Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3589 868552 868151 2026-09-05T10:14:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868552 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-09-05 10:14:19 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7ghsdqne48hg421acetjhyi2ubewqwz 0 4734 868490 570982 2026-09-05T03:22:53Z Enhtuya.ao 106206 868490 wikitext text/x-wiki [[Файл:《三国演义》《西游记》《水浒传》《红楼梦》.jpg|thumb|Хятадын дөрвөн их сонгодог роман]] '''У Чэнь Энь''' (хятадаар 吴承恩, пиньинь: Wú Chéng'ēn; ойролцоогоор [[1500]] эсвэл [[1506]]–[[1582]]) бол [[Мин улс]]ын үеийн хятадын зохиолч, яруу найрагч, жижиг түшмэл бөгөөд хятадын дөрвөн их сонгодог романы нэг болох ''[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]'' (西游记, ''Си Ю Жи'')-ийн уламжлалт зохиогч гэж тооцогддог. Түүний үгийн нэр нь '''Жүчжун''' (汝忠), хоч нь '''Шэян уулын хүн''' буюу '''Шэян шаньжэнь''' (射阳山人), мөн '''Шэян жүши''' (射阳居士) гэж нэрлэгддэг байжээ. == Намтар == У Чэнь Энь одоогийн [[Цзянсу муж]]ын [[Хуайань]] хотын Шаньян (урьд Хуайинь) нутагт худалдаачны гэр бүлд төрсөн. Өвөг дээдэс нь Юань улсын сүүл, Мин улсын эхэн үед Хуайань руу нүүсэн гэдэг. Эцэг У Жуй (吴锐) нь сурах авьяастай байсан ч амьжиргааны улмаас дэлгүүр худалдаа эрхэлж, хүүдээ «хааны энэрлийг хүртэж түшмэл болох» гэсэн хүсэлээр «Чэнъэнь» («энэрэл хүртэгч») гэж нэр өгчээ. Багаасаа уран зохиол, ялангуяа Tang–Сүнгийн үеийн гайхамшигт үлгэр, түүхэн тэмдэглэлд дуртай байсан бөгөөд «Хуайаньд бага наснаасаа зохиолоороо нэрд гарсан» гэж тэмдэглэгддэг. [[1529]] онд Хуайаний захирагч Гэ Мугийн байгуулсан Лунси сургуульд суралцаж, орон нутгийн эрдэмтэд түүнийг «дэлхийн номыг уншиж дуусгаж чадна» гэж магтаж байжээ. Гэвч төрийн шалгалтад олон удаа унасан. Ойролцоогоор [[1550]] онд (тавин орчим насандаа) л «сүй гүншэн» (岁贡生) болж, Наньжингийн улсын сургууль (Гоцзыцзянь)-д суралцсан. Дараа нь Бээжинд албан тушаал хүлээн хэдэн жил суусан ч томоохон албанд томилогдоогүй. Эх нь өндөр настай, гэр нь ядуу байсан тул найз Ли Чуньфаны тусламжаар [[1566]] оны орчим Жэжян мужийн Чансин хошууны дэд захирагч (县丞, наймдугаар зэрэг) болжээ. Тэнд тэрээр зохиолч Гуй Югуантай хамт ажиллаж, «Шэнжингийн бичээс»-ийг өөрийн гараар бичиж чулуунд сийлүүлсэн нь өнөө хүртэл Чансины музейд хадгалагдана. Хоёр жилийн дараа худал хэрэгт холбогдон албаа орхиж, [[1570]] оны орчим төрөлх Хуайаньдаа буцаж ирэн, яруу найраг, зохиол бичиж, заримдаа бичгийн ажлаар амь зуужээ. Үр хүүхэдгүй, ядуухан амьдарч, ойролцоогоор [[1582]] онд нас барсан. == Уран бүтээл == У Чэнь Энь яруу найраг, эртний хэв маягийн өгүүлэл, хошин зохиолд авьяастай байсан. Түүний шүлэг, өгүүллийг хожим цуглуулж ''Шэян ноёны үлдээсэн гар бичмэл'' (''射阳先生存稿'') дөрвөн боть, нэмэлт нэг боть болгон хэвлэсэн. Мөн ''Юйдин жи'' (禹鼎志) зэрэг гайхамшигт түүх бичсэн гэж тэмдэглэдэг боловч эх бичвэр нь үгүй болжээ. === ''Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл'' === Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь зуун бүлэгтэй ''Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл'' юм. Энэ роман Tang улсын лам Сюаньцзаны Энэтхэгт судар авахаар явсан түүхэн аяллыг үндэс болгож, олон зуун жилийн ардын үлгэр, жүжиг, өгүүллэгийг нэгтгэн бичсэн. Роман гурван том хэсэгтэй: * эхний бүлгүүдэд чулуун өндгөнөөс төрсөн сармагчин хаан Сүнь Укун (Наран Ухаан)-ийн төрөлт, хүч чадал; * дараагийн хэсэгт лам Тан Сэн (Сюаньцзан)-ийн томилгоо; * үндсэн хэсэгт тэдний дөрвөн шавийн (Сармагчин, Гахай Бажиэ, Ша Сэн, Цагаан морь) Энэтхэг хүртэлх 81 сорилттой аялал. Роман хошин шог, нийгмийн шүүмжлэл, Буддын болон Даосын бэлгэдлийг хослуулсан бөгөөд ярианы хэлээр бичигдсэн тул тухайн үед зохиогчийн нэргүй хэвлэгдэж байжээ. Анхны бүрэн хэвлэл [[1592]] онд гарсан бөгөөд У Чэнь Энийг нас барснаас хойш арваад жилийн дараа юм. Уламжлал ёсоор түүнийг зохиогч гэж үздэг гол үндэслэл нь [[1625]] оны ''Хуайань фужи'' (淮安府志)-д түүний нэр дээр «Си Ю Жи» гэж тэмдэглэсэн, түүний зохиолууд гайхамшигт үлгэрт дуртай байсныг дурдсан, мөн романы хэл аялга нь Хуайаний нутгийн хэлтэй ойр байдаг явдал юм. Гэхдээ орчин үеийн судлаачид шууд нотлох баримт хомс тул зохиогчийн асуудал бүрэн шийдэгдээгүй гэж үздэг. == Өв == ''Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл'' нь хятад болон Зүүн Азийн уран зохиол, театр, кино, хүүхэлдэйн кино, тоглоомд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн бүтээлүүдийн нэг болсон. Сармагчин хаан Сүнь Укун нь дэлхий дахинд хамгийн танигдсан хятад утга зохиолын дүрүүдийн нэг юм. У Чэнь Эний төрөлх Хуайань хотод түүний дурсгалын газар, сэргээн засварласан байшин байдаг. == Эх сурвалж == * Англи, хятад Википедиа болон Мин улсын орон нутгийн түүхийн тэмдэглэлд үндэслэв. {{stub}} [[Ангилал:Хятадын зохиолч]] [[Ангилал:Мин улсын хүмүүс]] [[Ангилал:16-р зууны зохиолчид]] [[Ангилал:Цзянсу]] icszsx0arcao3dtrbvp3yz6xnbm780n 14 5531 868515 569837 2026-09-05T08:49:41Z Enkhsaihan2005 64429 868515 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{distinguish|Ангилал:Азербайжан (Иран)}} {{category main article|Азербайжан}} [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Өмнөд Кавказ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Европын улс]] h838orq7mcjabz3g57d8n1cxkse5fvd 14 5557 868519 569840 2026-09-05T08:58:31Z Enkhsaihan2005 64429 868519 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Afghanistan|Афганистан}} [[Ангилал:Төв Азийн улс]] [[Ангилал:Өмнөд Азийн улс]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Азийн улс]] j239z0l1169ijfhyy3h084fruwxq9wz 14 5789 868523 569842 2026-09-05T09:02:35Z Enkhsaihan2005 64429 868523 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Bahrain|Бахрейн}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Араб]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Арлын улс]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Хаант улс]] 5brz59nzz67as0hbaz0pjnnwoztjzfk 14 5821 868525 569843 2026-09-05T09:04:48Z Enkhsaihan2005 64429 868525 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Georgia (country)|Гүрж}} {{category main article}} [[Ангилал:Өмнөд Кавказ]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Европын улс]] [[Ангилал:Христийн шашны улс]] hfin2vygj1qt94mxzq23s0kygnki4vq 0 5897 868545 867974 2026-09-05T09:36:53Z HorseBro the hemionus 100126 868545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 5 сарын 3) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Зүүнгар улс нь Монголоос удаан хугацаанд салан тусгаарлах тэмцэл явуулсаны үр дүнд Төвд, Манж нараар дэмжүүлж ойрад монголчуудын байгуулсан ханлиг байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Үнэндээ бол, хучирхэг гүрэн болж өсөөгүй бөгөөд цэрэгжсэн ханлиг улсын хэмжээнд байжээ. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд [[Умард Юань]] улсын задралын үед Баруун гарын тайш болж, төрийг хагалж хядлага явуулсан Ойрадын тэргүүлэгч [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] шууд удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] hvhylks2hopc1pz0nq7uf0scr6hyq1g 868549 868545 2026-09-05T09:49:35Z HorseBro the hemionus 100126 Төвийг сахисан бус контентыг устгах 868549 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 5 сарын 3) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] f1gnt6k5xud1xbmimqqb47edktpwzsu 868550 868549 2026-09-05T09:49:56Z HorseBro the hemionus 100126 868550 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 5 сарын 3) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 7hy0nv3zo0sd4kr42q6lg0o9yb3l2u6 868551 868550 2026-09-05T09:50:07Z HorseBro the hemionus 100126 868551 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 5 сарын 3) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] t0i1qjw660pyjkhe2dsusjmweqvr3dp 14 7749 868455 569863 2026-09-04T12:16:36Z Enkhsaihan2005 64429 868455 wikitext text/x-wiki {|style="width:100%;" |-style="vertical-align:top;" |{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|size=140px}} | {|align="center" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border:1px