтгэн чөлөөтэй шүтэх эрхтэй байлгадаг байсан бол гуравдугаар Дари хааны үед үүнийг нь хориглон, татварын хэмжээгээ нэмснээр МЭӨ522, 521 болон 482 онуудад удаа дараа бослого дэгдээж байв. Энэ нь аажимдаа персийн эзэнт улсыг сульдаан, МЭӨ 331 онд [[Аугаа Александр]]т эзлэгдэхэд хүргэсэн байна. Вавилон нь 200 жилийн турш Персийн эзэнт улсын нийслэл байсан юм. === Эллиний үе === МЭӨ331 онд [[Гаугамелагийн тулаан]]д Гуравдугаар Дари хаан Македоний [[Аугаа Александр]]т бут ниргэгдэж, вавилон хот залуу байлдан дагуулагчид хаалгаа нээлээ. Аугаа Александр хаан Вавилоны уугуул оршин суугчдад чөлөөлөгч, аврагчийн дүрээр орж ирсэн гэдэг. Александрын засаглалын үед [[Вавилон|Вавилон хот]] дахин соёл, шинжлэх ухаан, худалдааны төв болон хөгжжээ. Гэвч МЭӨ 323 онд Небучаднеззарын ордонд Александр хаан нас нөгчихөд, эзэнт улс нь бутарч, түүний жанжнуудын удирдлага доор хуваагдаж хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайны хөлд нэрвэгдсэн байна. Байнгын самуунтай байсан энэ үед хүмүүс Вавилон хотоос дайжих болж, хүн амын тоо эрс цөөрч эхэлжээ. МЭӨ275 онд Вавилоны оршин суугчдыг шинэ нийслэл [[Селевкиа]] руу нүүлгэсэн байна. Энэ нүүлгэн шилжүүлэлт нь вавилон хотод дахин сэргэхгүй уналтыг авчирчээ. === Персийн эзэнт улсын үе === Парфичууд буюу [[Сассанид]] Персийн эзэнт улс МЭӨ141 онд Вавилоныг эзэлснээр 800 жилийн турш Вавилон Сассанидуудын захиргаанд оржээ. Энд алдарт зөнч [[Мани]] Манихейн шашинг үүсгэж, түгээн дэлгэрүүлжээ.. == Вавилоны археологи == [[Файл:Babylon, 1932.jpg|thumb|left|250px|Вавилон хотын туурь, 1932 он]] [[Геродот]] болон [[Ктесиас]] нарын тэмдэглэснээр эртний вавилон хот ямархуу хэмжээтэй байсныг тодорхойлж болох юм. Тэд вавилон нь Мөрний 2 эргийг дамнан орших 2-3 давхар хана бүхий өндөр хэрэмт аварга хоын талаар өгүүлсэн байдаг. Ктесиасийн тэмдэглэснээр хотын хэрмийн урт 360 стади буюу 68 километр үргэлжилдэг байсан гэж үздэг бол Геродот бүр 480 [[стади]] буюу 90 км үргэлжлэх бөгөөд хот өөрөө 520 км.кв нутаг дэвсгэртэй гэж тэмдэглэсэн байдаг аж. Сүүлийн үеийн судалгаануудаас харахад Ктесиасийн тэмдэглэсэн нь тун ойролцоо байдаа бөгөөд хотын туурь 100 км.кв нутаг дэвсгэрийг хамарч байгаа юм. Сонирхолтой нь Геродот хотын хэмийн ханын өргөнийг 24 метр орчим хэмээн бичиж үлдээсэн байдаг байна. == Сэргээн засварлах үйл ажиллагаа == 1985 онд Иракийн [[Ерөнхийлөгч]] асан [[Саддам Хусейн]] хуучин хотын туурин дээр сэргээн босголтын үйл ажиллагаа явуулахаар шийдвэр гаргасан байна. Сэргээн босгох үйл ажиллагаа нь дахин сэргээх, шинээр барьж байгуулах гэсэн 2 хэсэгтэй байв. Гэхдээ энэ үйл ажиллагаа нь олон археологчдод харамсал гунигийг авчирсан байна. Саддам Хусейн хуучин Вавилоны туурийн үлдэгдэл доторхи бичигт чулуунуудад өөрийн нэрийг оруулан бичихийг тушаасан бөгөөд эдгээрийн нэгэн дээр нь '''“Энэхүү байгууламжийг Небучеднеззарын хүү Саддам Хусейн Ирак улсыг алдаршуулан байгуулсан юм.”''' гэсэн байдаг ажээ. Энэхү туйлшрал нь түүний дэглэм унасны дараа үгүй болсон бөгөөд [[НҮБ]], Иракийн шинэ удирдагч нар аялал, жуулчлал, түүх дурсгалын цогцолбор байгуулах цогц төслийн хүрээнд сэргэн босголтын ажлыг үргэлжлүүлэхээр шийдээд байгаа ажээ. == АНУ-ын зэвсэгт хүчний бий болгосон нөлөө == [[Файл:Babylon_Ruins_Marines.jpeg|thumb|200px|АНУ-ын тэнгисийн явган цэргүүд Вавилоны сэргээн засварласан туурийн өмнө, 2003 он.]] 2003 оны [[Иракийн дайн]]ы үед [[Америк|АНУ]]-ын Тэнгисийн явган цэргийн аялан явах нэгтгэлийн командлагч генерал Жэймс.Т.Конвэй хуучин Вавилон хотын туурийн ойролцоо нисдэг тэрэгний буудлыг байгуулах тушаал гаргажээ. Олон нисдэг тэрэгний олон удаагийн газардалт, хөөрөлтөөс бий болох салхи, шорооны нөлөө нь Вавилоны барилга байгууламжид ихээхэн сөргөөр нөлөөлж байгаа ажээ. Мөн түүхийн ховор дурсгалууд АНУ-ын цэргийн санаатай болон санамсаргүй үйлдлүүдээс болон устаж байгаа талаар [[Британийн музей]]н Жон Куртис хурцаар шүүмжилсэн нь олон нийтийн анхаарлыг нилээд татсан байна. АНУ-ын цэргийн хүчний дээд удирдагууд энэ талаар уучлал гуйж байгаа ч одоогийн байдлаар байрлалаа солиогүй байгаа ажээ. == Нэмэлт мэдээлэл == * Joan Oates, ''Babylon'', [Ancient Peoples and Places], Thames and Hudson, 1986. ISBN 0-500-02095-7 (hardback) ISBN 0-500-27384-7 (paperback) == Лавлах == * [https://web.archive.org/web/20081016043129/http://www.informationclearinghouse.info/article11389.htm ''What I heard about Iraq in 2005''] by Eliot Weinberger, ''London Review of Books'' * [http://prelectur.stanford.edu/lecturers/maul/ancientcapitals.html The Ancient Middle Eastern Capital City — Reflection and Navel of the World] by Stefan Maul ("Die altorientalische Hauptstadt — Abbild und Nabel der Welt," in ''Die Orientalische Stadt: Kontinuität. Wandel. Bruch.'' 1 Internationales Kolloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9.-1 0. Mai 1996 in Halle/Saale, Saarbrücker Druckerei und Verlag (1997), p.109-124. * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/babylon.htm A military history of Mesopotamia] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Babylonia|Вавилони}} {{Wiktionary}} * [http://www.guardian.co.uk/Iraq/Story/0,2763,1391042,00.html Babylon wrecked by war, The Guardian, January 15, 2005] * [https://web.archive.org/web/20061016200044/http://www.gardenvisit.com/garden_history/sacred_gardens/babylon_gardens.htm Babylonian gardens] * [http://www.britannica.com/eb/article-9011618/Babylon Encyclopaedia Britannica, Babylon] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4461755.stm History lost in dust of war-torn Iraq], BBC, April 25, 2005, mentions damage to Babylon. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4908940.stm US marines offer Babylon damage apology], by Jonathan Charles BBC World Affairs correspondent, 14 April 2006 * [http://debate.uvm.edu/dreadlibrary/dbardfield.html reggae babylon], Babylon's usage in Reggae music {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Вавилони| ]] [[Ангилал:МЭӨ 2-р мянганд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Эртний Левант]] [[Ангилал:Азийн түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Месопотамийн түүх]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд татан буугдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 17-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 19-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] k7nkz2os0mvm1jdvurs68809ouwcu9p 0 10415 868354 868305 2026-09-03T12:18:36Z Enkhsaihan2005 64429 868354 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь Газар дундын тэнгисийн арлын улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages2_type = [[Нутгийн хэл]] | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Кипр Улс | native_name = {{unbulleted list|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία|italics=off}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | flag_type = [[Киприйн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Киприйн төрийн сүлд|Сүлд]] | common_name = Кипр | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|[[Киприйн төрийн дуулал|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|Грекийн төрийн дууллыг 1966 онд [[Сайд нарын зөвлөл]]ийн шийдвэрээр баталсан.<ref>{{cite web |title=National Anthem |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |website=www.presidency.gov.cy |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |archive-date=13 August 2011 |url-status=dead}}</ref>}}<br />"Эрх чөлөөний дуулал"<br />{{parabr}}{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = Киприйн байршил (баруун доод хэсэгт), Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг хар ногооноор, маргаантай нутаг дэвсгэрийн цайвар ногооноор, with харин [[Европын Холбоо]]г пастел ногоон өнгөөр ​​харуулав | capital = [[Никоси]] | largest_city = capital | official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэл]] |[[Турк хэл]]<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|access-date=15 January 2016}}</ref> }} | languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Армени хэл]] |[[Киприйн Араб хэл]] }} | languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэлний Кипр аялга|Киприйн Грек хэл]] |[[Турк хэлний Кипр аялга|Киприйн Турк хэл]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Киприйн Грекүүд]] |[[Киприйн Туркууд]] |[[Киприйн Арменичууд|Арменичууд]] |[[Киприйн Маронитууд|Маронитууд]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = [[Киприйн хүн ам|Кипрчүүд]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |72.3% [[Христийн шашин|Христ]]|25.0% [[Ислам]] |1.9% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |0.8% Бусад<ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |title=Cyprus |work=Global Religious Future |publisher=Pew Research Center |access-date=13 July 2021 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |url-status=live }}</ref>}} | religion_year = 2020; [[Умард Кипр]]ийг оруулан | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Киприйн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Никос Христодулидис]] | leader_title2 = [[Киприйн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = Сул{{efn|Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг Киприйн Туркуудэд хадгалсан байдаг. Гэвч 1974 оны [[Туркийн Кипр арлын эзлэн түрэмгийлэл|Туркийн эзлэн түрэмгийллийн]] дараа сул байсаар байна.<ref name=CIA2019/>}} | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Аннита Деметриу]] | legislature = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|(Их Британиас)}} | established_event1 = [[Лондон-Цюрихийн хэлэлцээр]] | established_date1 = 2 сарын 19, 1959 | established_event2 = Тусгаар тогтнолоо тунхаглав | established_date2 = 8 сарын 16, 1960 | established_event3 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Кипр)|Тусгаар тогтнолын өдөр]] | established_date3 = 10 сарын 1, 1960 | established_event4 = ЕХ-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 9,251 | area_label = Нийт{{efn|name=island|Умард Кипр, [[Кипр дэх НҮБ-ын жийрэг бүс|НҮБ-ын жийрэг бүс]] болон [[Акротири ба Декели]]г оруулан.}} | area_rank = 162 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 3,572 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.11<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|accessdate=29 April 2022}}</ref> | population_estimate = {{UN_Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN_Population|ref}} | population_census = {{increase}} 923,272{{efn|Бүгд Найрамдах Кипр Улсын засгийн газрын хяналтанд байдаг бүс нутаг.}}<ref>{{cite web |title=Census of Population and Housing 2021, Preliminary Results by District, Municipality/Community |url=https://www.cystat.gov.cy/en/PressRelease?id=66208 |publisher=Statistical Service of Cyprus |access-date=4 August 2023 |location=Nicosia |date=4 August 2023}}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 158 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite web |author=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, [[United Nations Population Division|Population Division]] |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |location=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 May 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_density_rank = 82 | population_density_sq_mi = 319.5 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = {{increase}} $49.857&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=12 April 2023 |location=Washington, D.C. |date=7 April 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412160839/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 124 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $54,611<ref name="WEO database" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 31 | GDP_nominal = {{increase}} $30.864&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 105 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $33,807<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 31 | Gini = 29.4 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostat]] |access-date=3 May 2023 |location=Luxembourg |date=28 April 2023 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.896 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Country Insights |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |publisher=[[Human Development Report]] Office, [[United Nations Development Programme]] |access-date=8 September 2022 |location=New York |date=8 September 2022 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712063231/https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | drives_on = зүүн | calling_code = [[Кипр дэх утасны дугаар|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|[[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг.}} | footnotes = | today = }} '''Кипр''' ([[Грек хэл|грек.]] Κύπρος, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Кипр Улс''' ([[Грек хэл|грек.]] Κυπριακή Δημοκρατία, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs Cumhuriyeti) нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгист]] оршдог арлын улс. 2004 оны 5 сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн болсон. ==Нутаг дэвсгэр== 9251 хавтгай дөрвөлжин км (Киприйн статистикийн газрын 2003 оны 1-р сард нийтэлсэн албан мэдээ). Хүн ам 2002 оны албан ёсны төсөөллөөр 800 мянга. Түүний дотор грек үндэстэн 85,2 хувийг эзэлж, турк үндэстэн 11,6 хувийг эзэлж байна. Түүнээс гадна Армени, Латин, Малүн зэрэг үндэстний цөөнх бий. Гол хэл нь грек болон турк хэл, нийтээр англи хэл хэрэглэдэг. Грекүүд Үнэн алдартаны шашин шүтэж, туркчууд нь Исламын шашин шүтдэг. Нийслэл [[Никоси]] 363 мянган хүн амтай, түүний дотор грек дүүрэг нь 273 мянга, турк дүүрэг нь 90 мянган хүн амтай. Жилийн дундаж халууны хэмжээ 31 – 37 хэм, хамгийн сэрүүндээ 5 – 15 хэм: ==Ерөнхий байдал== [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн хойд хэсэгт байдаг бөгөөд тус тэнгисийн 3-р том арал юм. Нийт 782 км урт тэнгисийн эрэгтэй, завсарын халуун бүсийн газрын дундад тэнгисийн цаг агаартай. Зундаа хуурай халуун, өвөлдөө дулаан чиглэг, зундаа дундажаар 28 – 35 хэм, өвөлдөө 4 – 10 хэм. ==Түүх== Манай тооллоос өмнөх 1500 онд грек хүмүүс энэ арал дээр нүүж ирсэн байна. Дараа нь [[Египет]], [[Перс]] зэрэг орон Киприйг байлдан дагуулж байв. Манай тооллын өмнөх 58 онд Ромын эзэнт гүрэнд хамрагдав. 395 онд зүүн Ромын эзэнт улсад эзлэгдэв. 1571 онд Османы хаант улсын харьяанд оров. 1878 онд Англид таслан өгч, 1925 онд Английн "шууд харьяа колонийн нутаг" болсон байна. 1959 оны 2-р сарын 19-ний өдөр Кипр нь [[Англи]], [[Грек]], [[Турк]]тэй "Цюрих – Лондон"-ы хэлэлцээр байгуулж, 1960 оны 8-р сарын 16-ны өдөр тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг байгуулав. 1961 онд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]]д нэгдэв. Тусгаар тогтносны дараа грек, турк хоёр үндэстэн олон удаа мөргөлдөөн үүсгэх болжээ. Турк үндэстэн нь 1974 оноос арлын умард хэсэг рүү нүүсэн бөгөөд 1975 он болон 1983 онд "Киприйн турк үндэстний муж улс" болон "Бүгд Найрамдах Хойд Киприйн Турк Улс"-ыг тус тус байгуулж, хоёр үндэстэн өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдсан байдалд орсон байна. == Тэмдэглэл == {{notelist|2}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|cyprus|Кипр}} * [https://web.archive.org/web/20090616213650/http://cyprus-tube.com/ Cyprus Videos] * [https://web.archive.org/web/20180801144901/http://cyprus.europe-countries.com/ Cyprus Pictures] * [https://web.archive.org/web/20041221202127/http://www.europe-atlas.com/cyprus-map.htm Cyprus Map] * [http://www.cypruslinks.com/ CyprusLinks.com] * [http://www.windowoncyprus.com/ Cyprus Tourist Guide] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Кипр| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Дорнод Газар дундын тэнгис]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Европын арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Өрнөд Ази]] s17ywg3xserdp5anqol3ri38z4b79no 0 10755 868376 861100 2026-09-03T16:53:44Z ~2026-47808-47 107252 868376 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Darhan aburgu.PNG|left]]'''Дархан аварга''' нь [[даян аварга]] цолтой бөх [[улсын наадмын бөхийн барилдаан]]д түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ. Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улс баяр наада 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм. == Дархан аварга цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !Дэс||Нэр||Цол авсан он||Улсын наадамд<br> түрүүлсэн тоо||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||7||[[Булган]], [[Хангал сум|Хангал]] |- |2||[[Дарийн Дамдин]]||[[1960_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1960]]||5||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] |- |3||[[Шаравын Батсуурь]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||2||[[Говь-Алтай]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]] |- |4||[[Жигжидийн Мөнхбат]]||[[1966_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1966]]||6||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]] |- |5||[[Хорлоогийн Баянмөнх]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||10||[[Увс]], [[Хяргас сум|Хяргас]] |- |6||[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||4||[[Өвөрхангай]], [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] |- |7||[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||11||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] |- |8||[[Агваансамдангийн Сүхбат]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||3||[[Батцэнгэл сум|Төв]][[Батцэнгэл сум|,]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]] |- |9||[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||4||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |- |10||[[Намсрайжавын Батсуурь]]||[[2024_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2024]]||4 |[[Увс]],[[Ховд сум|Ховд]] |} {{Үндэсний бөхийн аварга}} [[Ангилал:Бөхийн цол|11]] [[Ангилал:Дархан аварга| ]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} dwidhwl1olm4h3uxfuv6knzygorbh8c 868377 868376 2026-09-03T16:56:10Z ~2026-47808-47 107252 868377 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Darhan aburgu.PNG|left]]'''Дархан аварга''' нь [[даян аварга]] цолтой бөх [[улсын наадмын бөхийн барилдаан]]д түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ. Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улсiin баяр наадаm 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм. == Дархан аварга цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !Дэс||Нэр||Цол авсан он||Улсын наадамд<br> түрүүлсэн тоо||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||7||[[Булган]], [[Хангал сум|Хангал]] |- |2||[[Дарийн Дамдин]]||[[1960_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1960]]||5||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] |- |3||[[Шаравын Батсуурь]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||2||[[Говь-Алтай]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]] |- |4||[[Жигжидийн Мөнхбат]]||[[1966_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1966]]||6||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]] |- |5||[[Хорлоогийн Баянмөнх]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||10||[[Увс]], [[Хяргас сум|Хяргас]] |- |6||[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||4||[[Өвөрхангай]], [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] |- |7||[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||11||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] |- |8||[[Агваансамдангийн Сүхбат]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||3||[[Батцэнгэл сум|Төв]][[Батцэнгэл сум|,]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]] |- |9||[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||4||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |- |10||[[Намсрайжавын Батсуурь]]||[[2024_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2024]]||4 |[[Увс]],[[Ховд сум|Ховд]] |} {{Үндэсний бөхийн аварга}} [[Ангилал:Бөхийн цол|11]] [[Ангилал:Дархан аварга| ]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} 3uw32yi0jnzgvgg67ghoh8w96k0nuyt 868413 868377 2026-09-04T01:29:14Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-47808-47|~2026-47808-47]] ([[User talk:~2026-47808-47|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-38555-32|~2026-38555-32]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 861100 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Darhan aburgu.PNG|left]]'''Дархан аварга''' нь [[даян аварга]] цолтой бөх [[улсын наадмын бөхийн барилдаан]]д түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ. Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улсын баяр наадамд 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм. == Дархан аварга цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !Дэс||Нэр||Цол авсан он||Улсын наадамд<br> түрүүлсэн тоо||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||7||[[Булган]], [[Хангал сум|Хангал]] |- |2||[[Дарийн Дамдин]]||[[1960_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1960]]||5||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] |- |3||[[Шаравын Батсуурь]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||2||[[Говь-Алтай]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]] |- |4||[[Жигжидийн Мөнхбат]]||[[1966_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1966]]||6||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]] |- |5||[[Хорлоогийн Баянмөнх]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||10||[[Увс]], [[Хяргас сум|Хяргас]] |- |6||[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||4||[[Өвөрхангай]], [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] |- |7||[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||11||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] |- |8||[[Агваансамдангийн Сүхбат]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||3||[[Батцэнгэл сум|Төв]][[Батцэнгэл сум|,]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]] |- |9||[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||4||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |- |10||[[Намсрайжавын Батсуурь]]||[[2024_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2024]]||4 |[[Увс]],[[Ховд сум|Ховд]] |} {{Үндэсний бөхийн аварга}} [[Ангилал:Бөхийн цол|11]] [[Ангилал:Дархан аварга| ]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} jvokri4v5k4kptezom8pwdr204138ic 0 10894 868361 744466 2026-09-03T12:22:37Z Enkhsaihan2005 64429 868361 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Хирокитиа |зураг = |зургийн_тайлбар =Хирокитиа |улс ={{CYP}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, iv |ID =848 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =[[1998]] |чуулган =22 |сунгалт = |аюул = }} '''Хирокитиа''' ([[Грек хэл]]:Χοιροκοιτία) нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн [[Кипр]] арал дээр орших [[шинэ чулуун зэвсгийн үе]]ийн түүхийг өгүүлэх [[археологи]]йн бүс юм. Уг сууринд 300 – 600 оршин суугчидтай байжээ. Эрчүүд нь 161 см, эмэгтэйчүүд нь 151 см дундаж өндөртэй харьцангуй намхан хүмүүс байсан нь археологийн судалгаагаар харагдсан байдаг. Эрчүүд нь дунджаар 35, эмэгтэйчүүд нь 33 насладаг байв. Эдгээр хүмүүс [[газар тариалан]], [[ан агнуур]], [[мал]] маллаж амьдарч байжээ. Хирокитиа тосгон МЭӨ 6000 орчим оны үед үл мэдэгдэх шалтгаанаар орхигдсон байна. == Цахим холбоос == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=848 UNESCO World Heritage Centre entry] * [https://web.archive.org/web/20051107092202/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/0/7B5758251AF9C2F8C2256A7700434E9C?OpenDocument&languageNo=1#Part3 Choirokitia by Cypriot Government] [[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Киприйн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Кипр дэх дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:МЭӨ 7-р мянган]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р мянган]] [[Ангилал:МЭӨ 5-р мянган]] [[Ангилал:МЭӨ 4-р мянган]] [[Ангилал:Толос]] lx6w0b91ph5zbc6251rtfgfuixopr7z 0 11173 868434 859740 2026-09-04T08:50:53Z Enkhsaihan2005 64429 868434 wikitext text/x-wiki '''Орхон-Руни''' '''бичиг''' ('''Орхоны бичээс''') бүхий бичээс нь эртний монголчуудын хэрэглэж байсан цагаан толгой юм. Анх [[1692]] онд Н.Витзен гэдэг хүн Верхотуре хавиас, [[1696]] онд Семён Ремезов Талас голын эх орчмоос үл мэдэгдэх бичигтэй чулуунууд олсноо мэдээлжээ. Ф.И.Страленберг [[1730]] онд Уйбат болон [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] хөндийд орших ийм бичигтэй хөшөөнүүдийн тухай мэдээлсэн. [[Орос]]ын [[I Пётр]] хааны заавраар [[1722]] онд Д.Е.Мессершмидт удирдсан Сибирийн экспедицийн тэмдэглэлд дээрх бичигтэй хөшөө, хад, чулууны талаар дурджээ. [[1818]] онд оросын жуулчин Григорий Спасский "Сибирский вестник" сэтгүүлд тодорхой мэдээ нийтлүүлснээр учир нь мэдэгдэхгүй бичигтэй хөшөөний тухай олны анхаарлыг татжээ. == Бичгийн таамаглал == Үл мэдэгдэх бичигтэй бараг адил бичиг [[Скандинавын хойг]]т байсан бөгөөд тэндэхийн хэлний нэг аялгуугаар энэ бичиг "РУНИ" (нууц бичиг, учрыг нь тайлж чадаагүй бичиг) гэж нэрлэгдэх болов. Нийтийн тооллын II-XIII зууны үед Скандинавын газарт амьдрагч ард түмэн мэргэ, төлөг, тахилга, шүтлэгийн зүйл, хаягийн тэмдэг болгон "руни" бичгийн үсгийг хэрэглэж байсан түүхтэй. [[Төв Ази]], [[Сибирь]] нутгаас төсөөтэй бичиг олдсон нь [[Финланд]], [[Дани]] зэрэг орны анхаарлыг татаж үүний учрыг тайлахыг сонирхох болжээ. Энэ бичгийн нэг үгийг ч уншиж чадахгүй байсан эхний үед янз бүрийн таамаглал дэвшүүлцгээв. Жишээ нь: Т.Байер энэ бичгийг хуучин кельт гаралтай ард түмний бичиг гэсэн бол П.С.Паллас хуучин гот бичгийн нэг төрөл гэж таамаглав. Зарим европ (Скандинав) хүн өвөг дээдсийнхээ нутаг бол Сибирь, төв Ази байсан юм биш биз гэж бодоход хүрсэн. Энэ бүх нууцыг тайлсан хариу өгсөн анхны хүн бол Копенгагены их сургуулийн харьцуулан судлах хэл зүйн тэнхимийн профессор Томсен Вильгельм Людвиг (1842-1927) юм. == Бичгийг тайлсан нь == В.Томсен хэдэн арван мянган үсгийн дүрсийг ажиглаж, төсөөтэй дүрсийг эмхэтгэн нэгтгээд энэ бичиг 38 дүрс (үсэг)-ээс бүтжээ гэсэн нь нотлогдов. Хөшөө босгох үед Тан улсын хааны бичүүлсэн ханз бичгээс "тү-кюэ" (түрүг), "кюэ-тэгин" (Күлтэгин), "би-киэ" (Билигэ) гэсэн үгнүүдээс "т, к, ү" авиануудыг ялган таньж "тнгри" (тэнгэр) гэсэн үгийг уншиж тайлжээ. Энэ мэт шаргуу оролдсоор түрүг бичгийн нууцыг тайлсан байна. Ийнхүү [[1893]] оны [[12 сарын 15]]-нд Дани улсын хааны шинжлэх ухааны нийгэмлэгийн хуралд 15 хуудсанд багтсан илтгэл хэлэлцүүлж нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн түүхийг гэрэлтүүлсэн нээлт хийжээ. Энэхүү [[1893]] оноос хойш түрүг бичгийн битүүлэг учир тайлагдаж Төв азийн нүүдэлчин монгол түрүгийн түүх, соёл иргэншлийн нууц гэрэлтэн тодрох эхлэл тавигдсан гэж үзвэл зохилтой. Хөшөө чулууны бичиг нь Хөх Түрүгийн улс төрийн хураангуй түүх юм. Хөшөө чулууны бичгийг '''"руни"''' (нууц бичиг) эсвэл '''"Орхон-Енисейн бичиг"''', '''"Түрүг бичиг"''' гэж олноор нэрлэж ирсэн. == Байршил == Орхоны Хөндий == Хүннүчүүдийн бичиг үсэг == [[2019 он|2019]] оноос '''"Хүн бичиг"''' буюу Хүннүчүүдийн бичиг үсэг гэж Монголчууд үзэж байгаа. Учир нь Хүннүчүүд нь түүхэн эх сурвалжаар нотлогдож буй хамгийн эхний Монгол, Төв ази дахь гүрэн бөгөөд Түрэгүүдийн өвөг учир уг бичгийг Түрэгээр нэрлэх нь зохисгүй. Мөн хүн бичгийн гарал нь Нийтийн тооллын өмнөх VI-IV зуунд оршиж байсан Архемедины эзэнт гүрний хэрэглэж байсан арамей бичгээс нэг хувилбар болон нэвтэрсэн юм. Хүн бичгийн хэл нь монгол түрэг хэлний аль алины шинжийг хадгалсан, авиазүйн хувьд нарийн боловсорсон дүрэм журамтай бичиг байжээ. Үгийг эр эмээр ялгахаас гадна эр үгэнд бичдэг эгшиг, гийгүүлэгч, эм үгэнд бичдэг эгшиг, гийгүүлэгчтэй байсан, түүнчлэн тухайн үгийн дуудлагыг тусгаж бичдэг байжээ. == Мөн үзэх == *[[Күлтигин]] *[[Билгэ хаан]] *[[Эртний Түрэг бичиг]] == Ашигласан линкүүд == * [https://web.archive.org/web/20090326051209/http://www.huhturug.comuv.com/ Хөх Түрүгийн Бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] [[Ангилал:1889 оны археологийн нээлт]] [[Ангилал:8-р зууны бичээс]] [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Хятад бичээс]] [[Ангилал:Хөх Түрэг бичээс]] 5qys9ofb8ecv1vbd3m1uanveiu9suya 14 14329 868353 600348 2026-09-03T12:15:34Z Enkhsaihan2005 64429 868353 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Cyprus|Кипр}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-1-Бүс нутаг]] [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] i2b1vn3k2g2hsjanpxj1ivq6kbjzypi 0 14376 868385 864409 2026-09-03T18:59:03Z Enkhsaihan2005 64429 868385 wikitext text/x-wiki [[Файл:LocationByzantineEmpire 550.png|Юстинианы үеийн Византын эзэнт гүрэн (550 оны үе)|thumb|300px|right]] '''Византын эзэнт гүрэн''' буюу '''Зүүн Ромын эзэнт гүрэн''' нь [[Дундад зуун]]ы үед буюу 395 оноос 1453 он хүртэл оршиж байсан, [[Константинополь]] хотод нийслэлээ байгуулсан, эзэн хаант төртэй [[Ромын эзэнт гүрэн]]. Оршин суугчид нь болон хөршүүд нь энэ улсыг '''Ромын эзэнт гүрэн''' гэж нэрийддэг байсан бөгөөд мөн Romania ([[Грек хэл|грекээр]]: {{Polytonic|Ῥωμανία}}, ''Rhōmanía'') гэдэг байлаа. "Ромын эзэнт гүрэн", "Византын эзэнт улс"-ын хоорондох ялгаа нь цэвэр орчин үеийн ойлголт бөгөөд хэзээнээс эхлэн Византын эзэнт гүрэн гэх нь тодорхой бус байдаг боловч Эзэн хаан [[I Константин]] нийслэлээ [[Никодемиа]]гаас ([[Бага Ази|Анатолийн хойг]] дахь) [[Босфорын хоолой]] дахь [[Византиум]] руу шилжүүлж [[Константинополь]] (өөрөөр "[[Шинэ Ром]]" ч гэдэг) болгосон хугацааг чухалд тооцдог.{{#tag:ref|The first instance of the designation "New Rome" in an official document is found in the canons of the [[First Council of Constantinople]] (381), where it is used to justify the claim that the patriarchal seat of Constantinople is second only to that of Rome.<ref>{{harvnb|Benz|1963|p=176}}.</ref>}} Эзэнт гүрэн ялангуяа [[Визант-Сассанидын дайн|Ром-Персийн]] болон [[Визант-Арабын дайн]]ы үеэр нутаг дэвсгэрээсээ алдаж, доройтсон боловч [[Европ]] дахь эдийн засаг, соёл, цэргийн хүчний хувьд хамгийн нөлөөтэй гүрэн хэвээр байсан. Эзэнт гүрэн [[Македонийн династи]]йн үед сэргэж, 10-р зууны сүүл гэхэд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] зүүн бүс нутагт хамгийн хүчирхэг гүрэн болж дахин сэргэжээ. Гэвч 1071 оноос хойш Эзэнт гүрний гол нутаг [[Бага Ази]]йн ихээхэн хэсгийг [[сэлжүк түрэг]]үүдэд алджээ. XII зуунд Комнэнийн сэргэлтийн үеэр бага зэрэг сэргэж, ноёрхлоо хэсэг зуур дахин тогтоосон боловч түүний залгамжлагчдын үед дахин доройтсон. 1204 онд [[Загалмайтны дөрөвдүгээр аян дайн]]аар Эзэнт гүрэн үхлийн цохилт амсаж, задарч бутран, хоорондоо өрсөлдөгч Византын Грек болон Латин улсуудад хуваагджээ. Константинополь яваандаа сэргэж, Палеологийн удмын эзэн хаадын дор эзэнт гүрнийг 1261 онд дахин байгуулсан боловч XIV зуунд дараалсан олон иргэний дайн болж, эзэнт гүрний хүчийг улам бүр сулруулсан. Үлдсэн нутаг дэвсгэрийн ихэнхийг [[Визант–Османы дайнууд|Визант–Османы дайнуудаар]] алдаж, улмаар 15-р зуунд Константинополь хот, үлдсэн нутаг дэвсгэрийн хамт [[Османы эзэнт гүрэн|Османы түрэгүүдэд]] эзлэгдэж мөхсөн түүхтэй. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадны холбоос == {{commonscat|Byzantine Empire}} === Визант судлалын эх сурвалж === * Ciesniewski, C. [https://web.archive.org/web/20200413122728/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Byzantine+Achievement The Byzantine Achievement], Clio History Journal, 2006. * Adena, L. [https://web.archive.org/web/20200413122722/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Enduring+Legacy+of+Byzantium The Enduring Legacy of Byzantium], Clio History Journal, 2008. * [http://www.romanity.org/htm/fox.01.en.what_if_anything_is_a_byzantine.01.htm WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox]. * [https://web.archive.org/web/20101127205009/http://www.third-millennium-library.com/MedievalHistory/Cambridge/IV/Eastern-Door.html The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717-1453)]. * [https://web.archive.org/web/20080410123427/http://www.doaks.org/Byzantine.html Byzantine studies homepage] at [[Dumbarton Oaks]]. Includes links to numerous electronic texts. * [https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Byzantium: Byzantine studies on the Internet]. Links to various online resources. * [https://web.archive.org/web/20010413131628/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans.html Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700-1204]. Online sourcebook, maintained by Paul Stephenson. * [http://www.deremilitari.org/ De Re Militari]. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars. * [https://web.archive.org/web/20140814170022/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html Medieval sourcebook: Byzantium]. Numerous primary sources on Byzantine history. * [http://www.univie.ac.at/byzantine/ Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life]. Hosted by the [[University of Vienna]]; in English. * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-resources-constantinople.asp Constantinople Home Page]. Links to texts, images and videos on Byzantium. * [http://graal.org.ua/en/theodoro-principality Byzantium in Crimea: political history, art and culture]. === Бусад === * [https://web.archive.org/web/20220402152802/http://www.roman-emperors.org/startup.htm De Imperatoribus Romanis]. Scholarly biographies of many Byzantine emperors. * [http://rutube.ru/tracks/639717.html?v=8a96fcfe7400898167971e4d057e86a2 The Fall of the Empire. Byzantine Lesson (2007). (Russian: Гибель империи. Византийский урок)] The movie explicating the political and economical reasons for the fall of the Byzantine Empire, filmed by Russian Orthodox Church. * [https://web.archive.org/web/20160718092221/http://anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Byzantine Rulers] by Lars Brownworth of [[The Stony Brook School]]; audio lectures. [http://www.nytimes.com/2007/01/31/education/31education.html NYTimes review]. * [https://web.archive.org/web/20090928094312/http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman] (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime) [[Ангилал:Византын эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:1453 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:330-д онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хуучин Христийн шашинт улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Балканы түүхэн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 4vxujfs2so6k8t9jwchompwp9i2dmvn 868392 868385 2026-09-03T19:11:40Z Enkhsaihan2005 64429 868392 wikitext text/x-wiki [[Файл:LocationByzantineEmpire 550.png|Юстинианы үеийн Византын эзэнт гүрэн (550 оны үе)|thumb|300px|right]] '''Византын эзэнт гүрэн''' буюу '''Зүүн Ромын эзэнт гүрэн''' нь [[Дундад зуун]]ы үед буюу 395 оноос 1453 он хүртэл оршиж байсан, [[Константинополь]] хотод нийслэлээ байгуулсан, эзэн хаант төртэй [[Ромын эзэнт гүрэн]]. Оршин суугчид нь болон хөршүүд нь энэ улсыг '''Ромын эзэнт гүрэн''' гэж нэрийддэг байсан бөгөөд мөн Romania ([[Грек хэл|грекээр]]: {{Polytonic|Ῥωμανία}}, ''Rhōmanía'') гэдэг байлаа. "Ромын эзэнт гүрэн", "Византын эзэнт улс"-ын хоорондох ялгаа нь цэвэр орчин үеийн ойлголт бөгөөд хэзээнээс эхлэн Византын эзэнт гүрэн гэх нь тодорхой бус байдаг боловч Эзэн хаан [[I Константин]] нийслэлээ [[Никодемиа]]гаас ([[Бага Ази|Анатолийн хойг]] дахь) [[Босфорын хоолой]] дахь [[Византиум]] руу шилжүүлж [[Константинополь]] (өөрөөр "[[Шинэ Ром]]" ч гэдэг) болгосон хугацааг чухалд тооцдог.{{#tag:ref|The first instance of the designation "New Rome" in an official document is found in the canons of the [[First Council of Constantinople]] (381), where it is used to justify the claim that the patriarchal seat of Constantinople is second only to that of Rome.<ref>{{harvnb|Benz|1963|p=176}}.</ref>}} Эзэнт гүрэн ялангуяа [[Визант-Сассанидын дайн|Ром-Персийн]] болон [[Визант-Арабын дайн]]ы үеэр нутаг дэвсгэрээсээ алдаж, доройтсон боловч [[Европ]] дахь эдийн засаг, соёл, цэргийн хүчний хувьд хамгийн нөлөөтэй гүрэн хэвээр байсан. Эзэнт гүрэн [[Македонийн династи]]йн үед сэргэж, 10-р зууны сүүл гэхэд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] зүүн бүс нутагт хамгийн хүчирхэг гүрэн болж дахин сэргэжээ. Гэвч 1071 оноос хойш Эзэнт гүрний гол нутаг [[Бага Ази]]йн ихээхэн хэсгийг [[сэлжүк түрэг]]үүдэд алджээ. XII зуунд Комнэнийн сэргэлтийн үеэр бага зэрэг сэргэж, ноёрхлоо хэсэг зуур дахин тогтоосон боловч түүний залгамжлагчдын үед дахин доройтсон. 1204 онд [[Загалмайтны дөрөвдүгээр аян дайн]]аар Эзэнт гүрэн үхлийн цохилт амсаж, задарч бутран, хоорондоо өрсөлдөгч Византын Грек болон Латин улсуудад хуваагджээ. Константинополь яваандаа сэргэж, Палеологийн удмын эзэн хаадын дор эзэнт гүрнийг 1261 онд дахин байгуулсан боловч XIV зуунд дараалсан олон иргэний дайн болж, эзэнт гүрний хүчийг улам бүр сулруулсан. Үлдсэн нутаг дэвсгэрийн ихэнхийг [[Визант–Османы дайнууд|Визант–Османы дайнуудаар]] алдаж, улмаар 15-р зуунд Константинополь хот, үлдсэн нутаг дэвсгэрийн хамт [[Османы эзэнт гүрэн|Османы түрэгүүдэд]] эзлэгдэж мөхсөн түүхтэй. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадны холбоос == {{commonscat|Byzantine Empire}} === Визант судлалын эх сурвалж === * Ciesniewski, C. [https://web.archive.org/web/20200413122728/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Byzantine+Achievement The Byzantine Achievement], Clio History Journal, 2006. * Adena, L. [https://web.archive.org/web/20200413122722/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Enduring+Legacy+of+Byzantium The Enduring Legacy of Byzantium], Clio History Journal, 2008. * [http://www.romanity.org/htm/fox.01.en.what_if_anything_is_a_byzantine.01.htm WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox]. * [https://web.archive.org/web/20101127205009/http://www.third-millennium-library.com/MedievalHistory/Cambridge/IV/Eastern-Door.html The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717-1453)]. * [https://web.archive.org/web/20080410123427/http://www.doaks.org/Byzantine.html Byzantine studies homepage] at [[Dumbarton Oaks]]. Includes links to numerous electronic texts. * [https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Byzantium: Byzantine studies on the Internet]. Links to various online resources. * [https://web.archive.org/web/20010413131628/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans.html Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700-1204]. Online sourcebook, maintained by Paul Stephenson. * [http://www.deremilitari.org/ De Re Militari]. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars. * [https://web.archive.org/web/20140814170022/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html Medieval sourcebook: Byzantium]. Numerous primary sources on Byzantine history. * [http://www.univie.ac.at/byzantine/ Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life]. Hosted by the [[University of Vienna]]; in English. * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-resources-constantinople.asp Constantinople Home Page]. Links to texts, images and videos on Byzantium. * [http://graal.org.ua/en/theodoro-principality Byzantium in Crimea: political history, art and culture]. === Бусад === * [https://web.archive.org/web/20220402152802/http://www.roman-emperors.org/startup.htm De Imperatoribus Romanis]. Scholarly biographies of many Byzantine emperors. * [http://rutube.ru/tracks/639717.html?v=8a96fcfe7400898167971e4d057e86a2 The Fall of the Empire. Byzantine Lesson (2007). (Russian: Гибель империи. Византийский урок)] The movie explicating the political and economical reasons for the fall of the Byzantine Empire, filmed by Russian Orthodox Church. * [https://web.archive.org/web/20160718092221/http://anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Byzantine Rulers] by Lars Brownworth of [[The Stony Brook School]]; audio lectures. [http://www.nytimes.com/2007/01/31/education/31education.html NYTimes review]. * [https://web.archive.org/web/20090928094312/http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman] (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime) [[Ангилал:Византын эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:1453 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:330-д онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Түүхэн Христийн шашинт улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Балканы түүхэн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 0w0k16jy8p8f8jadhbwdm0m1vz00zcn 0 15068 868345 744072 2026-09-03T12:04:48Z Enkhsaihan2005 64429 868345 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Тассос Пападопулос | нэр нутгийн хэлээр = Τάσσος Παπαδόπουλος | зураг = Tassos Papadopoulos.jpg | зургийн хэмжээ =157px | тайлбар = | улс = {{CYP}} | дугаар = 5 | албан тушаал = [[Киприйн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2003 оны 2 сарын 28 | дууссан огноо = 2008 оны 2 сарын 28 | төрсөн огноо = 1934 оны 1 сарын 7 | төрсөн газар = [[Никоси]] | нас барсан огноо = 2008 оны 12 сарын 12 | нас барсан газар = Никоси | хань = Фотейни Пападопулу | нам = [[Ардчилсан Нам (Кипр)|Ардчилсан Нам]] | гарын үсэг = }} '''Тассос (Эфстатиос) Николау Пападопулос''' ({{lang-gr|Τάσσος Νικολάου Παπαδόπουλος}}, 1934 оны 1 сарын 7 – 2008 оны 12 сарын 12<ref>{{Webarchiv|url=http://www.famagusta-gazette.com/default.asp?sourceid=&smenu=69&twindow=Default&mad=No&sdetail=6868 |wayback=20200413033240 |text=Former Cyprus President Tassos Papadopoulos has died |archiv-bot=2023-09-26 18:52:07 InternetArchiveBot }}; ''Famagusta Gazette'', 2008 оны 12 сарын 12</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7779835.stm Cypriot ex-leader dies of cancer]; ''BBC News Online'', 2008 оны 12 сарын 12</ref>) нь [[Кипр]] улсын улс төрч, тус улсын 5 дахь ерөнхийлөгч байв. == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал| албан_тушаал=[[Кипр]]ийн [[Киприйн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]| он=2003 - 2008| өмнө=[[Глафкос Клеридес]]| дараа=[[Димитрис Христофиас]]}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Пападопулос, Тассос}} [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Киприйн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Киприйн улс төрч]] [[Ангилал:Никосийн хүн]] [[Ангилал:Кипрчүүд]] ggv65h6y5h0mfrmjla13p7dy411lk5h 14 15070 868351 541945 2026-09-03T12:10:55Z Enkhsaihan2005 64429 868351 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politicians of Cyprus|Киприйн улс төрч}} [[Ангилал:Улс төрч улс орноор]] [[Ангилал:Азийн улс төрч]] [[Ангилал:Европын улс төрч]] jv8ej7fe14wezqk98lpjs8ysv8r514n 0 15849 868368 867806 2026-09-03T15:47:15Z HorseBro the hemionus 100126 868368 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === [[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 1r4jqgh74p9r2hu940iel9kqcfl97p6 868370 868368 2026-09-03T15:57:51Z HorseBro the hemionus 100126 868370 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] [[Файл:Джунгарский доспех.jpg|thumb|Дотор болон гадна талын Зүүнгарын ламеллар хуяг]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === [[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] h5flcxrjviy7a4p8ra73r9xsez73swr 0 16896 868369 829918 2026-09-03T15:48:40Z Dostojewskij 30144 Фердинанд Порше ➯ [[Фердинанд Порше]] 868369 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 246 дахь ([[өндөр жил]] бол 247 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 118 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 863 — Византи арабчуудыг Лалакаоне орчим ялсан. * 1189 — Английн хаан ширээнд [[I Ричард]] суусан. * 1783 — Версалийн энхийн гэрээ байгуулсан. Их Британи АНУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн. * 1791 — Францын түүхэнд анхны Үндсэн хуулиа зарласан. * 1868 — Эдо хотыг [[Токио]] болгож өөрчилсөн. * 1939 — [[Их Британи]], [[Франц]], [[Энэтхэг]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] зэрэг орнууд Германд дайн зарласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1875 — [[Фердинанд Порше]] (1951 онд нас барсан) Австрийн автомашин зохион бүтээгч. * 1941 — [[Сергей Довлатов]] (1990 онд нас барсан) Зөвлөлтийн болон Америкийн зохиолч, нийтлэгч. * [[1989]] - [[Beast]] хамтлагийн гишүүн [[JS]](Jang Hyun-Seung) * [[1993]] - [[Infinite]] хамтлагийн гишүүн Lee Sung-Jong * [[1996]] - [[Red_Velvet]] хамтлагийн гишүүн [[Жуи]](Park Soo-Young) == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Иван Тургенев]] (1818 онд төрсөн) Оросын зохиолч. * 1975 — [[Иван Майский]] (1884 онд төрсөн) Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, түүхч, нийтлэгч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|3 September|9 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0903]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#03]] 3j1qyipxfdagr7hyp30mgr0x51c6kly 0 19277 868437 847463 2026-09-04T08:56:14Z Enkhsaihan2005 64429 868437 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Scythia-Parthia 100 BC.png|300px|thumb|Дундад [[Зүүн Иран бүлгийн хэл|Зүүн Иран хэлүүдээр]] ярилцагч овог аймгуудын тархалт. НТӨ I зуун.]] [[Зураг:Scythians shooting with bows Kertch antique Panticapeum Ukrainia 4th century BCE.jpg|thumb|300px|Scythians shooting with the|[[Скиф нум|Скиф нумаар]] харваж буй скифүүд. [[Керчь]] (хуучнаар [[Пантикапей]]), [[Украин]], НТӨ IV зуун.]] '''Скиф''' ({{lang-el|Σκύθαι}}) буюу '''Понтын Скифүүд''' нь НТӨ IX-VIII зууны үед [[Төв Ази|Төв Азиас]] одоогийн [[Украин]], [[Өмнөд Орос|Өмнөд Оросын]] нутаг дэвсгэр болох [[Понт-Каспийн хээр тал|Понтын тал нутаг]] руу нүүж ирсэн [[Ираны ард түмнүүд|эртний]] [[Зүүн Иран бүлгийн хэл|Зүүн Ираны]] [[Евразийн нүүдэлчид|морьтон]] [[нүүдэлчин]] ард түмэн бөгөөд НТӨ III зуун хүртэл тэнд амьдарч байжээ. [[Дайны морьд|Морин дээр чадварлаг дайтаж тулалддаг]] скифүүд НТӨ VIII зуунд Евразийн баруун хэсгийн тал нутагт ноёрхож байсан [[агафирс]], [[Киммери|киммеричүүдийг]] шахан зайлуулсан. НТӨ VII зуунд скифүүд [[Кавказын нуруу|Кавказын нурууг]] давж киммеричүүдтэй хамтран [[Баруун Ази]] руу байнга довтолж байв. НТӨ VI зуунд скифүүд [[Мидий|мидийчүүдэд]] хөөгдөн Баруун Азиас гарсан аж. Тэд Понтын тал руу буцаж ирсэн бөгөөд хожим НТӨ III-II зуунд [[Сармат|сарматуудад]] эзлэгджээ. НТ III зуун гэхэд скифүүдийн сүүлчийн үлдэгдэл готуудад эзлэгдсэн байсан ба [[Дундад зууны эхэн үе|Дундад зууны эхэн үед]] скифүүд Понтын тал нутагт дараа дараагаар нүүж ирсэн янз бүрийн ард түмнүүдэд уусаж шингэсэн ажгуу. Скифүүд үгүй болсны дараа эрт, дундад, түрүү орчин үеийн зохиогчид тэдний нэрийг өөрсөдтэй нь холбоогүй тал нутгийн янз бүрийн ард түмнүүдийг нэрлэхэд ашигласан байдаг. [[Ангилал:Скифүүд| ]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р мянган]] [[Ангилал:Эртний Кавказын түүх]] [[Ангилал:Украины эртний угсаатан]] [[Ангилал:Оросын эртний угсаатан]] [[Ангилал:Эрт үе]] [[Ангилал:Ираны түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Ираны нүүдэлчид]] oory6m3whmv2v7d9ch3xxu5326wsrgl 868443 868437 2026-09-04T09:30:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 868443 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Scythia-Parthia 100 BC.png|300px|thumb|Дундад [[Зүүн Иран бүлгийн хэл|Зүүн Иран хэлүүдээр]] ярилцагч овог аймгуудын тархалт. НТӨ I зуун.]] [[Зураг:Scythians shooting with bows Kertch antique Panticapeum Ukrainia 4th century BCE.jpg|thumb|300px|Scythians shooting with the|[[Скиф нум|Скиф нумаар]] харваж буй скифүүд. [[Керчь]] (хуучнаар [[Пантикапей]]), [[Украин]], НТӨ IV зуун.]] '''Скиф''' ({{lang-el|Σκύθαι}}) буюу '''Понтын Скифүүд''' нь НТӨ 9-8-р зууны үед [[Төв Ази|Төв Азиас]] одоогийн [[Украин]], [[Өмнөд Орос|Өмнөд Оросын]] нутаг дэвсгэр болох [[Понт-Каспийн хээр тал|Понтын тал нутаг]] руу нүүж ирсэн [[Ираны ард түмнүүд|эртний]] [[Зүүн Иран бүлгийн хэл|Зүүн Ираны]] [[Евразийн нүүдэлчид|морьтон]] [[нүүдэлчин]] ард түмэн бөгөөд НТӨ 3-р зуун хүртэл тэнд амьдарч байжээ. [[Дайны морьд|Морин дээр чадварлаг дайтаж тулалддаг]] скифүүд НТӨ 8-р зуунд Евразийн баруун хэсгийн тал нутагт ноёрхож байсан [[агафирс]], [[Киммери|киммеричүүдийг]] шахан зайлуулсан. НТӨ 7-р зуунд скифүүд [[Кавказын нуруу|Кавказын нурууг]] давж киммеричүүдтэй хамтран [[Баруун Ази]] руу байнга довтолж байв. НТӨ 6-р зуунд скифүүд [[Мидий|мидийчүүдэд]] хөөгдөн Баруун Азиас гарсан аж. Тэд Понтын тал руу буцаж ирсэн бөгөөд хожим НТӨ 3-2-р зуунд [[Сармат|сарматуудад]] эзлэгджээ. НТ 3-р зуун гэхэд скифүүдийн сүүлчийн үлдэгдэл готуудад эзлэгдсэн байсан ба [[Дундад зууны эхэн үе|Дундад зууны эхэн үед]] скифүүд Понтын тал нутагт нүүж ирсэн янз бүрийн ард түмнүүдэд уусаж шингэсэн ажгуу. Скифүүд үгүй болсны дараа эрт, дундад, түрүү орчин үеийн зохиогчид тэдний нэрийг өөрсөдтэй нь холбоогүй тал нутгийн янз бүрийн ард түмнүүдийг нэрлэхэд ашигласан байдаг. [[Ангилал:Скифүүд| ]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р мянган]] [[Ангилал:Эртний Кавказын түүх]] [[Ангилал:Украины эртний угсаатан]] [[Ангилал:Оросын эртний угсаатан]] [[Ангилал:Эрт үе]] [[Ангилал:Ираны түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Ираны нүүдэлчид]] 8xo6ev6n6okucqfwc78p7o5fbjonvj8 0 23517 868399 864782 2026-09-03T19:49:03Z Enkhsaihan2005 64429 868399 wikitext text/x-wiki {{Short description|552–603 онд Хөх түрэгүүдийн байгуулсан хаант улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Түрэгийн Ханлиг | status = [[Ханлиг]] ([[Талын эзэнт гүрэн|Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]]) | capital = {{plainlist| * [[Отюкен]] (зүүн) * [[Суяб]] (баруун)}} | common_languages = {{plainlist| * [[Эртний Түрэг хэл]] (албан ёсны, угсаатны болон нийтийн){{sfn|Sinor|1969|p=101}}<ref>{{cite book|author=Peter Roudik|year=2007|title=The History of the Central Asian Republics|url=https://archive.org/details/historyofcentral0000roud|page= [https://archive.org/details/historyofcentral0000roud/page/24 24]}}</ref><ref name="golden 2011">{{cite book|first1=Peter B. |last1=Golden|author-link=Peter Benjamin Golden |date=2011|title=Central Asia in World History|url=https://archive.org/details/centralasiainwor0000gold }}</ref>{{rp|37}} * [[Согд хэл]] (албан ёсны, дипломат ажиллагаа, зоос){{sfn|Roux|2000|p=79}}{{sfn|Smirnova |1952}} * [[Жужан хэл]] (албан ёсны){{sfn|Vovin|2019|p=133}}}} | year_start = 552 | year_end = 603 | image_map = Map of the First Turkic Khaganate.png | image_map_size = 300px | image_map_caption = | image_coat = Tamga of Ashina.png | symbol_type = [[Ашина|Ашина овгийн]] [[тамга]].<ref>"The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex", Kljastornyj, 1980, p. 93</ref> | currency = | title_leader = [[Түрэгийн ханлигуудын хаад|Хаан]] | leader1 = [[Буман хаан]] (анхны) | year_leader1 = 552 | leader2 = [[Тарду хаан]] (сүүлчийн) | year_leader2 = 599–603 | deputy1 = [[Истеми]] (анхны) | year_deputy1 = 552–575 | title_deputy = [[Ябгу]] | deputy2 = Тарду (сүүлчийн) | year_deputy2 = 575–599 | stat_year1 = 557 | stat_area1 = 6000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D. | title = East–West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=16 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=129|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref> | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | p1 = Нирун улс | p2 = Цагаан хүннү | s1 = Зүүн Түрэгийн хаант улс | s2 = Баруун Түрэгийн хаант улс | event_pre = [[Нирун улс|Жужан улсын]] эсрэг [[Буман хаан]] бослого гаргав | date_pre = 542 | event_end = [[Баруун Түрэгийн хаант улс|Баруун]] болон [[Зүүн Түрэгийн хаант улс|Зүүн Түрэгийн хаант улсуудад]] хуваагдав | life_span = 552–603 | era = | demonym = Түрэгүүд<br/> | today = | event1 = [[Түрэгийн иргэний дайн]] | date_event1 = 581 | event_post = | event2 = Богино дахин нэгдэл | date_event2 = 603 }} {{Загвар:Монголын түүх}} [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|Эхэн үеийн Түрэг улс, 552-572 он]] [[File:Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Суй улс (581–618).jpg|thumb|Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Суй улс]] [[File:Түрэгийн хаант улс 2.jpg|thumb|Төв Ази дахь эрх мэдлээ алдаж эхэлсэн бөгөөд 630 он төрийн тусгаар тогтнолоо алдаж [[Тан улс]]ад харьяалагдсан<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/835 Түрэг улс]</ref>]] '''Түрэгийн хаант улс''' (551-744) нь 552 онд нүүдэлчин түрэг аймгууд [[Нирун улс]]ыг бут цохисны дараа Алтайн түрэгийн удирдагч [[Буман хаан|Буманы]] тэргүүлсэн Түрэгийн хаант улс байгуулагдсан нь удалгүй Баруун Түрэгийн хаант улс, Зүүн Түрэгийн хаант улс гэж хоёр хуваагджээ. Зүүн Түрэгийн хаант улс 745 онд [[Уйгур улс]]ад цохигдох хүртлээ Монголд оршин тогтнож байв. Түрэг аймгийн зонхилогч [[Буман хаан|Буман]] [[Нирун улс]]ын харьяанд байсан олон овог аймгийг нэгтгэж, биеэ "Эл" хаан хэмээн өргөмжилжээ. Tүрэг аймгууд нь эрт цагт [[Хүннү]] гүрний бүрэлдэхүүнд багтдаг байжээ. Түрэг улс нь зуу гаруй жил оршин тогтнож байгаад [[Тан улс]]ын эрхшээл нөлөөнд орж, 50 гаруй жил болжээ. VI зууны сүүлчээр Түрэгийн язгууртнууд [[Элтэрэс хаан|Кутулуг]], [[Тоньюкук]] нараар удирдуулсан том бослого гарч, Түрэгийн хант улсыг сэргээн байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Түрэгийн хант улс тусгаар тогтнолоо хамгаалж, Хятадын Тан улстай өрсөлдөн тэмцсээр байжээ. Гэвч 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр Уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг мөхөөжээ. ==Түрэгийн түрүү хаант улс== Анх 500 өрхөөс бүрдсэн [[Ашина]]чууд эрт үеийн түрэгүүдийн гол цөм байв. Түрэгүүд нь [[Нирун улс]]ад голдуу дархадын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Түрэгийн ахлагч [[Буман хаан|Буман]] өөрийн дээд эзэн болох хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч Нирунчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг хэмээн үзэж Нирунчууд тоомжиргүй хандсан байна. Ийнхүү Буман охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө, Нируны дайснуудтай холбоо тогтоож 552 онд тэдний дарлалыг авч хаяж чаджээ. Түрэгийн холбоотнуудаас Хойд Хятадад оршиж байсан Тоба Вэй улс чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Буман хаан Хойд Хятадад тогтож байсан [[Баруун Вэй]] улсын [[Вэньди]] хааны [[Чанлэ гүнж|Чанлэ гүнжийг]] авч ургийн холбоо тогтоон гадаад байдлаа бэхжүүлж авсан нь Нирун улсыг эвдлэн бутаргах талаар Вэй улсын баримталж ирсэн бодлоготой яв цав нийцэн, дайнд амжилт олох таатай нөхцлийг бүрдүүлжээ. Ингээд 552 онд Буман, Нируны эсрэг аян дайнд мордож тэдний цэргийн хүчийг хиартал цохив. Нируны Анахуань хаан амиа хорлон, түүний хүү [[Яньлочен]], өөрийн холбоотон Умарт Хятадын [[Умард Ци|Ци улс]]ад зугтан гарснаар Төв Ази дахь Нируны ноёрхол төгсч, түрэгүүд, тэдний харьяанд байсан олон овог аймгийг захиргаандаа авч их улс байгуулах эхлэлийг тавьжээ. Буман, Нируны зонхилогчийн «хаан» цолыг авч биеэ «ил-хаан» хэмээн өргөмжилсөн нь, цаашид түрэгийн зонхилогчид хаан цол хэрэглэхийн эхлэл болжээ. Нируны улсыг ялан дарж эзэмшил нутгийг нь эрхэндээ оруулснаас хойш тун ч удалгүй Алтайн түрэгүүдийн байгуулсан хаант улсын төв нь Монголын төв нутаг [[Орхон гол]]ын савд шилжсэн байна. Төв Азид мандан хөгжсөн аливаа улс бүхэн Хангайн нуруу, Орхоны сав газраар төвлөн нутаглахыг эрмэлздэг байсан нь байгал-газарзүйн онцлог хийгээд эртний түүхэн уламжлалтай холбоотой тул алтайн түрэгүүд ч энэхүү зүй тогтлын дагуу анх тодрон гарсан газар нутгаасаа ихээхэн зүүншилж, нүүдлийн мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан, суурин амьдрал эрхлэх таатай нөхцөл бүрдсэн тэрхүү нутагт төвлөрөн суухыг эрмэлзсэн байна. Буман өөрийн ах [[Истесим]]д өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч түрэгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан аж. Буман хаан 552 оны сүүлээр таалал төгсч түүний хүү Коло, хаан ширээг Исиги хаан цолтойгоор залгамжилсан боловч удалгүй нас нөгчжээ. Ингээд [[Иссик хаан|Кэло хааны]] дүү [[Мукан хаан|Кигинь]], '''Мукан''' цолтойгоор хаан ширээнд заларчээ. Энэ хааны үед Tүрэгүүд нэлээд амжилтай дайтаж гадаад байдлаа ихээхэн бэхжүүлсэн байна. Тухайлбал Хятадын цэрэгтэй хүч хавсран сяньбийн угсааны тогон тугухунь нарыг бут цохисноос гадна умар зүгт Татаби, Кидан, Гучин Татар зэрэг Монгол угсааны аймгуудыг эзлэн захирч хил хязгаараа тэлжээ. Түрэгүүдийн баруун зүгт хийсэн аян дайныг Буман хааны дүү Истеми толгойлж Баруун [[Арал тэнгис]]ийн умард биеэр нутаглах Хионит (Xionites), Вар, Огор, зэрэг аймгуудийг эзлэн Ижил мөрөнд тулж очсон ба Урал хавийн тал нутгийг эрхэндээ оруулжээ. Тэрвээр '''ябгу''' цолыг хүртэж хаант улсын баруун хэсгийг захирах болсон нь улмаар Түрэг улс баруун, зүүн хэмээн хоёр хуваагдахын эхлэл болсон юм. Энэ бүх байлдан дагуулалтын үр дүнд түрэгийн нутаг дорно зүг Кугүрёгоос Баруун тэнгис хүртэл 10000 ли, элсэн цөлөөс Умарт тэнгис [[Байгал нуур]] хүртэл 5000-6000 ли хүрэх болжээ. Ийнхүү Бүх Азийн тал нутгийг хамарсан хүчирхэг их улс бүрэлдэн буй болсон нь Хятад, [[Византи]], Иран зэрэг тэр үеийн томоохон гүрнүүдтэй өрсөлдөх хүчин болж, тэдний улс төрийн бодлогод бэрхшээл учруулах болов. Тухайн үед Хятад оронд тогтож байсан Бэй Ци, Бэй-жоу улсын аль аль нь түрэгийн цэрэг зэвсгийн хүчийг харгалзан үзэхээс өөр замгүй болж, ураг барилдан найрсаг харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байлаа. Тухайлбал [[Умард Жоу]] улс жил бүр 100 000 толгой торгоор алба барьдаг байжээ. 572 онд [[Мукан хаан]] нас барж түүний дүү [[Таспар хаан|Таспар]], хаан орыг залган авчээ. Энэ үед Түрэгүүд, цэрэг зэвсгийн хүчинд тулгуурлан Ци, Жоу улсын аль алинтай нь холбоо тогтоон жил бүр алба татвар авдаг байв. Удаа дараагийн байлдан дагуулалт, Хятадаас авах алба татварын хүчинд Түрэг улс ихэд хүчжиж бэхжсэн боловч феодалжиж буй язгууртан бэгүүдийн бие даан орших эрмэлзэл хүчтэй болж улс гүрэн дотроосоо задран бутрах аюул тулгарч, харин Хятад орон [[Сүй улс]]ын захиргаанд дахин нэгджээ. ==Түрэгийн хаант улсын задрал, мөхөл== [[File:Empire of the Göktürks.png|thumb|Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс]] === Зүүн Түрэгийн хаант улс === [[File:Tureg.png|thumb|Зүүн Түрэгийн хаант улс]] Харин [[Шиби хаан]]ы үед (609-619) Дорнод Түрэгийн хаант улс, [[Сүй улс]]ын дотоодод гарсан хямралыг ашиглан түр зуур сэргэж дайн байлдааны ажиллагаа өрнүүлэх болжээ. Тэр үеийн тухай нангиад сурвалжид, ''цэргийнх нь тоо сая хүрч байсан ба умар зүгийн нүүдэлчид хэзээ ч ийм хүчирхэг байсангүй'' гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь маш их хэтрүүлсэн тоо бөгөөд Түрэгийн байлдааны амжилт нь цэргийн тооны олонд биш, Сүй улсад будлиан хямрал үүсч дотоод байдал нь доройтсонтой холбоотой юм. [[Сэли хаан]]ы үед (620-630) түрэгүүд цэрэглэн хятад лугаа олон удаа байлдсан билээ. Энэ хугацаанд Түрэгийн хаад, Хятадын дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцож Сүй улс мөхөж Тан улс 618-907 мандахад багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тан улс дөнгөж үүсч тогтосныхоо дараа хараахан бэхжиж амжаагүй байсан тул Түрэгийн довтолгооны эсрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадахгүй байсан тул бэлэг сэлтээр аргацаан тогтнож байв. Гэвч Тан улс удалгүй дотоод байдал нь бэхжиж хүчийг олмогц түрэгийн эсрэг хандаж эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг шургуу явуулж эхлэв. Тан улсыг үүсгэн байгуулагч [[Тан Тайзун|Ли Ши Минь]] хятад цэрэгт шинэтгэл хийж байлдааны хүч чадал, зохион байгуулалтыг ихэд сайжруулсан байна. 626 онд Ли Ши Минь Тайзун цолтойгоор Тан улсын хаан сууринд сууж, “гадаадын дайн байлдаанаар дотоодын амгалан тайван байдлыг хангах” бодлого явуулж эхэлжээ. Тан улс, Түрэгийн дотоод тэмцэл самууныг ашиглаж, ялангуяа Түрэгийн хаадын хүчээр нэгтгэн захирах бодлогод дургүйцсэн олон аймгийн зонхилогчийг өөгшүүлэн биедээ татаж, нэгдмэл улсын хүчин чадлыг дотроос нь сарниулахад голлон анхаарав. Түрэгийн харьяанд байсан олон аймаг бослого гарган харьяаллаас гарч Хятадад дагаар орох боллоо. Дотроосоо тарж бутран, гадны хүчинд эсэргүүцэл үзүүлэх чадалгүй болсон Түрэгийн үлдэгдэл хүчийг Тайзун хаан 630 онд цэрэг хөдөлгөн бут цохиж [[Сэли хаан]]ыг, үлдсэн хүн ард, мал сүргийнх нь хамт олзлон авч их говь хүртлэх нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. === Тан Улсын эрхшээл дэх Түрэг орон === Ийнхүү тусгаар улс гүрэн байгуулж оршин тогтносоор ирсэн түрэгийн ард түмнийг эрхэндээ оруулах гэсэн нангиад хаадын эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг Тан улс гүйцэлдүүлж түрэгийн ард түмэн 50 орчим жил хятадын эрхшээлд орсон байна. Говиос хойш Байгал нуур, Алтай, Хинганы хоорондох нутаг Сеяньто аймгийнхны мэдэлд орж олон тооны түрэг нар Сеяньтог дагажээ. Гэвч Сеянтог хожим Тан улсын Уйгурууд устгасан. Тан улсын захирагчид, Түрэгийн цэргийг алс холын аян дайнд нэмэлт хүч болгон ашиглах, тайван цагт, хил хязгаарыг сахин хамгаалах алба гүйцэтгүүлэх болов. Түрэгийн ард түмэн Тан улсын ноёрхолыг хүлцэн тэсвэрлэхгүй тусгаар тогтнолыг мөрөөдөн аятай цагийг хүлээсээр байсан нь Орхоны хөшөөний бичээст тод тусгагджээ. ''Хамаг түрэгийн харц иргэн өгүүлрүүн:'' ''Эл улс бөлгөө би.'' ''Эл улс маань хаана байна.'' ''Хэн дор улсуудыг дагуулнам билээ би.'' ''Хаантай улс билээ би.'' ''Хаан маань хаана буй? Ямар хаанд сэтгэл хүчээ өгнөм билээ би. Тийн хэмээгээд нанхиад хаан дор дайсан болж хуучин нутагтаа хүчийг тэжээсүгэй хэмээн нүүж эчвэй''. Түрэгүүд харийн дарлалыг тэвчин сууж үл чадан бослого хөдөлгөөн гаргаж тэмцсээр байсны тодорхой жишээ нь 679 онд гарч хоёр жил үргэлжилсэн [[Ашина Фунан]] тэргүүтэй томхон бослого юм. Хятадын засгийн газар ихээхэн цэрэг зэвсгийн хүчээр 680 онд уг бослогыг дарсан байна. ==Түрэгийн хожуу хаант улс== {{Гол|Хожуу Түрэгийн хаант улс}} [[Файл:Bilge Khagan monument Mongolia.JPG|thumb|[[Билгэ хааны онгон]], Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]] Түрэгчүүдийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв. Энэ бослогыг Түрэгийн язгууртны нэгэн төлөөлөгч Кyтyлyг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ. Сурвалжид тэмдэглэснээр [[Элтэрэс хаан| Кyтyлyг]] бол [[Сэли хаан]]ы холын садан бөгөөд Ханьли-Юаньи овгийн ноён, үе улирах Түдүн цолтой байжээ. Фуняний бослого дарагдсанаас хойш Цүньцай уулын дэргэд суурьшиж Хэйшя хотыг барьсан нь тэдний тоо 5000 хүрч байжээ хэмээн сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Кyтyлyгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино. Тэр эхлээд шууд Хятадын эзэн хааны цэрэгтэй тулалдахын оронд ямар ч ажиггүй байсан Есөн овгийн Уйгурыг гэнэдүүлэн дайрч, цаашдын дайнд зайлшгүй хэрэгтэй адуун сүрэг олзлон авчээ. Юуны өмнө их хэрмийн дагуух Ордосоос зүүнших нутгийн хилийг бэхэлсэн шугамуудыг гэнэтийн дайралтаар устгав. Энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гараад цаг төр тайван бус байснаас гадна Түвэдтэй хийж байсан дайнд ихээхэн цэргийн хүч оролцож, Түрэгийн бослогыг дарах сөхөөгүй байв. Ийм нөхцөлд Түрэгүүдийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэл амжилтыг олж, [[Тан улс|Нангиадын]] 50 гаруй жилийн дарлалаас гарч, Кyтyлyгийг [[Элтэрэс хаан]] буюу улсыг хураагч хаан цол өргөмжлөн төр улсаа байгуулсан байна. Кyтyлyгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутаг Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ. === Капаган хааны үе === 693 онд [[Элтэрэс хаан|Элтэрэс хааныг]] таалал төгсөхөд түүний дүү [[Капаган хаан|Можо]] (Капаган) хаан (691-716 он) орыг залгажээ. Түүний хаанчлалын үед Түрэгийн хоёрдахь хаант улсын цэрэг улс төрийн хүчин чадал туйлдаа хүрэхийн хамт бууран доройтохын эхлэл тавигджээ. Умард Хятадын цэргийн хүчин болон эргэн тойрны овог аймгууд лугаа олон удаа амжилттай дайн хийж, газар нутгаа тэлжээ. 