solid #aaa;text-align:center;" |-style="vertical-align:top;" |style="border-right:1px solid #aaa;"|Preceded by ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Бухар Ард Улс|Ангилал:ЗБНБухАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс|Ангилал:ЗСБНБелУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Эстони]]''<br/> ''[[:Ангилал:Финланд]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Хорезм Ард Улс|Category:ЗБНХорАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Румыны хаант улс]]''<br/> ''[[:Ангилал:Латви]]''<br/> ''[[:Ангилал:Литва]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Ангилал:ЗСБНХОросУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Транскавказ Улс|Ангилал:ЗСБНХТУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс|Ангилал:БНТуваАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Ангилал:ЗСБНУкрУ]]'' |style="border-right:1px solid #aaa;"|[[Оросын түүх]]<br/>'''Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс'''<br/>1922–1991 |Succeeded by ''[[:Ангилал:Азербайжан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Армени]]''<br/> ''[[:Ангилал:Беларусь]]''<br/> ''[[:Ангилал:Гүрж]]''<br/> ''[[:Ангилал:Казахстан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Киргиз]]''<br/> ''[[:Ангилал:Латви]]''<br/> ''[[:Ангилал:Литва]]''<br/> ''[[:Ангилал:Молдав]]''<br/> ''[[:Ангилал:Орос]]''<br/> ''[[:Ангилал:Тажикистан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Туркменистан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Украин]]''<br/> ''[[:Ангилал:Узбекистан]]'' ''[[:Ангилал:Эстони]]''<br/> |} |{{Commons category|Soviet Union|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |} {{Catmain}} [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн холбооны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Оросын түүх]] [[Ангилал:Зөвлөлт бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Их гүрэн (улс төр)]] rdx6o5hud6y70o7dj7hoel8o1ijbs3l 868456 868455 2026-09-04T12:16:50Z Enkhsaihan2005 64429 868456 wikitext text/x-wiki {|style="width:100%;" |-style="vertical-align:top;" |{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|size=140px}} | {|align="center" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border:1px solid #aaa;text-align:center;" |-style="vertical-align:top;" |style="border-right:1px solid #aaa;"|Өмнө нь ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Бухар Ард Улс|Ангилал:ЗБНБухАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс|Ангилал:ЗСБНБелУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Эстони]]''<br/> ''[[:Ангилал:Финланд]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Хорезм Ард Улс|Category:ЗБНХорАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Румыны хаант улс]]''<br/> ''[[:Ангилал:Латви]]''<br/> ''[[:Ангилал:Литва]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Ангилал:ЗСБНХОросУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Транскавказ Улс|Ангилал:ЗСБНХТУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс|Ангилал:БНТуваАУ]]''<br/> ''[[:Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Ангилал:ЗСБНУкрУ]]'' |style="border-right:1px solid #aaa;"|[[Оросын түүх]]<br/>'''Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс'''<br/>1922–1991 |Дараа нь ''[[:Ангилал:Азербайжан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Армени]]''<br/> ''[[:Ангилал:Беларусь]]''<br/> ''[[:Ангилал:Гүрж]]''<br/> ''[[:Ангилал:Казахстан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Киргиз]]''<br/> ''[[:Ангилал:Латви]]''<br/> ''[[:Ангилал:Литва]]''<br/> ''[[:Ангилал:Молдав]]''<br/> ''[[:Ангилал:Орос]]''<br/> ''[[:Ангилал:Тажикистан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Туркменистан]]''<br/> ''[[:Ангилал:Украин]]''<br/> ''[[:Ангилал:Узбекистан]]'' ''[[:Ангилал:Эстони]]''<br/> |} |{{Commons category|Soviet Union|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |} {{Catmain}} [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн холбооны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Түүхэн социалист бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Оросын түүх]] [[Ангилал:Зөвлөлт бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Их гүрэн (улс төр)]] pf3dv2aq06vde3i1xcx6r83anqesbs0 14 7755 868528 617177 2026-09-05T09:10:04Z Enkhsaihan2005 64429 868528 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Israel|Израил}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Палестин (бүс нутаг)|*]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] 3719ghwpd885rjl4ifpmnzic8ye1ph6 0 8249 868557 868152 2026-09-05T11:54:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868557 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n 14 8257 868531 569845 2026-09-05T09:14:46Z Enkhsaihan2005 64429 868531 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Iraq|Ирак}} [[Ангилал:Арабын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] fsm4wnz5rhp6sdasn0wt9eej49ps3ht 14 8294 868543 569854 2026-09-05T09:35:44Z Enkhsaihan2005 64429 868543 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Saudi Arabia|Саудын Араб}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Хаант улс]] [[Ангилал:Исламын улс]] bk9voy1z38suf3porcaekxwk201m306 14 8470 868533 569847 2026-09-05T09:18:22Z Enkhsaihan2005 64429 868533 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Jordan|Йордан}} [[Ангилал:Палестин (бүс нутаг)|*]] [[Ангилал:Хаант улс]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] h9rto2lysuhpbhlsbogzpjm3vowg2or 14 8471 868544 569855 2026-09-05T09:36:39Z Enkhsaihan2005 64429 868544 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Syria|Сири}} [[Ангилал:Арабын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] fua2edkxe6zkl0376d6oc96isaj6ed4 14 8472 868540 569852 2026-09-05T09:28:43Z Enkhsaihan2005 64429 868540 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oman|Оман}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Султант улс]] [[Ангилал:Исламын улс]] annesjek56woigsoilten1yjn0ep7bw 0 8569 868502 854501 2026-09-05T06:14:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868502 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тайландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Бангкок | other_name = | native_name = {{nobold|{{lang|th|กรุงเทพมหานคร}}}} | native_name_lang = th | official_name = Крун Теп Маха Нахон | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Тайландын хотын захиргааны жагсаалт|засаг захиргааны тусгай бүс]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/3 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = 4Y1A1159 Bangkok (33536795515).jpg | caption1 = [[Силом]]–[[Сатон]] бизнес дүүрэг | image2 = 01-วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร.jpg | caption2 = [[Ват Бенчамабопхит]] | image3 = Phra Thinang Chakri Maha Prasat (II) BKK.jpg | caption3 = [[Их ордон (Бангкок)|Их ордон]] | image4 = BKK-0972.JPG | caption4 = [[Сан Чинча]] | image5 = Democracy Monument Bangkok1.jpg | caption5 = [[Ардчиллын хөшөө (Бангкок)|Ардчиллын хөшөө]] | image6 = Wat arun1.jpg | caption6 = [[Ват Арун]] }} | image_flag = Flag of Bangkok.svg | flag_size = 110px | flag_link = Бангкокийн далбаа | image_seal = Seal Bangkok Metropolitan Admin (green).svg | seal_size = 90px | symbol_type = Бангкокийн тамга | image_blank_emblem = กทม lettermark.svg | nicknames = Сахиусан тэнгэрийн хот, Том Манго | blank_emblem_type = [[Үгийн тэмдэг]] | blank_emblem_size = 85px | anthem = มาร์ชกรุงเทพมหานคร<br>"Бангкокийн марш" (Де-факто) | mapframe = yes | pushpin_map = Тайланд#Ази | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|13|45|09|N|100|29|39|E|region:TH-10_type:city(8,300,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="BMA geo"/> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Тайланд]] | subdivision_type1 = [[Тайландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Төв Тайланд]] | established_title = Анхны суурингууд | established_date = {{Circa|15-р зуун}} | established_title1 = Нийслэл болсон | established_date1 = 4 сарын 21, 1782 | founder = [[I Рама]] хаан | government_footnotes = | government_type = [[Засаг захиргааны тусгай бүс (Тайланд)|Засаг захиргааны тусгай бүс]] | leader_party = | leader_title = [[Бангкок Хотын Захиргаа#Захирагчдын жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Чадчарт Ситтипунт]] (б.д.) | total_type = Хот | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="BMA geo"/> | area_metro_footnotes = <ref name="Tangchonlatip"/> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank2_title = <!-- square km --> | area_total_km2 = 1568.737 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = 7761.6 | elevation_footnotes = <ref name="Sinsakul"/> | elevation_m = 1.5 | population_footnotes = <ref name="2010 census 1">{{cite book|title=2010 оны Хүн ам, орон сууцны тооллого: Хаант улс|chapter=Table 1 Population by sex, household by type of household, changwat and area |chapter-url=http://popcensus.nso.go.th/report/WholeKingdom_T.pdf |publisher=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=2020-09-06|date=2012|page=32|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312075524/http://popcensus.nso.go.th/report/WholeKingdom_T.pdf|archive-date=2019-03-12}}</ref> | population_total = 8305218 | population_metro = 17400000 | population_as_of = 2010 census | pop_est_footnotes = <ref>{{cite|title=Planning Regions and Provinces|url=https://www.citypopulation.de/en/thailand/prov/admin/|website=citypopulation.de}}</ref> | population_rank = | pop_est_as_of = 2019 | population_est = 8833400 | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Бангкокчууд | blank4_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank4_info_sec1 = 0.833 (1-т) – {{color|green|маш өндөр}}<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (9.0) - Thailand |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/THA/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=2025-04-22 |website=Global Data Lab}}</ref> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ (нэрлэсэн) | demographics2_footnotes = <ref name=GPP>{{cite web|title=Gross Regional and Provincial Product (GPP)|url=https://www.nesdc.go.th/nesdb_en/more_news.php?cid=156&filename=index|website=nesdc.go.th|access-date=2024-04-24|archive-date=2024-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717193304/https://www.nesdc.go.th/nesdb_en/more_news.php?cid=156&filename=index|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Нийи | demographics2_info1 = [[Тайн бат|฿]] 6.143 их наяд<br />($176 тэрбум) (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = THB 675,979<br />(US$19,448) (2023) | timezone1 = [[Тайландын цаг|ICT]] | utc_offset1 = +07:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10### | area_code_type = | area_code = 02 | iso_code = TH-10 | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = [[Тропикийн уур амьсгал]] (Aw) | website = {{URL|https://main.bangkok.go.th/}} | footnotes = }} '''Бангкок''' ([[Тай хэл|Тай]]: กรุงเทพมหานคร ''Круң Теп Маха Нахон'', богиноор '''Крун Теп''') нь [[Тайланд]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Анх Айуттаяа улсын үед [[Чао Прая гол]]ын аманд худалдааны өртөө байдлаар байгуулсан бөгөөд 1768 онд [[Айуттаяа]] улс мөхсөний дараа шинээр байгуулагдсан [[Тонбури улс]]ын нийслэл нь Бангкок болжээ. Харин [[1782]] онд нийслэл Бирмчуудаар дээрэмдүүлж тонуулсаны дараа голын нөгөө талд нүүлгэсний дараа Одоогийн [[Раттанокосын хаант улс]] нь байгуулагдсан байна. Раттанокосын нийслэлийг одоогоор албан ёсоор "Пра Накорн" гэдэг бөгөөд энэ нь [[хотжилт]]ийн төв хэсгийг илтгэнэ. Бангкок гэсэн нэр нь 18-р зуунаас бөөгнөрсөн, тусдаа нийтийн захиргаа, захирагчтай хотын бүхлийг хэлдэг. Хоёр зуун гаруй жилийн турш Бангкок нь [[Тайланд]] төдийгүй [[зүүн өмнөд ази]]йн ихэнх хэсэг болон [[Индохятад]]ын улс төр, нийгэм, эдийн засгийн төв хэвээр байна. [[Соёл урлаг]], [[улс төр]], [[хувцасны загвар моод]], [[боловсрол]], [[үзвэр үйлчилгээ]]нд үзүүлэх нөлөөнүүд болон Азийн [[бизнес]], [[санхүү]], соёл урлагийн төв байх явдал нь Бангкокт дэлхийн хот байх статус өгчээ. Бангкокийн Тайланд, [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Буддизм|Буддист]], [[Ислам]]ын, [[Барууны соёл]]уудын нийлмэл байдал болон Тайланд улсын эдийн засгийн төв байдаг явдал нь үүнийг бизнес, [[аялал жуулчлал]]д таатай хот болгож байна. Бангкок нь дэлхийд хүн амаараа 22-т ордог бөгөөд 6,704,000 орчим оршин суугчтай. Гэхдээ албан бүртгэлгүй, зүүн хойд Тайланд болон бусад орнуудаас цагаачлан ирсэн хүмүүсийг тооцвол 15 сая орчим хүн байна гэсэн тооцоо бий. Үүний үр дүнд анх ганц үндэстэн давамгайлдаг байсан Тайландыг барууны, энэтхэгийн, хятадын олон төрлийн хүмүүстэй хот болж байна. Бангкок муж нь Нонтхабури, Патхум Тхани, Чачоэнгсао, Самут Пракан, Самут Сакхон, Накхон Патхом гэсэн зургаан өөр мужтай хиллэдэг бөгөөд эдгээр нь бүгд Бангкокийн метрополи нутаг дэвсгэрт нэгддэг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бангкок (1991–2020, туйлын үе 1951–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 37.6 |Feb record high C = 38.8 |Mar record high C = 40.1 |Apr record high C = 40.0 |May record high C = 41.0 |Jun record high C = 38.8 |Jul record high C = 38.4 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 37.9 |Nov record high C = 38.8 |Dec record high C = 37.1 |year record high C = |Jan high C = 32.7 |Feb high C = 33.7 |Mar high C = 34.7 |Apr high C = 35.7 |May high C = 35.1 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 33.5 |Aug high C = 33.3 |Sep high C = 33.2 |Oct high C = 33.3 |Nov high C = 33.1 |Dec high C = 32.3 |year high C = 33.7 |Jan mean C = 27.4 |Feb mean C = 28.6 |Mar mean C = 29.7 |Apr mean C = 30.7 |May mean C = 30.3 |Jun mean C = 29.7 |Jul mean C = 29.2 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 28.6 |Oct mean C = 28.4 |Nov mean C = 28.4 |Dec mean C = 27.3 |year mean C = 28.9 |Jan low C = 23.4 |Feb low C = 24.8 |Mar low C = 26.4 |Apr low C = 27.2 |May low C = 26.9 |Jun low C = 26.4 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 25.9 |Sep low C = 25.4 |Oct low C = 25.2 |Nov low C = 24.7 |Dec low C = 23.2 |year low C = 25.4 |Jan record low C = 9.9 |Feb record low C = 14.9 |Mar record low C = 13.7 |Apr record low C = 19.9 |May record low C = 21.1 |Jun record low C = 21.1 |Jul record low C = 21.9 |Aug record low C = 21.2 |Sep record low C = 21.3 |Oct record low C = 18.3 |Nov record low C = 14.2 |Dec record low C = 10.5 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23.6 |Feb precipitation mm = 21.4 |Mar precipitation mm = 51.0 |Apr precipitation mm = 93.3 |May precipitation mm = 216.8 |Jun precipitation mm = 198.5 |Jul precipitation mm = 189.7 |Aug precipitation mm = 227.1 |Sep precipitation mm = 335.9 |Oct precipitation mm = 288.7 |Nov precipitation mm = 44.6 |Dec precipitation mm = 11.6 |year precipitation mm = 1702.1 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.9 |Feb precipitation days = 1.9 |Mar precipitation days = 3.4 |Apr precipitation days = 5.4 |May precipitation days = 12.4 |Jun precipitation days = 13.4 |Jul precipitation days = 14.1 |Aug precipitation days = 15.6 |Sep precipitation days = 18.0 |Oct precipitation days = 14.4 |Nov precipitation days = 3.8 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan humidity = 67.9 |Feb humidity = 70.5 |Mar humidity = 72.6 |Apr humidity = 72.0 |May humidity = 74.4 |Jun humidity = 75.2 |Jul humidity = 75.5 |Aug humidity = 76.4 |Sep humidity = 79.3 |Oct humidity = 78.0 |Nov humidity = 68.8 |Dec humidity = 65.6 |year humidity = |Jan sun = 216.0 |Feb sun = 215.8 |Mar sun = 234.2 |Apr sun = 226.6 |May sun = 196.2 |Jun sun = 158.4 |Jul sun = 140.7 |Aug sun = 128.9 |Sep sun = 129.6 |Oct sun = 157.5 |Nov sun = 194.8 |Dec sun = 213.5 |year sun = 2212.2 |source 1 = [[NOAA]],<ref name= WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230927104846/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Thailand/CSV/BangkokMetropolis_48455.csv | archive-date = 2023-09-27 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Thailand/CSV/BangkokMetropolis_48455.