693-706 онд [[Капаган хаан]]ы цэрэг Шар мөрнийг (Хуанхэ) зургаан удаа гатлан Умард Хятадын нутаг руу гүн нэвтэрч байжээ. Хятадын цэрэг Түрэгийн довтолгоог олигтой эсэргүүцэн тулалдаж чадахгүй байлаа. Хатан хаан [[У Зытянь|У Хоу]] [[Капаган хаан|Капаган хаанд]] их хэмжээний дайны төлбөр өгч байнга их бэлэг сэлт илгээдэг байсан нь үнэн чанартаа алба барьсан хэрэг байв. 696-697 онд Киданыг эрхэндээ оруулснаар Хятадын цэрэг зүүн хойт зүг Хянганы өмнөд биеэр давших явдлыг зогсоож, улсынхаа дорнод хил хязгаарыг төвшитгөлөө. Мөн баруун зүгт цэрэг зэвсгээ хандуулж 701 онд Тардушын шад [[Билгэ хаан|Могилян]] 16 настай дүү [[Күльтегин]]ий хамт цэрэг удирдан довтолж Чүйн овгуудыг эзлэн Түрэгийн захиргаанд авчээ. 703-706 оны үес Түрэг, Хятадын хооронд найрсаг харилцаа тогтоод байхад [[Уйгур]], Киби, Сыгэ, Хунь овгийнхон Хятадад даган орсон байна. Энэ үеэр Могилян, Күльтегин нар Байгаль орчмоор нутаглаж байсан Баыркү овгийн бослогыг даржээ. Үүгээр Хэрлэнгийн эх Байгаль нуур хүртлэх нутгийг эрхэндээ оруулав. Түрэг улсын умард болон өрнөд хил хязгаар нь 699-708 оны үед Тагнын уул Алтай, Тарвагатай орчмоор байжээ. 709 онд Түрэгийн цэрэг [[Енисей мөрөн|Енисейн]] эхийг зорьж, тэр нутгийн [[Чик]] Азуудыг эзлэн аваад улмаар мэргэн [[Тоньюкук]]ын удирдлагаар [[Енисейн киргиз|Киргизийг]] эрхэндээ оруулав. 710-711 онд Тюргеш нарыг ялан дийлж Долоон гол орчмын нутгийг эзлэв. Тоньюкук буруулан бүхий Тюргеш нарыг мөрдөн явсаар Сыр-Дарьяа мөрнийг гаталж Тохарын улсын хил хязгаарт тулж очсон байна. Гэвч [[Самарканд]]ын дэргэд [[Араб]]ын цэрэгтэй тулалдах үед ар талаасаа тасран салсан Түрэгийн цэрэг ихээхэн хэмжээний гарз хохирол амсаж дөнгөн данган буцаж Алтайд хүрч иржээ (713-714). Тэндээсээ Бэйтин буюу [[Бешбалык]] хотыг бүслэн байлдсан их цэрэгтэй нийлжээ. Гэвч энэ довтолгоо амжилтгүй болж Түрэгүүд зургаан удаагийн тулалдаанд ялагдан бүслэлтээ орхихоос өөр замгүйд хүрчээ. Энэ үес Төв Азийг эзэрхэн захирах гэсэн Хятадын бодлого ихээхэн хүчтэй болсноос гадна Түрэгийн захиргаанд орсон олон овог аймаг үймэн тэмцэх нь их байв. [[Долоон ус]], [[Тэнгэр уул]] хавийн баруун Түрэгүүд ч босч тэмцэв. Татаби, [[Кидан]] аймгийнхан Хятадад даган орж Токуз, Огузууд бослого гарган Түрэгүүдийн хувьд байдал тун хүнд болжээ. Гэвч авьяаслаг жанжин Күльтегиний цэргийн ур чадварын хүчинд босч тэмцсэн Уйгур, Карлук, Байркү аймгуудыг цэрэглэн дарж дахин эрхэндээ оруулсан байна. Түрэгийн цэрэг дайны бодлого ийн амжилттай болсон нь хэд хэдэн учир шалтгаантай юм. Капаган хааны удирдлагаар тэд хил хязгаарын асуудлаа ихэд анхаарч чухам энэ зүг хандуулсан бодлого баримталсан бөгөөд энэ нь өшөө хорслоо тайлахад чиглэж байв. Тэд 50 жил Нанхиадын эрхшээлд байхдаа Хятад гүрний дотоод бүтэц зохион байгуулалтыг дэндүү сайн мэдэх болжээ. Түрэгийн цэргийн гол удирдан захирагч Тоньюкук Хятад газар төрж, нанхиад ёс заншлын дагуу өсч хүмүүжин боловсрол мэдлэг олж авсан хүн байлаа. Түүнчлэн чухам ийнхүү Түрэгүүд хүчийг олж, тал нутгийг бүхэлд нь эзэмшин байх энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гарч, Тан улсын төрийг хатан хаан У Хоу зүй бусаар булааж авсан үе байжээ. Капаган хаан нас өтөлж зан авир нь догширч, харьяат аймгуудаа харгислан дарлах нь нэн хэтэрснээс олон овог аймаг түүнд захирагдан дагахаа больж эхлэв. Түүнчлэн дайн байлдааны азгүй явдлуудаас үүдэн дагаж орсон олон овог аймаг босч тэмцэх болжээ. Кидан нар салан тусгаарлаж Карлукууд бослого гаргасан ба Токуз, Огузийн овгууд мөн тэднийг дагалдав. Токуз, Огуз нар 5 удаагийн тулалдаанд дарагдсан ч тэдний бослого үргэлжилсээр байжээ. 716 онд Баыркү аймаг босон тэмцэж Туулын хөвөөн дэх Капаган хааны орд өргөөг дайрсан ба довтолгоог няцаасан ч хаан өөрөө отолтонд орж алагдсан байна. Түүний толгойг Хятадын элчид дамжуулан өгч нийслэлд хүргүүлжээ. === Билгэ хааны үе === Капаган хааныг үхвэл залгамжлах хүн нь 698 оноос '''Тардушын шад''' цол зүүсэн Эльтерес хааны ууган хүү Могилян, түүнийг дүү нь болох Күльтегин залгамжлах ёстой байжээ. 716 он гэхэд тэд хоёул алдар цуутай цэргийн эрхтэн болсон байлаа. Гэвч Капаган хааны шадар туслагчдийн дэмжлэгтэйгээр түүний хүү Бегю хаан орыг залгажээ. Ийнхүү хууль ёс зөрчсөнд хилэгнэсэн цэрэг дайны нэрт баатар [[Күльтегин]] Түрэгийн бүх овог аймгийн дэмжлэгтэйгээр орд өргөөг дайрч [[Бегю хаан]]ыг алж өөрийн ах Билгэг (716-734) хаан ширээнд залсан байна. Күльтегин зүүн жигүүрийн ноён, бүх цэргийн жанжин болжээ. [[Билгэ хаан]], эцгийнх нь байгуулсан төр улс мөхлийн ирмэгт тулаад байсан хүнд хэцүү цаг үед хаан ширээнд суусан ажээ. Харьяанд нь байсан аймгууд бослого гарган тэмцэж байлаа. Түрэгийн үндсэн аймгууд ч үймээн хямралд оров. Билгэ хаан энэ бүх байдлаас бэрхшээж хаан ширээнд дүү Күльтегинийг суулгахыг санал болгосон ч тэрээр хаан ор залгах уламжлалт ёсыг зөрчихийг бодсонгүй. Ингээд Билгэ хаан шийдвэртэй арга хэмжээ авч эхлэв. Билгэ хаан суусан боловч үнэн хэрэгтээ бүх эрх мэдэл Күльтегиний гарт байжээ. Күльтегиний тушаалаар өмнөх [[Капаган хаан]]ы ураг төрлийнхөн түүний ойр шадар хүмүүсийг албан тушаалаас нь огцруулж, хүйс тэмтрэн устгав. Эдний дундаас гагцхүү Тоньюкукыг хөндсөнгүй. Учир нь Тоньюкук Билгэ хааны хадам эцэг байснаас гадна ард нийтээр түүнийг хүндэтгэн эмээдэг байсныг харгалзсан ба хэсэг хугацааны дараа Тоньюкукыг мөн төрийн зөвлөх болгожээ. Ингээд Билгэ хаан, Күльтегин нар [[Уйгур]]ыг довтолж бут цохисноор Токуз, Огузын аймгийн эсэргүүцлийг зогсоож, их хэмжээний олз омгийг олсон байна. 718 оны зун Киданыг бут цохиж, Хянган хавийг дахин эзэллээ. 716 оны өөр хоорондын дайн хямралын үед Хятад руу дүрвэж гарсан Түрэгийн овог аймгууд 718 онд дахин Билгэ хааны захиргаанд эргэж ирлээ. Цэргийн хүчин зузаадан бэхэжсэнээр Билгэ хаан өмнө зүг Хятад руу дайлахыг эрмэлзсэн боловч Тоньюкукын чармайн зөвлөснөөр үүнээсээ татгалзаж харин найрамдлын гэрээ байгуулах элчийг илгээжээ. Энэ үед Түвэдтэй найрамдлыг олоод байсан эзэн хаан [[Тан Сюаньзун|Сюаньзун]] Түрэгийн бэхжиж амжаагүй сул дорой байдлыг ашиглан хялбархан ялж болно хэмээн найдаж энэхүү саналыг эрс няцаасан байна. 720 онд Басмыл, Кидан зэрэг холбоотны морин цэргээр цохилтын гол хүч нь бүрдсэн Хятадын их цэрэг Өтүкений уулсын зүг хоёр замаар довтолжээ. Түрэгүүд Тоньюкук сайдын зөвлөснөөр байлдааны уран нарийн арга хэрэглэж эдгээрийг ээлж дараалан бут цохисон байна. Тоньюкукын толгойлсон цэрэг Басмылыг бут цохиод үлдэн хөөх замдаа Бешбалыкыг эзлэн авчээ. Улмаар Ганьсуд нэвтрэн орж Лянчжоу тойрог дахь Хятадын цэргийг устгажээ. Билгэ хааны толгойлсон хэсэг тэндээс дорно зүг эргэж Кидан нарыг бут цохив. Найрамдал байгуулах тухай Билгэ хааны саналыг Сюаньцзун хаан дуртай хүлээн авчээ. Энэхүү 720-721 оны дайн нь Түрэгийн хаант улсаас Хятад гүрэнтэй хийсэн сүүлчийн дайн байлаа. Хятадын эзэн хаан найрамдалт харилцаагаа эвдэхийг хүсээгүйгээс гадна Билгэ хаан өмнөх Капаган хааны чиг бодлогоос татгалзсан байжээ. Билгэ хаан Хятадтай худалдааны харилцааг аажмаар өргөтгөж эзэн хааны гэр бүлтэй ургийн харилцаа тогтоон хэн хэнийхээ дотоод хэрэгт оролцохгүй байхыг чухалчилж байв. Сюанцзун хаан ч умарт хилээ тайван намжуу байлгасныхаа төлөө их хэмжээний шан харамж хүртээж байжээ. Зөвхөн 727 онд гэхэд л Хятадын эзэн хаан Билгэ хаанд уламжлал ёсоор 30 агт барьсных нь хариуд 100 000 толгой торго бэлэглэж байв. Зөвхөн 724 онд Хятадын цэрэг Кидан Татаби нарын зөрчилдөөнд Татабийн талд тусалсных нь хариуд дорнод хилийнхээ аюулгүй байдлыг сэргийлэх зорилгоор Татабийн эсрэг дайтаж ялсан юм. Харин Хятад, Түрэг цэргийн шууд мөргөлдөөн гарч байсангүй. 723-724 оны өвөл цаг Түрэгүүдийн хувьд тун хүнд хэцүү байсан бөгөөд зудаас болж олон малаа алджээ. Хавар нь Огуз ба Татартай дахин байлдаж эхэлсэн нь өмнөх жилүүдийн ололт амжилтыг алдах аюулд хүргэв. Асар их хүчин чармайлт гаргасны хүчинд босогчдыг дарж дотоод байдлаа төвшитгөж чадлаа. 727 онд Билгэ хаан Түвэдээс дэвшүүлсэн цэргийн холбоо байгуулах явдлаас татгалзсаныхаа шанд Хятадтай хилийн худалдаа өргөтгөх боломж бүрдүүлжээ. Энэ үеэс эхлэн Түрэгийн хаанд жил бүхэн их хэмжээний торго бэлэглэх болжээ. 731 онд Күльтегин нас нөгчив. Билгэ хаан ихэд гашуудан түүний дурсгалд сүр төгөлдөр тахилын онгон байгуулсан ба энэ явдалд Хятадын хаанаас тусгай элч томилон илгээж гашуудлын үг хүргүүлэхийн хамт чулууч урчууд гарган тахилын сүм цогцолж үзэмжтэй сайхнаар чимэглэн хөшөөний үг сийлүүлжээ. Билгэ хаан ч төдий л удаан насласангүй, 734 онд шадар хүмүүсийнх нь нэг болох Мэйлучжо гэгч хорлон алжээ. Хаан амьсгал хураахын өмнө хорлогчийг цаазаар авч ураг төрлийнхнийг нь бүгдийг хүйс тэмтрэн устгаж амжжээ1. Хятадын эзэн хаанаас энэ явдалд мөн л дээрхийн адил хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Түрэгийн түүхийн энэхүү догшин ширүүн дуулиант он цагийн түүхийг бүтээлцэж явсан ах дүү хоёрын тахилын онгон эдүгээ [[Орхон-Руни бичиг|Орхоны Хөшөө Цайдам]]ын хөндийд он жилийн уртыг давж хадгалагдан үлдсэн нь өөрсдийн түүхээ өөрсдийн гараар туурвин үлдээсний биет дурсгал болон мөнхөрчээ. ===Түрэгийн хожуу хаант улсын мөхөл=== Билгэ хааны орыг залгасан түүний хөвгүүд [[Ижань хаан]] (734-739) ба [[Тэнгри хаан]] (740-741) эцгийнхээ бодлогыг үргэлжлүүлэхийг зорив. Гэвч 741 онд хаант улсын задрал эхэлсэн бөгөөд харьяат нутгуудыг захиран суусан Ашина овгийн засаг ноёд төв засгийн газартаа захирагдахаа больж эхлэв. Насан балчир Тэнгэри хааныг түүний авга ах Кутлук ябгу хороож хааны эрхийг булаан авсан байна. Уйгур, Басмыл, Карлукын холбоотой дайн эхлэж энэ дайнд [[Кутлук ябгу хаан|Кутлук ябгу]] амиа алджээ. Ийнхүү 745 онд Түрэгийн хаант улс эцэслэн мөхөв. Газар нутгийнхаа зарим хэсгийг хадгалан үлдсэн Түрэгийн аймаг овгууд хожмын түүхэн үйл явдалд мэдэгдэхүйц үүрэг гүйцэтгэж чадсангүй. Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэргээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм. Энэ үеийн төрийн бодлогод Түрэг улсын гурван хааны төрийн зөвлөх асан мэргэн Тоньюкук их үүрэгтэй байжээ. Тоньюкукын дурсгалд зориулан бүтээсэн хоёр том гэрэлт хөшөө бүхий онгон тахилын сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ.Тоньюкук нь тухайн үед Түрэг улс Хятадаас Буддын болон Бомбын шашин авч Түрэгийн хүн ам номхрон зөөлөрч хятадчилагдахаас тун их сэргийлж байсны зэрэгцээ тэдний цэрэг зэвсгийн хүчийг бодитой зөв үнэлж шууд халдан довтлохоос зайлсхийн найрамдлын гэрээ байгуулахыг зөвлөж байлаа. Тухайн үед Түрэг улс хүчирхэг байсныг Билгэ хааны үнэнч шударга эевэргүү сэтгэл, Күльтегиний цэргийн ур чадвар, Тоньюкукын эр зориг, туршлага ухаантай холбон үздэг байна. Улс төрийн эдгээр мэргэн бодлоготнуудын үйл ажиллагааны дүнд Түрэг улс нэгэн үе сэргэн эдийн засаг, улс төрийн хүнд байдлаас гарч чадсан авч цаашид удаан насалсангүй. Зэвсгийн хүчээр нэгтгэн авсан овог аймгуудад эдийн засгийн холбоо тогтоож чадаагүй, язгууртан ноёд дайны хөлөөр улс төрийн эрх, хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлсэн нь тэднийг тусгаар тогтнох бодлого явуулахад хүргэсэн, тэрчлэн эзлэгдсэн аймаг ястнуудын эрх чөлөөний хөдөлгөөн зэрэг нь Түрэг улс унахын гол шалтгаан болжээ. == Нийгэм == === Түрэгийн аж ахуй === [[Файл:Gokturk cav.jpg|thumb|280px|Монгол Улс, [[Төв аймаг]] дахь Шороон бумбагарын дурсгал, Хөх Түрэг, МЭ 7-р зуун<ref>[http://touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=172 ШОРООН БУМБАГАРЫН ДУРСГАЛ]</ref>]] Түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг байжээ. Хятад сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж өвс усны аяыг даган нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, мал аж ахуй, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Түүнчлэн эртний түрэгийн хөшөөний бичээсэнд түрэгийн баян язгууртан хүн хэд хичнээн адуутай байсан тухай ч бичсэн зүйл бий. Үүнээс үзэхэд нүүдлийн мал аж ахуй тэдний эрхлэх гол ажил байсан ба энэ нь эртний судлалын олдвороор ч нотлогддог юм. Үүнд, эртний түрэгийн үеийн булшинд, унаж явсан морийг нь эмээл, хазаар, тоног хэрэгслийн хамт дагалдуулан тавьдаг нийтлэг заншил харагддаг билээ. Түрэгүүд Алтайгаас анх гарах үес газар тариалан эрхэлж байсан ба хожим Орхонд төвлөн суухдаа энэхүү уламжлалаа үргэлжлүүлэн бүр өргөн хэмжээгээр тариалах оролдлого ч гарч байжээ. Тухайлбал, Можо хаан Хятадаас 100 000 ху үр, 3000 тариалангийн багаж зэвсэг шаардаж байсан мэдээ бий. Түрэгийн дурсгал малтан судлахад тарианы ажлын багаж, сав суулгын зүйлс олддог. Гэвч нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлж үргэлж нүүж байдаг, цаг үргэлжийн дайн тулаан хийгээд орон нутгийн байгал, газар зүйн онцлогоос шалтгаалан газар тариалан нь мал аж ахуй шиг нийтийг хамран өргөн хэмжээгээр хөгжиж чадаагүй байна. Түрэгийн аж ахуйн туслах чанарын нэг салбар нь ан гөрөөний ажил байв. Тэр үеийн булшнаас буга, янгир, хандгайн эврээр хийсэн эдлэл хэрэглэлийн зүйл олддог нь хүнс тэжээлийн зарим хэрэгцээг ан гөрөөгөөр хангаж байсныг гэрчилдэг. Гөрөөлсөн ан амьтныхаа махыг нь идэж арьс ширийг нь хувцас хийх, гэр орноо бүрэхэд хэрэглэдэг байжээ. Түүний хамт үнэт үслэг ангийн арьсыг хувцсанд хэрэглэх, алба татвар авах, худалдаа арилжаанд гаргах зэргээр ашигладаг байв. Нийт Төв Азийн нүүдэлчин аймгуудын нэгэн адил ав гөрөө нь аж ахуйн ач холбогдолтойгоос гадна дайн байлдааны бэлтгэл сургууль болдог байжээ. Манай оронд буй хадны зургийн дотор нум сумаар гөрөөс авлаж байгааг дүрсэлсэн зүйл байхын хамт булшнаас ан амьтны яс элбэг олддог билээ. Түрэгүүд Y зууны үед Алтайгаар нутаглан Нируны харьяанд байх үеэсээ төмрийн хүдэр малтан боловсруулж, төмөр эдлэлээр алба барьдаг байсан ба эртний булш оршуулгаас, төмрийн дархны ажил хийж байсныг гэрчлэх биет хэрэглэгдэхүүн их олддог. Түрэгийн төмөр хайлах ажлын чанар, төвшинг, тэр үеийн булшнаас олдсон төмөр эдлэл, зэр зэвсгийн зүйлсээс тоймлон мэдэж болох юм. Байлдааны зориулалттай олон төрөл зэвсэг үйлдвэрлэж байснаас, зөвхөн сумын зэв гэхэд л хорь гаруй төрөл, түүнчлэн илд, сэлэм, жад, чичлүүр хутга, байлдааны сүх гэх мэт олон төрөл зэвсэг, мөн ялтсан хуяг, бамбай, морины хуяг, шөрөг төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадмаг хийдэг байв. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт буй Өнгөтийн хөшөө хэмээх дурсгалаас, дайсан довтлох үед тараан хаяж саатуулах зорилготой, газарт хаяхад дөрвөн үзүүрийн нэг нь заавал дээш харж унадаг, шөрөг хэмээх хамгаалалтын зэвсэг олон гарсан нь тэр үед төмөр хайлах ажил эрчимтэй хөгжиж, дайн байлдааны зэр зэвсэг хийхэд голлон чиглэж байсныг харуулдаг. === Түрэгийн соёл, Худалдаа === Түрэгийн холбогдолт эртний дурсгалт зүйлсийн дотор исгэрэх зэв, нарийн хийцэт нум, төмөр дөрөө, хазаарын амгай зуузай, эмээлийн гох дэгээ, бүсний үнэт товруун чимэглэл, унжлага зэрэг зүйлс элбэг тохиолддог нь зөвхөн төмрийн дарх төдийгүй мөн уран дархны ажил бузгай сайн хөгжсөнийг гэрчилж байна. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзэхэд, түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхлэх боловч тодорхой хэмжээгээр хот орон байгуулж байсан нь мэдэгддэг. Тухайлбал, түрэгийн хөшөөний бичээсэнд «миний эцэг хаан анх 7 эрийн хамт мордлоо. Түүний зах нутагт явсныг хотуудад суугсад сонсоод хотоос угтан гарч, ууланд суугсад уулнаас угтан бууж, бүгд нийлэн 70 эр болов» хэмээн өгүүлдэг. Тэрчлэн Дундад улсын түүхэнд, «Түрэгийн ханьли юаньи овгийн ноён Гудулу/Күтүлүг-ийн харьяат түрэгүүд Цун Цай уулын дэргэд суурьшиж, Хэй-Ша хотыг барьсан байна. Тэдний тоо 5 000 хүн болж байсан» гэж 682 онд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр, эртний судлалын шинжилгээгээр одоо хир Түрэгийн гэгдэх хот суурингийн дурсгалыг илрүүлэн судалсан зүйл үгүй боловч дээрх мэдээ баримтаас үзэхэд түрэгүүдийн дунд хот суурин барьж байгуулах ажил хөгжиж байсан нь илэрхий байна. Үүнийг нотлох биет баримт бол тэдний бүтээсэн тахил шүтээний барилга байгууламж болно. Эдгээрийг, тоосгоор барьж дээврийг тосгуур, нүүр ваараар чимэглэн, гаднах хэрмийг тойруулж усан татаал хийдэг байснаас гадна ус гүйлгэх тусгай шатаасан шавар хоолой ашиглаж байсан нь хот орон барих арга ухаан хөгжиж дэлгэрснийг харуулдаг билээ. Мөн чулууны ур дарх сайтар хөгжсөн нь тэдний бүтээсэн хүн чулуу, арслан, хонь зэрэг цоолбор дүрс, гэрэлт хөшөө урлан хийж байсан баримтаас тодорхой мэдэгддэг. Түрэгүүдийн дунд дотоодын арилжаа өрнөж овог аймгууд хоорондоо худалдаа солилцоо хийж байснаас гадна Хятад, Дундад Азийн улсуудтай ч харьцаж байжээ. Нангиад сурвалж бичигт түрэг, хятадын хооронд хилийн худалдаа хөгжүүлж зах зээл нээж байсан мэдээ бий. Монгол нутгаас, түрэгийн үед холбогдох Тан улсын зоос элбэг олдохоос гадна тухайн үеийн булшнаас хятадын торго зэрэг эдийн үлдэгдэл гардаг байна. Эдгээр нь зөвхөн дайн тулааны олз төдий бус мөн арилжаа худалдаагаар орж ирсэн зүйлс болно. Түрэгийн хаант улс нь төв азийн бусад нүүдэлчдийн нэгэн адилаар нүүдлийн мал аж ахуйг тэр дундаа адууг эрхэмлэн өсгөдөг байжээ.Нэгэн язгууртан Уюк Тураны хөшөөнд “Би зургаан мянган адуунаасаа салж одов” гэсэн байдаг бол өөд бологсдоо унаж явсан морь, эмээл хазаартай нь хамт оршуулдаг ёс заншилтай байжээ.Эмэгтэй хүн оршуулсан булшнаас гар тээрмийн чулуу, хүн чулуут булшнаас анжисны төмөр хошуу гарсан нь түргүүд газар тариалан эрхэлдэг байсныг гэрчилнэ. Хятадын сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж, өвс усны аяыг дагаж нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, МАА, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож, айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Алтай хавийн нутаг,долоон усны сав газрын Түрэгүүд газар тариалан эрхэлдэг байсан. Тариалангийн ажил Можо хааны үед нилээд хөгжсөн бөгөөд тэрээр хятадаас 10000 ху будааны үр, 3000 гаруй багаж хэрэгслийг худалдан авч байсан баримт бий. Ойн бүсээр суудаг иргэд нь цаа буга маллаж, ачлага уналгадаа ашиглах, мах сүүгий нь хүнсэндээ хэрэглэх, арьс ширээр нь хувцас хунар хийх, гэр орноо бүрэх зэргээр амьдардаг байв. Ан гөрөө туслах аж ахуйн хэлбэрээр хөгжиж хар булга, хэрэм зэрэг ангын арьсаар алба авдаг байв. Түрэгүүд байлдааны зориулалттай олон зэвсэг үйлдвэрлэдэгээс зөвхөн сумны зэв гэхэд л 20 гаруй төрөл түүнчлэн илд, сэлэм, жад чичлүүр хутга, байлдааны сүх зэрэг олон төрөлийн зэвсэг мөн ялтас хуяг, бамбай, морины хуяг, шорог, төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадамгай хийдэг байв. Тэд төмрөөр төдийгүй алт, мөнгө, зэс, туглагаар эд, эдлэл,гоёл чимэглэлийн зүйлсийг чадварлаг хийдэг байжээ. Түрэгүүд дотооддоо арилжаа наймаа хийхийн зэрэгцээ Хятад, Дундад Азийн улс орнуудтай худалдаа хийж байсан тухай мэдээ байдаг. Түрэгийн хаант улс нь торгоны замд ноёрхлоо тогтоож байсан. Түрэгийн гол шүтлэг нь бөө байсан бөгөөд тэд галыг тахиж, дөлөөр нь жилийнхээ өнгийг шинждэг байсан гэдэг. Түрэгүүд YII зууны дунд хүртэл талийгаачдаа шатааж, тэднийхээ сүнсийг галын дөл, утаагаар дамжуулан тэнгэрт илгээж байв. Чандарыг шавар саванд хийж газар булан морь, зэр зэмсэг, эдэлж байсан бусад зүйлийн хамт оршуулж дээр нь дөрвөн чулуу тавьж гортиг татдаг байжээ. Энэ бүхэн урлагийн бүтээлд бүрэн тусгалаа олсон байдаг. Гэвч тэд 7-р зуунаам хойш шаоилыг чандарлалгүй оршуулах болсон байна. Энэ тухай хятад сурвалжид тэд эцэг өвгөдийнхөө ёс заншлыг гээж тэднийг доромжилж байна гэж бичжээ. ===Нийгмийн давхрага=== [[Файл:Niri Qaghan.jpg|thumb|120px|[[Шинжаан]] дахь Түрэгийн үеийн барималууд]] Түрэгүүд төр улсаа байгуулан түүхийн тавцанд мандан гарсан үеэсээ өөрийн улсыг '''Эл улс''' хэмээн нэрлэж ирсэн байна. Энэхүү '''Эл''' хэмээх үгийн утгын талаар тайлбарласан олонхи эрдэмтдийн саналыг үзэхүл энэ нь гарал угсаа нэгтэй олон аймгийн зохион байгуулалттай нэгдэл гэж үзүүштэй байна. Түрэг улсын анхны хаан [[Буман хаан|'''Буман''']] өөрийн биеийг '''Эл хаан''' хэмээн цоллосон нь улсын хаан гэсэн утгыг агуулжээ. Тэрчлэн Орхон-Енисейн бичээст олонт гардаг '''Бүдүн''' хэмээх үг бол нийт ард түмэн, иргэн гэсэн утгыг илтгэсэн бололтой. Түрэгийн төр улсын толгойлогч нь '''[[хаан]]''' (каган) байв. Үүний зэрэгцээ мөн '''[[хан]]''' хэмээх цолыг ч хэрэглэдэг байжээ. Энэхүү хаан, хан цолыг түрэгүүд өмнө оршиж байсан [[Нирун улс|'''Нирун улсаас''']] уламжлан авсан гэх бөгөөд хожим нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]] угсааны бүх нүүдэлчдийн дунд өргөн тархан хэрэглэгдэх болжээ. Төр улсын дотор хааны дараа орох албан тушаал бол '''ябгу''' байв. Энэ цолыг Баруун Түрэгийн хаант улсын захирагчид хүртэж, угсаа залгамжлан эдэлж байжээ. Ябгу нь хаан төрийн залгамжлагч биш, харин угсаа залгамжлагч хунтайз нь эрхлэх албан тушаалаас үл хамааран '''[[тегин]]''' цол авдаг байжээ. Хаан угсааны засаг ноёдод [[Шад|'''шад''']] цол олгодог. Эдгээрээс дооших тушаалыг [[Ашина]] овогт үл хамаарах язгууртнууд авдаг, гэхдээ бүх албан тушаал нь үе залгамжилдаг байв. '''[[Буюрук]]''' хэмээх мөн нэгэн томоохон албан тушаал байсан бөгөөд түүнийг зарим эрдэмтэн тушаал олгогч, шийдвэр өгөгч гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Түүнчлэн '''[[Дархан цол|тархан]]''' хэмээх цол байсан нь алба татвар хураагч түшмэдийн нэр гэдэг. Мөн үүнийг алба гувчуураас чөлөөлөгдсөн тусгай эрхтэй хүмүүст өгөх цол гэх зэргээр тайлбарладаг. Түрэгийн нийгмийн доторхи сурвалжит язгууртан нарыг нийтэд нь '''[[бег]]''' хэмээн нэрлэж байв. Дээр дурдсан ябгу, шад болон буюрук, тархан хэмээх цолтонгууд нь бегүүдийн дундаас гавьяа зүтгэл буюу угсаа гарлаараа тодрон гарсан том сурвалжтанууд болно. Эд цөм бегүүдийн давхаргад багтаж байсныг батлах зүйл гэвэл, Күльтегиний хөшөөний бичээст буюрук, тархан нарын цолыг тавихдаа бег гэдгийг нь хамт бичсэн байдаг. Сурвалж бичигт өгүүлснээр Түрэгийн нийгэмд цэрэг иргэний 28 зэрэг дэв байсан гэдэг. Ямарваа зэрэг хэргэм, өндөр угсаа сурвалжгүй эгэл жирийн чөлөөт иргэнийг '''кара бүдүн''' гэж нэрлэдэг байжээ. Түрэгийн нийгэм нь зүүн, баруун жигүүр болон хуваагддаг байсан нь цэрэг дайны зохион байгуулалттай холбоотой юм. Зүүн жигүүрийг төлөс, баруун жигүүрийг тардуш гэдэг байжээ. Эзлэгдсэн орны язгууртан сурвалжтаныг устган үгүй хийж, тэнд захиран суух албан тушаалтныг Түрэгийн бегүүдийн дундаас сонгодог байсан. ==Эшлэл == {{reflist}} ==Нэмж унших== *[[Түрэгийн түүх]] *[[Эртний Түрэг улс, Руни үсэг]] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Нирун улс]] |он=552-582 |албан_тушаал=Хөх Түрэгийн хаант улс |дараа=[[Түрэг улс|Зүүн Түрэг]] <br/>[[Түрэг улс|Баруун Түрэг]]<br/> }} {{Залгамжлал |өмнө=[[Түрэг улс|Хөх Түрэгийн хаант улс]]<br/> |он=590-630 |албан_тушаал= Зүүн Түрэг улс |дараа=[[Тан улс]] <br/>Сеяньто }} {{Залгамжлал |өмнө=Зүүн Түрэг улс |он=630-682 |албан_тушаал= Хятадын ноёрхолын үе |дараа=[[Түрэг улс|Хожуу Түрэгийн хаант улс]] <br/> }} {{Залгамжлал |өмнө=[[Тан улс]]<br/>[[Уйгур]] |он=682-745 |албан_тушаал= [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] |дараа=[[Уйгурын хаант улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Ашина овог]] [[Ангилал:552 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хөх Түрэгүүд]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Ханлиг]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх улс]] [[Ангилал:7-р зуунд татан буугдсан]] [[Ангилал:603 онд татан буугдсан]] ncko9a5wdl4mwuj5ykzhs8mo3y9acu9 0 24849 868420 854816 2026-09-04T03:40:45Z ~2026-47925-04 107264 868420 wikitext text/x-wiki [[Зураг:WWW logo by Robert Cailliau.svg|thumb|right|200px|Дэлхий цахим сүлжээний урьдын түүхэн бэлгэ тэмдэг]] '''Дэлхий дахины веб''', богиноор '''Вэб''' нь ([[Англи хэл|Англи]]: '''World Wide Web''', товчилсон нь '''www''') нь [[Интернэт]]ийн тусламжтайгаар хандагддаг холбогдсон бичиг [[баримт]]уудын өргөн сүлжээ юм. Энэ сүлжээний орчинд [[Цахим хөтөч]]ийн тусламжтайгаар бичиг, зураг, дүрс бичлэг, дуу авиа мөн бусад олон төрлийн файлуудыг агуулсан [[цахим хуудас|цахим хуудсуудыг]] үзэж, гипер холбоосуудаар хуудас хооронд хялбархан шилжих боломжтой байдаг. Энэ сүлжээг анх Британийн инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны эрдэмтэн [[Тим Бернерс-Ли]] нь 1989 оны 3-р сард санаачлан үүсгэсэн бөгөөд одоо түүний тэргүүлсэн [[Дэлхий цахим сүлжээний холбоо]] нь олон улсын түвшинд хэм хэмжээ тогтоодог байгууллага болсон юм. Одоо цагт Дэлхий цахим сүлжээ нь [[хүн]] төрөлхтний мэдлэг, [[соёл]]ын санг арвижуулж, алсын зайнаас ч гэсэн хоорондоо харилцах, хамтран ажиллах боломжит орчин болсон юм.skibidy rizz == Статистик тоо == [[2010]] он гэхэд 2005 оноос хойш нийт хэрэглэгчдийн тоо хоёр дахин нэмэгдэж, 2 тэрбум болсон. 2009 оны 5 сарын байдлаар Дэлхий цахим сүлжээнд 109.5 сая [[цахим хаяг]] ажиллаж байна. == Гадагш холбоос == * [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/ Анхны вэб хуудасны архив] * [https://web.archive.org/web/20090226054950/http://www.mit.edu/people/mkgray/net/ Интернэтийн статистик: Вэб ба Интернэтийн хөгжил, хэрэглээ] * [http://www.livinginternet.com/w/w.htm Living Internet] Интернэт болон World Wide Web-н түүх * [http://www.w3.org/ World Wide Web консорциум] * [http://www.worldwidewebsize.com/ World Wide Web Size] World Wide Web-н өдөр тутмын ойролцоолсон хэмжээ. [[Ангилал:Интернэт]] {{internet-stub}} bm8h3zxkm1nx9rkx2jsehleo3wfhz3u 868427 868420 2026-09-04T05:51:08Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-47925-04|~2026-47925-04]] ([[User talk:~2026-47925-04|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 854816 wikitext text/x-wiki [[Зураг:WWW logo by Robert Cailliau.svg|thumb|right|200px|Дэлхий цахим сүлжээний урьдын түүхэн бэлгэ тэмдэг]] '''Дэлхий дахины веб''', богиноор '''Вэб''' нь ([[Англи хэл|Англи]]: '''World Wide Web''', товчилсон нь '''www''') нь [[Интернэт]]ийн тусламжтайгаар хандагддаг холбогдсон бичиг [[баримт]]уудын өргөн сүлжээ юм. Энэ сүлжээний орчинд [[Цахим хөтөч]]ийн тусламжтайгаар бичиг, зураг, дүрс бичлэг, дуу авиа мөн бусад олон төрлийн файлуудыг агуулсан [[цахим хуудас|цахим хуудсуудыг]] үзэж, гипер холбоосуудаар хуудас хооронд хялбархан шилжих боломжтой байдаг. Энэ сүлжээг анх Британийн инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны эрдэмтэн [[Тим Бернерс-Ли]] нь 1989 оны 3-р сард санаачлан үүсгэсэн бөгөөд одоо түүний тэргүүлсэн [[Дэлхий цахим сүлжээний холбоо]] нь олон улсын түвшинд хэм хэмжээ тогтоодог байгууллага болсон юм. Одоо цагт Дэлхий цахим сүлжээ нь [[хүн]] төрөлхтний мэдлэг, [[соёл]]ын санг арвижуулж, алсын зайнаас ч гэсэн хоорондоо харилцах, хамтран ажиллах боломжит орчин болсон юм. == Статистик тоо == [[2010]] он гэхэд 2005 оноос хойш нийт хэрэглэгчдийн тоо хоёр дахин нэмэгдэж, 2 тэрбум болсон. 2009 оны 5 сарын байдлаар Дэлхий цахим сүлжээнд 109.5 сая [[цахим хаяг]] ажиллаж байна. == Гадагш холбоос == * [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/ Анхны вэб хуудасны архив] * [https://web.archive.org/web/20090226054950/http://www.mit.edu/people/mkgray/net/ Интернэтийн статистик: Вэб ба Интернэтийн хөгжил, хэрэглээ] * [http://www.livinginternet.com/w/w.htm Living Internet] Интернэт болон World Wide Web-н түүх * [http://www.w3.org/ World Wide Web консорциум] * [http://www.worldwidewebsize.com/ World Wide Web Size] World Wide Web-н өдөр тутмын ойролцоолсон хэмжээ. [[Ангилал:Интернэт]] {{internet-stub}} a18szgfyime5wn7vtv793xd4qk0inap 0 26534 868364 741455 2026-09-03T15:00:01Z Chongkian 21163 868364 wikitext text/x-wiki [[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|Автобус]] '''Автобус''' ({{lang-la|omnibus}} монголоор ''«бүгд»'' буюу ''«бүгдэд зориулсан»'') — [[Авто зам|газраар]] зорчигч тээвэрлэх зориулалттай [[тээврийн хэрэгсэл|тээврийн хэрэгслийн]] нэг янз. Автобус нь орос хэлээр дамжин монгол хэлэнд орсон үг юм. Монголд «автобус»-ыг [[Ядамжавын Цэвэл|Я. Цэвэлийн]] зохиосон "Монгол хэлний тайлбар толь" (1966)-д ''хүн тээхэд зориулсан олон суудал бүхий битүү автомашин'' хэмээн утгыг нь тайлж, [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц. Дамдинсүрэн]], А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь"-ийн хоёрдугаар хэвлэл (1982)-д ''автобус'', ''хүн зөөх машин'' гэж орчуулсан түүх бий. Хамгийн олондоо 300 хүртэл хүний багтаамжтай автобус хийсэн тохиолдол байдаг.<ref name="Jongo News">{{cite news|url=http://news.jongo.com/articles/07/0315/9180/OTE4MAmXAYhbF0.html|title=China's longest bus unveiled in Shanghai|first=|last=|publisher=Jongo.com|date=15 March 2007|access-date=3 Зургадугаар сар 2012|archive-date=30 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930181821/http://news.jongo.com/articles/07/0315/9180/OTE4MAmXAYhbF0.html|url-status=dead}}</ref> Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг хэлбэр нь [[нэг давхартай автобус|дан хөлөгт]] [[тууш автобус]] (бидний сайн мэддэгээр [[том автобус]]) юм. Энэ хэлбэрээс арай олон хүн болоод ачаа багтах зориулалттай [[хоёр давхартай автобус|давхар хөлөгт автобус]], [[нугастай автобус]] гэж байдаг бол мөн арай бага багтаамжтай [[дунд автобус]], [[богино автобус]], [[холч автобус]] гэж байдаг. Өдгөө дэлхийн олон улсад автобус үйлдвэрлэгдэж, төрөл хэлбэр нь нэгэнтээ олон салаалж тогтсон. Одоо цагт ихэвчлэн тогтсон цагийн хуваартай [[нийтийн автобус тээвэр|хот доторх нийтийн]] юм уу [[алсын тээвэр]] (хот хоорондын г.