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Bangkok Metropils | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-04-22 | url-status = dead }}</ref> Тайландын Цаг Уурын Хэлтэс (2-5 сарын дээд, 1951–2022;<ref>{{cite web |script-title=th:สถิติอุณหภูมิสูงที่สุดในช่วงฤดูร้อนของประเทศไทยระหว่าง พ.ศ. 2494 – 2565 |trans-title=Тайландын зуны улирлын хамгийн дээд температур (1951–2022) |url=https://www4.tmd.go.th/programs/uploads/tempstat/max_stat_latest.pdf | publisher= Climatological Group, Meteorological Development Bureau, Meteorological Department |website = tmd.go.th |location= Тайланд |access-date=2026-04-22 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319074901/https://www4.tmd.go.th/programs/uploads/tempstat/max_stat_latest.pdf |url-status=dead }}</ref> 11-2 сарын доод, 1951–2021<ref name="extreme minimum" />), CNN (5 сарын хамгийн өндөр),<ref name=CNN/> Ogimet (бусад дээд/доод үеүүд) |source 2 = Meteo Climat (өгөгдөл)<ref name = meteoclimat> {{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-691-1840-2023.php |title=Station Bangkok| website = |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date = 2026-04-22}}</ref> }} == Цахим хуудас == {{commons|กรุงเทพมหานคร}} * [https://web.archive.org/web/20070927200720/http://www.bma.go.th/ Бангкокийн метрополийн засаг захиргаа] * [https://web.archive.org/web/20151022120349/http://www.mybangkokmap.com/ Бангкокийн газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20170512184003/http://www.bangkoktourist.com/ Бангкокийн аялал жуулчлалын дивиз] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Бангкок| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Тайландын суурин]] 12u6zw33wi4e3gn9kwoy6ueyra83k0t 14 8571 868539 569851 2026-09-05T09:26:53Z Enkhsaihan2005 64429 868539 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Lebanon|Ливан}} [[Ангилал:Левант]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] pfizf7l1m9rv8srsnqt75vs25rf22ga 14 8694 868534 569848 2026-09-05T09:20:17Z Enkhsaihan2005 64429 868534 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Qatar|Катар}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Араб]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Эмират]] [[Ангилал:Исламын улс]] r2g61epx3rk8zvsjtx8di13se97fbkz 0 8701 868479 808215 2026-09-04T14:02:50Z Enkhsaihan2005 64429 868479 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Middle_east.jpg|thumb|Өнөөгийн Ойрхи Дорнодын улс төрийн газрын зураг]] '''Ойрх Дорнод''' ({{lang-en|Middle East}}) гэдэг нь [[Өрнөдийн ертөнц|Өрнөдийн]] хэлээрх [[Африк]] болон [[Ази]]йн Европ тивд ойр орших хэсгийг хамтатган бүсчилсэн уламжлалт нэршил юм. "Ойрх Дорнод гэсэн нэр нь [[1900]]-гаад оны үеэс [[Британи]]д өргөнөөр хэрэглэгдэж ирсэн бөгөөд [[Баруун Ази]] болон [[Хойд Африк]]ийн орнуудын хэсгүүдийг оролцуулдаг. Ойрх Дорнод нь өөрийн түүхийн явцад дэлхийн үйл явдлуудын төв байжээ. Энэ бүсэд [[Христийн шашин|Христос]], [[Ислам]], [[Иудизм]] гэсэн дэлхийн 3 том шашин үүссэн байна. Ойрх Дорнод нь халуун, чийг багатай уур амьсгалтай бөгөөд цөөн тооны газруудад л [[гол]] урсаж [[хөдөө аж ахуй]] эрхэлж болдог. [[Персийн булан]]г хүрээлж оршдог олон орнууд нь [[газрын тос]]оор баялаг. Өнөө үед Ойрх Дорнод нь [[стратеги]], [[эдийн засаг]], [[улс төр]], [[соёл урлаг]], [[шашин|шашны]] хувьд эмзэг, тогтворгүй бүс болоод байна. === Газарзүй === Ойрх Дорнодын тухай нарийн тодорхойлсон хил хязгаар байдаггүй бөгөөд орчин үед энэ бүс нутагт: [[Бахрейн]], [[Египет]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Израйль]], [[Йордан]], [[Кувейт]], [[Ливан]], [[Оман]], [[Палестины нутаг]], [[Катар]], [[Саудын Араб]], [[Сири]], [[Турк]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] (АНЭУ), [[Йемен]] гэсэн улсууд багтана. Олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сүүлийн үед Азитай холбоогүй, жишээлбэл [[Ливи]], [[Тунис]], [[Алжир]] зэрэг орнуудыг Хойд Африкийнх хэмээн хаяглах болсон. Ерөнхийдөө Ойрх Дорнод нь газар нутгийн хувьд хуурай, хагас хуурай, ногоон, өргөн уудам тал мөн цөл газраас бүрдэнэ. Ойрх Дорнодын ихэнх газар нутагт усны хомсдол нь том асуудал бөгөөд үүний зэрэгцээгээр хүн амын огцом өсөлт, давсжилт болон байгалийн бохирдол нь усны нөөцөд аюул учруулж байна. [[Нил мөрөн|Нил]], [[Евфрат мөрөн|Евфрат]] зэрэг үндсэн чухал голууд хөдөө аж ахуй ба газрыг усжуулах гол эх үүсвэр болдог байна. === Угсаатан === Ойрх Дорнод нь маш олон үндэстэн, угсаатны өлгий нутаг билээ. Жишээлбэл [[Араб үндэстэн|Араб]], [[Турк үндэстэн|Турк]], [[Перс үндэстэн|Перс]], [[Еврей үндэстэн|Еврей]], [[Армен үндэстэн|Армен]], [[Гүрж үндэстэн|Гүрж]], [[Египет үндэстэн|Египет]], [[Ассир үндэстэн|Ассир]], [[Туркмен үндэстэн|Туркмен]] зэрэг олон угсаатан уг бүс нутагт оршдог. === Шашин шүтлэг === Дэлхий дээрх олон янзын шашин шүтлэгийн нэлээд олон нь энэ бүс нутагт үүсч хөгжсөн байдаг. Исламын шашны маш олон хэлбэрүүд Ойрх Дорнодоор хамгийн өргөн тархсан байдаг. Гэвч бусад шүтлэгүүд энд бас чухал үүрэг гүйцэтгэнэ, жишээлбэл Иүдаизм (еврей шашин), Христ зэрэг юм. === Хэл === Ойрх Дорнод дахь хэлний бүлгүүд маш олон төрлөөс бүрддэг бөгөөд Ойрх Дорнодын хүн ам Индо-Европ, Афро-Ази, мөн Алтайн хэлний бүлгийн хэлүүдээр ярилцдаг. Араб болон [[Перс хэл]]ний олон төрөл нь энэ бүс нутагт хамгийн өргөн хэрэглэгддэг хэл юм. Арабын орнуудад [[Араб хэл]] нь илүү зонхилно. Энэ бүс нутагт хэрэглэгддэг бусад хэл гэвэл Армен, Сири хэл, Азери, Берберийн хэл, Гүрж хэл, Турк хэл болон Түрэг хэлний аймаг зэрэг болно. Англи хэл нь Египет, Йордан, Израйль, Ирак, Кувейт зэрэг орны дундаж ба дээд давхаргын хүмүүсийн дунд өргөн хэрэглэгддэг. === Эдийн засаг === Ойрх Дорнодын орнуудын эдийн засаг нь нэн ядуугаас туйлын чинээлэг хүртэл янз бүр. АНУ-ын ТТГ-ын Дэлхийн Баримтын Дэвтэрт 2007 оны байдлаар Ойрх Дорнод дахь бүх үндэстэн хөгжлийн нааштай чиг хандлагатай байгаа гэжээ. Ойрх Дорнод дахь нэг хүнд ноогдох дундаж орлогоороо тэргүүлдэг 3 орон нь АНЭУ – 49,700 ам. доллар, Катар – 29,800 ам. доллар, Кувейт – 23,100 ам. доллар. Харин энэ үзүүлэлтээрээ хамгийн доор ордог 3 орон нь : Афганистан – 800 ам. доллар, Йемен – 1000 ам. доллар, Ирак – 1900 ам. доллар зэрэг орнууд байгаа юм. Ойрх Дорнодын улс үндэстнүүдийн эдийн засаг өөр өөрсдийн гэсэн онцлогтой байдаг. Жишээ нь Саудын Араб, АНЭУ, Кувейт зэрэг улсын эдийн засаг экспортын [[газрын тос]], түүнтэй холбоотой бүтээгдэхүүнүүд дээр хүчтэй тулгуурлаж байхад бусад Турк, Египет зэрэг орны эдийн засаг олон талын үндэс суурьтай байдаг. Ойрх Дорнод дахь эдийн засгийн салбаруудыг дурьдвал газрын тос түүнтэй холбогдох бүтээгдэхүүн, хөдөө аж ахуй, хөвөн даавуу, үхэр мал, сүү сүүн бүтээгдэхүүнүүд, нэхмэл, савхи арьс шир, мэс заслын багаж, хамгаалалтын хэрэгсэл (буу, сум, танк, байлдааны онгоц, пуужин) гэх мэт. Мөн АНЭУ болон Бахрейнд банк нь эдийн засгийн маш чухал сектор болж өгдөг. Турк, Египетээс бусад оронд нутгийн хуучинсаг шинж чанар, болон зарим бүст улс төрийн үймээнээс болоод аялал жуулчлалын хөгжил их сул байдаг байна. Хэдий тийм боловч сүүлийн жилүүдэд АНЭУ, Бахрейн, Йордан зэрэг орны аялал жуулчлалын бодлого, нөхцөл боломж дээшилсэнтэй холбогдон эдгээр орнуудад ирэх жуулчдын тоо өссөөр байгаа юм. == Нэмэр == * [[Баруун Ази]] * [[Хойд Африк]] == Цахим холбоос == * {{commons|Middle East}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Ойрх Дорнод|*]] [[Ангилал:Азийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Баруун Ази]] ssmpx47o6tkzzu6ubq70ihj0g6w8u9j 0 10415 868478 868354 2026-09-04T14:01:47Z Enkhsaihan2005 64429 868478 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь Газар дундын тэнгисийн арлын улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages2_type = [[Нутгийн хэл]] | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Кипр Улс | native_name = {{unbulleted list|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία|italics=off}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | flag_type = [[Киприйн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Киприйн төрийн сүлд|Сүлд]] | common_name = Кипр | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|[[Киприйн төрийн дуулал|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|Грекийн төрийн дууллыг 1966 онд [[Сайд нарын зөвлөл]]ийн шийдвэрээр баталсан.