м); [[сургуулийн тээвэр|сургуулийн сурагч]], албан газрын ажилчдыг тээвэрлэх тээвэр; [[жуулчны автобус|аялал жуулчлалын]] тээвэр; зорилгот аяны ([[сонгуулийн аян|сонгуулийн]] ч юм уу) гэх мэтээр иргэний зорчигч тээвэрт автобус өргөнөөр хэрэглэгддэг. Хөдлөх хүчний түүхийг эргэн харвал 1820-иод оноос [[Морь хөлөглөсөн тээврийн хэрэгсэл|морин автобус]], 1830-аад оноос [[уурын автобус]], 1882 оноос цахилгаан [[троллейбус]] хэрэглэгдэгдэж эхэлсэн байна. 1895 оноос анхны [[дотоод шаталтын хөдөлгүүр]]т автобус бүтээгдсэнээс хойш өдгөө хүртэл автобусны үндсэн хэв маяг ийм байсаар байна. Ойрын жилүүдэд зарим улсад [[усан цахилгаан автобус]], [[устөрөгчийн зайн автобус]], [[цахилгаан автобус]] зэрэг шинэ шийдэлт автобус үйлдвэрлэгдэн туршигдаж байна. ==Зүүлт== {{reflist}} == Мөн үзэх == * [[Омнибус]] * [[Морин омнибус]] * [[Нугаст автобус]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buses|Автобус}} {{Wiktionary|автобус|Автобус}} * [http://www.buildersbuses.net/ buildersbuses.net] [[Ангилал:Автобус| ]] [[Ангилал:Тээврийн хэрэгсэл]] {{Bus-station-stub}} 0i9hnw92458cvm5l5cfesegrczpy5ej 0 35732 868383 867573 2026-09-03T18:56:18Z Enkhsaihan2005 64429 868383 wikitext text/x-wiki '''Парфяны эзэнт гүрэн''' (мөн '''Аршакидын эзэнт гүрэн''' хэмээн нэрлэгддэг; эртний [[Перс хэл|перс]]: ''Аршак''), Н.э.ө. 247 оноос Н.э. 224 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хүчирхэг супер гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд Н.э.ө. 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфия]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ. I Митридат хааны үед (Н.э.ө. 171–138) Парфянчууд нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлж, [[Месопотами]] болон [[Мидийг]] [[Селевкидийн улс|Селевкидүүдээс]] эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаар Ефрат мөрнөөс Инд мөрний хөндий хүртэл өргөжиж, Өрнө ба Дорныг холбосон '''[[Торгоны зам]]'''-ын гол зангилааг хяналтандаа авчээ. Парфяны эзэнт гүрний цэргийн хүч чадлын цөм нь хүнд зэвсэгт морьт цэрэг ('''Катафракт''') болон асар хурдан довтлох чадвартай '''байлдааны харваач морьт цэрэг''' дээр суурилж байв. Тэдний тулалдааны дунд ухарч байхдаа эргэж харан харвадаг "Парфян харвалт" хэмэх цэргийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан юм. Н.э.ө. 53 онд болсон алдарт '''[[Кархайн тулалдаанд]]''' Парфяны генераль Сурена Ромын эзэнт гүрний гурван засаглагчийн нэг Марк Лициний Крассын удирдсан Ромын легион цэргүүдийг бүрэн бут цохисноор Ром ба Парфяны хооронд зуун дамжиж үргэлжилсэн цуврал дайнууд эхэлжээ. Эзэнт гүрний засаг захиргаа нь төвлөрсөн бус, орон нутгийн валууд болон язгууртнуудад асар их эрх мэдэл олгосон феодалын бүтээцтэй байв. Албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам, Парфян болон Грек хэлийг ашигладаг байсан бөгөөд Персеполис, Ниса, Ктесифон, Екбатана зэрэг хотууд нийслэл болон эзэнт гүрний төвийн үүргийг гүйцэтгэж байв. Тэд шашин шүтлэгийн хувьд Зороастризм, Эллинизмын соёл болон нутгийн шүтлэгүүдэд маш хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Ромын эзэнт гүрэнтэй хийсэн урт хугацааны дайнууд болон дотоодын язгууртнуудын сэнтийн тэмцэл нь эзэнт гүрнийг суларан доройтоход хүргэжээ. Н.э. 224 онд Ормозганы тулалдаанд Фарс мужийн амбан захирагч '''[[I Ардашир]]''' сүүлчийн хаан [[IV Артабаныг]] ялснаар Парфяны эзэнт гүрэн мөхөж, түүний суурин дээр [[Саманидын хаант улс|Сасанидын эзэнт гүрэн]] мандан гарчээ. [[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:Ираны хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Африкийн хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Европын хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Зүүн Европын түүх]] [[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]] [[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Персийн хаант улс]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]] 72i0034q838tpzj9zeeerobciay1uho 868384 868383 2026-09-03T18:58:32Z Enkhsaihan2005 64429 868384 wikitext text/x-wiki '''Парфяны эзэнт гүрэн''' (мөн '''Аршакидын эзэнт гүрэн''' хэмээн нэрлэгддэг; эртний [[Перс хэл|перс]]: ''Аршак''), Н.э.ө. 247 оноос Н.э. 224 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хүчирхэг супер гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд Н.э.ө. 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфия]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ. I Митридат хааны үед (Н.э.ө. 171–138) Парфянчууд нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлж, [[Месопотами]] болон [[Мидийг]] [[Селевкидийн улс|Селевкидүүдээс]] эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаар Ефрат мөрнөөс Инд мөрний хөндий хүртэл өргөжиж, Өрнө ба Дорныг холбосон '''[[Торгоны зам]]'''-ын гол зангилааг хяналтандаа авчээ. Парфяны эзэнт гүрний цэргийн хүч чадлын цөм нь хүнд зэвсэгт морьт цэрэг ('''Катафракт''') болон асар хурдан довтлох чадвартай '''байлдааны харваач морьт цэрэг''' дээр суурилж байв. Тэдний тулалдааны дунд ухарч байхдаа эргэж харан харвадаг "Парфян харвалт" хэмэх цэргийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан юм. Н.э.ө. 53 онд болсон алдарт '''[[Кархайн тулалдаанд]]''' Парфяны генераль Сурена Ромын эзэнт гүрний гурван засаглагчийн нэг Марк Лициний Крассын удирдсан Ромын легион цэргүүдийг бүрэн бут цохисноор Ром ба Парфяны хооронд зуун дамжиж үргэлжилсэн цуврал дайнууд эхэлжээ. Эзэнт гүрний засаг захиргаа нь төвлөрсөн бус, орон нутгийн валууд болон язгууртнуудад асар их эрх мэдэл олгосон феодалын бүтээцтэй байв. Албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам, Парфян болон Грек хэлийг ашигладаг байсан бөгөөд Персеполис, Ниса, Ктесифон, Екбатана зэрэг хотууд нийслэл болон эзэнт гүрний төвийн үүргийг гүйцэтгэж байв. Тэд шашин шүтлэгийн хувьд Зороастризм, Эллинизмын соёл болон нутгийн шүтлэгүүдэд маш хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Ромын эзэнт гүрэнтэй хийсэн урт хугацааны дайнууд болон дотоодын язгууртнуудын сэнтийн тэмцэл нь эзэнт гүрнийг суларан доройтоход хүргэжээ. Н.э. 224 онд Ормозганы тулалдаанд Фарс мужийн амбан захирагч '''[[I Ардашир]]''' сүүлчийн хаан [[IV Артабаныг]] ялснаар Парфяны эзэнт гүрэн мөхөж, түүний суурин дээр [[Саманидын хаант улс|Сасанидын эзэнт гүрэн]] мандан гарчээ. [[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:Ираны түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Зүүн Европын түүх]] [[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]] [[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Персийн хаант улс]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]] iry0344aefxoofusm61m0h339uv7bav 14 38939 868438 772083 2026-09-04T08:58:57Z Enkhsaihan2005 64429 868438 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Azerbaijan|Азербайжаны түүх}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:Азербайжаны түүх}} [[Ангилал:Азербайжан]] [[Ангилал:Транскавказын түүх|+Азербайжан]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Европын түүх улс орноор]] nddzmzjzjuf4bsy10drpootvxjh2egs 14 44168 868352 577895 2026-09-03T12:12:32Z Enkhsaihan2005 64429 868352 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Киприйн нийгэм|Хүн]] [[Ангилал:Хүн үндэстнээр]] [[Ангилал:Европын хүн үндэстнээр]] [[Ангилал:Хүн арлаар]] [[Ангилал:Кипр|хүн]] [[Ангилал:Азийн хүн үндэстнээр]] 064908lgnz7zjcup5rim00hdf95ho4m 0 51508 868394 708175 2026-09-03T19:41:50Z Enkhsaihan2005 64429 868394 wikitext text/x-wiki [[Зураг:KaraKhanidAD1000.png|thumb|1000 оны үеийн газар нутаг]] '''Хар ханы улс''' — 840–1212 оны хооронд Төв Азийн [[Мавереннахр]] газарт оршин байсан [[хант улс]]. Хар ханы ноёлох анги [[түрэг угсаатан]] байсан. 1041 оноос баруун, зүүн хоёр улс болон хуваагдсан. Эхэндээ тэнгэр шүтлэгтэй, 940 оноос [[ислам]] шашинтан болсон. [[Ангилал:Ашина овог]] [[Ангилал:1212 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:840 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Хятадын түүхийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ханлиг]] [[Ангилал:Түүхэн холбоот улс]] [[Ангилал:Уйгурын түүх]] 5ovwdjqsltgk3cjv0ekfysjf1mejit4 868397 868394 2026-09-03T19:46:03Z Enkhsaihan2005 64429 868397 wikitext text/x-wiki [[Зураг:KaraKhanidAD1000.png|thumb|1000 оны үеийн газар нутаг]] '''Хар ханы улс''' — 840–1212 оны хооронд Төв Азийн [[Мавереннахр]] газарт оршин байсан [[хант улс]]. Хар ханы ноёлох анги [[түрэг угсаатан]] байсан. 1041 оноос баруун, зүүн хоёр улс болон хуваагдсан. Эхэндээ тэнгэр шүтлэгтэй, 940 оноос [[ислам]] шашинтан болсон. [[Ангилал:Ашина овог]] [[Ангилал:1212 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:840 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх улс]] [[Ангилал:Ханлиг]] [[Ангилал:Түүхэн холбоот улс]] [[Ангилал:Уйгурын түүх]] nuuvk41c4jlzyty9hzsy3ybeua0e83f 0 52554 868393 738988 2026-09-03T19:39:22Z Enkhsaihan2005 64429 868393 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Шинжаан дахь түүхэн улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|ug|شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى}}<br />{{transliteration|ug|Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti}} | conventional_long_name = Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Зүүн Туркестан | image_flag = Flag of the Second East Turkestan Republic.svg | flag_type = [[Дорнод Туркестаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_map = Second ETR (within China).png | image_map_alt = | image_map_caption = Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улсын хянаж байсан Или, Тарбагатай болон Алтай дүүргүүд (улаан) | status = [[ЗХУ]]-ын [[дагуул улс]]<ref>David D. Wang. ''Under the Soviet Shadow: The Yining Incident; Ethnic Conflicts and International Rivalry in Xinjiang, 1944–1949.'' p.&nbsp;406.</ref><ref name="oxuscom.com">{{cite web |url = http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm |title = The Soviets in Xinjiang (1911–1949) |access-date = 2010-07-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081023203643/http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm |archive-date = 2008-10-23 |url-status = live }}</ref><ref>David Wang. ''The Xinjiang question of the 1940s: the story behind the Sino-Soviet treaty of August 1945''</ref><ref>Into Tibet: Thomas Laird. ''The CIA's First Atomic Spy and His Secret Expedition to Lhasa'' p.&nbsp;25.</ref> | era = {{nowrap|[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]]{{·}}[[Хүйтэн дайн]]}} | event_pre = [[Илийн бослого]] | date_pre = 1944 оны 11 сар | date_start = 11 сарын 12, | year_start = 1944 | event1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|БНХУ]] дахь өөртөө засах эрх | date_event1 = 6 сарын 16, 1946 | event2 = Дахин тусгаар тогтнов | date_event2 = 2 сарын 8, 1947 | date_end = 12 сарын 22, | year_end = 1949 | event_end = [[Хятад|БНХАУ]]-д [[Шинжааныг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүрэлдэхүүнд оруулах явц|нэгдэв]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="oxuscom.com" /><ref>{{harvp|Forbes|1986|loc=[https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA178 pp.&nbsp;178–179]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Benson |first1=Linda |title=The Ili Rebellion Muslim Challenge to Chinese Authority in Xingjiang, 1944–49 |date=2020 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781000122718 |page=145 |url=https://books.google.com/books?id=sA4HEAAAQBAJ&q=%20Islam%20Government |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ke |first1=Wang |title=The East Turkestan Independence Movement, 1930s - 1940s |date=2018 |publisher=Chinese University Press |isbn=9789629967697 |page=144 |url=https://books.google.com/books?id=ys89EAAAQBAJ&dq=Turkistan+Islam+Government+1944&pg=PA144 |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hasanli |first1=Jamil |title=Soviet Policy in Xinjiang Stalin and the National Movement in Eastern Turkistan |date=2021 |publisher=Lexington Books |isbn=9781793641274 |page=126 |url=https://books.google.com/books?id=710JEAAAQBAJ&q=Islam%20Government%20 |access-date=4 April 2022}}</ref> | title_leader = Ерөнхийлөгч | leader1 = [[Алихан Тура]] | year_leader1 = 1944–1946<!-- http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm--><!-- https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=%22+Kulja%22+1944+east+turkestan&source=bl&ots=KzhP6_jqqU&sig=ikWbZPfxYk7143TUUZjk_t7HIAo&hl=en&ei=rQ49TICqCIO88gbIv9WnBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBIQ6AEwAA#v=onepage&q=%22%20Kulja%22%201944%20east%20turkestan&f=false --> | p1 = Шинжаан муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс{{!}}Шинжаан муж (БНХУ) | flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg | s1 = Шинжаан муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс{{!}}'''1949:'''<br />Шинжаан муж (БНХАУ) | flag_s1 = Flag of the People's Republic of China.svg | today = Хятад | capital = [[Хулж хот|Хулж]]<ref>{{harvp|Forbes|1986|loc=[https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA176 p.&nbsp;176]}}</ref> | religion = [[Хятад дахь ислам|Ислам]] | currency = Зүүн Туркестан доллар<br />[[Хятадын гаалийн алтны нэгж]] (1944–1948)<br />[[Хятадын алтан юань|Алтан юань]] (1948–1949)<br />[[Хятадын мөнгөн тэмдэгтийн түүх#1949–2001|Мөнгөн юань]] (1949) | demonym = | national_languages = [[Уйгур хэл]]<ref>{{cite book |last1=Ke |first1=Wang |title=The East Turkestan Independence Movement, 1930s – 1940s |date=2018 |publisher=Chinese University Press |isbn=9789629967697 |page=145}}</ref><br/>[[Орос хэл]]<br/>[[Казах хэл]] | population_estimate = 7,000,000 | population_estimate_year = 1947 | sovereignty_type = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | sovereignty_note = | leader2 = [[Ахметжан Касыми]] | year_leader2 = 1946–1949 }} '''Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс''' гэж 1949 он хүртэл оршин тогтосон, одоогийн Шинжаан уйгарын нутаг дэвсгэрт оршин байсан улс бөгөөд ХХ зууны эхээр Манж Чин гүрэн задрахад Уйгарт ч бослого дэгджээ. Кагарлык, Яркенд, Хотаны уйгарууд зэвсэглэн боссон байна. 1912-1913 онд Кумулд томоохон үймээн гарчээ. Гэвч энэ бүх бослого хөдөлгөөн амжилтад хүрсэнгүй. 1931 онд уйгарууд хятадын эсрэг дахин бослого гаргажээ. Энэ удаа тэдний бослогыг Алтайн казахууд, Харшаарын монголчууд, дунган, киргизүүд дэмжсэн байна. 1933 он гэхэд босогчид уйгарын газар нутгийн 90 хувийг хяналтандаа авчээ. 1933 онд Уйгарын эрх баригч Сабит Дамулла, Мухаммад Имин Бугра нар Дорнод Туркестан улс байгуулагдсаныг зарласан байна. Тэд анх Лалын Бүгд Найрамдах Уйгар улс гэж нэрийг сонгосон боловч энд амьдарч байгаа бусад үндэстний саналыг харгалзан үзэж Дорнод Туркестан гэж нэрлэсэн байна. Энэ үед ЗХУ тэдэнд хүчтэй нөлөөлж, дэмжиж байсан бөгөөд Оросын улс төрийнхөн уйгар, түрэгийг ялгадаггүй байлаа. Тиймээс “зүүн Түрэг улс” гэж нэрлэжээ. 1933 оны 11 сарын 12-нд Кашгар хотод улсынхаа үндсэн хуулийг баталжээ. Анхны Ерөнхийлөгч нь Хожа Нияз Хажи, харин Ерөнхий сайд нь Сабит Дамулла болов. Цайвар цэнхэр өнгийн дэвсгэр дээр цагаан өнгийн одтой хавирган сарны дүр бүхий төрийн далбаатай болжээ. 1934 оноос Дорнод Туркестаны удирдагчид Москвад очиж Зөвлөлтөөс дэмжлэг авах болжээ. Гэвч 1936 онд Дорнод Туркестан Улс Чан Кайшийн хяналтанд оржээ. 1937 онд уйгарууд дахин бослого гаргав. Хэдийгээр Дорнод Туркестан нь Хятадын мэдэлд дахин орсон ч өөрийн мөнгөн тэмдэгттэй, ЗХУ-ын төв банкнаас дэмжлэг авч байлаа. Учир нь Шиньжанд уран, вольфрам, сурьма, никель, тантал гээд ашигт малтмалын орд газар илэрсэн байв. Шиньжаны амбан захирагчаар томилогдон ирсэн Хятадын генерал Шэн Шицай эхэндээ оросуудад сайн хандаж байснаа хожим Хятадын гоминданы намд элэгтэй болсонд дургүйцсэн ЗХУ уйгарын үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг дэмжих болов. 1941 онд Хятадын эсрэг казахуудын бослого гарав. Бослогыг Оспан Ислам-улы удирджээ. Генерал Шэн Шицай алдаагаа засаж Шиньжаныг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг болгох хүсэлт гаргасан захиаг И.В.Сталинд явуулжээ. Гэвч Сталин татгалзав. Москва өөр хүнийг-Оспан баатарыг дэмжиж байлаа. Түүнийг зэр зэвсгээр хангах ажлыг монголчууд хариуцаж байсан юм. Маршал Х.Чойбалсан Оспан баатартай Ховд аймгийн Булган суманд биечлэн уулзаж нэг удаагийн уулзалтаар 395 винтов, 200 мянган сум, 30 хөнгөн пулемёт, 6 хүнд пулемёт, 45 автомат, 2000 гранат өгч байжээ. Мөн цэргийн зөвлөх, тагнуулчдаар туслаж байв. Х.Чойбалсан давхар Шиньжан дахь Монголчуудын дотор хяналтаа тогтоохыг хүсэж байв. Тэрээр панмонголист санаархалаа Зөвлөлтийн далбаан дор хэрэгжүүлж, бүх монголчуудыг нэгтгэхэд ЗХУ туслана гэж итгэж байсан юм. 1943 онд Зөвлөлтийн тагнуулын байгууллагын дэмжлэгтэйгээр Дорнод Туркестаныг чөлөөлөх «Азат Ташкилаты» гэдэг байгууллага бий болжээ. 1944 оны 11 сарын 8-нд “Цэргийн хувьсгалт хороо” Кульжа хотод хуралдаж Хятадын эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр тогтжээ. Бериягийн тушаалаар “Шиньжаны мусульманчуудад туслах хороо” байгуулсан байна. Урдаас сайтар зохион байгуулсан бослого өргөн хүрээг хамарч хятад биш бүх үндэстнүүд оролцжээ. Маш богино хугацаанд тэд Хятадын цэргийг бут цохиж чадсан байна. 1944 оны 11 сарын 12-нд Кульжа хотод Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улсыг тунхаглав. Улсын Ерөнхийлөгчөөр узбек үндэстэн Алихан Тура томилогджээ. Харин орлогчоор нь уйгарын тайж Хакимбек Хожа ажиллажээ. 1945 оны 4 сард Дорнод Туркестаны үндэсний арми байгуулж, командлагчаар нь Зөвлөлтийн генерал Иван Полинов томилогдов. Дивизийн даргаар нь Монголоос гаралтай казах Далелхан Сугарбаев ажиллаж байлаа. Уйгарууд зонхилсон олон үндэстнийг багтаасан Дорнод Туркестан нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тусгаар улс болох бүрэн боломжтой болжээ. Гэвч энэ улсын ирээдүй 1945 оны наймдугаар сард ЗХУ, Хятадын хооронд байгуулсан хамтын ажиллагаа, найрамдлын гэрээгээр шийдэгдсэн байна. В.М.Молотов, Хятадын гадаад хэргийн сайд Ван Шизе нарын гарын үсэг зурсан гэрээнд Уйгарын асуудлыг тусгажээ. ЗХУ-ын удирдагчид Дорнод Туркестаны эрх баригчдыг Хятадын Гоминданы намынхантай хэлэлцээрийн ширээний ард хүчлэн суулгав. Дорнод Туркестаны төлөөлөгчдийг Ахметжан Касим гэдэг уйгар хүн тэргүүлэв. Дорнод Туркестаны ерөнхийлөгч Алихан Тураг ЗХУ-д авч ирээд байлаа. ХКН Гоминданы намыг ялсны дараа Дорнод Туркестаны төлөөлөгчид Алма-Ата, Иркутскээр дамжин Бээжин хүрэхээр явжээ. Гэвч Алихан Тура ирсэнгүй. Түүний онгоц Иркутскээс ниссэн ч Чита хотын орчимд сүйрчээ. Өөр нэг хувилбараар бол Чита орчимд Дорнод Туркестаны дарга нарыг хороогоод онгоцны ослоор үхсэн жүжиг тавьсан гэдэг таамаглал байдаг. Нас барсан Дорнод Туркестаны төлөөлөгчдийн цогцсыг Кульжа хотод оршуулсан байна. Маршал Чойбалсан Өвөр Монголыг чөлөөлснийхөө дараа нэгдмэл Монголыг байгуулахад нь Оросууд туслахгүйг түрүүлж мэджээ. Тэгээд зальтай хөгшин чоно Шиньжанаас монголчуудаа татаж авахыг оролджээ. 1944 онд Пагмын удирдлагаар Ховог сайрт нутаглаж байсан торгуудууд хил даван ирж, Монголын нутаг, Булган голын савд ирэв. Казахууд ч Монгол руу нүүж эхэлжээ. 1949 оноос Өрөмч дэх Дорнод Туркестаны засгийн газрыг татарын большевик Бурхан Шахиди тэргүүлжээ. Тэр Хятадын коммунистуудад аядуу хандаж байлаа. Өөр арга байсангүй, ЗХУ тэднийг гаргуунд нь хаяжээ. == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Дорнод Туркестаны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Хятадын түүхийн түүхэн улс|Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс|Дорнод Туркестан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн дагуул улс|Дорнод Туркестан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1946 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Илийн бослого]] [[Ангилал:Азийн түүхэн бүгд найрамдах улс]] ih6zp5fzu1ibjd0bf4qabht3b6woygc 868398 868393 2026-09-03T19:46:08Z Enkhsaihan2005 64429 868398 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Шинжаан дахь түүхэн улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|ug|شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى}}<br />{{transliteration|ug|Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti}} | conventional_long_name = Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Зүүн Туркестан | image_flag = Flag of the Second East Turkestan Republic.svg | flag_type = [[Дорнод Туркестаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_map = Second ETR (within China).png | image_map_alt = | image_map_caption = Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улсын хянаж байсан Или, Тарбагатай болон Алтай дүүргүүд (улаан) | status = [[ЗХУ]]-ын [[дагуул улс]]<ref>David D. Wang. ''Under the Soviet Shadow: The Yining Incident; Ethnic Conflicts and International Rivalry in Xinjiang, 1944–1949.'' p.&nbsp;406.</ref><ref name="oxuscom.com">{{cite web |url = http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm |title = The Soviets in Xinjiang (1911–1949) |access-date = 2010-07-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081023203643/http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm |archive-date = 2008-10-23 |url-status = live }}</ref><ref>David Wang. ''The Xinjiang question of the 1940s: the story behind the Sino-Soviet treaty of August 1945''</ref><ref>Into Tibet: Thomas Laird. ''The CIA's First Atomic Spy and His Secret Expedition to Lhasa'' p.&nbsp;25.</ref> | era = {{nowrap|[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]]{{·}}[[Хүйтэн дайн]]}} | event_pre = [[Илийн бослого]] | date_pre = 1944 оны 11 сар | date_start = 11 сарын 12, | year_start = 1944 | event1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|БНХУ]] дахь өөртөө засах эрх | date_event1 = 6 сарын 16, 1946 | event2 = Дахин тусгаар тогтнов | date_event2 = 2 сарын 8, 1947 | date_end = 12 сарын 22, | year_end = 1949 | event_end = [[Хятад|БНХАУ]]-д [[Шинжааныг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүрэлдэхүүнд оруулах явц|нэгдэв]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="oxuscom.com" /><ref>{{harvp|Forbes|1986|loc=[https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA178 pp.&nbsp;178–179]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Benson |first1=Linda |title=The Ili Rebellion Muslim Challenge to Chinese Authority in Xingjiang, 1944–49 |date=2020 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781000122718 |page=145 |url=https://books.google.com/books?id=sA4HEAAAQBAJ&q=%20Islam%20Government |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ke |first1=Wang |title=The East Turkestan Independence Movement, 1930s - 1940s |date=2018 |publisher=Chinese University Press |isbn=9789629967697 |page=144 |url=https://books.google.com/books?id=ys89EAAAQBAJ&dq=Turkistan+Islam+Government+1944&pg=PA144 |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hasanli |first1=Jamil |title=Soviet Policy in Xinjiang Stalin and the National Movement in Eastern Turkistan |date=2021 |publisher=Lexington Books |isbn=9781793641274 |page=126 |url=https://books.google.com/books?id=710JEAAAQBAJ&q=Islam%20Government%20 |access-date=4 April 2022}}</ref> | title_leader = Ерөнхийлөгч | leader1 = [[Алихан Тура]] | year_leader1 = 1944–1946<!-- http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm--><!-- https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=%22+Kulja%22+1944+east+turkestan&source=bl&ots=KzhP6_jqqU&sig=ikWbZPfxYk7143TUUZjk_t7HIAo&hl=en&ei=rQ49TICqCIO88gbIv9WnBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBIQ6AEwAA#v=onepage&q=%22%20Kulja%22%201944%20east%20turkestan&f=false --> | p1 = Шинжаан муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс{{!}}Шинжаан муж (БНХУ) | flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg | s1 = Шинжаан муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс{{!}}'''1949:'''<br />Шинжаан муж (БНХАУ) | flag_s1 = Flag of the People's Republic of China.svg | today = Хятад | capital = [[Хулж хот|Хулж]]<ref>{{harvp|Forbes|1986|loc=[https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ&pg=PA176 p.&nbsp;176]}}</ref> | religion = [[Хятад дахь ислам|Ислам]] | currency = Зүүн Туркестан доллар<br />[[Хятадын гаалийн алтны нэгж]] (1944–1948)<br />[[Хятадын алтан юань|Алтан юань]] (1948–1949)<br />[[Хятадын мөнгөн тэмдэгтийн түүх#1949–2001|Мөнгөн юань]] (1949) | demonym = | national_languages = [[Уйгур хэл]]<ref>{{cite book |last1=Ke |first1=Wang |title=The East Turkestan Independence Movement, 1930s – 1940s |date=2018 |publisher=Chinese University Press |isbn=9789629967697 |page=145}}</ref><br/>[[Орос хэл]]<br/>[[Казах хэл]] | population_estimate = 7,000,000 | population_estimate_year = 1947 | sovereignty_type = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | sovereignty_note = | leader2 = [[Ахметжан Касыми]] | year_leader2 = 1946–1949 }} '''Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс''' гэж 1949 он хүртэл оршин тогтосон, одоогийн Шинжаан уйгарын нутаг дэвсгэрт оршин байсан улс бөгөөд ХХ зууны эхээр Манж Чин гүрэн задрахад Уйгарт ч бослого дэгджээ. Кагарлык, Яркенд, Хотаны уйгарууд зэвсэглэн боссон байна. 1912-1913 онд Кумулд томоохон үймээн гарчээ. Гэвч энэ бүх бослого хөдөлгөөн амжилтад хүрсэнгүй. 1931 онд уйгарууд хятадын эсрэг дахин бослого гаргажээ. Энэ удаа тэдний бослогыг Алтайн казахууд, Харшаарын монголчууд, дунган, киргизүүд дэмжсэн байна. 1933 он гэхэд босогчид уйгарын газар нутгийн 90 хувийг хяналтандаа авчээ. 1933 онд Уйгарын эрх баригч Сабит Дамулла, Мухаммад Имин Бугра нар Дорнод Туркестан улс байгуулагдсаныг зарласан байна. Тэд анх Лалын Бүгд Найрамдах Уйгар улс гэж нэрийг сонгосон боловч энд амьдарч байгаа бусад үндэстний саналыг харгалзан үзэж Дорнод Туркестан гэж нэрлэсэн байна. Энэ үед ЗХУ тэдэнд хүчтэй нөлөөлж, дэмжиж байсан бөгөөд Оросын улс төрийнхөн уйгар, түрэгийг ялгадаггүй байлаа. Тиймээс “зүүн Түрэг улс” гэж нэрлэжээ. 1933 оны 11 сарын 12-нд Кашгар хотод улсынхаа үндсэн хуулийг баталжээ. Анхны Ерөнхийлөгч нь Хожа Нияз Хажи, харин Ерөнхий сайд нь Сабит Дамулла болов. Цайвар цэнхэр өнгийн дэвсгэр дээр цагаан өнгийн одтой хавирган сарны дүр бүхий төрийн далбаатай болжээ. 1934 оноос Дорнод Туркестаны удирдагчид Москвад очиж Зөвлөлтөөс дэмжлэг авах болжээ. Гэвч 1936 онд Дорнод Туркестан Улс Чан Кайшийн хяналтанд оржээ. 1937 онд уйгарууд дахин бослого гаргав. Хэдийгээр Дорнод Туркестан нь Хятадын мэдэлд дахин орсон ч өөрийн мөнгөн тэмдэгттэй, ЗХУ-ын төв банкнаас дэмжлэг авч байлаа. Учир нь Шиньжанд уран, вольфрам, сурьма, никель, тантал гээд ашигт малтмалын орд газар илэрсэн байв. Шиньжаны амбан захирагчаар томилогдон ирсэн Хятадын генерал Шэн Шицай эхэндээ оросуудад сайн хандаж байснаа хожим Хятадын гоминданы намд элэгтэй болсонд дургүйцсэн ЗХУ уйгарын үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг дэмжих болов. 1941 онд Хятадын эсрэг казахуудын бослого гарав. Бослогыг Оспан Ислам-улы удирджээ. Генерал Шэн Шицай алдаагаа засаж Шиньжаныг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг болгох хүсэлт гаргасан захиаг И.В.Сталинд явуулжээ. Гэвч Сталин татгалзав. Москва өөр хүнийг-Оспан баатарыг дэмжиж байлаа. Түүнийг зэр зэвсгээр хангах ажлыг монголчууд хариуцаж байсан юм. Маршал Х.Чойбалсан Оспан баатартай Ховд аймгийн Булган суманд биечлэн уулзаж нэг удаагийн уулзалтаар 395 винтов, 200 мянган сум, 30 хөнгөн пулемёт, 6 хүнд пулемёт, 45 автомат, 2000 гранат өгч байжээ. Мөн цэргийн зөвлөх, тагнуулчдаар туслаж байв. Х.Чойбалсан давхар Шиньжан дахь Монголчуудын дотор хяналтаа тогтоохыг хүсэж байв. Тэрээр панмонголист санаархалаа Зөвлөлтийн далбаан дор хэрэгжүүлж, бүх монголчуудыг нэгтгэхэд ЗХУ туслана гэж итгэж байсан юм. 1943 онд Зөвлөлтийн тагнуулын байгууллагын дэмжлэгтэйгээр Дорнод Туркестаныг чөлөөлөх «Азат Ташкилаты» гэдэг байгууллага бий болжээ. 1944 оны 11 сарын 8-нд “Цэргийн хувьсгалт хороо” Кульжа хотод хуралдаж Хятадын эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр тогтжээ. Бериягийн тушаалаар “Шиньжаны мусульманчуудад туслах хороо” байгуулсан байна. Урдаас сайтар зохион байгуулсан бослого өргөн хүрээг хамарч хятад биш бүх үндэстнүүд оролцжээ. Маш богино хугацаанд тэд Хятадын цэргийг бут цохиж чадсан байна. 1944 оны 11 сарын 12-нд Кульжа хотод Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улсыг тунхаглав. Улсын Ерөнхийлөгчөөр узбек үндэстэн Алихан Тура томилогджээ. Харин орлогчоор нь уйгарын тайж Хакимбек Хожа ажиллажээ. 1945 оны 4 сард Дорнод Туркестаны үндэсний арми байгуулж, командлагчаар нь Зөвлөлтийн генерал Иван Полинов томилогдов. Дивизийн даргаар нь Монголоос гаралтай казах Далелхан Сугарбаев ажиллаж байлаа. Уйгарууд зонхилсон олон үндэстнийг багтаасан Дорнод Туркестан нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тусгаар улс болох бүрэн боломжтой болжээ. Гэвч энэ улсын ирээдүй 1945 оны наймдугаар сард ЗХУ, Хятадын хооронд байгуулсан хамтын ажиллагаа, найрамдлын гэрээгээр шийдэгдсэн байна. В.М.Молотов, Хятадын гадаад хэргийн сайд Ван Шизе нарын гарын үсэг зурсан гэрээнд Уйгарын асуудлыг тусгажээ. ЗХУ-ын удирдагчид Дорнод Туркестаны эрх баригчдыг Хятадын Гоминданы намынхантай хэлэлцээрийн ширээний ард хүчлэн суулгав. Дорнод Туркестаны төлөөлөгчдийг Ахметжан Касим гэдэг уйгар хүн тэргүүлэв. Дорнод Туркестаны ерөнхийлөгч Алихан Тураг ЗХУ-д авч ирээд байлаа. ХКН Гоминданы намыг ялсны дараа Дорнод Туркестаны төлөөлөгчид Алма-Ата, Иркутскээр дамжин Бээжин хүрэхээр явжээ. Гэвч Алихан Тура ирсэнгүй. Түүний онгоц Иркутскээс ниссэн ч Чита хотын орчимд сүйрчээ. Өөр нэг хувилбараар бол Чита орчимд Дорнод Туркестаны дарга нарыг хороогоод онгоцны ослоор үхсэн жүжиг тавьсан гэдэг таамаглал байдаг. Нас барсан Дорнод Туркестаны төлөөлөгчдийн цогцсыг Кульжа хотод оршуулсан байна. Маршал Чойбалсан Өвөр Монголыг чөлөөлснийхөө дараа нэгдмэл Монголыг байгуулахад нь Оросууд туслахгүйг түрүүлж мэджээ. Тэгээд зальтай хөгшин чоно Шиньжанаас монголчуудаа татаж авахыг оролджээ. 1944 онд Пагмын удирдлагаар Ховог сайрт нутаглаж байсан торгуудууд хил даван ирж, Монголын нутаг, Булган голын савд ирэв. Казахууд ч Монгол руу нүүж эхэлжээ. 1949 оноос Өрөмч дэх Дорнод Туркестаны засгийн газрыг татарын большевик Бурхан Шахиди тэргүүлжээ. Тэр Хятадын коммунистуудад аядуу хандаж байлаа. Өөр арга байсангүй, ЗХУ тэднийг гаргуунд нь хаяжээ. == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Дорнод Туркестаны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх улс|Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс|Дорнод Туркестан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн дагуул улс|Дорнод Туркестан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1946 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Илийн бослого]] [[Ангилал:Азийн түүхэн бүгд найрамдах улс]] r1ygbn2akpbetv744h56m34q1blch4t 14 57560 868365 460811 2026-09-03T15:00:28Z Chongkian 21163 868365 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Моторжуулсан тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Нийтийн тээвэр]] [[Ангилал:Хүн тээвэр]] 6j6edmjnffrrwc8fn1fk4hpgrzgtvlh 14 59153 868433 555235 2026-09-04T08:49:04Z Enkhsaihan2005 64429 868433 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хөх Түрэгүүд]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Азийн эзэн хаан]] s7llnyxdp38hal15usdjmu1nz0ne2o1 14 60262 868367 476779 2026-09-03T15:01:05Z Chongkian 21163 868367 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Trolleybuses}} [[Ангилал:Xотын доторx нийтийн тээвэр]] [[Ангилал:Төмөр замын үйлчилгээний төрөл]] qvwqjxjfaikogzikyd4iv5gxiz3ear0 0 62034 868414 868278 2026-09-04T01:51:17Z ~2026-48017-39 107262 /* */ 868414 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }} Доналд Трамп Амархүүг ашигладаг. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] gxh4h7sszgzbj5nizllm1lsnka871nk 868415 868414 2026-09-04T01:53:43Z ~2026-48017-39 107262 /* */ 868415 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }}Дональд Жон Трамп (1946 оны 6-р сарын 14-нд төрсөн) бол Америкийн улс төрч, хэвлэл мэдээллийн зүтгэлтэн, бизнесмэн бөгөөд АНУ-ын 47 дахь ерөнхийлөгч юм. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн тэрээр 2017-2021 онуудад 45 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] p12q6dbub9eg0ojjg4szmrn1b6e6ljw 868416 868415 2026-09-04T01:58:45Z ~2026-48017-39 107262 /* */ 868416 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }}Дональд Жон Трамп (1946 оны 6-р сарын 14-нд төрсөн) бол Америкийн улс төрч, хэвлэл мэдээллийн зүтгэлтэн, бизнесмэн бөгөөд АНУ-ын 47 дахь ерөнхийлөгч юм. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн тэрээр 2017-2021 онуудад 45 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. Доналд Трамп гэх Америкийн ерөнхийлөгч, Монголд ирж Хүрэлсүхтэй уулзсаны дараа 4 өнчин эмэгтэй хүн бавж, нэг нь жирэмслэж Амархүү гэх хүүхдийг дэлхийд төрүүлсэн == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] daaq3zms7vldexshim6ps9xae5iqkp7 868417 868416 2026-09-04T02:03:57Z ~2026-48017-39 107262 /* */ 868417 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }}Дональд Жон Трамп (1946 оны 6-р сарын 14-нд төрсөн) бол Америкийн улс төрч, хэвлэл мэдээллийн зүтгэлтэн, бизнесмэн бөгөөд АНУ-ын 47 дахь ерөнхийлөгч юм. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн тэрээр 2017-2021 онуудад 45 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] p12q6dbub9eg0ojjg4szmrn1b6e6ljw 868426 868417 2026-09-04T05:50:46Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-48017-39|~2026-48017-39]] ([[User talk:~2026-48017-39|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:StarDeg|StarDeg]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 868278 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }} '''Доналд Жон Трамп''' (буюу '''Дональд''', [[Англи хэл|англи]]. ''Donald John Trump''; 1946 оны 6-р сарын 14 төрсөн) - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] 45 болон 47 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 2016 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] нэр дэвшиж, Төрийн нарийн бичгийн дарга асан [[Хиллари Клинтон]]той өрсөлдөж, тус сонгуульд 2016 оны 11-р сарын 8-ны өдөр ялалт байгуулж сонгогдоод, 2017 оны 1-р сарын 20-ноос 2021 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. Бас 2024 оны 11-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] дахин нэр дэвшиж Дэд ерөнхийлөгч [[Камала Харрис|Камала Харристай]] өрсөлдөж, тус сонгуульд 2024 оны 11-р сарын 6-ны өдөр ялалт байгуулж АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж 2029 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх болжээ. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн. Олонд танигдсан бизнесмен. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 28z7toulal4gp0m84ivq1zg8kb9ob4l 868446 868426 2026-09-04T11:09:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 868446 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025 }} '''Доналд Жон Трамп''' (буюу '''Дональд''', [[Англи хэл|англи]]. ''Donald John Trump''; 1946 оны 6-р сарын 14 төрсөн) - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] 45 болон 47 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 2016 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] нэр дэвшиж, Төрийн нарийн бичгийн дарга асан [[Хиллари Клинтон]]той өрсөлдөж, тус сонгуульд 2016 оны 11-р сарын 8-ны өдөр ялалт байгуулж сонгогдоод, 2017 оны 1-р сарын 20-ноос 2021 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. Бас 2024 оны 11-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] дахин нэр дэвшиж Дэд ерөнхийлөгч [[Камала Харрис|Камала Харристай]] өрсөлдөж, тус сонгуульд 2024 оны 11-р сарын 6-ны өдөр ялалт байгуулж АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж 2029 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх болжээ. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн. Олонд танигдсан бизнесмен. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Доналд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Доналд [[Пеннсильванийн Их Сургууль|Пеннсильванийн Их сургуулийн]] Уартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Д.Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Нью-Йорк хотын [[Бруклин]], [[Куинс]], Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт ажиллаж эхэлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" ([[Англи хэл|англи.]] ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан [[Колорадо]] мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Доналд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Доналдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу [[Казино]] ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Д.Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Д.Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп [[Форбс (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлээс]] гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгчийн анхны бүрэн эрхийн хугацаа == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд дотор ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Доналд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп [[Индиана]] мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Доналд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Доналд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Доналд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Доналд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. 2020 оны 8-р сарын 27-нд Д.Трамп Бүгд Найрамдах Намаас дахин нэр дэвшив. Тэрээр 2020 оны 11-р сард болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намын нэр дэвшигч [[Жо Байден|Жозеф Байденд]] ялагдсан (сонгогчдын 232-306 санал). == Эхний бөгөөд хоёрдахь ерөнхийлөгчийн хоорондох хугацаа == Сонгууль ялагдсаны дараа Д.Трампын Бүгд Найрамдах Намд үзүүлэх нөлөө хүчтэй хэвээр байсан бөгөөд орон нутгийн сонгуульд нэр дэвшигчдээ дэмжих жагсаал цуглаан зохион байгуулж байсан. 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд зориулж тэрээр "Америкийг аврах" улс төрийн санг байгуулсан бөгөөд уг сан нь 2021 оны 11-р сард байгуулагдсанаасаа хойш 2022 оны 3-р сар хүртэл 124 сая доллар босгосон. 2022 оны 7-р сард Трамп 2024 оны сонгуульд нэр дэвших бодолтой байгаагаа зарласан. == Хоёр дахь удаагийн Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа == 2024 оны 11-р сард Доналд Трамп сонгуульд 312 сонгогчийн санал авч ялсан нь ерөнхийлөгч болоход шаардлагатай 270 саналаас хамаагүй давсан юм. Өрсөлдөгч [[Камала Харрис]] ердөө 226 сонгогчийн санал авсан бөгөөд сонгуулийн маргааш нь ялагдлаа хүлээн зөвшөөрч, Доналд Трамп руу залгаж ялалтад нь баяр хүргэсэн. Доналд Трампын ерөнхийлөгчийн хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаа 2025 оны 1-р сарын 20-нд хоёр дахь тангараг өргөх ёслолоор эхэлсэн. Тангараг өргөснийхөө дараахан Доналд Трамп бараг 200 гүйцэтгэх захирамж, санамж бичиг, зарлигт гарын үсэг зурсан. Түүний анхны зарлигууд нь түүний засаг захиргаанд хэд хэдэн томилгоо байв. Тэрээр тангараг өргөх ёслолын жагсаалын үеэр дахин есөн зарлигт гарын үсэг зурсан. Д.Трамп албан тушаалаа авсан эхний өдрөө цагаачдын хямрал хязгаарлалтын улмаас АНУ-Мексикийн хил дээр онц байдал зарласан бөгөөд төрсөн иргэншлийн асуудлыг зогсоосон. 2025 оны 4-р сарын 2-нд Трамп "үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлж буй худалдааны тэнцвэргүй байдал"-ын улмаас АНУ-д үндэсний хэмжээнд онц байдал зарлаж, 185 орны импортын бараанд 10%-ийн импортын татвар ногдуулах шийдвэрийг зарласан бөгөөд АНУ-тай худалдаа хийхдээ тэгш бус худалдааны хязгаарлалт тогтоосон орнуудаас (Камбож - 49%, Вьетнам - 46%, Шри Ланка - 44%, Бангладеш - 37%, Тайланд - 36%, Хятад - 34%, Тайвань - 32%, Индонез - 32%, Швейцарь - 31%, Өмнөд Африк - 30%, Өмнөд Солонгос - 25%, Япон - 24%, Малайз - 24%, Европын Холбоо - 20%, Израиль - 17%) нийлүүлэлтэд яг ижил хариу татварыг нэмэгдүүлсэн. Эдгээр татвар нь зөвхөн АНУ-ын үйлдвэрлэл, үндэсний аюулгүй байдалд чухал ач холбогдолтой импортын бараа бүтээгдэхүүнд хамаарахгүй. Энэ бүхэн Орос, Беларусийг хамруулаагүй байна. 2026 оны 1-р сарын 3-нд АНУ Венесуэлд богино хугацааны цэргийн ажиллагаа явуулсан бөгөөд энэ үеэр Америкийн тусгай хүчний оролцоотойгоор [[Венесуэл|Венесуэлийн]] Ерөнхийлөгч [[Николас Мадуро]] болон түүний эхнэр Силиа Флорес нарыг баривчилжээ. Хоёуланг нь тус улсаас нүүлгэн шилжүүлж, шүүх хуралд оролцохоор Нью-Йорк руу аваачжээ. 2026 оны 1-р сарын 7-нд Дональд Трамп АНУ-ыг өөрийнх нь ашиг сонирхолд харшлаж байна гэж үзсэн олон арван олон улсын байгууллага, конвенц, гэрээнээс нэн даруй гарахыг тушаасан санамж бичиг гаргасан. 2026 оны 2-р сарын 28-нд АНУ болон Израил улс Ираны эсрэг хамтарсан цохилт өгч Ираны Дээд удирдагчийг хөнөөсөн байна. == Хувийн хөрөнгө == 2017 оны 6-р сарын 14-нд Трамп 2016 оны орлогын албан татварын тайлангаа гаргасан боловч 2018 оны 5-р сар хүртэл үүнийг хийх шаардлагагүй байв. Мэдүүлэгтээ тэрээр гүйцэтгэх захирал, дарга, ерөнхийлөгч эсвэл гишүүнээр бүртгэгдсэн 565 компани эсвэл корпорациас орлого авсан гэдгээ мэдэгджээ. Трампын цэвэр хөрөнгө (тайланг гаргаж өгөх үеийн 2017 оны 4-р сарын 15-ны байдлаар) 1.4 тэрбум гаруй ам.доллар байжээ. Эдгээр компаниуд 300 сая гаруй ам.долларын өртэй бөгөөд голчлон үл хөдлөх хөрөнгийн зээлтэй. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1-р сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд хүү [[Бэррон Трамп]] мэндэлсэн байна. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] cblhs83wrqrutmdz2fjarbsqz57nenl 0 64012 868378 497960 2026-09-03T17:02:42Z Amherst99 5169 Amherst99 moved page [[Sport Utility Vehicle]] to [[Sport utility vehicle]] 497960 wikitext text/x-wiki [[Файл:2013 0226 Honda CR-V 030 BW01.jpg|thumb|right|Хонда CR-V]] '''Sport Utility Vehicle''' (товчоор SUV, монг. махчлан орчуулбал: ''спорт- ба хэрэглээний тээврийн хэрэгсэл'') буюу '''бартаат замын лимузин''' гэдэг нь [[лимузин]]тэй адил тохилог, бартаат замд туулах чадварыг дээшлүүлсэн өндөрлөгөө бүхий, их биеийн харагдах байдал нь [[бартаат замын тэрэг]]тэй төстэй [[суудлын автомашин]]ыг хэлнэ. Бартаат замыг туулах чадвар нь загвар бүрт өөр өөр байх ба учир зарим загварууд нь бүх дугуйн хөтлөгч байхгүй, зөвхөн засмал замд ашиглахаар хийгдсэн байдаг. Энэ төрлийн тэрэг нь1963 оноос үйлдвэрлэсэн Жееп Вагонээр болон 1970 оноос үйлдвэрлэсэн [[Рэнж Ровер]]оос гаралтай. ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:SUVs|SUV}} [[Ангилал:Автомашины ангилал]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle| ]] dazluo7oemkq5ls9etdzufneds3fgsa 868380 868378 2026-09-03T17:03:09Z Amherst99 5169 /* */ 868380 wikitext text/x-wiki [[Файл:2013 0226 Honda CR-V 030 BW01.jpg|thumb|right|Хонда CR-V]] '''Sport utility vehicle''' (товчоор SUV, монг. махчлан орчуулбал: ''спорт- ба хэрэглээний тээврийн хэрэгсэл'') буюу '''бартаат замын лимузин''' гэдэг нь [[лимузин]]тэй адил тохилог, бартаат замд туулах чадварыг дээшлүүлсэн өндөрлөгөө бүхий, их биеийн харагдах байдал нь [[бартаат замын тэрэг]]тэй төстэй [[суудлын автомашин]]ыг хэлнэ. Бартаат замыг туулах чадвар нь загвар бүрт өөр өөр байх ба учир зарим загварууд нь бүх дугуйн хөтлөгч байхгүй, зөвхөн засмал замд ашиглахаар хийгдсэн байдаг. Энэ төрлийн тэрэг нь1963 оноос үйлдвэрлэсэн Жееп Вагонээр болон 1970 оноос үйлдвэрлэсэн [[Рэнж Ровер]]оос гаралтай. ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:SUVs|SUV}} [[Ангилал:Автомашины ангилал]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle| ]] ftu51gpaivvmunb600n878l2p971k8r 14 68157 868432 603162 2026-09-04T08:38:12Z Enkhsaihan2005 64429 868432 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ancient Near East|Эртний Ойрх Дорнод}} [[Ангилал:Эртний Ази|Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Эртний түүх бүс нутгаар|Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн түүх]] [[Ангилал:Төмөр зэвсгийн үе|Эртний Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Азийн түүхэн бүс нутаг]] hc5wyouzogdohyvfpi4hxm9ri3wc58y 14 71041 868344 525316 2026-09-03T12:04:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Киприйн демократ намын гишүүн]] to [[Ангилал:Киприйн Ардчилсан Намын гишүүн]] without leaving a redirect 525316 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Киприйн намын гишүүн|демократ ]] [[Ангилал:Социал демократ намын гишүүн]] p0vcfqgqwxi71q5ebhrxeoh6yy1c0by 868346 868344 2026-09-03T12:05:57Z Enkhsaihan2005 64429 868346 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Ардчилсан Нам (Кипр)}} [[Ангилал:Киприйн улс төрч намаар]] [[Ангилал:Киприйн социал демократууд]] h0ya94gvz0jigu2ixr0jjyzbbg43de0 14 71042 868347 694723 2026-09-03T12:06:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Киприйн намын гишүүн]] to [[Ангилал:Киприйн улс төрч намаар]] without leaving a redirect 694723 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Намын гишүүн улс орноор]] [[Ангилал:Киприйн улс төр|Намын гишүүн]] [[Ангилал:Киприйн хүн байгууллагаар|Намын гишүүн]] s37ck3os1n2wc3jbpregl0uwef2r59d 868348 868347 2026-09-03T12:07:31Z Enkhsaihan2005 64429 868348 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Киприйн улс төрч| Нам]] [[Ангилал:Намын гишүүн улс орноор]] [[Ангилал:Киприйн улс төрийн нам|+Улс төрч]] [[Ангилал:Азийн улс төрч намаар]] [[Ангилал:Европын улс төрч намаар]] 5k4awxiyfakxcr80al7851im6xxi77t 14 71046 868343 672271 2026-09-03T12:03:13Z Enkhsaihan2005 64429 868343 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of Nicosia|Никосийн хүн}} [[Ангилал:Никоси|+хүн]] [[Ангилал:Кипрчүүд суурингаар|Никоси]] [[Ангилал:Никоси тойргийн хүн|Никоси]] 5ugolqiobh2zwjq2mn6gyxqdnjb6j0m 14 71049 868359 600345 2026-09-03T12:22:07Z Enkhsaihan2005 64429 868359 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Никоси тойрог}} [[Ангилал:Киприйн тойрог]] rdaliactz3eod9blu38azabnldezes0 868360 868359 2026-09-03T12:22:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Никоси дүүрэг]] to [[Ангилал:Никоси тойрог]] without leaving a redirect 868359 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Никоси тойрог}} [[Ангилал:Киприйн тойрог]] rdaliactz3eod9blu38azabnldezes0 14 83912 868387 569883 2026-09-03T19:01:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс]] to [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] without leaving a redirect 569883 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Азийн түүхэн улс| ]] [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүх|түүхэн улс]] j1jzrwraz8l8ajxrmrqyccgqd9uoufk 868402 868387 2026-09-03T19:53:53Z Enkhsaihan2005 64429 868402 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former countries in West Asia|Баруун Азийн түүхэн улс}} [[Ангилал:Азийн түүхэн улс бүс нутгаар|Баруун]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх| түүхэн]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс| Түүхэн]] dij6voh2eb3mmzpauvj1mbqo9f6q06j 14 93698 868356 868312 2026-09-03T12:20:57Z Enkhsaihan2005 64429 868356 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Киприйн суурин|Ω]] [[Ангилал:Суурингийн сэдэв улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Европ суурингаар|Кипр]] kp8goq3645rge9ze1jjj47eruik7f66 14 93702 868357 600357 2026-09-03T12:21:34Z Enkhsaihan2005 64429 868357 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Пафос тойрог}} [[Ангилал:Киприйн тойрог]] 9h7nku3zwmz7cd9042xuezbz7zepdk3 868358 868357 2026-09-03T12:21:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Пафос дүүрэг]] to [[Ангилал:Пафос тойрог]] without leaving a redirect 868357 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Пафос тойрог}} [[Ангилал:Киприйн тойрог]] 9h7nku3zwmz7cd9042xuezbz7zepdk3 14 93705 868342 672688 2026-09-03T11:59:05Z Enkhsaihan2005 64429 868342 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Киприйн түүх}} {{Commons cat|History of Cyprus|Киприйн түүх}} <!-- Categories --> [[Ангилал:Кипр]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн бүс нутгийн түүх|Кипр]] [[Ангилал:Европын түүх улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Түүх улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Түүх арлаар|Кипр]] jtaitap0h9es7b1zzew4c64mormsuyz 14 93733 868362 600432 2026-09-03T12:22:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Ларнака дүүрэг]] to [[Ангилал:Ларнака тойрог]] without leaving a redirect 600432 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Кипр Улс дүүргээр]] ou8tgov35pg8f0ovtejbczdjw6xzb3g 868363 868362 2026-09-03T12:23:04Z Enkhsaihan2005 64429 868363 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Larnaca District|Ларнака тойрог}} {{Cat main|Ларнака тойрог}} [[Ангилал:Киприйн тойрог]] 5i0cs2h45adsg3ko1x57j7hfmphkwrs 0 102335 868419 626952 2026-09-04T03:38:27Z CommonsDelinker 211 UM_Logo1.png файлыг коммонсд [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:UM Logo1.png|]]. 868419 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс метро |Name = Өрөмчийн метро |Bild = Urumqi_Metro_map-geo.png |Staat = {{CHN}} |Stadt = [[Өрөмч]] |Verkehrsverbund = Төрийн |Eröffnung = 2018 оны 10 сарын 25 |Linien = 1 |Streckenlänge = 27.615 &nbsp;км |Stationen = 21 |Passagiere = |Betreiber = |Spurweite = |Strom = |Stromkl = }} '''[[Өрөмч]]ийн метро''' ({{lang-zh|乌鲁木齐地铁}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچى مېتروسى}}) нь [[2020 он]]ы байдлаар 1 шугам, 21 өртөөтэй. [[2018]] оны [[10 сарын 25]]-нд нээгдсэн. == Цахим холбоос == {{commonscat|Urumqi Metro}} * [https://www.urumqimtr.com/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Метроны систем]] [[Ангилал:Өрөмч|Метро]] [[Ангилал:Хятадын метро]] ft674qy97qgydzs0i9bzwsgfwj3ntvs 14 103378 868373 629902 2026-09-03T16:32:44Z Enkhsaihan2005 64429 868373 wikitext text/x-wiki {{catmain|Өмнөд Йемен}} {{Commons category|South Yemen|Өмнөд Йемен}} [[Ангилал:Хуучин арабын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Хуучин социалист бүгд найрамдах улс|Йемен]] hipb5n6hi0tn0qniwsox91tz6a9anmy 0 103380 868381 848420 2026-09-03T18:50:40Z Enkhsaihan2005 64429 868381 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ойрх Дорнодын бүрэн эрхт улс (1958–1971)}} {{About|Египет, Сирийн холбооны|1958–1961 оны Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс, Йемений хаант улсын холбоог|Арабын Нэгдсэн Улс|1972–1977 оны Ливи, Египет, Сирийн холбоог|Арабын Бүгд Найрамдах Улсуудын Холбоо|1974 оны Тунис ба Ливийн|Исламын Бүгд Найрамдах Араб Улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|ar|الجمهورية العربية المتحدة}}<br>{{small|{{transl|ar|al-Jumhūriyyah al-'Arabīyah al-Muttaḥidah}}|italics=yes}} | conventional_long_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах | linking_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс | p1 = Бүгд Найрамдах Египет Улс (1953–1958){{!}}Бүгд Найрамдах Египет Улс | flag_p1 = Flag of the Egyptian Revolution (1952).svg | p2 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс{{!}}Бүгд Найрамдах Сири Улс | flag_p2 = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg | s1 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс{{!}}'''1961'''<br>Арабын Бүгд Найрамдах Сири Улс | flag_s1 = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg | s2 = Израилын цэргийн засаг захиргаа{{!}}'''1967'''<br>Израилын цэргийн засаг захиргаа | flag_s2 = Flag of the Israel Defense Forces.svg | s3 = Анвар Садатын үеийн Египетийн түүх#Дотоод бодлого ба Инфита{{!}}'''1971'''<br>Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс | flag_s3 = Flag of the United Arab Republic (1958–1971).svg | era = Арабын Хүйтэн дайн | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[Социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]] * [[Сири]], [[Египет]]ийн [[улс төрийн холбоо]]<br><small>(1958–1961)</small> * [[Египет]] дэх [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл бүгд найрамдах улс]] <br> <small>(1961–1971)</small> | year_start = 1958<ref name=feb23/> | date_start = 2 сарын 22, | event_start = [[Гамаль Абдель Нассерын үеийн Египетийн түүх#Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын үүсэл (1958)|Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын үүсэл]] | event1 = [[Газын зурвас]]ын [[Египетийн Газын зурвасын эзлэн түрэмгийлэл|Египетийн эзлэн түрэмгийлэл]] | date_event1 = 1959 | event2 = [[1961 оны Сирийн төрийн эргэлт|Сирийн төрийн эргэлт]] | date_event2 = 9 сарын 28, 1961 | event3 = [[Израил]] [[Зургаан өдрийн дайн|Газа ба Синайг эзлэн авав]] | date_event3 = 6 сарын 10, 1967 | event4 = [[Туйлдуулах дайн]] | date_event4 = 1967 оны 7 сарын 1 – 1970 оны 8 сарын 7 | event5 = [[Гамаль Абдел Нассер#Үхэл ба оршуулга|Нассерын үхэл]] | date_event5 = 9 сарын 28, 1970 | event_end = [[Египет#Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс (1971–одоо үе)|Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс нэртэй болов]] | date_end = 9 сарын 11, | year_end = 1961/1971 | image_flag = Flag of the United Arab Republic (1958–1971).svg | flag_type = [[Сирийн төрийн далбаа#Сирийн засгийн газрын далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg | symbol_type = [[Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = [[File:United Arab Republic (orthographic projection).svg|240px]] | map_caption = | national_motto = | national_anthem = "[[Валла Заман Я Селахи]]"<br>({{Lang-mn|"Удаан хугацаа өнгөрчээ, зэвсэг минь!"}})<br>{{center| }} | capital = [[Каир]] | largest_city = capital | official_languages = [[Араб хэл]] | common_languages = [[Араб хэлний Египет аялга|Египетийн Араб]], [[Араб хэлний Сири-Палестин аялга|Левантын Араб]], [[Сирийн Араб хэл|Сирийн Араб]], [[Домари хэл|Домари]], [[Грек хэл|Грек]], [[Армени хэл|Армени]], [[Курд хэл|Курд]], [[Турк хэл|Турк]], [[Шинэ Арамей хэл|Шинэ Арамей хэл]] | religion = [[Ислам]]; [[Христийн шашин|Христ]] болон [[Египет дэх Еврейчүүдийн түүх|Еврей]] цөөнх | demonym = [[Арабчууд]] | title_leader = Ерөнхийлөгч | leader1 = {{nowrap|[[Гамаль Абдел Нассер]]}} | year_leader1 = 1958&ndash;1970 | leader2 = [[Анвар Садат]] | year_leader2 = 1970&ndash;1971 | title_deputy = Ерөнхий сайд | deputy1 = Гамаль Абдел Нассер | year_deputy1 = 1958&ndash;1962 <small>(анхны)</small> | deputy2 = [[Махмуд Фавзи]] | year_deputy2 = 1970&ndash;1971 <small>(сүүлчийн)</small> | legislature = Үндэсний Хурал | time_zone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | calling_code = +20 | currency = [[Египет фунт]] (Египет ба Газын зурвас)<br>[[Сири фунт]] (Сири) | footnotes = | today = [[Египет]]<br>[[Сири]]<br> [[Газын зурвас]] | status_text = [[Улс төрийн холбоо]]<br><small>(1958–1961)</small><br>Египет дэх [[бүрэн эрхт улс]]<br><small>(1961–1971)</small> | status = [[Улс төрийн холбоо]] | area_km2 = 1,195,000 | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | map_width = 300px }} '''Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс''' нь арабын улсууд болох [[Египет]] ба [[Сири]] нэгдсэн, 1958 оноос 1961 оны хооронд оршин тогтносон улс юм. Энэхүү холбоо нь 1958 оны хоёрдугаар сарын 1-нд байгуулагдсан. Эдгээр улсад 1958 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Йемений Хант Улс]] (Умард Йемен) нэмэгдэн, [[Арабын Нэгдсэн Улс]]ыг байгуулав. 1961 оны есдүгээр сарын 28-нд уг холбооноос [[Сири|Сири Улс]], мөн оны арванхоёрдугаар сард Умард Йемен Улс салан тусгаарласнаар уг холбоо задарчээ. Египет Улс 1972 оны сүүл хүртэл ''Арабын Нэгдсэн Улс'' гэх нэрээ хадгалан авч үлдэв. == Түүх == [[Египет|Бүгд Найрамдах Египет Улс]] [[Египетийн 1952 оны цэргийн эргэлт|байгуулагдсан]] 1952 онд төрийн тэргүүн [[Гамаль Абдел Насер]] нь бүх арабын улсуудыг нэгтгэх (панарабизм) улс төрийн бодлого баримтлах болов. Энэхүү бодлогын зорилго нь [[Ойрх Дорнод]] ба [[Умард Африк]] дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|америк]], [[Их Британи|британи]], [[франц]]ын нөлөөг шахан зайлуулах байв. Гэтэл [[Консерватизм|консерватив үзэлт]], [[Хаант засаг|хаант засагтай]] [[Саудын Араб]], [[Ирак]], [[Йордан]] гурвын эсэргүүцэлтэй тулгарав. Ганцхан [[Сири|Сири Улс]] л Египеттэй холбоотон боллоо. Сири улсын үйлдвэрчний эвлэлүүд болон панарабист-социалист үзэлтэй [[Арабын Социалист Баас Нам|Баас Намынхан]] уг холбоог социализмыг хурдацтай өөрчлөн байгуулахад зайлшгүй хэрэгтэй хэрэгсэл хэмээн үзэж байв. Сирийн ард түмэн ба тэднийг атгаж буй элитүүд нь холбооны хамтын эдийн засгийн хүчээр улсынхаа макро эдийн засгийг сайжруулна гэж найдаж байлаа.<ref>Volker Perthes: ''Staat und Gesellschaft in Syrien,'' Hamburg 1990, S. 53, S. 56</ref> == Ном зүй == * ''[[Павел Вячеславович Густерин|Густерин П. В.]]'' Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4. * {{Citation|last=Aburish|first=Said K.|authorlink=Said Aburish|title=Nasser, the Last Arab|year=2004|publisher=St. Martin's Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9780312286835/page/151 151]|location=New York|isbn=0-312-28683-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780312286835/page/151}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|United Arab Republic|Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1961 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1971 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Арабын Барилдлага]] [[Ангилал:Арабын үндсэрхэг үзэл]] [[Ангилал:Египет-Палестины харилцаа]] [[Ангилал:Египет-Сирийн харилцаа]] [[Ангилал:Палестин–Сирийн харилцаа]] [[Ангилал:Хуучин Арабын улс]] [[Ангилал:Хуучин конфедераци]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Хуучин бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Хуучин социалист бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Хуучин улсын холбоо]] [[Ангилал:Панарабизм]] [[Ангилал:1971 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]] 9pijfykj54uljlkosrnuuf1zmazx8c9 868390 868381 2026-09-03T19:11:06Z Enkhsaihan2005 64429 868390 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ойрх Дорнодын бүрэн эрхт улс (1958–1971)}} {{About|Египет, Сирийн холбооны|1958–1961 оны Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс, Йемений хаант улсын холбоог|Арабын Нэгдсэн Улс|1972–1977 оны Ливи, Египет, Сирийн холбоог|Арабын Бүгд Найрамдах Улсуудын Холбоо|1974 оны Тунис ба Ливийн|Исламын Бүгд Найрамдах Араб Улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|ar|الجمهورية العربية المتحدة}}<br>{{small|{{transl|ar|al-Jumhūriyyah al-'Arabīyah al-Muttaḥidah}}|italics=yes}} | conventional_long_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах | linking_name = Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс | p1 = Бүгд Найрамдах Египет Улс (1953–1958){{!}}Бүгд Найрамдах Египет Улс | flag_p1 = Flag of the Egyptian Revolution (1952).svg | p2 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс{{!}}Бүгд Найрамдах Сири Улс | flag_p2 = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg | s1 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс{{!}}'''1961'''<br>Арабын Бүгд Найрамдах Сири Улс | flag_s1 = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg | s2 = Израилын цэргийн засаг захиргаа{{!}}'''1967'''<br>Израилын цэргийн засаг захиргаа | flag_s2 = Flag of the Israel Defense Forces.svg | s3 = Анвар Садатын үеийн Египетийн түүх#Дотоод бодлого ба Инфита{{!}}'''1971'''<br>Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс | flag_s3 = Flag of the United Arab Republic (1958–1971).svg | era = Арабын Хүйтэн дайн | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[Социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]] * [[Сири]], [[Египет]]ийн [[улс төрийн холбоо]]<br><small>(1958–1961)</small> * [[Египет]] дэх [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл бүгд найрамдах улс]] <br> <small>(1961–1971)</small> | year_start = 1958<ref name=feb23/> | date_start = 2 сарын 22, | event_start = [[Гамаль Абдель Нассерын үеийн Египетийн түүх#Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын үүсэл (1958)|Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын үүсэл]] | event1 = [[Газын зурвас]]ын [[Египетийн Газын зурвасын эзлэн түрэмгийлэл|Египетийн эзлэн түрэмгийлэл]] | date_event1 = 1959 | event2 = [[1961 оны Сирийн төрийн эргэлт|Сирийн төрийн эргэлт]] | date_event2 = 9 сарын 28, 1961 | event3 = [[Израил]] [[Зургаан өдрийн дайн|Газа ба Синайг эзлэн авав]] | date_event3 = 6 сарын 10, 1967 | event4 = [[Туйлдуулах дайн]] | date_event4 = 1967 оны 7 сарын 1 – 1970 оны 8 сарын 7 | event5 = [[Гамаль Абдел Нассер#Үхэл ба оршуулга|Нассерын үхэл]] | date_event5 = 9 сарын 28, 1970 | event_end = [[Египет#Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс (1971–одоо үе)|Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс нэртэй болов]] | date_end = 9 сарын 11, | year_end = 1961/1971 | image_flag = Flag of the United Arab Republic (1958–1971).svg | flag_type = [[Сирийн төрийн далбаа#Сирийн засгийн газрын далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg | symbol_type = [[Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = [[File:United Arab Republic (orthographic projection).svg|240px]] | map_caption = | national_motto = | national_anthem = "[[Валла Заман Я Селахи]]"<br>({{Lang-mn|"Удаан хугацаа өнгөрчээ, зэвсэг минь!"}})<br>{{center| }} | capital = [[Каир]] | largest_city = capital | official_languages = [[Араб хэл]] | common_languages = [[Араб хэлний Египет аялга|Египетийн Араб]], [[Араб хэлний Сири-Палестин аялга|Левантын Араб]], [[Сирийн Араб хэл|Сирийн Араб]], [[Домари хэл|Домари]], [[Грек хэл|Грек]], [[Армени хэл|Армени]], [[Курд хэл|Курд]], [[Турк хэл|Турк]], [[Шинэ Арамей хэл|Шинэ Арамей хэл]] | religion = [[Ислам]]; [[Христийн шашин|Христ]] болон [[Египет дэх Еврейчүүдийн түүх|Еврей]] цөөнх | demonym = [[Арабчууд]] | title_leader = Ерөнхийлөгч | leader1 = {{nowrap|[[Гамаль Абдел Нассер]]}} | year_leader1 = 1958&ndash;1970 | leader2 = [[Анвар Садат]] | year_leader2 = 1970&ndash;1971 | title_deputy = Ерөнхий сайд | deputy1 = Гамаль Абдел Нассер | year_deputy1 = 1958&ndash;1962 <small>(анхны)</small> | deputy2 = [[Махмуд Фавзи]] | year_deputy2 = 1970&ndash;1971 <small>(сүүлчийн)</small> | legislature = Үндэсний Хурал | time_zone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | calling_code = +20 | currency = [[Египет фунт]] (Египет ба Газын зурвас)<br>[[Сири фунт]] (Сири) | footnotes = | today = [[Египет]]<br>[[Сири]]<br> [[Газын зурвас]] | status_text = [[Улс төрийн холбоо]]<br><small>(1958–1961)</small><br>Египет дэх [[бүрэн эрхт улс]]<br><small>(1961–1971)</small> | status = [[Улс төрийн холбоо]] | area_km2 = 1,195,000 | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | map_width = 300px }} '''Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс''' нь арабын улсууд болох [[Египет]] ба [[Сири]] нэгдсэн, 1958 оноос 1961 оны хооронд оршин тогтносон улс юм. Энэхүү холбоо нь 1958 оны хоёрдугаар сарын 1-нд байгуулагдсан. Эдгээр улсад 1958 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Йемений Хант Улс]] (Умард Йемен) нэмэгдэн, [[Арабын Нэгдсэн Улс]]ыг байгуулав. 