<ref>{{cite web |title=National Anthem |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |website=www.presidency.gov.cy |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |archive-date=13 August 2011 |url-status=dead}}</ref>}}<br />"Эрх чөлөөний дуулал"<br />{{parabr}}{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = Киприйн байршил (баруун доод хэсэгт), Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг хар ногооноор, маргаантай нутаг дэвсгэрийн цайвар ногооноор, with харин [[Европын Холбоо]]г пастел ногоон өнгөөр ​​харуулав | capital = [[Никоси]] | largest_city = capital | official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэл]] |[[Турк хэл]]<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|access-date=15 January 2016}}</ref> }} | languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Армени хэл]] |[[Киприйн Араб хэл]] }} | languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Грек хэлний Кипр аялга|Киприйн Грек хэл]] |[[Турк хэлний Кипр аялга|Киприйн Турк хэл]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Киприйн Грекүүд]] |[[Киприйн Туркууд]] |[[Киприйн Арменичууд|Арменичууд]] |[[Киприйн Маронитууд|Маронитууд]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = [[Киприйн хүн ам|Кипрчүүд]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |72.3% [[Христийн шашин|Христ]]|25.0% [[Ислам]] |1.9% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |0.8% Бусад<ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |title=Cyprus |work=Global Religious Future |publisher=Pew Research Center |access-date=13 July 2021 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |url-status=live }}</ref>}} | religion_year = 2020; [[Умард Кипр]]ийг оруулан | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Киприйн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Никос Христодулидис]] | leader_title2 = [[Киприйн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = Сул{{efn|Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг Киприйн Туркуудэд хадгалсан байдаг. Гэвч 1974 оны [[Туркийн Кипр арлын эзлэн түрэмгийлэл|Туркийн эзлэн түрэмгийллийн]] дараа сул байсаар байна.<ref name=CIA2019/>}} | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Аннита Деметриу]] | legislature = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Кипр)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|(Их Британиас)}} | established_event1 = [[Лондон-Цюрихийн хэлэлцээр]] | established_date1 = 2 сарын 19, 1959 | established_event2 = Тусгаар тогтнолоо тунхаглав | established_date2 = 8 сарын 16, 1960 | established_event3 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Кипр)|Тусгаар тогтнолын өдөр]] | established_date3 = 10 сарын 1, 1960 | established_event4 = ЕХ-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 9,251 | area_label = Нийт{{efn|name=island|Умард Кипр, [[Кипр дэх НҮБ-ын жийрэг бүс|НҮБ-ын жийрэг бүс]] болон [[Акротири ба Декели]]г оруулан.}} | area_rank = 162 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 3,572 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.11<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Cyprus|accessdate=29 April 2022}}</ref> | population_estimate = {{UN_Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN_Population|ref}} | population_census = {{increase}} 923,272{{efn|Бүгд Найрамдах Кипр Улсын засгийн газрын хяналтанд байдаг бүс нутаг.}}<ref>{{cite web |title=Census of Population and Housing 2021, Preliminary Results by District, Municipality/Community |url=https://www.cystat.gov.cy/en/PressRelease?id=66208 |publisher=Statistical Service of Cyprus |access-date=4 August 2023 |location=Nicosia |date=4 August 2023}}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 158 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite web |author=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, [[United Nations Population Division|Population Division]] |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |location=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 May 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_density_rank = 82 | population_density_sq_mi = 319.5 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = {{increase}} $49.857&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=12 April 2023 |location=Washington, D.C. |date=7 April 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412160839/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=423,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 124 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $54,611<ref name="WEO database" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 31 | GDP_nominal = {{increase}} $30.864&nbsp;тэрбум<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 105 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $33,807<ref name="WEO database" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 31 | Gini = 29.4 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostat]] |access-date=3 May 2023 |location=Luxembourg |date=28 April 2023 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.896 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Country Insights |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |publisher=[[Human Development Report]] Office, [[United Nations Development Programme]] |access-date=8 September 2022 |location=New York |date=8 September 2022 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712063231/https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | drives_on = зүүн | calling_code = [[Кипр дэх утасны дугаар|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|[[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг.}} | footnotes = | today = }} '''Кипр''' ([[Грек хэл|грек.]] Κύπρος, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Кипр Улс''' ([[Грек хэл|грек.]] Κυπριακή Δημοκρατία, [[Турк хэл|турк.]] Kıbrıs Cumhuriyeti) нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгист]] оршдог арлын улс. 2004 оны 5 сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн болсон. ==Нутаг дэвсгэр== 9251 хавтгай дөрвөлжин км (Киприйн статистикийн газрын 2003 оны 1-р сард нийтэлсэн албан мэдээ). Хүн ам 2002 оны албан ёсны төсөөллөөр 800 мянга. Түүний дотор грек үндэстэн 85,2 хувийг эзэлж, турк үндэстэн 11,6 хувийг эзэлж байна. Түүнээс гадна Армени, Латин, Малүн зэрэг үндэстний цөөнх бий. Гол хэл нь грек болон турк хэл, нийтээр англи хэл хэрэглэдэг. Грекүүд Үнэн алдартаны шашин шүтэж, туркчууд нь Исламын шашин шүтдэг. Нийслэл [[Никоси]] 363 мянган хүн амтай, түүний дотор грек дүүрэг нь 273 мянга, турк дүүрэг нь 90 мянган хүн амтай. Жилийн дундаж халууны хэмжээ 31 – 37 хэм, хамгийн сэрүүндээ 5 – 15 хэм: ==Ерөнхий байдал== [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн хойд хэсэгт байдаг бөгөөд тус тэнгисийн 3-р том арал юм. Нийт 782 км урт тэнгисийн эрэгтэй, завсарын халуун бүсийн газрын дундад тэнгисийн цаг агаартай. Зундаа хуурай халуун, өвөлдөө дулаан чиглэг, зундаа дундажаар 28 – 35 хэм, өвөлдөө 4 – 10 хэм. ==Түүх== Манай тооллоос өмнөх 1500 онд грек хүмүүс энэ арал дээр нүүж ирсэн байна. Дараа нь [[Египет]], [[Перс]] зэрэг орон Киприйг байлдан дагуулж байв. Манай тооллын өмнөх 58 онд Ромын эзэнт гүрэнд хамрагдав. 395 онд зүүн Ромын эзэнт улсад эзлэгдэв. 1571 онд Османы хаант улсын харьяанд оров. 1878 онд Англид таслан өгч, 1925 онд Английн "шууд харьяа колонийн нутаг" болсон байна. 1959 оны 2-р сарын 19-ний өдөр Кипр нь [[Англи]], [[Грек]], [[Турк]]тэй "Цюрих – Лондон"-ы хэлэлцээр байгуулж, 1960 оны 8-р сарын 16-ны өдөр тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг байгуулав. 