1961 оны есдүгээр сарын 28-нд уг холбооноос [[Сири|Сири Улс]], мөн оны арванхоёрдугаар сард Умард Йемен Улс салан тусгаарласнаар уг холбоо задарчээ. Египет Улс 1972 оны сүүл хүртэл ''Арабын Нэгдсэн Улс'' гэх нэрээ хадгалан авч үлдэв. == Түүх == [[Египет|Бүгд Найрамдах Египет Улс]] [[Египетийн 1952 оны цэргийн эргэлт|байгуулагдсан]] 1952 онд төрийн тэргүүн [[Гамаль Абдел Насер]] нь бүх арабын улсуудыг нэгтгэх (панарабизм) улс төрийн бодлого баримтлах болов. Энэхүү бодлогын зорилго нь [[Ойрх Дорнод]] ба [[Умард Африк]] дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|америк]], [[Их Британи|британи]], [[франц]]ын нөлөөг шахан зайлуулах байв. Гэтэл [[Консерватизм|консерватив үзэлт]], [[Хаант засаг|хаант засагтай]] [[Саудын Араб]], [[Ирак]], [[Йордан]] гурвын эсэргүүцэлтэй тулгарав. Ганцхан [[Сири|Сири Улс]] л Египеттэй холбоотон боллоо. Сири улсын үйлдвэрчний эвлэлүүд болон панарабист-социалист үзэлтэй [[Арабын Социалист Баас Нам|Баас Намынхан]] уг холбоог социализмыг хурдацтай өөрчлөн байгуулахад зайлшгүй хэрэгтэй хэрэгсэл хэмээн үзэж байв. Сирийн ард түмэн ба тэднийг атгаж буй элитүүд нь холбооны хамтын эдийн засгийн хүчээр улсынхаа макро эдийн засгийг сайжруулна гэж найдаж байлаа.<ref>Volker Perthes: ''Staat und Gesellschaft in Syrien,'' Hamburg 1990, S. 53, S. 56</ref> == Ном зүй == * ''[[Павел Вячеславович Густерин|Густерин П. В.]]'' Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4. * {{Citation|last=Aburish|first=Said K.|authorlink=Said Aburish|title=Nasser, the Last Arab|year=2004|publisher=St. Martin's Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9780312286835/page/151 151]|location=New York|isbn=0-312-28683-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780312286835/page/151}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|United Arab Republic|Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1961 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1971 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Арабын Барилдлага]] [[Ангилал:Арабын үндсэрхэг үзэл]] [[Ангилал:Египет-Палестины харилцаа]] [[Ангилал:Египет-Сирийн харилцаа]] [[Ангилал:Палестин–Сирийн харилцаа]] [[Ангилал:Түүхэн Арабын улс]] [[Ангилал:Түүхэн конфедераци]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Түүхэн улсын холбоо]] [[Ангилал:Панарабизм]] [[Ангилал:1971 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]] mbq0kzyz5w6zgdqb8tl1x8pt9cwq79l 0 103718 868374 817448 2026-09-03T16:47:19Z Enkhsaihan2005 64429 868374 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Хойд Йемений хаант улс (1918–1970)}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native_name|ar|المملكة المتوكلية اليمنية}}<br/>{{transliteration|ar|al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah al-Yamanīyah}} | conventional_long_name = Йемений хаант улс | common_name = Умард Йемен | status = [[Арабын Нэгдсэн Улс]]ын гишүүн (1958–1961) | p1 = Йемений Вилает | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p2 = Асирын эмират улс | flag_p3 = | p3 = Байда султант улс | flag_p2 = Flag of the Emirate of Asir.svg | s1 = Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс | flag_s1 = Flag of the Yemen Arab Republic.svg | s2 = Саудын Араб | flag_s2 = Flag of Saudi Arabia (1938–1973).svg | image_flag = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg | flag = Йемений хаант улсын далбаа | flag_type = Далбаа<br/>(1927–1970) | image_coat = Coat of arms of Yemen 1962.svg | image_map = {{Switcher|[[File:Map of North Yemen in the Arabian Peninsula (1923).svg|frameless]]|1925 оноос өмнө|[[File:Arabistan 1925.png|frameless]]|1925 оны дараа|[[File:Mutawakkilite Kingdom of Yemen in its region (cropped).svg|frameless]]|1934 оны [[Йемен–Саудын дайн (1934)|Йемен–Саудын дайны]] дараа|default=1}} | map_width = 250px | national_anthem = "[[Хааны мэндчилгээ (Йемен)|Хааны мэндчилгээ]]"<br/>({{lang|ar|تحية ملكية}})<br />{{center|[[File:National anthem of the Kingdom of Yemen.ogg]]}} | capital = {{nowrap|[[Санаа]] {{small|(1918–1948)}}<br/>[[Таиз]] {{small|(1948–1962)}}}} | common_languages = Араб | religion = {{unbulleted list|[[Зайдизм|Зайди Ислам]] (албан ёсны)| [[Суннит Ислам]]|[[Иудаизм]]}} | government_type = Лалын [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | title_leader = [[Йемений имам|Хаан-Имам]] | leader1 = {{nowrap|[[Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин|Яхья Хамид-ад-Дин]]}} | year_leader1 = 1918–1948 | leader2 = [[Ахмед бен Яхья]] | year_leader2 = 1948–1962 | leader3 = [[Мухаммад аль-Бадр]] | year_leader3 = 1962–1970 | date_start = 10 сарын 30, | year_start = 1918 | event_start = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] тусгаар тогтносон | event2 = [[Умард Йемений иргэний дайн#Төрийн эргэлт|9 сарын 26-ны хувьсгал]] | date_event2 = 9 сарын 26, 1962 | date_end = 12 сарын 1, | year_end = 1970 | event_end = Хаант засгийг халсан | currency = [[Умард Йемен риал]] | utc_offset = +3 | calling_code = 967 | today = [[Йемен]]<br/>[[Саудын Араб]] }} '''Йемений хаант улс''', мөн өөрөөр ''Йемений Мутаваккилийн Хант Улс'' хэмээн нэрлэгддэг ({{lang-ar|المملكة المتوكلية اليمنية}}, ''аль-Мамлака аль-Мутаваккили аль-Ямания'') хэмээх нэршлээр 1911 онд тусгаар тогтносон, хэмжээгүй эрхт хаант засаг бүхий Умард Йемен улсыг нэрлэж байсан ба 1962 онд гарсан цэргийн эргэлтийн үр дүнд [[Бүгд Найрамдах Улс|Бүгд Найрамдах]] засаглалтай [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]] болсноор дуусгавар болжээ. == Түүх == 19-р зууны эхний хагаст [[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс|Британичууд]] [[Өмнөд Йемен]]ийг эрхшээлдээ авсны дараа [[Османы эзэнт гүрэн|Османчууд]] 1872 онд [[Санаа]] хотыг болон Умард Йеменийг довтлон эзэлж [[Вилайет Йемен]]ийг байгуулав. Үүнийг эсэргүүцэн хэд хэдэн овог аймгууд [[Зейдитчууд]]ын удирдлагын дор бослого гаргасны улмаас Османчууд 1911 онд умард Йемений тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрэв. 1918 оны аравдугаар сарын 30-нд Османы эзэнт гүрнээс албан ёсоор тусгаар тогтносоноо тунхаглав. Тусгаар тогтносон улс болохыг 1925 онд [[Их Британи]], 1926 онд олон улсад хүлээн зөвшөөрчээ. Яг тэр жилдээ Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин өөрийгөө тус улсын [[хаан]] хэмээн зарласан байна. 1920-иод онд имам Яхья йемений нутаг дэвсгэрийг умард зүгт [[Тихама]]гийн өмнөд хэсэг ба [[Асир аймаг]] хүртэл өргөтгөсөн нь [[Хижаз]]ын хаан болон [[Нажд]]ын хаантай мөргөлдөх шалтгаан болов. 1930-аад онд шинээр байгуулагдсан хаант улс [[Саудын Араб]] нь өмнөд тихамагийн [[аль-Ходейда]] хот хүртэлх нутаг дэвсгэрийг буцаан эзлэв. == Төрийн далбаа == <gallery> File:Flag of Yemen 1918.svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1918-1923 он) File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1923-1927 он) File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1927-1970 он) </gallery> == Мөн үзэх == * [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]] * [[Йемений түүх]] == Ном зүй == * Paul Dresch: ''A History of Modern Yemen''. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-79482-4 * ''History of Arabia'', ''Encyclopædia Britannica'' (Macropædia Vol. 1). Chicago: Encyclopædia Britannica, 1979. 1043–1051. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Йемений Хаант Улс}} * [http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/190523ar.gif Йемений Вант Улс багтсан арабын (1905–1923 он) газрын зураг ] (англиар) {{DEFAULTSORT:Йемений хаант улс}} [[Ангилал:Йемений хаант улс| ]] [[Ангилал:Умард Йемен| ]] [[Ангилал:1918 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1970 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Баруун Азийн хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Йемений хаант засаг]] [[Ангилал:Хуучин Арабын улс]] [[Ангилал:Азийн хуучин хаант улс]] k6f5zs21fhjmn0nwxpo9g07muk18zbi 868389 868374 2026-09-03T19:10:48Z Enkhsaihan2005 64429 868389 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Хойд Йемений хаант улс (1918–1970)}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native_name|ar|المملكة المتوكلية اليمنية}}<br/>{{transliteration|ar|al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah al-Yamanīyah}} | conventional_long_name = Йемений хаант улс | common_name = Умард Йемен | status = [[Арабын Нэгдсэн Улс]]ын гишүүн (1958–1961) | p1 = Йемений Вилает | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p2 = Асирын эмират улс | flag_p3 = | p3 = Байда султант улс | flag_p2 = Flag of the Emirate of Asir.svg | s1 = Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс | flag_s1 = Flag of the Yemen Arab Republic.svg | s2 = Саудын Араб | flag_s2 = Flag of Saudi Arabia (1938–1973).svg | image_flag = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg | flag = Йемений хаант улсын далбаа | flag_type = Далбаа<br/>(1927–1970) | image_coat = Coat of arms of Yemen 1962.svg | image_map = {{Switcher|[[File:Map of North Yemen in the Arabian Peninsula (1923).svg|frameless]]|1925 оноос өмнө|[[File:Arabistan 1925.png|frameless]]|1925 оны дараа|[[File:Mutawakkilite Kingdom of Yemen in its region (cropped).svg|frameless]]|1934 оны [[Йемен–Саудын дайн (1934)|Йемен–Саудын дайны]] дараа|default=1}} | map_width = 250px | national_anthem = "[[Хааны мэндчилгээ (Йемен)|Хааны мэндчилгээ]]"<br/>({{lang|ar|تحية ملكية}})<br />{{center|[[File:National anthem of the Kingdom of Yemen.ogg]]}} | capital = {{nowrap|[[Санаа]] {{small|(1918–1948)}}<br/>[[Таиз]] {{small|(1948–1962)}}}} | common_languages = Араб | religion = {{unbulleted list|[[Зайдизм|Зайди Ислам]] (албан ёсны)| [[Суннит Ислам]]|[[Иудаизм]]}} | government_type = Лалын [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | title_leader = [[Йемений имам|Хаан-Имам]] | leader1 = {{nowrap|[[Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин|Яхья Хамид-ад-Дин]]}} | year_leader1 = 1918–1948 | leader2 = [[Ахмед бен Яхья]] | year_leader2 = 1948–1962 | leader3 = [[Мухаммад аль-Бадр]] | year_leader3 = 1962–1970 | date_start = 10 сарын 30, | year_start = 1918 | event_start = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] тусгаар тогтносон | event2 = [[Умард Йемений иргэний дайн#Төрийн эргэлт|9 сарын 26-ны хувьсгал]] | date_event2 = 9 сарын 26, 1962 | date_end = 12 сарын 1, | year_end = 1970 | event_end = Хаант засгийг халсан | currency = [[Умард Йемен риал]] | utc_offset = +3 | calling_code = 967 | today = [[Йемен]]<br/>[[Саудын Араб]] }} '''Йемений хаант улс''', мөн өөрөөр ''Йемений Мутаваккилийн Хант Улс'' хэмээн нэрлэгддэг ({{lang-ar|المملكة المتوكلية اليمنية}}, ''аль-Мамлака аль-Мутаваккили аль-Ямания'') хэмээх нэршлээр 1911 онд тусгаар тогтносон, хэмжээгүй эрхт хаант засаг бүхий Умард Йемен улсыг нэрлэж байсан ба 1962 онд гарсан цэргийн эргэлтийн үр дүнд [[Бүгд Найрамдах Улс|Бүгд Найрамдах]] засаглалтай [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]] болсноор дуусгавар болжээ. == Түүх == 19-р зууны эхний хагаст [[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс|Британичууд]] [[Өмнөд Йемен]]ийг эрхшээлдээ авсны дараа [[Османы эзэнт гүрэн|Османчууд]] 1872 онд [[Санаа]] хотыг болон Умард Йеменийг довтлон эзэлж [[Вилайет Йемен]]ийг байгуулав. Үүнийг эсэргүүцэн хэд хэдэн овог аймгууд [[Зейдитчууд]]ын удирдлагын дор бослого гаргасны улмаас Османчууд 1911 онд умард Йемений тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрэв. 1918 оны аравдугаар сарын 30-нд Османы эзэнт гүрнээс албан ёсоор тусгаар тогтносоноо тунхаглав. Тусгаар тогтносон улс болохыг 1925 онд [[Их Британи]], 1926 онд олон улсад хүлээн зөвшөөрчээ. Яг тэр жилдээ Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин өөрийгөө тус улсын [[хаан]] хэмээн зарласан байна. 1920-иод онд имам Яхья йемений нутаг дэвсгэрийг умард зүгт [[Тихама]]гийн өмнөд хэсэг ба [[Асир аймаг]] хүртэл өргөтгөсөн нь [[Хижаз]]ын хаан болон [[Нажд]]ын хаантай мөргөлдөх шалтгаан болов. 1930-аад онд шинээр байгуулагдсан хаант улс [[Саудын Араб]] нь өмнөд тихамагийн [[аль-Ходейда]] хот хүртэлх нутаг дэвсгэрийг буцаан эзлэв. == Төрийн далбаа == <gallery> File:Flag of Yemen 1918.svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1918-1923 он) File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1923-1927 он) File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|Йемений Хаант Улсын төрийн далбаа (1927-1970 он) </gallery> == Мөн үзэх == * [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]] * [[Йемений түүх]] == Ном зүй == * Paul Dresch: ''A History of Modern Yemen''. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-79482-4 * ''History of Arabia'', ''Encyclopædia Britannica'' (Macropædia Vol. 1). Chicago: Encyclopædia Britannica, 1979. 1043–1051. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Йемений Хаант Улс}} * [http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/190523ar.gif Йемений Вант Улс багтсан арабын (1905–1923 он) газрын зураг ] (англиар) {{DEFAULTSORT:Йемений хаант улс}} [[Ангилал:Йемений хаант улс| ]] [[Ангилал:Умард Йемен| ]] [[Ангилал:1918 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1970 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн хаант улс]] [[Ангилал:Йемений хаант засаг]] [[Ангилал:Түүхэн Арабын улс]] [[Ангилал:Азийн түүхэн хаант улс]] ihuq33zz21hzg1vcsfycvy0co5oudlu 14 104440 868405 684077 2026-09-03T20:01:12Z Enkhsaihan2005 64429 868405 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of Haganah|Хаганагийн гишүүн}} {{Cat main|Хагана}} [[Ангилал:Хагана]] [[Ангилал:Сионист идэвхтэн]] [[Ангилал:Хагас цэрэгжсэн байгууллагын гишүүн]] [[Ангилал:Мандатын Палестины еврейчүүд]] 3g2r4ga9iqrxl9xz49ierpm8ux0tfg6 868410 868405 2026-09-03T20:02:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хаганын хүн]] to [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] without leaving a redirect 868405 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of Haganah|Хаганагийн гишүүн}} {{Cat main|Хагана}} [[Ангилал:Хагана]] [[Ангилал:Сионист идэвхтэн]] [[Ангилал:Хагас цэрэгжсэн байгууллагын гишүүн]] [[Ангилал:Мандатын Палестины еврейчүүд]] 3g2r4ga9iqrxl9xz49ierpm8ux0tfg6 14 104441 868403 634078 2026-09-03T19:59:20Z Enkhsaihan2005 64429 868403 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|British Mandate of Palestine|Палестины Британийн Мандат}} {{Other uses|Ангилал:Палестин (салаа утга)}} {{Cat main|Мандатын Палестин}} [[Ангилал:Ази дахь Британийн хуучин колони|Палестины Мандат]] [[Ангилал:Хуучин Британийн протекторат|Мандатын Палестин]] [[Ангилал:Палестины (бүс нутаг) түүх|1917]] [[Ангилал:Израилын түүх|1917]] [[Ангилал:Сионизмын түүх]] [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Лигийн мандат]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] 5glhgtvagcjjehrdi4t5ln096t6m0bc 868404 868403 2026-09-03T19:59:31Z Enkhsaihan2005 64429 868404 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|British Mandate of Palestine|Палестины Британийн Мандат}} {{Ижил нэрийн тайлбар|Ангилал:Палестин (салаа утга)}} {{Cat main|Мандатын Палестин}} [[Ангилал:Ази дахь Британийн хуучин колони|Палестины Мандат]] [[Ангилал:Хуучин Британийн протекторат|Мандатын Палестин]] [[Ангилал:Палестины (бүс нутаг) түүх|1917]] [[Ангилал:Израилын түүх|1917]] [[Ангилал:Сионизмын түүх]] [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Лигийн мандат]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] 3o9bf9lqcfaal1igh21hk7kifwx4bc3 868412 868404 2026-09-03T20:05:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Палестин дахь Британийн мандатын үе]] to [[Ангилал:Мандатын Палестин]] without leaving a redirect 868404 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|British Mandate of Palestine|Палестины Британийн Мандат}} {{Ижил нэрийн тайлбар|Ангилал:Палестин (салаа утга)}} {{Cat main|Мандатын Палестин}} [[Ангилал:Ази дахь Британийн хуучин колони|Палестины Мандат]] [[Ангилал:Хуучин Британийн протекторат|Мандатын Палестин]] [[Ангилал:Палестины (бүс нутаг) түүх|1917]] [[Ангилал:Израилын түүх|1917]] [[Ангилал:Сионизмын түүх]] [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Лигийн мандат]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] 3o9bf9lqcfaal1igh21hk7kifwx4bc3 14 105690 868444 637714 2026-09-04T09:37:33Z Enkhsaihan2005 64429 868444 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons category|Caria|Кари}} [[Ангилал:Анатолийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Мугла муж] [[Ангилал:Айдын муж]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] ipda0wkfah6wttwq8wjbn1wl3imogt9 0 110299 868436 709087 2026-09-04T08:53:48Z Enkhsaihan2005 64429 868436 wikitext text/x-wiki '''Элбилгэ хатан''' (Руни бичиг:𐰃𐰠𐱅𐰼𐰾:𐰴𐰍𐰣, галиг:Ilbilga Katun) бол [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн хожуу хаант улсын]] [[Элтэрэс хаан|Элтэрэс хааны]] [[хатан]] юм. [[Билгэ хаан]], [[Күлтигин]] [[жанжин]] нарыг төрүүлсэн. Элбилгэ гэдэг нь жинхэнэ нэр биш, төр улсын хааны хатанд олгож байсан хүндэт цол байсан бололтой. Жишээлбэл [[Уйгур улс]]ын [[Баянчур хаан]]ы [[авааль эхнэр]]ийг бас ᠋᠋᠋'''Элбилгэ хатун''' гэж түүхэнд тэмдэглэсэн нь андуурахад хүргэдэг. Түүхэнд энэ хатны тухай Билгэ хааны гэрэлт хөшөөнөө гагц удаа дурдажээ. [[Билгэ хааны онгон|Билгэ хааны гэрэлт хөшөөны]] бичээст: Дээрээс Түрэгийн тэнгэр, доороос ариун дэлхий ус, Түрэг улс үл сөнөх болтугай, өнөд орштугай хэмээн миний эцэг Элтэрэс хаан, эх Элбилгэ хатан зулайгаас өргөн дэвшүүлэв.<ref>А.Амар "Монголын товч түүх" УБ., 1989. т.66</ref> ==Эшлэл== [[Ангилал:7-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:8-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хөх Түрэгүүд]] 7dqey07unskclexh3m70tkk9mnj1aa6 14 112575 868439 659476 2026-09-04T09:16:35Z Enkhsaihan2005 64429 868439 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Miletus|Милет}} {{Cat main|Милет}} [[Ангилал:Ионийн холбоо]] [[Ангилал:Турк дахь эртний Грекийн археологийн олдвор]] [[Ангилал:Эртний Карийн хот]] [[Ангилал:Төмөр зэвсгийн үеийн Грекийн колони]] [[Ангилал:Айдын мужийн түүх]] [[Ангилал:Турк суурингаар]] 8cfoa95sg8iqhdwfa32ztqywdtkhs9z 14 113023 868400 694682 2026-09-03T19:50:53Z Enkhsaihan2005 64429 868400 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Uyghur Khaganate|Уйгурын ханлиг}} {{cat more}} [[Ангилал:Уйгурын түүх]] [[Ангилал:Евразийн нүүдэлчид]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ханлиг]] [[Ангилал:Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] gyfz2d2yndnnelmptofat7o3w1eixgz 14 116200 868350 672280 2026-09-03T12:10:04Z Enkhsaihan2005 64429 868350 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Кипрчүүд ажил мэргэжилээр|Спорт]] [[Ангилал:Киприйн спорт| Хүн]] ofmps185kuj9jyg8w1er0s0btv7umtz 14 116202 868349 672282 2026-09-03T12:08:28Z Enkhsaihan2005 64429 868349 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Тамирчин клубээр]] [[Ангилал:Киприйн тамирчин| клубээр]] dxi2i2zhgvegidd3ll2xf37qahjyh42 0 118055 868411 780994 2026-09-03T20:05:31Z Enkhsaihan2005 64429 868411 wikitext text/x-wiki '''Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөө''' [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблей]]н 1947 оны 11 дүгээр сарын 29-ний өдрийн №181 шийдвэрээр (33 «дэмжсэн», 13 «эсрэг», 10- түдгэлзсэн) батлагдсан юм. НҮБ-ийн баталсан энэхүү төлөвлөгөөний дагуу Палестин дахь Британийн мандатыг 1948 оны 8 дугаар сарын 1-нд дуусгавар болгож, тус газар нутагт еврей болон араб хоёр улсыг бий болгох зөвлөмж шийдвэр байсан юм. [[Файл:Arab population israel 2000 en.png|thumb|Палестин болон Израиль улс]] НҮБ-ын шийдвэрийн дагуу [[Иерусалим]] болон [[Бетлехем]] хотууд олон улсын хяналтад байх ёстой нутаг юм. Арабчуудад шударга бусаар хандаж байна гэж Арабын ертөнцийнхөн үзэж уг төлөвлөгөөг хүлээн аваагүй учраас 1947-1949 оны [[Араб-Израилын дайн]] дэгдэх үндсэн шалтгаан болсон юм. == Палестины асуудлаарх НҮБ-ын тусгай хорооны төлөвлөгөө == Дэлхийн 2 дугаар дайн дууссаны дараа Палестин дахь еврейчүүд Еврей улсыг түргэн байгуулахыг шаардаж байсан. Нөгөө талаас Арабын ертөнцийнхөн хүн амын бүтцийн хувьд голчлон арабчууд байгаа тул бие даасан нэг улс байгуулахыг шаардсан. Их Британийн эзэмшилд байсан уг газар нутгийн хоёр талын хүлээн зөвшөөрсөн шийдлийг олж чадаагүй тул Палестины улс төрийн ирээдүйн асуудлыг НҮБ-д шилжүүлж, НҮБ-ын тусгай хороо UNSCOP-ыг байгуулсан. Уг тусгай хороонд янз бүрийн үндэстний төлөөлөгчид багтсан бөгөөд энэ нь бодитой шийдвэр гаргахад туслах ёстой байв. Үүний үр дүнд UNSCOP мөргөлдөөнийг шийдвэрлэх хоёр боломжит хувилбарыг боловсруулсан. 1.Иерусалимыг олон улсын хяналтад байх тусдаа нутаг дэвсгэр болгохын зэрэгцээ бие даасан байх, эдийн засгаараа нэгдсэн хоёр тусдаа улс бий болгох; 2. Еврей, арабын хоёр бүрэлдэхүүнтэй холбооны улс байгуулах. == НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей UNSCOP-ийн төлөвлөгөөг хүлээн авсан тухай == НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей UNSCOP-ийн тайланг нийтэлж тараасны дараа 1947 оны 9 дүгээр сарын 27-нд Австралийн шүүгч Хэрбэрт Эваттын удирдлага дор Палестины асуудлаарх тусгай комисс байгуулжээ. UNSCOP-ийн санал болгож буй хувилбаруудын алийг нь санал хураалтад оруулахыг Комисс тодорхойлох ёстой байв. Үүний тулд хоёр дэд комисс байгуулагдсан: Хоёр хуваах үндсэн төлөвлөгөө, холбооны улс байгуулах хоёр дахь төлөвлөгөө (Арабын орнууд ба тэдгээрийн холбоотнуудын төлөөлөгчид). Комиссын ажлын үр дүнд Палестины нэгдсэн нэг улс байгуулах төлөвлөгөөг бүрэн няцааж, тусгаар тогтносон тусдаа хоёр улс байгуулах төлөвлөгөөг баталж, санал болгож буй хоёр улсын хил хязгаарыг анхны төлөвлөгөөтэй харьцуулахад ихээхэн өөрчлөгдсөн (ялангуяа хил хязгаар) байв. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей НҮБ-ын Тусгай хорооны саналын дагуу 1947 оны 11 дүгээр сарын 29-нд санал хураалт явуулжээ. Санал хураалтын дүн дараах байдалтай байсан. Төлөвлөгөөг батлах санал өгсөн (33 орон): Австрали, Бельги, Боливи, Бразил, Венесуэл, Хаити, Гватемал, Дани, Доминикан, Исланд, Канад, Коста Рика, Либери, Люксембург, Нидерланд, Никарагуа, Шинэ Зеланд, Норвеги, Панам, Парагвай, Перу, Польш, ЗХУ (Белорус, Украины ЗСБНХУ орно), АНУ, Уругвай, Филиппин, Франц, Чехословак, Швед, Эквадор, Өмнөд Африк. Төлөвлөгөөний эсрэг санал өгсөн (13 орон): Афганистан, Египет, Грек, Энэтхэг, Ирак, Иран, Йемен, Куба, Ливан, Пакистан, Саудын Араб, Сири, Турк. Түдгэлзсэн (10 орон): Аргентин, Их Британи, Хондурас, БНХАУ, Колумби, Мексик, Эль-Сальвадор, Чили, Этиоп, Югослав. Тайланд санал хураалтад оролцоогүй байна. Ийнхүү 33-ын эсрэг 13 саналын зөрүүгээр 10 нь түдгэлзэж, НҮБ-ын SCOP-оос санал болгож буй мандаттай Палестиныг хуваах анхны хувилбарыг баталсан байна. Энэ шийдвэр нь Британийн цэргийг мандаттай газар нутгаас татан гаргасан өдрөөс хүчин төгөлдөр болохоор тогтсон байна. == Эсэргүүцэл == Арабын орнууд Еврейн улс байгуулахыг зарчмын хувьд үгүйсгэж байв. Арабын удирдагчдын үзэж байснаар, НҮБ-ын төлөвлөгөө нь Палестины хүн амын дийлэнх болох 67%-ийг бүрдүүлэгч еврей бус хүмүүсийн эрхийг зөрчсөн гэж үзэж байв. Тэд НҮБ-ын санал болгож буй төлөвлөгөөг гамшиг гэж нэрлэжээ. Еврей улсын хувьд газар нутгийн хэмжээ, газрын чанар аль аль нь илүү байв. НҮБ-ын тогтоолоор ихэнх газар нутгийг (56%) еврей улсын мэдэлд өгсөн боловч тухайн үед еврейчүүд мандаттай газар нутгийн дөнгөж 7 хувийг эзэмшдэг байв. Үүний зэрэгцээ еврей улсад хуваарилагдсан газар нутагт арабчуудын 45% амьдарч байв. Арабын улсад НҮБ ердөө нийт нутгийн 45%-ийг хуваарилсан бөгөөд энэ нутаг дэвсгэрийн Жаффагаас бусад ихэнх нь газар тариаланд тохиромжгүй байв. Энхийн төлөвлөгөө бүтэлгүйтсэн нь еврей болон арабын зэвсэгт хүчний нэгтгэл хооронд олон тооны мөргөлдөөн гарахад хүргэв. 1948 оны 5 дугаар сарын 14-нд Их Британи Палестинаас цэргээ гаргаж, Бен-Гурион Израил улсыг тунхагласан өдөр юм. 1948 оны тавдугаар сарын 15-нд Арабын холбоо Палестин руу цэргээ оруулсан юм. Энэ мөчөөс эхлэн еврей болон арабын бүлгүүдийн хоорондын мөргөлдөөн Арабын улсуудын Холбоо, Израилын хоорондох дайн болж хувирсан билээ. [[Ангилал:1948 Араб–Израилын дайн]] [[Ангилал:Израилын хил]] [[Ангилал:Газын зурвасын хил]] [[Ангилал:Баруун эргийн хил]] [[Ангилал:Мандатын Палестины бичиг баримт]] [[Ангилал:Израил–Палестины мөргөлдөөн ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] [[Ангилал:Газар нутгийн хуваагдал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн тогтоол|0181]] l0cwzm4cq22brzp71ppjcicwpi2y52n 0 118362 868408 812804 2026-09-03T20:01:44Z Enkhsaihan2005 64429 868408 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Shimon Peres in Brazil (cropped 2).jpg|thumb|Шимон Перес, 2009 он]] '''Шимо́н Пе́рес''' (иврит. ‏שמעון פרס‏‎; урожд. ''Ши́мон Пе́рский'' (ивр. ‏שמעון פֶּרְסְקי‏‎, польш. Szymon Perski); 1923 оны 8 дугаар сарын 2-нд, Вишнёво, [[Польш]] - өнөөгийн Беларусийн Минск хотын ойролцоо тосгонд төрсөн - 2016 оны 9 дүгээр сарын 28-нд, Рамат-Ган, [[Израил]] Улс) - израилын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхийлөгч. Израил улсын /2007-2014/ 9 дахь Ерөнхийлөгч. Кнессетын 1959-2007 онуудад олон удаагийн гишүүн, "Мапай", РАФИ, "Авода" болон "Кадима" намуудаас сонгогдож байсан. Израил улсын 8 дахь Ерөнхий сайд( хоёр удаа, 1984—1986, 1995—1996). == Намтар == Эцэг нь Гецл (Ицхак) Перский (1896—1962), худалдаачин байсан. Эх нь Сара Перская (Мельцер, 1905—1969) дунд сургуулийн номын санч, орос хэлний багш байсан. 1931 онд эцэг нь палестин руу цагаачилж араас нь ээж, ах Гершоны хамт Шимон 1934 онд цагаачилсан байна. Тель-Авив хотноо «Бальфур» гимназийн бага, дунд сургууль төгссөн. 1947 онд нууц цэргийн "Хагана" бүлгэмд орж Давид Бен-Гурион, Леви Эшкол нартай танилцсан байна. Тусгаар тогтнолын дайны үеэр Перес Израилийн Батлан ​​хамгаалах яамны Ерөнхий захирлын туслах болж, зэвсэг худалдан авах, техник хэрэгсэл олж авах ажлыг хариуцаж, цэргийн албан хаагчдыг элсүүлэх ажилд оролцож, 1948 онд түүнийг Батлан ​​хамгаалах яамны тэнгисийн цэргийн хэлтсийн даргын албан тушаалд шилжүүлэв. 1949 онд тэрээр АНУ-д Израилийн Батлан ​​хамгаалах яамны төлөөлөгчдийн тэргүүнээр томилогдов. Төлөөлөгчийн газар ажиллаж байхдаа тэрээр Нью-Йоркийн Их Сургуулийн Нийгмийн Судалгааны Шинэ Сургууль, Харвардын Их Сургуулийн Захиргааны Удирдлагын Сургуульд суралцаж амжжээ. 1952 онд Перес БХЯ-ны дэд даргаар томилогдон, 1953 онд 29 настайдаа БХЯ-ны хамгийн залуу Ерөнхий захирал болжээ. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Перес, Шимон}} [[Ангилал:Израилын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын шадар сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын цагаачлалын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Авода Намын гишүүн]] [[Ангилал:Маарах Намын гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Мапай Намын гишүүн]] [[Ангилал:Гистадрутын тэргүүн]] [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Израилын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1923 онд төрсөн]] [[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]] 82rq7md5eolaqyx6ivm9llzl2urt094 14 120158 868445 691734 2026-09-04T09:38:27Z Enkhsaihan2005 64429 868445 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Mysia|Мисия}} [[Ангилал:Анатолийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Измир муж]] [[Ангилал:Балыкесир муж]] [[Ангилал:Бурса муж]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] {{cat main|Мисия}} oe4b2vxstpqyoy4sgmzacwzomj9qf63 14 120856 868401 694673 2026-09-03T19:51:54Z Enkhsaihan2005 64429 868401 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Khanate of Sibir|Сибирийн ханлиг}} {{Cat main|Сибирийн ханлиг}} {{DEFAULTSORT:Сибирь}} [[Ангилал:Түүхэн Татар улс]] [[Ангилал:Сибирийн түүх]] [[Ангилал:Ханлиг]] [[Ангилал:Сибирийн Татарууд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улсын сэдэв]] 36ac6bht1t850202uv1k12cw6hq8e9d 0 123481 868395 714838 2026-09-03T19:43:53Z Enkhsaihan2005 64429 868395 wikitext text/x-wiki {{Жааз Улс |уугуул_нэр = 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰃𐰠<br><small>Türük el</small> |албан_ёсны_нэр = '''Түрэг улс''' |богино_нэр = |газрын_зураг = Second Turkic Khaghanate territory.jpg |нийслэл_хот = [[Өтүкэн уул|Өтүкэн]] |хамгийн_том_хот = |албан_ёсны_хэл = [[Түрэг хэл|Түрэг]] |бүс_нутгийн_хэл = |үндэс_язгуур = |үндэс_язгуур_он = |засаглалын_хэлбэр = |удирдагчийн_цол1 = |удирдагчийн_нэр1 = |удирдагчийн_цол2 = |удирдагчийн_нэр2 = |хууль_тогтоогч = |оршин_тогтнолын_утга = 682-744 он |тогтносон_үйл_явдал1 = Хожуу Түрэг улс байгуулагдав |үйл_явдалын_огноо1 = 682 оны 7 сар |тогтносон_үйл_явдал2 = Хаант улсыг [[Уйгур улс]] устгасан |үйл_явдалын_огноо2 = 745 оны 1 сар }} '''Хожуу Түрэгийн хаант улс''' (682-744/745) бол [[Хөх Түрэгийн хаант улс#Түрэгийн хаант улсын задрал, мөхөл|Зүүн Түрэгийн хаант улс]]ын сэргэн мандалт байсан юм. 679 оноос түрэгийн ашидэ ургийн язгууртнууд ээлж дараалан [[Тан улс]]ын босч хоёр ч хаантай болж тэмцэлдсэн ч дотоодын зөрчлөөсөө болж дарагдаж байв. 682 онд [[Сэли хаан]]ы үеийн Тули ханы удмын [[Элтэрэс хаан|Кутлук]] 17 (27) шадрын хамт бослого гаргаж Иньшань уланд хоргодож Тан улстай тэмцэж эхлэв. 683 онд түүнтэй ашидэ ургийн Тоньюкук нэгдэж хүний тоо 5 мянгад хүрч бэсрэг улс байгуулжээ. Кутлук, Тоньюкук хоёр 689 он хүртэл говийн өмнө нутаглаж байгаад 690 онд Монгол оронд нүүж ирээд улс гэрээ тохинуулжээ. Энэ үед [[Эртний Түрэг бичиг]] Согд бичгийг сольсон. Түрэгийн хожуу хаант улс [[Капаган хаан|Капаган Бэгчор (Мочжо) хаан]]ы үед газар нутгаа хамгийн их тэлжээ. Түрэгүүд энэ цагт өрнө зүгт одоогийн [[Тажикистан]]ын нутагт байдаг Төмөр хаалга, дорно зүгт [[Их Хянган|Хянган]], умар зүгт [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] дунд биеэс өмнө зүгийн [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг эзлэн суух болжээ. == Нангиадын эсрэг тэмцэл == Сеяньто Тан улстай эвсэж Зүүн Түрэгийн хаант улсыг мөхөөсний дараа түрэг угсаатны ихэнх нь [[Ордос хот|Ордос]]ын орчимд суурьшжээ. Түрэгүүдийн бослогын дараа Сеяньтотой хамт туркуудыг буфер болгон ашиглах Тан улсын төлөвлөгөө бүтэлгүйтэв. Улмаар Тан улс Уйгуртай нэгдэн Сеяньтог устгав. Тан улсын харьяанд яг тавин жил оршсон түрэгүүд 679 оны 11-р сард эхний бослогоо дэгдээж Ашина Нишуфу (泥熟匐 < ne-źuk-bäk < *Nejuk bek)-г хаан өргөмжлөөд Тан улстай тулалджээ. Эхэндээ амжилт олж байсан ч 680 оны 4-р сард Тан улс 3 буман цэргээр анхдугаар бослогыг дарав. 681 оны 1-р сард Ашидэ-вэньфу овог тэргүүт Түрэг дахин босч, Сэли хааны үеэлийн хүү Сячжоугийн түрэг Фунянь (伏念 < biuk-nen < *Begler)-ийг хаанд өргөмжлөв. Тан улс цэрэг илгээсэн ч эхлээд ялагдсан тул эхний бослогыг дарсан Пэй Синцзянийг дахин илгээж 681 оны 11 сар гэхэд бослогыг дарж Фунянь хаан, Вэньфу нарын 54 хүнийг 18-ний өдөр Чананий зээлийн гол гудамжинд цаазалжээ. == Үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээнэ == 682 оны 7-р сард Юньчжуний түрэгийн Шэли-тули овгийн тэргүүн Гудолу үймээн дэгдээж Ланьчжоу ([[Шэньси|Шаньси]], Ланьсянь) тойргийн Ван Дэмаотай байлдаж алаад Иньшань руу гарав. 683 оны 1-р сараас Кутлук Хэйшачэн хотод суух болов. Кутлукийн толгойлсон түрэг босогчид Тан улстай 682-689 оны хооронд 24 удаа их бага хэмжээгээр зэвсэг зөрүүлсэнээс 685 оны Синьчжоу, 686 оны Лянцзин, 687 оны хоёр ч тулалдаанд тус бүр олон тооны цэргээр байлджээ. Үүнээс 687 оны 7-р сард Хуанхуадуй-д Тангийн цэрэг түрэгийг ялсан бол Говийн ард 687.11.17-нд болсон тулалдаанд түрэгүүд Тангийн шилдэг 13 мянган цэргийг хиар цохьжээ. 689-690 оны үед түрэгүүд Огузыг довтолж Монголын төв хэсгийг буцаан эзлэв. Кутлук төрийн голомтоо [[Монгол Улс|Монгол]]д авчирчээ. == Дараагийн түүх == [[File:Turk soldier, Sorchuk, Xinjiang, 8th century CE.jpg|thumb|upright|Хуягт турк цэрэг, Шорчук, [[Шинжаан]], МЭ 8-р зуун.<ref>{{cite book |last1=G |first1=Reza Karamian |last2=Farrokh |first2=Kaveh |last3=Syvänne |first3=Ilkka |last4=Kubik |first4=Adam |last5=Czerwieniec-Ivasyk |first5=Marta |last6=Maksymiuk |first6=Katarzyna |title=Crowns, hats, turbans and helmets The headgear in Iranian history volume I: Pre-Islamic Period Edited by Katarzyna Maksymiuk & Gholamreza Karamian Siedlce-Tehran 2017 |page=1252 |url=https://www.academia.edu/35308142 |language=en}}</ref>]] Луу жилийн долоон сард (692.8.18-9.15) Капаган 27 насандаа хаан суув. Тэр өрнө, дорно, умар зүгт [[Түргэш]], [[Согд]], [[Киданчууд|Кидан]], Кумоси, Байырку, Чик, Аз, [[Киргизүүд|Киргиз]]ийн эсрэг удаа дараа цэрэг мордуулж, Тангийн хилийн хэд хэдэн мужийг олонтоо уулгалан довтолжээ. Үүний үр дүнд Түрэгийн хожуу хаант улсын газар нутаг 711-714 оны үед хамгийн их тэлсэн байна. Түрэгийн хожуу хаант улс Капаган Бэгчор хааны (693-716 он) үед дорно зүгт Шар Ус голын эхээс өрнө зүгт Төмөр Хаалга хүртэл, өмнө зүгийн Яшил өгүз, Шантунгийн талаас умар зүгийн Көгмэн уул, Киргиз хүртэлх уудам нутгийг эзэрхийлэн захирч байв. Капаган үхсэний дараа түүний ургийг Билгэ, Күлтегин хоёр хядаж төрийн эрхийг авав. Билгэ хаан суусны дараа Тан улс Түрэгийг мөхөөхийг оролдож, Басмил, [[Харлуг|Карлук]] аймгуудтай нийлж хэдэн удаа довтолсон ч түрэгүүд тусгаар тогтнолоо хамгаалжээ. Хоёр тал хүч тэнцсэн тул гэрээ байгуулж 734 оныг хүртэл хоорондоо нэг их дайтсангүй. Энэ үед [[Билгэ хаан]] Кумоси, Кидан, Карлукыг дайлж түшмэг улсаа болгов. Капаган хааныг залгамжилсан [[Билгэ хааны тахилын онгон|Билгэ хааны (716-734 он) үед Түрэгийн хожуу хаант улсад түүх-соёлын асар их үнэ цэнэтэй гэрэлт хөшөөдийг ихээр босгох болов]]. 732 онд Күлтегин, 734 онд Билгэ хаан үхсэний дараа 739 он хүртэл Түрэгийн төрд элдэв үймээн, самуун дэгдсэнгүй. Гэвч Дэнли хаан авга ахаа алсанаас болж Түрэгийн төр хямарч эхэлсэн ба хямрал, тэмцлийг Уйгур, Басмил, Карлукийн холбоо улам дэвэргэж, түрэгүүдийг довтлох болжээ. 745 онд Түрэгийн сүүлчийн [[Кулунбек Баймэй хаан|Баймэй хаан]]ыг [[уйгурууд]] довтолж хөнөөгөөд төрийг нь мөхөөв. 742 онд нийт 5 мянга орчим өрх айл түрэгүүд зугтаж Тан улсад очиж Шаньси, Ордосоор гол төлөв нутаглаж байгаад аажмаар нэг хэсэг тэндээ уусч, шингэж нөгөө хэсэг нь бослого үймээн дэгдээсэн хэргээр устгагджээ. Маш цөөн хэд нь л Уйгур улсад буцаж нүүж ирж өндөр тэрэгтэн аймгууд дунд шингэжээ. VIII зууны үеийн Түвэдийн нэг сурвалжид Капаган хааны түрэгүүд бүгд зургаан мянган өрхтэй гэж тодорхой бичсэн байдаг. ==Урлагийн бүтээл, эд өлгийн зүйлс== <gallery> File:Turkic Silver & Gold Deer.jpg|Хошоо цайдам дахь оршуулгын газраас Билгэ хааны мөнгөн буга. File:Turkic Silver Pots (35324353310).jpg|Хошоо цайдам дахь [[Күлтигин]]ий оршуулгын газраас мөнгөн аяга таваг. File:Turkic Silver (34902052013).jpg|Хошоо цайдам дахь Күлтигиний оршуулгын газрын мөнгөн савнууд. File:Turkic Gold Belt Ornaments (35671983336).jpg|thumb|Алтан бүс чимэг, [[Тоньюкук]] тахилгын газар, [[Төв аймаг]], Эрдэнэ.<ref>{{cite web |title=National History Museum of Mongolia |url=https://www.flickr.com/photos/142086940@N03/48761143791/in/album-72157718782605608/ |date=7 September 2019}}</ref> </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Ашина овог|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:Хөх түрэгүүд|*4]] [[Ангилал:Хятадын түүхийн түүхэн улс|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:682 онд байгуулагдсан|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Ханлиг]] 8eyvjapym94lm8sxrri1ri2ahhgzdkv 868396 868395 2026-09-03T19:45:56Z Enkhsaihan2005 64429 868396 wikitext text/x-wiki {{Жааз Улс |уугуул_нэр = 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰃𐰠<br><small>Türük el</small> |албан_ёсны_нэр = '''Түрэг улс''' |богино_нэр = |газрын_зураг = Second Turkic Khaghanate territory.jpg |нийслэл_хот = [[Өтүкэн уул|Өтүкэн]] |хамгийн_том_хот = |албан_ёсны_хэл = [[Түрэг хэл|Түрэг]] |бүс_нутгийн_хэл = |үндэс_язгуур = |үндэс_язгуур_он = |засаглалын_хэлбэр = |удирдагчийн_цол1 = |удирдагчийн_нэр1 = |удирдагчийн_цол2 = |удирдагчийн_нэр2 = |хууль_тогтоогч = |оршин_тогтнолын_утга = 682-744 он |тогтносон_үйл_явдал1 = Хожуу Түрэг улс байгуулагдав |үйл_явдалын_огноо1 = 682 оны 7 сар |тогтносон_үйл_явдал2 = Хаант улсыг [[Уйгур улс]] устгасан |үйл_явдалын_огноо2 = 745 оны 1 сар }} '''Хожуу Түрэгийн хаант улс''' (682-744/745) бол [[Хөх Түрэгийн хаант улс#Түрэгийн хаант улсын задрал, мөхөл|Зүүн Түрэгийн хаант улс]]ын сэргэн мандалт байсан юм. 679 оноос түрэгийн ашидэ ургийн язгууртнууд ээлж дараалан [[Тан улс]]ын босч хоёр ч хаантай болж тэмцэлдсэн ч дотоодын зөрчлөөсөө болж дарагдаж байв. 682 онд [[Сэли хаан]]ы үеийн Тули ханы удмын [[Элтэрэс хаан|Кутлук]] 17 (27) шадрын хамт бослого гаргаж Иньшань уланд хоргодож Тан улстай тэмцэж эхлэв. 683 онд түүнтэй ашидэ ургийн Тоньюкук нэгдэж хүний тоо 5 мянгад хүрч бэсрэг улс байгуулжээ. Кутлук, Тоньюкук хоёр 689 он хүртэл говийн өмнө нутаглаж байгаад 690 онд Монгол оронд нүүж ирээд улс гэрээ тохинуулжээ. Энэ үед [[Эртний Түрэг бичиг]] Согд бичгийг сольсон. Түрэгийн хожуу хаант улс [[Капаган хаан|Капаган Бэгчор (Мочжо) хаан]]ы үед газар нутгаа хамгийн их тэлжээ. Түрэгүүд энэ цагт өрнө зүгт одоогийн [[Тажикистан]]ын нутагт байдаг Төмөр хаалга, дорно зүгт [[Их Хянган|Хянган]], умар зүгт [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] дунд биеэс өмнө зүгийн [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг эзлэн суух болжээ. == Нангиадын эсрэг тэмцэл == Сеяньто Тан улстай эвсэж Зүүн Түрэгийн хаант улсыг мөхөөсний дараа түрэг угсаатны ихэнх нь [[Ордос хот|Ордос]]ын орчимд суурьшжээ. Түрэгүүдийн бослогын дараа Сеяньтотой хамт туркуудыг буфер болгон ашиглах Тан улсын төлөвлөгөө бүтэлгүйтэв. Улмаар Тан улс Уйгуртай нэгдэн Сеяньтог устгав. Тан улсын харьяанд яг тавин жил оршсон түрэгүүд 679 оны 11-р сард эхний бослогоо дэгдээж Ашина Нишуфу (泥熟匐 < ne-źuk-bäk < *Nejuk bek)-г хаан өргөмжлөөд Тан улстай тулалджээ. Эхэндээ амжилт олж байсан ч 680 оны 4-р сард Тан улс 3 буман цэргээр анхдугаар бослогыг дарав. 681 оны 1-р сард Ашидэ-вэньфу овог тэргүүт Түрэг дахин босч, Сэли хааны үеэлийн хүү Сячжоугийн түрэг Фунянь (伏念 < biuk-nen < *Begler)-ийг хаанд өргөмжлөв. Тан улс цэрэг илгээсэн ч эхлээд ялагдсан тул эхний бослогыг дарсан Пэй Синцзянийг дахин илгээж 681 оны 11 сар гэхэд бослогыг дарж Фунянь хаан, Вэньфу нарын 54 хүнийг 18-ний өдөр Чананий зээлийн гол гудамжинд цаазалжээ. == Үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээнэ == 682 оны 7-р сард Юньчжуний түрэгийн Шэли-тули овгийн тэргүүн Гудолу үймээн дэгдээж Ланьчжоу ([[Шэньси|Шаньси]], Ланьсянь) тойргийн Ван Дэмаотай байлдаж алаад Иньшань руу гарав. 683 оны 1-р сараас Кутлук Хэйшачэн хотод суух болов. Кутлукийн толгойлсон түрэг босогчид Тан улстай 682-689 оны хооронд 24 удаа их бага хэмжээгээр зэвсэг зөрүүлсэнээс 685 оны Синьчжоу, 686 оны Лянцзин, 687 оны хоёр ч тулалдаанд тус бүр олон тооны цэргээр байлджээ. Үүнээс 687 оны 7-р сард Хуанхуадуй-д Тангийн цэрэг түрэгийг ялсан бол Говийн ард 687.11.17-нд болсон тулалдаанд түрэгүүд Тангийн шилдэг 13 мянган цэргийг хиар цохьжээ. 689-690 оны үед түрэгүүд Огузыг довтолж Монголын төв хэсгийг буцаан эзлэв. Кутлук төрийн голомтоо [[Монгол Улс|Монгол]]д авчирчээ. == Дараагийн түүх == [[File:Turk soldier, Sorchuk, Xinjiang, 8th century CE.jpg|thumb|upright|Хуягт турк цэрэг, Шорчук, [[Шинжаан]], МЭ 8-р зуун.<ref>{{cite book |last1=G |first1=Reza Karamian |last2=Farrokh |first2=Kaveh |last3=Syvänne |first3=Ilkka |last4=Kubik |first4=Adam |last5=Czerwieniec-Ivasyk |first5=Marta |last6=Maksymiuk |first6=Katarzyna |title=Crowns, hats, turbans and helmets The headgear in Iranian history volume I: Pre-Islamic Period Edited by Katarzyna Maksymiuk & Gholamreza Karamian Siedlce-Tehran 2017 |page=1252 |url=https://www.academia.edu/35308142 |language=en}}</ref>]] Луу жилийн долоон сард (692.8.18-9.15) Капаган 27 насандаа хаан суув. Тэр өрнө, дорно, умар зүгт [[Түргэш]], [[Согд]], [[Киданчууд|Кидан]], Кумоси, Байырку, Чик, Аз, [[Киргизүүд|Киргиз]]ийн эсрэг удаа дараа цэрэг мордуулж, Тангийн хилийн хэд хэдэн мужийг олонтоо уулгалан довтолжээ. Үүний үр дүнд Түрэгийн хожуу хаант улсын газар нутаг 711-714 оны үед хамгийн их тэлсэн байна. Түрэгийн хожуу хаант улс Капаган Бэгчор хааны (693-716 он) үед дорно зүгт Шар Ус голын эхээс өрнө зүгт Төмөр Хаалга хүртэл, өмнө зүгийн Яшил өгүз, Шантунгийн талаас умар зүгийн Көгмэн уул, Киргиз хүртэлх уудам нутгийг эзэрхийлэн захирч байв. Капаган үхсэний дараа түүний ургийг Билгэ, Күлтегин хоёр хядаж төрийн эрхийг авав. Билгэ хаан суусны дараа Тан улс Түрэгийг мөхөөхийг оролдож, Басмил, [[Харлуг|Карлук]] аймгуудтай нийлж хэдэн удаа довтолсон ч түрэгүүд тусгаар тогтнолоо хамгаалжээ. Хоёр тал хүч тэнцсэн тул гэрээ байгуулж 734 оныг хүртэл хоорондоо нэг их дайтсангүй. Энэ үед [[Билгэ хаан]] Кумоси, Кидан, Карлукыг дайлж түшмэг улсаа болгов. Капаган хааныг залгамжилсан [[Билгэ хааны тахилын онгон|Билгэ хааны (716-734 он) үед Түрэгийн хожуу хаант улсад түүх-соёлын асар их үнэ цэнэтэй гэрэлт хөшөөдийг ихээр босгох болов]]. 732 онд Күлтегин, 734 онд Билгэ хаан үхсэний дараа 739 он хүртэл Түрэгийн төрд элдэв үймээн, самуун дэгдсэнгүй. Гэвч Дэнли хаан авга ахаа алсанаас болж Түрэгийн төр хямарч эхэлсэн ба хямрал, тэмцлийг Уйгур, Басмил, Карлукийн холбоо улам дэвэргэж, түрэгүүдийг довтлох болжээ. 745 онд Түрэгийн сүүлчийн [[Кулунбек Баймэй хаан|Баймэй хаан]]ыг [[уйгурууд]] довтолж хөнөөгөөд төрийг нь мөхөөв. 742 онд нийт 5 мянга орчим өрх айл түрэгүүд зугтаж Тан улсад очиж Шаньси, Ордосоор гол төлөв нутаглаж байгаад аажмаар нэг хэсэг тэндээ уусч, шингэж нөгөө хэсэг нь бослого үймээн дэгдээсэн хэргээр устгагджээ. Маш цөөн хэд нь л Уйгур улсад буцаж нүүж ирж өндөр тэрэгтэн аймгууд дунд шингэжээ. VIII зууны үеийн Түвэдийн нэг сурвалжид Капаган хааны түрэгүүд бүгд зургаан мянган өрхтэй гэж тодорхой бичсэн байдаг. ==Урлагийн бүтээл, эд өлгийн зүйлс== <gallery> File:Turkic Silver & Gold Deer.jpg|Хошоо цайдам дахь оршуулгын газраас Билгэ хааны мөнгөн буга. File:Turkic Silver Pots (35324353310).jpg|Хошоо цайдам дахь [[Күлтигин]]ий оршуулгын газраас мөнгөн аяга таваг. File:Turkic Silver (34902052013).jpg|Хошоо цайдам дахь Күлтигиний оршуулгын газрын мөнгөн савнууд. File:Turkic Gold Belt Ornaments (35671983336).jpg|thumb|Алтан бүс чимэг, [[Тоньюкук]] тахилгын газар, [[Төв аймаг]], Эрдэнэ.<ref>{{cite web |title=National History Museum of Mongolia |url=https://www.flickr.com/photos/142086940@N03/48761143791/in/album-72157718782605608/ |date=7 September 2019}}</ref> </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Ашина овог|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:Хөх Түрэгүүд|*4]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх улс|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:682 онд байгуулагдсан|Түрэгийн хаант улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Ханлиг]] ms27f2h09q5g4hsc5tnl6v33o22oxwq 0 124095 868435 750920 2026-09-04T08:53:17Z Enkhsaihan2005 64429 868435 wikitext text/x-wiki Хүйс толгойн хөшөөний [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] брахми бичээс нь 1400 жилийн өмнө, МЭ 601 оны орчимд эдүгээ [[Монгол Улс|Монголын эх нутагт]] бичигджээ. [[Файл:Хүйс толгойн бичээс.jpg|thumb|400x400px|Хүйс толгойн бичээсийн Л.Хурцбаатарын сэргээлт]] БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Д.Цэнд ахлагчтай анги 1967 онд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Могод сум]]ын нутаг, Хүйс толгой хэмээх газраас үл мэдэгдэх бичээс бүхий гурван хөшөө олсон түүхтэй. 1972 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан М.Шинэхүү үүнийг баримтжуулж, эртний брахми бичиг болохыг тогтоожээ. 2014 онд ХБНГУ-ын Д.Мауэ нарын дөрвөн улсын эрдэмтэд брахми үсгээр монгол хэлний авиаг тэмдэглэсэн бичээсийг бүрэн тайлж уншсан байна. Эрдэмтэн, судлаачид Хүйс толгойн бичээсийг [[Түрэгийн хаант улс]]ын эхэн үед хааны тахилгад зориулан босгосон гэж үздэг. Бичээст Түрэгийн хааны нэр, цолоос гадна түүнээс өмнөх үе буюу Монголын эртний төрт улс [[Нирун улс|Нирун]]ы Анахуэй хааны нэр ч байдаг юм. ==Гадаад холбоос== *[https://montsame.mn/mn/read/208094 Хүйс толгойн бичээсийг Төрийн ордонд заллаа] *[https://web.archive.org/web/20221013170955/https://dnn.mn/%D1%85%D2%AF%D0%B9%D1%81-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D1%82%D1%8D%D0%BD-%D0%BB-%D1%85%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%83%D0%B3-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D1%8D%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD/ Хүйс толгойн бичээсийг тайлж, уншсан эрдэмтэн Л.Хурцбаатар: уг бичээсийг аавынхаа гэрээс, багшийнхаа захиасыг санан санан байж тайлж уншсан] [[Ангилал:1975 оны археологийн нээлт]] [[Ангилал:Булган аймаг]] [[Ангилал:Монголын археологи]] [[Ангилал:Нирун]] [[Ангилал:Хөх Түрэг бичээс]] [[Ангилал:Монгол бичээс]] [[Ангилал:6-р зууны бичээс]] [[Ангилал:Буддын шашны баримал]] sw4dqfjjgp6ppxuiddhc5opjxf6dzha 0 126559 868409 855376 2026-09-03T20:01:47Z Enkhsaihan2005 64429 868409 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (11).jpg|thumb|Ицхак Рабин]] '''Ицхак Рабин''' (иврит. ‏יצחק רבין <small>(</small>; англи. Yitzhak Rabin, 1922 оны 3-р сарын 1-нд Палестины [[Иерусалим]] хотод төрсөн, -1995 оны 11-р сарын 4-нд Израил улсын нийслэл [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотод нас барсан) -израилийн улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. Израил улсын 5 дахь болон 11 дахь Ерөнхий сайд (1974-1977, 1992-1995) байсан. 1994 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайваны шагнал]] хүртсэн. == Намтар == Ицхак Рабины эцэг нь 1886 онд Оросын эзэнт улсын [[Киев]] хотоос холгүй төрсөн Нехеми Рабичев гэж хүн байсан. Нехеми Рабичeв 18 нас хүрээд АНУ руу ажил хийж мөнгө олохоор явжээ. АНУ-д сионист ажилчны «Поалей Цион» нэртэй хөдөлгөөнд нэгдэж Рабичев овогоо еврей Рабин болгон өөрчилжээ. 1917 онд тэрээр [[Палестин]] руу явж Британий засаг захиргааны байгуулсан "еврей легион"-д элссэн байна. Ицхакийн эх нь Оросын эзэнт гүрний Могилёв хотод (өнөөгийн Белорусь) төрсөн Роза Каган. Эх Роза нь еврей Исаак Каганы гэр бүлд төржээ. Түүний эх Роза Каган, эцэг Нехемия Рабин нар [[Хайфа]] хотод танилцаж тэндээ гэрлэж хүү Ицхак, охин Рахель нарыг төрүүлжээ. Ицхак Рабин 1974 онд Ерөнхий сайд болж Израилийн иргэн хүн хилийн чанадад данс эзэмшиж болохгүй гэсэн хатуу хуулийг зөрчсөн хэрэгт эхнэрийн хамт холбогдон, 1977 онд засгийн эрхээс буужээ. Энэ явдал тухайн цагтаа ихээхэн дуулиан дэгдээж, Израилийн Сангийн сайд Иегошуа Рабиновичийн тодорхойлсноор тус улсын түүхэн дэх хамгийн том улс төрийн хямрал болсон байна. Ицхак Рабин олон жил нам гүм байсны эцэст гэнэт эргэн ирсэн агаад Израиль, Палестиний хооронд энхийн гэрээ байгуулна гэсэн амлалт өгч 1984 онд Батлан хамгаалахын сайд, 1992 онд Ерөнхий сайдаар томилогджээ. Харамсалтай нь тэрбээр гурван жилийн дараа иедуйн шашинт хэт үзэлтнүүдийн гарт амиа алдсан байна. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Рабин, Ицхак}} [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:Иерусалимын хүн]] [[Ангилал:Тел-Авивын хүн]] [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын боловсролын сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Израилын элчин сайд]] [[Ангилал:АНУ дахь элчин сайд]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Авода Намын гишүүн]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Палестины дайны хүн]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] [[Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хайфа Их Сургуулийн хүндэт доктор]] odpwi2esepjzjw34388y4bo81zesz1l 0 128447 868372 774170 2026-09-03T16:31:45Z Enkhsaihan2005 64429 868372 wikitext text/x-wiki {{Short description|1967–1990 оны Баруун Азийн улс}} {{redirect|Ардчилсан Йемен|1994 оны салан тусгаарлагч хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсыг|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс<br />{{nobold|(1967–1970)}}<br />{{nobold|{{lang|ar|جمهورية اليمَنَ الجنوبيّة الشعبيّة}}}}<hr />Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс<br />{{nobold|(1970–1990)}}<br />{{nobold|{{lang|ar|جمهورية اليمَنَ الدِّيمقراطية الشعبيّة}}}} | common_name = Өмнөд Йемен | life_span = 1967–1990 | p1 = Өмнөд Арабын Холбоо | flag_p1 = Flag of the Federation of South Arabia.svg | p2 = Өмнөд Арабын Протекторат | flag_p2 = Flag of the United Kingdom.svg | s1 = Йемен | flag_s1 = Flag of Yemen.svg | image_flag = Flag of South Yemen.svg | flag_type = [[Өмнөд Йемений төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of South Yemen (1970-1990).svg | symbol_type = [[Йемений төрийн сүлд|Сүлд]]<br />(1970–1990) | national_motto = {{lang|ar|لنناضل من أجل الدفاع عن الثورة اليمنية، وتنفيذ الخطة الخمسية، وتحقيق الوحدة اليمنية}}<br />{{small|''[[Үндэсний урианы жагсаалт|li-nunadil min ajl ad-difa' an ath-thawrah al-yamaniyyah, wa tanfidh al-khutah al-khamsiyyah, wa tahqiq al-wahdat al-yamaniyyah]]''}} | englishmotto = "Йемений хувьсгалыг хамгаалахын төлөө, таван жилийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүл, Йемений нэгдлийн төлөө" | anthems = {{plainlist| *"{{lang|ar|النشيد الوطني لجمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية}}"{{br}}([[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улсын төрийн дуулал]]; 1967–1979){{pb}}{{center|[[File: National Anthem of the People's Democratic Republic of Yemen.ogg]]}} *"{{lang|ar|رددي أيتها الدنيا نشيدي}}"{{br}}([[Йемений төрийн дуулал|Дэлхий, миний дууг давт]]; 1979–1990){{pb}}{{center|[[File:National Anthem of the People's Democratic Republic of Yemen (1979-1990), Republic of Yemen (1990-2006).oga]]}} }} | image_map = {{Switcher|[[File:South Yemen in its region.svg|frameless]]|Ойрх Дорнод|[[File:Image-South Yemen governorates.svg|frameless]]|Засаг захиргааны хуваарь|default=1}} | image_map_caption = | capital = [[Аден]] | coordinates = 12.7855° N, 45.0187° E | largest_city = capital | official_languages = [[Араб хэл]] | religion = [[Төрийн атеизм]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм–Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]<ref>Clark, Victoria. ''Yemen: Dancing on the Heads of Snakes'', Yale University Press: 2010, page 112-130.</ref> | title_leader = [[Йемений Социалист Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader1 = [[Абдул Фаттах Исмаил]] | year_leader1 = 1978–1980 | leader2 = [[Али Насер Мухаммед]] | year_leader2 = 1980–1986 | leader3 = [[Али Салем аль Бейд]] | year_leader3 = 1986–1990 | title_representative = [[Өмнөд Йемений ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | representative1 = [[Кахтан Мухаммед аль Шааби|Кахтан аль Шааби]] | year_representative1 = 1967–1969 {{small|(анхны)}} | representative2 = [[Салем Рубайя Али]] | year_representative2 = 1969–1978 | representative3 = [[Хайдар Абу Бакр аль Аттас]] | year_representative3 = 1986–1990 {{small|(сүүлчийн)}} | title_deputy = [[Өмнөд Йемений ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | deputy1 = [[Фейсал аль Шааби]] | year_deputy1 = 1969 | deputy2 = [[Мухаммед Али Хайтам]] | year_deputy2 = 1969–1971 | deputy3 = [[Али Насер Мухаммед]] | year_deputy3 = 1971–1985 | deputy4 = [[Хайдар Абу Бакр аль Аттас|Хайдар аль Аттас]] | year_deputy4 = 1985–1986 | deputy5 = [[Ясин Саид Нуман]] | year_deputy5 = 1986–1990 | legislature = [[Ардын Дээд Зөвлөл (Өмнөд Йемен)|Ардын Дээд Зөвлөл]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]]ас) | established = 1967 | era = Хүйтэн дайн | event_start = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан | date_start = 11 сарын 30, | year_start = 1967 | event1 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүнчлэл]] | date_event1 = 12 сарын 14, 1967 | event2 = Үндсэн хуулиа баталсан | date_event2 = 10 сарын 31, 1978 | event_end = [[Йемений нэгдэлт|Нэгдэл]] | date_end = 5 сарын 22, | year_end = 1990 | currency = [[Өмнөд Йемений динар]] | currency_code = YDD | drives_on = Баруун | calling_code = 969 | iso3166code = YD | cctld = .yd | footnotes = {{plainlist| * [[ISO 3166-1]] = South * [[ISO 3166-3]] = Yemen}} | demonym = Йеменчүүд | area_km2 = 360133 | area_rank = | HDI = | HDI_year = | today = [[Йемен]] }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс''' ({{lang-ar|جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية}} ''Жумхурия аль-Йаман ад-Димукратия аш-Шабия'') нь 1970 оноос ийм нэртэй болсон, 1967 оноос 1990 оныг хүртэл оршин тогтносон [[Өмнөд Йемен]] улсын нэр юм. Үүний өмнө энэхүү улс нь '''Бүгд Найрамдах Йемен Ард Улс''' гэх нэртэй байв. Нийслэл нь [[Аден]]. == Түүх == {{Гол|Йемений түүх}} Өмнөд Йемен (нийтлэг нэр нь) нь 1830-аад оноос хойш үргэлжилсэн Британийн колониос гарч, [[Өмнөд Арабын Холбоо]] ба [[Өмнөд Арабын Протекторат]] хоёр нэгдэн Бүгд Найрамдах Йемен Ард Улс (албан ёсоор: ''Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс'') гэх нэртэйгээр 1967 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Гурван жилийн дараа (1970 он) шинэ үндсэн хуулиа баталсан бөгөөд энэ үндсэн хуулийн дагуу нэрээ «Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс» болгон өөрчилсөн нь 1990 оныг хүртэл хэрэглэгдэв.<ref>Horst Kopp, ''Länderkunde Jemen'', 2005, S. 159.</ref> == Эшлэл == {{Reflist|22em}} == Ном зүй == * Tareq Y. Ismael, Jacqueline S. Ismael: ''The People's Democratic Republic of Yemen: Politics, Economics, and Society; The Politics of Socialist Transformation''. Lynne Rienner Pub. 1986, ISBN 0-931477-96-4. * Noel Brehony: ''Yemen Divided. The Story of a Failed State in South Arabia.'' I.B. Tauris, London/New York 2011, ISBN 978-1-84885-635-6. == Цахим холбоос == {{Commonscat|South Yemen|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс}} * [http://www.nationalanthems.info/yes-79.htm Өмнөд Йемений төрийн дуулал (1969-1979 он)] [[Ангилал:Коммунист улс|Өмнөд Йемен]] [[Ангилал:Өмнөд Йемен| ]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан|Йемен]] [[Ангилал:1990 онд татан буугдсан|Йемен]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс|Йемен]] [[Ангилал:Хуучин социалист бүгд найрамдах улс|Йемен]] 48f3j4jnaattkxo4eufr20488i78ihn 868388 868372 2026-09-03T19:10:28Z Enkhsaihan2005 64429 868388 wikitext text/x-wiki {{Short description|1967–1990 оны Баруун Азийн улс}} {{redirect|Ардчилсан Йемен|1994 оны салан тусгаарлагч хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсыг|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс<br />{{nobold|(1967–1970)}}<br />{{nobold|{{lang|ar|جمهورية اليمَنَ الجنوبيّة الشعبيّة}}}}<hr />Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс<br />{{nobold|(1970–1990)}}<br />{{nobold|{{lang|ar|جمهورية اليمَنَ الدِّيمقراطية الشعبيّة}}}} | common_name = Өмнөд Йемен | life_span = 1967–1990 | p1 = Өмнөд Арабын Холбоо | flag_p1 = Flag of the Federation of South Arabia.svg | p2 = Өмнөд Арабын Протекторат | flag_p2 = Flag of the United Kingdom.svg | s1 = Йемен | flag_s1 = Flag of Yemen.svg | image_flag = Flag of South Yemen.svg | flag_type = [[Өмнөд Йемений төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of South Yemen (1970-1990).svg | symbol_type = [[Йемений төрийн сүлд|Сүлд]]<br />(1970–1990) | national_motto = {{lang|ar|لنناضل من أجل الدفاع عن الثورة اليمنية، وتنفيذ الخطة الخمسية، وتحقيق الوحدة اليمنية}}<br />{{small|''[[Үндэсний урианы жагсаалт|li-nunadil min ajl ad-difa' an ath-thawrah al-yamaniyyah, wa tanfidh al-khutah al-khamsiyyah, wa tahqiq al-wahdat al-yamaniyyah]]''}} | englishmotto = "Йемений хувьсгалыг хамгаалахын төлөө, таван жилийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүл, Йемений нэгдлийн төлөө" | anthems = {{plainlist| *"{{lang|ar|النشيد الوطني لجمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية}}"{{br}}([[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улсын төрийн дуулал]]; 1967–1979){{pb}}{{center|[[File: National Anthem of the People's Democratic Republic of Yemen.ogg]]}} *"{{lang|ar|رددي أيتها الدنيا نشيدي}}"{{br}}([[Йемений төрийн дуулал|Дэлхий, миний дууг давт]]; 1979–1990){{pb}}{{center|[[File:National Anthem of the People's Democratic Republic of Yemen (1979-1990), Republic of Yemen (1990-2006).oga]]}} }} | image_map = {{Switcher|[[File:South Yemen in its region.svg|frameless]]|Ойрх Дорнод|[[File:Image-South Yemen governorates.svg|frameless]]|Засаг захиргааны хуваарь|default=1}} | image_map_caption = | capital = [[Аден]] | coordinates = 12.7855° N, 45.0187° E | largest_city = capital | official_languages = [[Араб хэл]] | religion = [[Төрийн атеизм]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм–Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]<ref>Clark, Victoria. ''Yemen: Dancing on the Heads of Snakes'', Yale University Press: 2010, page 112-130.</ref> | title_leader = [[Йемений Социалист Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader1 = [[Абдул Фаттах Исмаил]] | year_leader1 = 1978–1980 | leader2 = [[Али Насер Мухаммед]] | year_leader2 = 1980–1986 | leader3 = [[Али Салем аль Бейд]] | year_leader3 = 1986–1990 | title_representative = [[Өмнөд Йемений ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | representative1 = [[Кахтан Мухаммед аль Шааби|Кахтан аль Шааби]] | year_representative1 = 1967–1969 {{small|(анхны)}} | representative2 = [[Салем Рубайя Али]] | year_representative2 = 1969–1978 | representative3 = [[Хайдар Абу Бакр аль Аттас]] | year_representative3 = 1986–1990 {{small|(сүүлчийн)}} | title_deputy = [[Өмнөд Йемений ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | deputy1 = [[Фейсал аль Шааби]] | year_deputy1 = 1969 | deputy2 = [[Мухаммед Али Хайтам]] | year_deputy2 = 1969–1971 | deputy3 = [[Али Насер Мухаммед]] | year_deputy3 = 1971–1985 | deputy4 = [[Хайдар Абу Бакр аль Аттас|Хайдар аль Аттас]] | year_deputy4 = 1985–1986 | deputy5 = [[Ясин Саид Нуман]] | year_deputy5 = 1986–1990 | legislature = [[Ардын Дээд Зөвлөл (Өмнөд Йемен)|Ардын Дээд Зөвлөл]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]]ас) | established = 1967 | era = Хүйтэн дайн | event_start = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан | date_start = 11 сарын 30, | year_start = 1967 | event1 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүнчлэл]] | date_event1 = 12 сарын 14, 1967 | event2 = Үндсэн хуулиа баталсан | date_event2 = 10 сарын 31, 1978 | event_end = [[Йемений нэгдэлт|Нэгдэл]] | date_end = 5 сарын 22, | year_end = 1990 | currency = [[Өмнөд Йемений динар]] | currency_code = YDD | drives_on = Баруун | calling_code = 969 | iso3166code = YD | cctld = .yd | footnotes = {{plainlist| * [[ISO 3166-1]] = South * [[ISO 3166-3]] = Yemen}} | demonym = Йеменчүүд | area_km2 = 360133 | area_rank = | HDI = | HDI_year = | today = [[Йемен]] }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс''' ({{lang-ar|جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية}} ''Жумхурия аль-Йаман ад-Димукратия аш-Шабия'') нь 1970 оноос ийм нэртэй болсон, 1967 оноос 1990 оныг хүртэл оршин тогтносон [[Өмнөд Йемен]] улсын нэр юм. Үүний өмнө энэхүү улс нь '''Бүгд Найрамдах Йемен Ард Улс''' гэх нэртэй байв. Нийслэл нь [[Аден]]. == Түүх == {{Гол|Йемений түүх}} Өмнөд Йемен (нийтлэг нэр нь) нь 1830-аад оноос хойш үргэлжилсэн Британийн колониос гарч, [[Өмнөд Арабын Холбоо]] ба [[Өмнөд Арабын Протекторат]] хоёр нэгдэн Бүгд Найрамдах Йемен Ард Улс (албан ёсоор: ''Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс'') гэх нэртэйгээр 1967 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Гурван жилийн дараа (1970 он) шинэ үндсэн хуулиа баталсан бөгөөд энэ үндсэн хуулийн дагуу нэрээ «Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс» болгон өөрчилсөн нь 1990 оныг хүртэл хэрэглэгдэв.<ref>Horst Kopp, ''Länderkunde Jemen'', 2005, S. 159.</ref> == Эшлэл == {{Reflist|22em}} == Ном зүй == * Tareq Y. Ismael, Jacqueline S. Ismael: ''The People's Democratic Republic of Yemen: Politics, Economics, and Society; The Politics of Socialist Transformation''. Lynne Rienner Pub. 1986, ISBN 0-931477-96-4. * Noel Brehony: ''Yemen Divided. The Story of a Failed State in South Arabia.'' I.B. Tauris, London/New York 2011, ISBN 978-1-84885-635-6. == Цахим холбоос == {{Commonscat|South Yemen|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс}} * [http://www.nationalanthems.info/yes-79.htm Өмнөд Йемений төрийн дуулал (1969-1979 он)] [[Ангилал:Коммунист улс|Өмнөд Йемен]] [[Ангилал:Өмнөд Йемен| ]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан|Йемен]] [[Ангилал:1990 онд татан буугдсан|Йемен]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс|Йемен]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс|Йемен]] 1aeb2wok37qg3oq6a11pp17ggnkfije 14 142039 868355 828801 2026-09-03T12:19:58Z Enkhsaihan2005 64429 868355 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Society of Cyprus|Киприйн нийгэм}} [[Ангилал:Кипр|Нийгэм]] [[Ангилал:Нийгэм улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Азийн нийгэм улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Европын нийгэм улс орноор|Кипр]] [[Ангилал:Баруун Азийн нийгэм|Кипр]] 69ibve4iiwyx5q5z2q6zul5r4cpi46n 0 144980 868424 867953 2026-09-04T05:09:46Z ~2026-47206-70 107170 868424 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган, Лхамын дэнж гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. mwp4q3zoz21br776oa7xh050np30hxj 868425 868424 2026-09-04T05:10:34Z ~2026-47206-70 107170 868425 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал, Лхамын дэнж гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. fqn8vv70qobsb91n9rsvuurx4moshg2 868428 868425 2026-09-04T06:01:37Z ~2026-47206-70 107170 868428 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал, Лхамын дэнж гэж бас байжээ. Зая гэгээнд Лхам бурхан өргөх болсон тухай Хэвтээ толгой гэдэг домог хууч бий. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. j02gdgzbrzb9xz7fbcheqjz6y2cu8qs 868429 868428 2026-09-04T06:20:23Z ~2026-47206-70 107170 868429 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам бурханыг улирал бүрд тахина. Дөрвөн улирлын тахилгад дөрвөн өнгө, дөрвөн өөр унаа хөлөгтэй байдаг тул Хар лхам (шар луус хөлөгтэй), Ремоде лхам (Улаан лхам, хөх үхэр хөлөгтэй), Лхам дүнжмаа (Шар Лхам, согоо хөлөгтэй), Рэгви лхам (Хөх лхам, тэмээ хөлөгтэй) гэх мэт өөр өөр олон нэртэй байдаг аж. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал, Лхамын дэнж гэж бас байжээ. Зая гэгээнд Лхам бурхан өргөх болсон тухай Хэвтээ толгой гэдэг домог хууч бий. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. cqyvku6avtq4owscwigma0xl35ts0f7 868431 868429 2026-09-04T08:14:27Z ~2026-47206-70 107170 868431 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам бурханыг улирал бүрд тахина. Дөрвөн улирлын тахилгад дөрвөн өнгө, дөрвөн өөр унаа хөлөгтэй байдаг тул Хар лхам (шар луус хөлөгтэй), Ремоде лхам (Улаан лхам, хөх үхэр хөлөгтэй), Лхам дүнжмаа (Шар Лхам, согоо хөлөгтэй), Рэгви лхам (Хөх лхам, тэмээ хөлөгтэй) гэх мэт өөр өөр олон нэртэй байдаг аж. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа төрөл дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд өвлийн бараан өнгөт дүрээр ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лха бурханыг нийтээр шүтэх боловч Лхамын дацан хурал цөөн байжээ. Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж алдартай байв. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал, Лхамын дэнж гэж бас байжээ. Зая гэгээнд Лхам бурхан өргөх болсон тухай Хэвтээ толгой гэдэг домог хууч бий. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн халх хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. 2tnbevrbnzgh6tfkxavc7lcb6cyh83o 0 145409 868371 865462 2026-09-03T16:02:10Z HorseBro the hemionus 100126 868371 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс ба Оросын царьт улсын хилийн мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=212, 213}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{tree list}} *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]''' *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]{{tree list/end}} | commander2 = {{tree list}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц{{Зугтсан}} ****{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} ****{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}} ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев{{Зугтсан}} {{tree list/end}} | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгарүүд болон Оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ. Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ. Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Өмнөтгөл == 1579 онд [[Казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд Слав гаралтай Казакууд болон Түрэг гаралтай Казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд Славийн гаралтай казакууд к үсэгтэй, харин бидний мэдэх Түрэг гаралтай казахууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын "царь"-ийг{{Efn|Царь гэх үг [[Хаан]] гэх адил утгатай боловч зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог цол учир Ойрадуудын ашиглагдаг [[Тайш]] гэх цол гэсэн утгатай болно}} [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далайбаатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] ноён [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Хотгойд]]–[[Халх|Халхын]] [[Алтан хан аймаг|Алтан хан]] болох [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадуудын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1628 онд Казакууд анх Монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь Казакуудыг [[Саха]] руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд Казакууд [[Амар мөрөн]] болон [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгист]] хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар аймгийг]] байгуулжээ.{{Efn|Зүүнгарын Хаант Улс зөвхөн [[Галдан]] ''"Бошигт хаан"'' цол хүртснээр байгуулагдсан.{{sfn|Perdue|2005|p=104}}}} Тэрээр Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] хан [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт [[Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|довтлоход]] Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон Оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == === Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь === {{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Красноярскийн бүслэлт | place = [[Красноярск]] | partof = [[Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь]] | image = Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg | caption = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] үзэмж | date = 1667 | result = Зүүнгарын ялалт * Зүүгарүүд [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийг]] эрхшээлдээ оруулав * [[Красноярск]] хот сүйрэв | combatant1 = {{tree list}} *{{Flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} **[[Енисейн киргиз]] **[[Түбин]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Алексей Сумароков<br>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} | casualties1 = Бага | casualties2 = Хүнд }} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач [[Телеут|Телеутүүдийг]] шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} 1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж [[Хотгойд|Хотгойдыг]] ялахын тулд Дээд [[Енисей мөрөн|Енисей]] рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотгойдыг ялж, тэдний удирдагч [[Эрэнчинлувсан]] тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Красноярск хотын ойролцоо байх Киргиз хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод{{Efn|Захирагч гэж орчуулагдана.}} эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–[[Түбин|Түбийн]]{{Efn|[[Тувачууд|Тува үндэстэнтэй]] бүү андуураарай}} цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}} === Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт === {{Main|Галдан бошигт хаан}} [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]] Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Гэсэн хэдий ч Галданы нөхөрсөг оролдлогыг үл тоомсорлосон янз бүрийн язгууртнууд 1673–1674 онуудад [[Кузнецк]], [[Томск]] хотуудыг дайрч, сүргийг нь булаан авч, хотын захын хорооллыг сүйтгэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}} === Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн === [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]] [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}} ==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ==== Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас "Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг" шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}} 1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд "өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг" байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}} Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}} ==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ==== Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''"Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан"''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}} [[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]] [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} *{{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] aagovkkzd2sy5anattwwsxrv2tmkkbl 0 148180 868422 867964 2026-09-04T03:57:06Z Batkhishign55 86793 868422 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Ratcliffe official photo.jpg|thumb|Жон Рэтклифф, 2020 он.]] '''Жон Ли Рэтклифф''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Lee Ratcliffe''; 1965 оны 10-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Маунт-Проспект хотод төрсөн) — америкийн улс төрийн, төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүн. 2025 оны 1-р сарын 23-наас [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] дарга. 2020-2021 онуудад АНУ-ын Үндэсний тагнуулын газрын дарга байсан. Жон Рэтклифф 1986 онд Нотр Дамын Их Сургуулийг /''University of Notre Dame''/ бакалаврын зэрэгтэй, 1989 онд Өмнөд Методист Их Сургуулийн /Southern Methodist University/ Хуулийн Сургуулийг хууль зүйн докторын зэрэгтэй төгссөн. Рэтклифф 15 жилийн турш хуульчаар ажилласан. 2004 онд тэрээр Техас мужийн Хит хотын даргаар сонгогдож, 8 жил энэ албан тушаалд ажилласан. Тэр жилдээ тэрээр Техасын Зүүн дүүргийн АНУ-ын Прокурорын газарт терроризмын эсрэг болон үндэсний аюулгүй байдлын газрын захирлаар ажилласан. Рэтклифф Зүүн дүүрэгт АНУ-ын туслах өмгөөлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд 2007 онд Мэттью Д. Орвиг огцорсны дараа түр хугацаагаар АНУ-ын өмгөөлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. 2009 онд тэрээр Ерөнхий прокурор асан Жон Ашкрофт, Техасын Баруун дүүргийн АНУ-ын өмгөөлөгч асан Жонни Саттон нарын хамт Ашкрофтын хуулийн фирмийг байгуулсан байна. 2013 онд Рэтклифф 2014 оны АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд Техасын 4 дэх тойрогт нэр дэвшихээ зарлаад тус тойргийн төлөөлөгчөөр бараг 30 жил ажилласан Ральф Холлыг хоёр дахь шатны сонгуульд ялсан. Рэтклифф мөн 2016, 2018 онд дахин сонгогдсон. Рэтклифф ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] эсрэг байсан өрсөлдөгчид, түүний дотор тусгай зөвлөх Роберт Мюллертэй хийсэн тэмцлийн үр дүн нь Трампыг 2019 оны 7-р сард Үндэсний тагнуулын захирлаар Рэтклиффийг нэр дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Рэтклифф дараагийн сард нэрээ татсан байна. 2020 оны 2-р сард Ерөнхийлөгч Трамп Рэтклиффийг үндэсний тагнуулын захирлаар хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлж Рэтклиффийг Сенат 5-р сард баталсан байна. {{DEFAULTSORT:Рэтклифф, Жон Ли}} [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Техасын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Тагнуулын төв газрын дарга]] [[Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] klfd3znb61jwdvetak2d1077q1g7htb 868442 868422 2026-09-04T09:22:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 868442 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Ratcliffe official photo.jpg|thumb|Жон Рэтклифф, 2020 он.]] '''Жон Ли Рэтклифф''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Lee Ratcliffe''; 1965 оны 10-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Маунт-Проспект хотод төрсөн) — америкийн төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүн. 2025 оны 1-р сарын 23-наас [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] дарга. 2020-2021 онуудад АНУ-ын Үндэсний тагнуулын газрын дарга байсан. Жон Рэтклифф 1986 онд Нотр Дамын Их Сургуулийг /''University of Notre Dame''/ бакалаврын зэрэгтэй, 1989 онд Өмнөд Методист Их Сургуулийн /Southern Methodist University/ Хуулийн Сургуулийг хууль зүйн докторын зэрэгтэй төгссөн. Рэтклифф 15 жилийн турш хуульчаар ажилласан. 2004 онд тэрээр Техас мужийн Хит хотын даргаар сонгогдож, 8 жил энэ албан тушаалд ажилласан. Тэр жилдээ тэрээр Техасын Зүүн дүүргийн АНУ-ын Прокурорын газарт терроризмын эсрэг болон үндэсний аюулгүй байдлын газрын захирлаар ажилласан. Рэтклифф Зүүн дүүрэгт АНУ-ын туслах өмгөөлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд 2007 онд Мэттью Д. Орвиг огцорсны дараа түр хугацаагаар АНУ-ын өмгөөлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. 2009 онд тэрээр Ерөнхий прокурор асан Жон Ашкрофт, Техасын Баруун дүүргийн АНУ-ын өмгөөлөгч асан Жонни Саттон нарын хамт Ашкрофтын хуулийн фирмийг байгуулсан байна. 2013 онд Рэтклифф 2014 оны АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд [[Техас]] мужийн 4 дэх тойрогт нэр дэвшихээ зарлаад тус тойргийн төлөөлөгчөөр бараг 30 жил ажилласан Ральф Холлыг хоёр дахь шатны сонгуульд ялсан. Рэтклифф мөн 2016, 2018 онд дахин сонгогдсон. Жон Рэтклифф ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] эсрэг байсан өрсөлдөгчид, түүний дотор тусгай зөвлөх Роберт Мюллертэй хийсэн тэмцлийн үр дүн нь Трампыг 2019 оны 7-р сард Үндэсний тагнуулын захирлаар Рэтклиффийг нэр дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Рэтклифф дараагийн сард нэрээ татсан байна. 2020 оны 2-р сард Ерөнхийлөгч Трамп Рэтклиффийг үндэсний тагнуулын захирлаар хоёр дахь удаагаа нэр дэвшүүлж Рэтклиффийг [[АНУ-ын Сенат]] 5-р сард уг албан тушаалд баталсан байна. {{DEFAULTSORT:Рэтклифф, Жон Ли}} [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Техасын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Тагнуулын төв газрын дарга]] [[Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] lo601lk19ajgjlii54eu1jo4u2mpjxx 0 148209 868418 868167 2026-09-04T03:10:47Z Batkhishign55 86793 868418 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == Киргизийн Засгийн газраас 2012 онд төсөл хэрэгжүүлж [[ЮНЕСКО]]-гийн дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 9-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд  анхны "Нүүдэлчдийн дэлхийн их наадам"-ыг Киргиз улсын Иссык Күл мужийн Чолпон-Ата хотод анх зохион байгуулсан юм байна. Уг наадамд Тэмцээнд Азербайжан, Австри, Афганистан, Беларусь, Бразил, Герман, Казахстан, Киргизстан, Литва, Монгол, Орос, АНУ, Тажикистан, Туркменистан, Турк, Узбекистан, Франц, Швед, Өмнөд Солонгос гэсэн 19 орны 583 тамирчин 10 төрлийн спортын тэмцээнд оролцож, соёлын хөтөлбөрт нь 1200 хүн оролцсон байна. Энэхүү наадмын тухай нэвтрүүлэг 230 сая хүнд хүрч байжээ. == 2016 оны Наадам == Нүүдэлчдийн их наадам хоёр дахь удаагаа 2016 оны 9-р сарын 3-наас 8-ны хооронд мөн Иссык Күл нуурын хөвөө Чолпон-Ата хотод болж 80 орны 1200 тамирчин 26 төрлийн тэмцээнд оролцсон бөгөөд 500 сая хүнд уг наамдын талаархи мэдээ, сурвалжлага хүрчээ. == 2018 оны Наадам == Чолпон-Ата хотод нээлтээ гурав дахь удаагийн Дэлхийн нүүдэлчдийн их наадам 2018 оны 9-р сарын 2-8-нд болж 66 орны 3000 тамирчин угсаатны спортын 37 төрлөөр хүч, авхаалж самбаагаа сорисон байна. Энэ удаагийн тэмцээнийг нийт 5 байршилд зохион байгуулсан байна. Дэлхийн нүүдэлчдийн энэ удаагийн наадамд Монгол улсаас тамирчид болон хэвлэл мэдээллийн салбарынхан болон "Монгол комтюмс" компанийнхан оролцсон ажээ. == 2022 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн дөрөв дэх наадам 2022 оны 9-р сарын 29-нөөс 10-р сарын 2-ны хооронд Туркийн Изник ​​хотод болж 102 орны 3000 гаруй тамирчин 13 спортын төрөлд өрсөлдсөн. == 2024 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн тав дахь наадам 2024 оны 9-р сарын 8-наас 13-ны хооронд Казахстаны нийслэл [[Астана]] хотод зохион байгуулагдсан бөгөөд 89 орны 2500 орчим тамирчин оролцсон байна. Монголын 66 тамирчин 16 төрөлд өрсөлдөж, 5 мөнгө, 9 хүрэл медаль хүртсэн байна. == 2026 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн зургаа дахь наадам 2026 оны 9-р сарын 1-8-ны хооронд Киргизийн нийслэл [[Бишкек]] хотод 113 орны тамирчин, албан ёсны 3,500 гаруй хүн оролцов. Баг тамирчид нүүдэлчин угсаатны болон уламжлалт спортын 43 төрөлд хурд хүч, авхаалж самбаагаа сорихоор цуглав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад болж буй Шанхайн хамтын ажиллагааны гишүүн орнуудын Дээд хэмжээний уулзалтын өргөтгөсөн хуралдаанд оролцох үеэрээ “Дэлхийн нүүдэлчдийн VI их наадам”-ын нээлтэд хүндэт зочноор оролцсон байна. Монгол улсаас спортын 27 төрөлд 47 тамирчин, нийт 135 төлөөлөгч оролцож, үндэсний спорт, нүүдэлчин соёл, өв уламжлалаа таниулсан. Наадамд Монголын Үндэсний бөхөөс гадна Киргизийн алыш, курош, Туркийн ашыртмалы аба гуреши, Туркменистаны гореш, Тажикистаны гүштини милли кабарканди, Азербайжаны гюлеш бөхийн төрөл багтсан. Мөн Оросын самбо, Татарстаны кореш, Казахстаны казах курес, Узбекистаны кураш, Ираны пахлавани, Солонгосын шрим, Японы сумо, Якутын хабсагай зэрэг уламжлалт бөхийн төрлөөр өрсөлдөв. [[Ангилал:Олон төрөлт спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] 89mc5wt1oe2dd06dd81muqynnhlyz8t 868440 868418 2026-09-04T09:17:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 868440 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == Киргизийн Засгийн газраас 2012 онд төсөл хэрэгжүүлж [[ЮНЕСКО]]-гийн дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 9-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд  анхны "Нүүдэлчдийн дэлхийн их наадам"-ыг Киргиз улсын Иссык Күл мужийн Чолпон-Ата хотод анх зохион байгуулсан юм байна. Уг наадамд Тэмцээнд Азербайжан, Австри, Афганистан, Беларусь, Бразил, Герман, Казахстан, Киргизстан, Литва, Монгол, Орос, АНУ, Тажикистан, Туркменистан, Турк, Узбекистан, Франц, Швед, Өмнөд Солонгос гэсэн 19 орны 583 тамирчин 10 төрлийн спортын тэмцээнд оролцож, соёлын хөтөлбөрт нь 1200 хүн оролцсон байна. Энэхүү наадмын тухай нэвтрүүлэг 230 сая хүнд хүрч байжээ. == 2016 оны Наадам == Нүүдэлчдийн их наадам хоёр дахь удаагаа 2016 оны 9-р сарын 3-наас 8-ны хооронд мөн Иссык Күл нуурын хөвөө Чолпон-Ата хотод болж 80 орны 1200 тамирчин 26 төрлийн тэмцээнд оролцсон бөгөөд 500 сая хүнд уг наамдын талаархи мэдээ, сурвалжлага хүрчээ. == 2018 оны Наадам == Чолпон-Ата хотод нээлтээ гурав дахь удаагийн Дэлхийн нүүдэлчдийн их наадам 2018 оны 9-р сарын 2-8-нд болж 66 орны 3000 тамирчин угсаатны спортын 37 төрлөөр хүч, авхаалж самбаагаа сорисон байна. Энэ удаагийн тэмцээнийг нийт 5 байршилд зохион байгуулсан байна. Дэлхийн нүүдэлчдийн энэ удаагийн наадамд Монгол улсаас тамирчид болон хэвлэл мэдээллийн салбарынхан болон "Монгол комтюмс" компанийнхан оролцсон ажээ. == 2022 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн дөрөв дэх наадам 2022 оны 9-р сарын 29-нөөс 10-р сарын 2-ны хооронд Туркийн Изник ​​хотод болж 102 орны 3000 гаруй тамирчин 13 спортын төрөлд өрсөлдсөн. == 2024 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн тав дахь наадам 2024 оны 9-р сарын 8-наас 13-ны хооронд Казахстаны нийслэл [[Астана]] хотод зохион байгуулагдсан бөгөөд 89 орны 2500 орчим тамирчин оролцсон байна. Монголын 66 тамирчин 16 төрөлд өрсөлдөж, 5 мөнгө, 9 хүрэл медаль хүртсэн байна. == 2026 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн зургаа дахь наадам 2026 оны 9-р сарын 1-8-ны хооронд Киргизийн нийслэл [[Бишкек]] хотод 113 орны тамирчин, албан ёсны 3,500 гаруй хүн оролцов. Баг тамирчид нүүдэлчин угсаатны болон уламжлалт спортын 43 төрөлд хурд хүч, авхаалж самбаагаа сорихоор цуглав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад болж буй [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] гишүүн орнуудын Дээд хэмжээний уулзалтын өргөтгөсөн хуралдаанд оролцох үеэрээ “Дэлхийн нүүдэлчдийн VI их наадам”-ын нээлтэд хүндэт зочноор оролцсон байна. Монгол улсаас спортын 27 төрөлд 47 тамирчин, нийт 135 төлөөлөгч оролцож, үндэсний спорт, нүүдэлчин соёл, өв уламжлалаа таниулсан. Наадамд [[Монголын үндэсний бөх|Монголын Үндэсний бөхөөс]] гадна Киргизийн алыш, курош, Туркийн ашыртмалы аба гуреши, Туркменистаны гореш, Тажикистаны гүштини милли кабарканди, Азербайжаны гюлеш бөхийн төрөл багтсан. Мөн Оросын [[самбо]], Татарстаны кореш, Казахстаны казах курес, Узбекистаны [[кураш]], Ираны пахлавани, Солонгосын шрим, Японы [[сүмо]], Якутын хабсагай зэрэг уламжлалт бөхийн төрлөөр өрсөлдөв. [[Ангилал:Олон төрөлт спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] dmte1xrtol6g05f43epa9gqziyewkxr 868441 868440 2026-09-04T09:18:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 868441 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нүүдэлчдийн наадам''' ([[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары'', [[Англи хэл|англи]].''World Nomad Games,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Всемирные игры кочевников'') - Нүүдлийн соёл иргэншлийн өв уламжлал, соёлыг сэргээх, хадгалж хамгаалах зорилготой үндэсний спортын олон улсын наадам. == 2014 оны Наадам == Киргизийн Засгийн газраас 2012 онд төсөл хэрэгжүүлж [[ЮНЕСКО]]-гийн дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 9-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд  анхны "Нүүдэлчдийн дэлхийн их наадам"-ыг Киргиз улсын Иссык Күл мужийн Чолпон-Ата хотод анх зохион байгуулсан юм байна. Уг наадамд Тэмцээнд Азербайжан, Австри, Афганистан, Беларусь, Бразил, Герман, Казахстан, Киргизстан, Литва, Монгол, Орос, АНУ, Тажикистан, Туркменистан, Турк, Узбекистан, Франц, Швед, Өмнөд Солонгос гэсэн 19 орны 583 тамирчин 10 төрлийн спортын тэмцээнд оролцож, соёлын хөтөлбөрт нь 1200 хүн оролцсон байна. Энэхүү наадмын тухай нэвтрүүлэг 230 сая хүнд хүрч байжээ. == 2016 оны Наадам == Нүүдэлчдийн их наадам хоёр дахь удаагаа 2016 оны 9-р сарын 3-наас 8-ны хооронд мөн Иссык Күл нуурын хөвөө Чолпон-Ата хотод болж 80 орны 1200 тамирчин 26 төрлийн тэмцээнд оролцсон бөгөөд 500 сая хүнд уг наамдын талаархи мэдээ, сурвалжлага хүрчээ. == 2018 оны Наадам == Чолпон-Ата хотод нээлтээ гурав дахь удаагийн Дэлхийн нүүдэлчдийн их наадам 2018 оны 9-р сарын 2-8-нд болж 66 орны 3000 тамирчин угсаатны спортын 37 төрлөөр хүч, авхаалж самбаагаа сорисон байна. Энэ удаагийн тэмцээнийг нийт 5 байршилд зохион байгуулсан байна. Дэлхийн нүүдэлчдийн энэ удаагийн наадамд Монгол улсаас тамирчид болон хэвлэл мэдээллийн салбарынхан болон "Монгол комтюмс" компанийнхан оролцсон ажээ. == 2022 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн дөрөв дэх наадам 2022 оны 9-р сарын 29-нөөс 10-р сарын 2-ны хооронд Туркийн Изник ​​хотод болж 102 орны 3000 гаруй тамирчин 13 спортын төрөлд өрсөлдсөн. == 2024 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн тав дахь наадам 2024 оны 9-р сарын 8-наас 13-ны хооронд Казахстаны нийслэл [[Астана]] хотод зохион байгуулагдсан бөгөөд 89 орны 2500 орчим тамирчин оролцсон байна. Монголын 66 тамирчин 16 төрөлд өрсөлдөж, 5 мөнгө, 9 хүрэл медаль хүртсэн байна. == 2026 оны Наадам == Дэлхийн нүүдэлчдийн зургаа дахь наадам 2026 оны 9-р сарын 1-8-ны хооронд Киргизийн нийслэл [[Бишкек]] хотод 113 орны тамирчин, албан ёсны 3,500 гаруй хүн оролцов. Баг тамирчид нүүдэлчин угсаатны болон уламжлалт спортын 43 төрөлд хурд хүч, авхаалж самбаагаа сорихоор цуглав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад болж буй [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] гишүүн орнуудын Дээд хэмжээний уулзалтын өргөтгөсөн хуралдаанд оролцох үеэрээ “Дэлхийн нүүдэлчдийн VI их наадам”-ын нээлтэд хүндэт зочноор оролцсон байна. Монгол улсаас спортын 27 төрөлд 47 тамирчин, нийт 135 төлөөлөгч оролцож, үндэсний спорт, нүүдэлчин соёл, өв уламжлалаа таниулсан. Наадамд [[Монголын үндэсний бөх|Монголын Үндэсний бөхөөс]] гадна Киргизийн алыш, курош, Туркийн ашыртмалы аба гуреши, Туркменистаны гореш, Тажикистаны гүштини милли кабарканди, Азербайжаны гюлеш бөхийн төрөл багтсан. Мөн Оросын [[самбо]], Татарстаны кореш, Казахстаны казах курес, Узбекистаны [[кураш]], Ираны пахлавани, Солонгосын шрим, Японы [[сүмо]], Якутын хабсагай зэрэг уламжлалт бөхийн төрлөөр өрсөлдөв. [[Ангилал:Олон төрөлт спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] 9oy2uukke8qzhz15ys9xswc8l8q4qah 14 148219 868375 2026-09-03T16:48:21Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category}} [[Ангилал:Баруун Азийн хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Хуучин хаант улс|Йемен]] [[Ангилал:Умард Йемен]]" 868375 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Ангилал:Баруун Азийн хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Хуучин хаант улс|Йемен]] [[Ангилал:Умард Йемен]] rw0ljcmwza37ltwmy0e3ra1h44o0124 0 148220 868379 2026-09-03T17:02:42Z Amherst99 5169 Amherst99 moved page [[Sport Utility Vehicle]] to [[Sport utility vehicle]] 868379 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Sport utility vehicle]] 983vjbi0dwm9fyn8nu4jmwwrnu1lhvu 14 148221 868421 2026-09-04T03:49:07Z Batkhishign55 86793 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Members of the United States House of Representatives from Texas|АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Техасын гишүүн}} [[Ангилал:Техасын улс төрч]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн|!Техас]]" 868421 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the United States House of Representatives from Texas|АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Техасын гишүүн}} [[Ангилал:Техасын улс төрч]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн|!Техас]] dv8wtju8wm6vry8d0l7ptexnewhtutu 14 148222 868423 2026-09-04T04:05:01Z Batkhishign55 86793 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Directors of the Central Intelligence Agency|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын дарга}} [[Ангилал:АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Дарга]] [[Ангилал:АНУ-ын сайд|Тагнуулын]]" 868423 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Directors of the Central Intelligence Agency|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын дарга}} [[Ангилал:АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Дарга]] [[Ангилал:АНУ-ын сайд|Тагнуулын]] 00cevsp8ymng15b3cslbmfi5y8ax92a 0 148223 868447 2026-09-04T11:36:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Grand Order of Mugunghwa.jpg|thumb]] '''Мугунхва дээд одон''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 무궁화대훈장) [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Төрийн хамгийн дээд одон юм. Үүнийг Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид тангараг өргөмөгц олгодог бөгөөд түүний эхнэр/нөхөр, Өмнөд Солонгос..." 868447 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Order of Mugunghwa.jpg|thumb]] '''Мугунхва дээд одон''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 무궁화대훈장) [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Төрийн хамгийн дээд одон юм. Үүнийг Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид тангараг өргөмөгц олгодог бөгөөд түүний эхнэр/нөхөр, Өмнөд Солонгосын холбоотнуудын тэргүүн эсвэл өмнөх төрийн тэргүүнүүд, тэдний эхнэр/нөхөрт олгодог байна. Энэхүү одонг "Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын хөгжил, аюулгүй байдлыг дэмжихэд оруулсан онцгой гавьяа зүтгэлийн төлөө" олгодог. [[Файл:President Donald Trump's Visit to South Korea (54888911249).jpg|thumb|348x348px|Д.Трамп "Мугунхва" дээд одон хүртэх үед, 2025 оны 10-р сарын 29.]] Мугунхва дээд одон нь Өмнөд Солонгосын үндэсний цэцэг болох хибискусаас нэрээ авсан. Хибискус нь Солонгосын түүхэнд соёлын асар их ач холбогдолтой цэцэг юм. Мугунхва дээд одонг алт, мөнгө, бадмаараг, аметист чулуугаар хийсэн байдаг. 2013 оны байдлаар үүнийг хийсэн өртөг нь ойролцоогоор 20 сая вон буюу 19,000 ам.доллар байжээ. Мугунхва дээд одонг уламжлал ёсоор Өмнөд Солонгосын шинээр сонгогдож буй Ерөнхийлөгчид тангараг өргөсний дараахан олгодог. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч асан '''[[Ну Мү-хёнь]]''' 2008 онд албан тушаалаасаа буухдаа уг шагналыг хүлээн авахаар анх шийдсэн. Дараагийн ерөнхийлөгчид энэхүү жишгийг дагаж, бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгасны дараа шагналаа авахаар шийдсэн ( '''[[И Мён-баг]]''', '''[[Мүнь Жэ-инь]]''') байдаг юм. Хуулийн дагуу Мугунхва дээд одон нь Солонгосын төрийн хамгийн өндөр шагнал боловч олон нийтийн нүдэнд тийм ч сайн үнэлэгддэггүй. Олон солонгосчууд энэхүү одон нь хамаагүй бага ач холбогдолтой гэж үздэг. Учир нь энэ нь улс орны хувьд ямар нэгэн эерэг амжилтад үндэслэсэн бус, харин сонгуульд ялсантай холбоотой юм. Мөн үүнийг гадаадын төрийн тэргүүнүүдэд олгодог бөгөөд энэ нь тэдний Солонгосын төлөө хийсэн зүйлийнх нь төлөө биш, харин ирээдүйд Солонгосын төлөө хийж болох зүйлийнх нь төлөө өгдөг гэж үздэг юм. Энэхүү одонг 1949 оны 8-р сарын 13-нд байгуулсан. 1967, 1973 онд уг одонгийн дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Байгуулагдсанаасаа хойш нийт 117 хүн уг одонгоор шагнагдсан бөгөөд голчлон гадаад орнуудын ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар байжээ. 51embxtn5dcwyq3g7d9z4u1blvqxbbx 868448 868447 2026-09-04T11:38:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 868448 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Order of Mugunghwa.jpg|thumb]] '''Мугунхва дээд одон''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 무궁화대훈장, [[Англи хэл|англи.]] ''Grand Order of Mugunghwa'') [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Төрийн хамгийн дээд одон юм. Үүнийг Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид тангараг өргөмөгц олгодог бөгөөд түүний эхнэр/нөхөр, Өмнөд Солонгосын холбоотнуудын тэргүүн эсвэл өмнөх төрийн тэргүүнүүд, тэдний эхнэр/нөхөрт олгодог байна. Энэхүү одонг "Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын хөгжил, аюулгүй байдлыг дэмжихэд оруулсан онцгой гавьяа зүтгэлийн төлөө" олгодог. [[Файл:President Donald Trump's Visit to South Korea (54888911249).jpg|thumb|348x348px|Д.Трамп "Мугунхва" дээд одон хүртэх үед, 2025 оны 10-р сарын 29.]] Мугунхва дээд одон нь Өмнөд Солонгосын үндэсний цэцэг болох хибискусаас нэрээ авсан. Хибискус нь Солонгосын түүхэнд соёлын асар их ач холбогдолтой цэцэг юм. Мугунхва дээд одонг алт, мөнгө, бадмаараг, аметист чулуугаар хийсэн байдаг. 2013 оны байдлаар үүнийг хийсэн өртөг нь ойролцоогоор 20 сая вон буюу 19,000 ам.доллар байжээ. Мугунхва дээд одонг уламжлал ёсоор Өмнөд Солонгосын шинээр сонгогдож буй Ерөнхийлөгчид тангараг өргөсний дараахан олгодог. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч асан '''[[Ну Мү-хёнь]]''' 2008 онд албан тушаалаасаа буухдаа уг шагналыг хүлээн авахаар анх шийдсэн. Дараагийн ерөнхийлөгчид энэхүү жишгийг дагаж, бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгасны дараа шагналаа авахаар шийдсэн ( '''[[И Мён-баг]]''', '''[[Мүнь Жэ-инь]]''') байдаг юм. Хуулийн дагуу Мугунхва дээд одон нь Солонгосын төрийн хамгийн өндөр шагнал боловч олон нийтийн нүдэнд тийм ч сайн үнэлэгддэггүй. Олон солонгосчууд энэхүү одон нь хамаагүй бага ач холбогдолтой гэж үздэг. Учир нь энэ нь улс орны хувьд ямар нэгэн эерэг амжилтад үндэслэсэн бус, харин сонгуульд ялсантай холбоотой юм. Мөн үүнийг гадаадын төрийн тэргүүнүүдэд олгодог бөгөөд энэ нь тэдний Солонгосын төлөө хийсэн зүйлийнх нь төлөө биш, харин ирээдүйд Солонгосын төлөө хийж болох зүйлийнх нь төлөө өгдөг гэж үздэг юм. Энэхүү одонг 1949 оны 8-р сарын 13-нд байгуулсан. 1967, 1973 онд уг одонгийн дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Байгуулагдсанаасаа хойш нийт 117 хүн уг одонгоор шагнагдсан бөгөөд голчлон гадаад орнуудын ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар байжээ. k5qvqewkfuch215v1l79xeaat9iairq