1961 онд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]]д нэгдэв. Тусгаар тогтносны дараа грек, турк хоёр үндэстэн олон удаа мөргөлдөөн үүсгэх болжээ. Турк үндэстэн нь 1974 оноос арлын умард хэсэг рүү нүүсэн бөгөөд 1975 он болон 1983 онд "Киприйн турк үндэстний муж улс" болон "Бүгд Найрамдах Хойд Киприйн Турк Улс"-ыг тус тус байгуулж, хоёр үндэстэн өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдсан байдалд орсон байна. == Тэмдэглэл == {{notelist|2}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|cyprus|Кипр}} * [https://web.archive.org/web/20090616213650/http://cyprus-tube.com/ Cyprus Videos] * [https://web.archive.org/web/20180801144901/http://cyprus.europe-countries.com/ Cyprus Pictures] * [https://web.archive.org/web/20041221202127/http://www.europe-atlas.com/cyprus-map.htm Cyprus Map] * [http://www.cypruslinks.com/ CyprusLinks.com] * [http://www.windowoncyprus.com/ Cyprus Tourist Guide] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Кипр| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Дорнод Газар дундын тэнгис]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Европын арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Баруун Ази]] 21gqu9qb4vsxwb43rdo5w5x68xt7mx6 14 11028 868536 569849 2026-09-05T09:22:31Z Enkhsaihan2005 64429 868536 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kuwait|Кувейт}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Араб]] [[Ангилал:Машрик]] [[Ангилал:Эмират]] [[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Исламын улс]] 2nx49fkzcq54s7b96xrmjvbr4ojgmzl 0 14259 868504 858148 2026-09-05T06:43:12Z Od.bna1 105103 Changed the drummers name cuz the drummer changed 868504 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Нисванис | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = group_or_band | Alias = | Origin = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | Genre = Гранж, Пост гранж, Алтерьнатив метал, Панк Рок | Years_active = 1996 оны 4 сарын 9 - Одоо | Label = | Associated_acts = | URL = | Current_members = *[[Лонжидын Энх-Амгалан]] - дуучин, гитарчин, хамтлагийн ахлагч *Дарханбат - басс гитарчин *Хосбаяр - гоцлол гитарчин *Отгонбат- бөмбөрчин *Болор-Эрдэнэ - саунд инженeр | Past_members = *Содгариг - бөмбөрчин *Вадим - бөмбөрчин *Тамир - гитарчин *Алтан-Эрдэнэ - бөмбөрчин *Цацрал - гоцлол гитарчин Отгонбаатар - бөмбөрчин Анар - бөмбөрчин }} '''Нисванис''' нь Монголын альтернатив хамтлаг юм. Тус хамтлаг нь 1996 оны 4-р сарын 9-нд байгуулагдсан. Урт хар үстэй 4 залуу орилж, ил задгай зүйлсийг дуулаад, бас амьд хөгжим сонирхогчдоо хөгжөөж чадсан энэхүү хамтлаг Монголын амьд хөгжмийн томоохон байр суурийг эзэлж чадсан. Энэ хамтлаг нь анх рок хөгжим сонирхогч залуус "гранж" урсгалын хамгийн том төлөөлөгч болох [[АНУ]]-ын Сиэтл хотоос гаралтай [[Нирвана (хамтлаг)|Нирвана]] хамтлагийн дууг сонсон Монголд энэ урсгалын хамтлаг байгуулахыг эрмэлзсэнээс үүдэлтэй. Эхэн үедээ хүмүүс шууд хүлээн аваагүй ч гэсэн удалгүй сонирхож эхэлсэн ба хамтлагийнхан уран бүтээлээ "Хаана ч, ямар ч газар чөлөөтэй сонсож" болно гэсэн нь сонсогчдын таашаалд их нийцсэн. Нисванис хамтлаг нь жил бүр хамтлаг байгуулагдсан өдрөөрөө болон өвөл, зуны улиралд тоглолт хийж, Coke'n Beat, Playtime зэрэг наадмуудад оролцон ая дуугаа өргөдөг уламжлалтай. Хамтлагийн гишүүн Амгаа "Элсний нүүдэл" нэртэй 2 ангит кинонд тоглосон ба хамтлагаараа "Цэнхэр дэлгэц" шинэ жилийн мюзикл шоунд оролцож байв. == Хамтлагийн түүх == Гранж, Пост гранж, Алтерьнатив метал чиглэлээр уран бүтээлээ туурвидаг Нисванис хамтлаг нь анх "Өчигдөр өнөөдөр 2" нэрээр 1992-1995 оны хооронд поп-рок чиглэлээр тоглож байжээ. Хамтлагийг Хөгжмийн багшийн коллежид хамтдаа суралцаж байсан найзууд санаа нийлэн байгуулсан ба бүрэлдэхүүнд Цацрал хамтлагийн ахлагч, Энх-Амгалан даралтат хөгжим, Дарханбат даралтат хөгжимчнөөр байв. 1995 оны 10-р сард модернист яруу найрагч Б.Галсансүхтэй танилцсан бөгөөд тэрээр хамтлагт санаа тавьж стиль, нэр, зарим гишүүдэд өөрчлөлт хийснээр анхны '''Нисванис''' хамтлаг бүрэлджээ. Хийгдсэн төлбөрт гэрээнд тусгагдсанаар хамтлагийн дуунуудыг анх Соёл-Эрдэнэ хамтлагийн аргил гитарч Дамдинсүрэн Зандангийн студид анх 1996 оны 5 сард бичсэн. Үүнд: ''Хүчилтөрөгч'', ''Би тамхиа татаад дуусч байна'', ''Эсрэг утгаар нь'', ''Үл таних охин'', дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Ариунаагийн]] ''Утасны дугаар'', ''Хар дарсан зүүд'' зэрэг дуунуудыг бичин тухай үедээ ФМ АЭ ЖААГ 107-р ярилцлаганд орж цацсан. Энэ сардаа Нисванис хамтлагийнхан "Шинэ урлагийн төлөө" тоглолтод оролцож анх удаа тайзан дээр гарч байжээ == Хамтлагийн шагнал уран бүтээлүүд хамтлагийн өөрчлөлт == *1996 оны 10 сарын 1-нд бөмбөрчин Отгонбаатар орсноор "Варьете" чуулгын байранд бэлтгэлд орсон. *1996 оны 11 сарын 22, 23-нд СТӨ-н анхны бие даасан "Сонсохыг хориглоно" тоглолтоо хийв. Энэ ондоо Пентатоник хөгжмийн наадмаас "Шилдэг дебют хамтлаг" шагнал авсан. *1997 оны 7-р сард хамтлагт Баттулга ( одоогийн X-VIT Хамтлагийн Тулгаа) бөмбөрчнөөр орсон. *1997 оны 11 сарын 25,26-нд "Сонсохыг хориглоно-2" тоглолтоо хийв. *1999 оны 1 сарын 10-нд бөмбөрчин Содгариг орж ирсэн. *1999 оны 12 сарын 5-нд "Харанхуй цээжний цонх" тоглолтоо Top Ten клубт хийсэн. *2000 оны 4 сарын 9-нд Nisvanis Go Unplugged тоглолтоо Top Ten клубт хийжээ. *1999-2001 онд соло гитарчин Шинэ-Од байсан. Дараа нь хэсэг завсарласан Цацрал хамтлагтаа буцан ирснээр одоогийн бүрэлдэхүүн бий болжээ. == Цомог == *''[[Хүчилтөрөгч (цомог)|Хүчилтөрөгч]] (1999)'' *''[[Саарал үе]] (2002)'' *''[[Нисдэг таваг (цомог)|Нисдэг таваг]] (2005)'' *''[[Гар хангалга (цомог)|Гар хангалга]]'' (2016) [[Ангилал:Нисванис| ]] [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] teut6p6st9z5dj31jj5n6bn36q39far 0 16897 868484 829931 2026-09-04T22:17:34Z Dostojewskij 30144 Бейонсе ➯ [[Биёонсэ]] 868484 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 247 дахь ([[өндөр жил]] бол 248 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 118 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1781 — 44 испани сууршигч Калифорнид [[Лос-Анжелес]] хотыг байгуулжээ. * 1791 — XVI Луи хаан Францын анхны Үндсэн хуульд гарын үсэг зурсан. * 1799 — Оросын хаант улсад хотын захиргаа бий болсон. * 1882 — Нью-Йорк хотод [[Томас Эдисон]] дэлхийн анхны төвлөрсөн цахилгаан станц ажиллуулж түүхэнд анх арилжааны гэрэлтүүлэг нийлүүлж эхэлсэн (нийт 85 хэрэглэгчтэй байсан). * 1939 — Япон улс Европын дайнд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдсэн. * 1965 — [[The Beatles]] хамтлаг ''Help!'' дуугаараа Америкийн хит-парадад 9 дэх удаагаа тэргүүлсэн. * 1991 — Свердловск хот хуучин [[Екатеринбург]] нэрээ эргүүлж авсан. * 1998 — Ларри Пейж, [[Сергей Брин]] нар [[Google]] компанийг үүсгэн байгуулжээ. * 1909 — Англид бойскаутуудын анхны ёслолын жагсаал болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1809 — [[Юлиуш Словацки]] (1849 онд нас барсан) Польшийн уянгын яруу найрагч, романтик драмыг үндэслэгч. * 1887 — [[Карлис Улманис]] (1942 онд нас барсан) Латвийн төрийн зүтгэлтэн, Латви улсын ерөнхийлөгч (1936—1940). * 1952 — [[Риши Капур]] (2020 онд нас барсан) Энэтхэгийн кино дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч болон продюсер. * 1962 — Монгол Улсын [[бөх]] судлаач, бөхийн шилдэг [[онигоо]]чин, Зууны манлай онигоо яригч [[Агвааны Тэгшээ]] * 1981 — [[Биёонсэ]], америкийн R&B дуучин, бүжигчин, хөгжмийн продюсер, жүжигчин бөгөөд хувцасны загвар зохион бүтээгч. * [[1993]] — [[GOT7]] хамтлагийн гишүүн [[Марк Туан]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1985 — [[Василь Стус]] (1938 онд төрсөн) Украины яруу найрагч, хүний эрх хамгаалагч, улс төрийн хоригдол. * 1989 — [[Жорж Сименон]] (1903 онд төрсөн), Бельгийн зохиолч, комиссар Мегрэгийн тухай зохиол бичсэн хүн. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|4 September|9 сарын 4}} [[Ангилал:Өдөр|0904]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#04]] ivy6jb811uu70l35ae9nyvs6htdl40d 0 16899 868509 830090 2026-09-05T07:36:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 868509 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 249 дахь ([[өндөр жил]] бол 250 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 116 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1492 — [[Христофер Колумб|Христофер Колумбаар]] удирдуулсан аялагчид Европоос баруун зүгт /Америк/ гарсан. * 1522 — завершено первое кругосветное путешествие, начатое под руководством Фернана Магеллана. * 1689 — Орос, Хятад улсын хоорондох анхны гэрээ болох [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]] байгуулагдсан. * 1852 — [[Манчестер]] хотод анхны үнэгүй Британий номын сан нээгдсэн. * 1873 — Дэлхийн ууган холбоодын нэг болох [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо]] байгуулагдсан. * 1899 — АНУ Хятадтай ""Нээлттэй хаалганы" бодлого хэрэгжүүлэхээ зарласан. * 1943 — Энэтхэг-хятадын хойг дахь Британийн цэргийн командлал [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] засгийн газрыг Хятадын коммунистуудтай нэгдэн Японы эсрэг тэмцэхийг уриалсан. * 1976 — ЗХУ-ын цэргийн нисгэгч [[Виктор Беленко]] "МиГ-25П" сөнөөгч онгоцоор зугтаж, Японд газардаж, АНУ-аас улс төрийн орогнол хүссэн байна. * 1991 — ЗХУ Балтын бүгд найрамдах [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] зэрэг улсуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. ** Ленинград хотыг 1914 он хүртэл нэрлэж байсан Санкт-Петербург хэмээх түүхэн нэрээр нь сэргээсэн байна. *2022 — [[Лиз Трасс]] Их Британий шинэ Ерөнхий сайд болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1666 — [[V Иван|V]] [[V Иван|Иван]] Алексеевич (1696 онд нас барсан) оросын царь (1682—1696). * 1766 — [[Жон Делтон]] (1844 онд нас барсан) английн нэрт физикч болон химич. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1998 — [[Күросава Акира]] (1910 онд төрсөн) японы кино найруулагч, зохиолч, продюсер. * 2007 — [[Лучано Паваротти]] (1935 онд төрсөн) алдарт оперын дуучи, [[тенор]]. * 2019 — [[Роберт Мугабе]] (1924 онд төрсөн) Зимбабве улсын ерөнхий сайд (1980—1987) болон ерөнхийлөгч (1987—2017). * 2021 - [[Жан-Поль Бельмондо|Жан-Поль Бельмондо́]] (1933 онд төрсөн) францын тайз, дэлгэцийн алдарт жүжигчин. ---- {{Commonscat|6 September|9 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0906]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#06]] 5iw8h7740mw4cv7mws7t88kjm6rg9c9 0 16900 868511 807012 2026-09-05T08:03:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 868511 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 250 дахь ([[өндөр жил]] бол 251 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 115 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1654 — Шинэ Амстердам (өнөөгийн Нью-Йорк) Бразилаас хөөгдсөн еврейчүүд ирж эхлэв. * 1822 — Бразил улс Португалиас тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1945 — Гитлерийн эсрэг эвслийн орнууд болох ЗХУ, АНУ, Их Британи, Францын Холбоотны хүчний Ялалтын парад Берлинд болов. * 1953 — [[Никита Хрущёв]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] 1-р нарийн бичгийн дарга болов. * 1977 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]], Панамын цэргийн удирдагч Омар Торрихос нар 2000 онд [[Панамын суваг|Панамын сувгийг]] Панам улсад шилжүүлэх тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1533 — [[I Элизабет|I Елизабет]] (1603 онд нас барсан), Английн хатан хаан (1558—1603). * 1707 — Жорж Луи Леклерк де Бюффон (1788 онд нас барсан) гүн, францын биологич, математикч. * 1717 — Агуй (1797 онд нас барсан) Чин улсын цэргийн сайд болон төрийн зүтгэлтэн. * [[Цэендашийн Энгүүн]] - [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] 1-р улирлын ялагч {{Commonscat|7 September|9 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0907]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#07]] s03wkbl32iv9oy61vllzl0cexmmmpr8 868530 868511 2026-09-05T09:13:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 868530 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 250 дахь ([[өндөр жил]] бол 251 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 115 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1654 — Шинэ Амстердам (өнөөгийн Нью-Йорк)-д Бразилаас хөөгдсөн еврейчүүд ирж эхлэв. * 1822 — Бразил улс Португалиас тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1945 — Гитлерийн эсрэг эвслийн орнууд болох ЗХУ, АНУ, Их Британи, Францын Холбоотны хүчний Ялалтын парад Берлинд болов. * 1953 — [[Никита Хрущёв]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] 1-р нарийн бичгийн дарга болов. * 1977 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]], Панамын цэргийн удирдагч Омар Торрихос нар 2000 онд [[Панамын суваг|Панамын сувгийг]] Панам улсад шилжүүлэх тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1533 — [[I Элизабет|I Елизабет]] (1603 онд нас барсан), Английн хатан хаан (1558—1603). * 1707 — Жорж Луи Леклерк де Бюффон (1788 онд нас барсан) гүн, францын биологич, математикч. * 1717 — Агуй (1797 онд нас барсан) Чин улсын цэргийн сайд болон төрийн зүтгэлтэн. * [[Цэендашийн Энгүүн]] - [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] 1-р улирлын ялагч {{Commonscat|7 September|9 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0907]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#07]] qbcrltpwbko8m4tuqiutuxcabk48nqc 10 19758 868513 392785 2026-09-05T08:46:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Cat main]] to [[Загвар:Category main article]] 392785 wikitext text/x-wiki {{rellink|extraclasses=relarticle mainarticle|Үндсэн өгүүлэл: '''[[{{{1|{{PAGENAME}}}}}]]'''}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> bp64xt604xqjfpg0tmib09ytownpwh6 0 21850 868489 788863 2026-09-05T03:21:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 868489 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|12-р зууны үед гараар хуулбарласан Гэнжийн туульс]] '''Гэнжийн туульс''' ([[Япон хэл|япон.]] {{lang|ja|源氏物語}}; [[Ромажи]]: {{lang|ja|Genji monogatari}}) буюу "Гайхалтай ханхүү Гэнжигийн тухай туульс" нь [[Япон]]ы сонгодог [[утга зохиол]]ын үнэт өв бөгөөд [[Хүн|хүн төрөлхтний]] анхны үргэлжилсэн үгийн [[роман]] гэгддэг. [[Мүрасаки Шикибү|Мүрасаки Шикибүгийн]] 10-р зууны алдарт бүтээл ба түүнийг Хэианы үед амьдарч байсан Эзэн хааны дэргэд ажиллаж байсан язгууртан угсааны эмэгтэй байсан гэж үздэг. [[Хирагана|Хирагана үсгээр]] галиглаж бичигдсэн уг бүтээл нь [[Япон хэл|Японы хэл бичиг]] болон утга зохиолын ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан юм. [[Файл:Ch42 nioumiya.jpg|thumb|Сүүлд "Гэнжийн туульс" номыг чимгэлсэн зураг, 1680 он орчим]] [[Дэлхийн номын сан (Норвеги)]] -д ордог 100 бүтээлийн нэг юм. {{stub}} [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Японы утга зохиол]] [[Ангилал:Моногатари]] [[Ангилал:11-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Ордны туульс]] o23pm5fo510yk1aufeiwc0jbjpkirzk 0 22326 868520 868149 2026-09-05T08:58:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868520 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 23922 868477 643939 2026-09-04T13:56:43Z Enkhsaihan2005 64429 868477 wikitext text/x-wiki [[File:Western_Asia_(orthographic_projection).svg|thumb|300px|Баруун Ази]] [[Файл:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|250px|right|НҮБ-ийн тодорхойлсон бүсчлэл: {{legend|#0000E0|[[Хойд Ази|Умард Ази]]}} {{legend|#E000E0|[[Дундад Ази]]}} {{legend|#00E000|[[Өрнөд Ази]]}} {{legend|#E00000|[[Өмнөд Ази]]}} {{legend|#FFFF20|[[Дорнод Ази]]}} {{legend|#FFC000|[[Зүүн Өмнөд Ази]]}}]] '''Баруун [[Ази]]''', цаашилбал '''Өрнөд Ази''', өөрөөр '''Баруун Өмнөд Ази''', ([[Өрнөдийн ертөнц|өрнөдийн]] уламжлалт [[Ойрх Дорнод]]) гэдэг нь [[газар зүйн байрлал]] болон [[соёл]]ын харилцааг харгалзан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] тодорхойлсон [[Ази]] тивийн бүс юм. == Улс орнууд == *{{AZE}} (хэсэгчлэн) *{{ARM}} *{{BHR}} *{{CYP}} *{{GEO}} (хэсэгчлэн) *{{IRN}} *{{IRQ}} *{{ISR}} *{{JOR}} *{{KWT}} *{{LBN}} *{{OMN}} * [[Палестин]] *{{QAT}} *{{SAU}} *{{SYR}} *{{TUR}} (хэсэгчлэн) *{{UAE}} *{{YEM}} == Нэмэр == * [[Ази]] * [[Ойрх Дорнод]] * [[Дундад Ази]] {{Азийн бүсчлэлийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Баруун Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Баруун Азийн газар зүй| ]] 0b30flov2tyj8c1jiubtc8ajdvtwlc7 0 24173 868500 868147 2026-09-05T06:00:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868500 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 25004 868493 866985 2026-09-05T03:48:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868493 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр = X&Y | Төрөл = [[Coldplay]]-н Студи цомог | Урт нэр = | Дуучин/хамтлаг = [[Coldplay]] | Хавтас = 600px-XYCoverBig.png | Хавтасны хэмжээ = | Тайлбар = | Худалдаанд гарсан = [[2005]] оны [[6 сарын 6]] | Бичүүлсэн = 2004-2005 он хүртэл | Жанр = [[альтернатив рок]] | Нийт хугацаа = 62:35 | Хэл = [[Англи хэл|Англи]] | Шошго = [[Parlophone]],[[Capitol]] | Найруулагч = Брайн Эно | Продюсер = [[Дэнтон Саффл]], [[Колдплей]], [[Кэн Нилсон]] (4 дуу) | Эхтгэгч = | Шүүмж = | Хронологи = [[Coldplay]] | Өмнөх цомог = ''[[A Rush of Blood to the Head]]''<br />(2002) | Энэ цомог = '''''X&Y'''''<br />(2005) | Дараачийн цомог = ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]''<br />(2008) | Миск = {{Сингл | Нэр = Viva la Vida or Death and All His Friends | Төрөл = studio | сингл 1 = [[Speed of Sound]] | сингл 1 огноо = {{start date|2005|5|23|df=yes}} | сингл 2 = [[Fix You]] | сингл 2 огноо = {{start date|2005|9|5|df=yes}} | сингл 3 = [[Talk]] | сингл 3 огноо = {{start date|2005|12|19|df=yes}} | сингл 4 = [[The Hardest Part]] | сингл 4 огноо = {{start date|2006|4|3|df=yes}} | сингл 5 = [[What If]] | сингл 5 огноо = {{start date|2006|6|27|df=yes}} | сингл 6 = [[White Shadows]] | сингл 6 огноо = {{start date|2007|6|12|df=yes}} }} }} '''''X&Y''''' нь [[Их Британи|Британий]] [[алтернатив рок]] чиглэлээр тоглодог [[Coldplay]] хамтлагийн 3 дахь студи цомог юм. Уг цомог [[Их Британи]]-д 2005 оны 6 сард [[Parlophone]] лабэлээр цацагдсан. Цомог электроник хөгжмийн хэмнэлийг агуулсан ба продюсераар хамтлагийнхан болон Британий продюсер Дэнтон Саффл ажиллажээ. Цомгийг бүтээх ажил зарим үед асуудалтай тулгарч байв. Цомгийн продюсераар анх Кэн Нэлсон ажиллах байсан боловч Coldplay нилээд олон дуу зохиочихсон байсан тул ердөө 4-н дуун дээр нь ажиллажээ. Цомгийн нүүр зураг нь ерөнхийдөө өнгө өнгийн дөрвөлжнүүдээс тогтсон бөгөөд Баудотын кодоос санаа авч хийжээ. Цомогт нийт 12 дуу багтсан ба нэмэлт [[Til' Kingdom Come|"Til' Kingdom Come"]] гэсэн дуутай. Уг дуу нь цомгийн жагсаалтад байхгүй боловч цомог дотор нэмэлтээр багтсан байна. Энэ дууг анх дууг зохиолцсон Америкийн хөгжмийн зохиолч [[Жонни Кэш]]-ийн дурсгалд зориулж гаргажээ. [[Talk|"Talk"]] сингл нь анх цомгийн гол сингл болохоор төлөвлөгдөж байсан ч цомог цацагдахаас урьд 2005 оны эхээр онлайнаар алдагдсан тул цомгийн В хэсэгт оржээ. Цомгийн анхны нэр нь ''Zero Theory''. ''X&Y'' цомог гарснаасаа хойш олон амжилт авчирсан бөгөөд дэлхий даяар нилээд олон улсын chart-г тэргүүлсэн байна. Их Британы мөн АНУ-н цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн ба [[АНУ]]-д тэрггүлсэн анхны цомог нь болжээ. 2005 онд л гэхэд 8.3 сая хувь борлогдсоноор тус оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон. Одоогийн байдлаар цомог дэлхий даяар 11 сая хувь борлогдоод байна. Шүүмжлэгчдээс олон янзын үнэлгээ авсны ихэнхи нь эерэг бөгөөд Metacritic-ээс 72/100 гэсэн үнэлгээ авсан. Цомгоос [[Speed of Sound|"Speed of Sound"]], [[Talk|"Talk"]], [[The Hardest Part|"The Hardest Part"]], [[What If|"What If"]], [[Fix You|"Fix You"]], [[White Shadows|"White Shadows"]] гэсэн синглүүд гарчээ. ==Эхлэл== 2004 оны 3-р сард [[Coldplay]] шинэ цомогоо бичүүлж байгаагаа зарлажээ.Гэхдээ тэд 2004 онд шинэ цомогоо гаргахгүй байхаар төлөвлөжээ.Энэ талар Дуучин [[Крис Мартин]] ярихдаа:"Бид энэ жилдээ ямар нэгэн шинэ уран бүтээл гаргахгүй учир нь хүмүүс бидний тухай таагүй бодолтой байгаа, мөн бид өөрсдийн 2дох цомгийн амжилтанд дарамт үзүүлмээргүй байна,Тиймээс бид шинэ цомгоороо хүмүүсд урьд өмнө нь сонсож байгаагүй тэр мэдрэмжийг өгөх болно." хэмээн ярьжээ.Энэ үеэр гитарчин [[Жонни Баклэнд]], дуучин [[Крис Мартин]],продюсер [[Кэн Нэлсон]] нар 2004 оны 1-р сард Лондон хотноо шинэ цомгийн ажилдаа оржээ. ==Цомгийн бичигдэх явц== Coldplay энэ цомогоо 18 сарын хугацаанд бүтээсэн бөгөөд цомгийн үйл явц эцсийн шатандаа буюу 2005 онд өөрсдийн 3дах шинэчилсэн хувилбар цомогоо эцэст нь гаргажээ.Тиймээс тэд 5дах цомог хүртэлх уран бүтээлүүд хийгдсэн гэсэн үг бөгөөд энэ нь тэдний продюсер [[Кэн Нэлсөн|Кэн Нэлсон]]той уран бүтээл нь тохирохгүй байна хэмээн үзсэнтэй холбоотой ажээ. Ийнхүү 2004 онд цомог бэлэн болсон боловч хамтлаг худалдаанд гаргах хугацаагаа 2005 оны 1-р сар хүртэл хойшлуулжээ.Ингээд шинэ өдөр товлогдон үргэлжилж байх зуур хамтлаг дахин зарим дуугаа сонсох хүсэл үл төрөхүйц болон "ердийн" хэмээн үзэж хасаж эхэлжээ.Тэд нийт 60 гаруй дуу зохиожээ.Эдгээрээс нь 42 дуугаа хасжээ.Дараа нь хамтлаг өөрсдийн шинэ аялан тоглолтондоо дуунуудаа бэлдэж эхэлжээ.Гэвч энэ үеэр тэдний зарим дуу нь студид бичигдсэн хувилбараасаа илүү сонсогдож байгааг мэдэрчээ.Тиймээс хамтлаг студи хувилбар дээрх дуунуудаа дахин засварлаж эхэлжээ.Энэ талаар гитарчин [[Жонни Баклэнд]] хэлэхдээ:"Бид үргэлж цааш тэмүүлэх зорьдог,гэвч энэ цомог бидний өмнөх цомгуудаас хойш ухарсан санагдаж байна." хэмээн хэлжээ. Ийнхүү тэд төгс цомог бүтээхээр шаргуу ажиллаж эцэст нь үр дүндээ хүржээ.Тэд хамтлагийн продюсерээр [[Дантон Сэйпл]]-г сонгон [[A Rush of Blood to the Head]] болон [[X&Y]] цомгуудын хэв маягийг хооронд ижилсүүлэн продюсерлжээ.Ингээд 2005 оны 1-р сар өнгөрөхөд хамтлаг шинэ цомогоо бэлэн болгож тэрхүү цомогоо өмнөхөөсөө ч сайжран улам бүр чанартай цомог болсон хэмээн дүгнэжээ.Тэд "Square One" дуугаа бичиж дуусмагц [[Крис Мартин]] энэ дуугаа дарамттай дуу хэмээн тайлбарлажээ.Тэд цомогоо бичиж дуусаад хамтлаг бусдаас цаашид хамааралгүй болсон хэмээн тодотгожээ. Бөмбөрчин [[Вилл Чэмпион]] хэлэхдээ:"Бид энэхүү цомогоо дуугахийг тийм ч их яаараагүй,учир нь бидэнд урт хугацааны аялан тоглолт төлөвлөгөө байсан учраас байж болох хамгийн сайн цомгийг бүтээхийн төлөө хичээсэн" хэмээн тайлбарлажээ.Харин дуучин [[Крис Мартин]]:"Бид дуунуудаа эцсийг нь хүртэл сайжруулсаар байсан.Нэгэнт гарсан дууг дахиж өөрчилнө гэж байхгүй тиймээс бид дараа нь сонсоход харамсахгүйн тулд бүх дуун дээр анхаарсан." хэмээн ярьжээ. ==Дуунуудын хэв маяг== ===Ая=== [[File:Kraftwerk live in Stockholm.jpg|left|thumb|Coldplay Kraftwerk хамтлагийн "Computer Love" дууны хэсгээс өөрсдийн "Talk" дуун дээрээ ашиглах зөвшөөрөл авсан.]] X&Y цомог дээр электрон ая түлхүү илэрсэн байдаг ба цомгийн бараг бүх дуун дээр синтезер хөгжмийн зэмсгийг өргөн ашигласан. Үүгээр ч зогсохгүй хурдан темптэй, динамик бөмбөр, гажуудсан гитар рифф, басс шугамуудийг өргөнөөр ашигласан. Coldplay энэхүү цомогтоо хэд хэдэн дууг ашигласан байдаг.Германийн электрон хөгжмийн хамтлаг болох "The Kraftwerk"-н 1981 онд гаргасан "Computer Love" дууг тэд өөрсдийн "Talk" дуун дээр ашигласан байдаг.Мөн тэд 1970аад оны английн электрон хөгжмийн нэг болох [[David Bowie]],[[Brain Eno]]-н хөгжмүүдийг ашиглажээ.[[Brain Eno]] нь хожим тэдний 4дэх цомог болох Viva la Vida-г продюсерлжээ.Харин тэр X&Y цомгийн "Low" дуун дээр синтезер тоглодог.Тэдний эхний сингл болон гарсан 'Speed of Sound' дуу нь английн дуучин Kate Bush-н "Running Up that Hill" дуунаас сэдэвлэжээ. The New York Times сонины эрхлэгч Жон Парэлэсийн дурдсанаар X&Y цомгийг бүхэлд шүүмжилж маргаан дагуулсан байдаг. Үүндээ тэрээр хэлэхдээ: "Хамтлаг өөрсдийнхөө цомог дээр өмнөх цомгийн Clocks дууны давуу талаа ашиглахыг оролдсон ба үүний нэг жишээ нь Speed of Sound дуу" гэжээ. Цомгийн эхний дуу "Square One" нь Also sprach Zarathustra шүлгийн аяны хэсгээс сэдэвлэсэн байдаг (Үүнийг олон нийт Стэнли Кубрикийн 2001 онд найруулан гаргасан шинжлэх ухааны зөгнөлт кино "A Space Odessey"-н эхлэл дуу гэдгээр нь сайн мэднэ). Үүний дараалласан 3 нот нь Square One дээр ашиглагдсан байдаг ба цомгийн ихэнх дуун дээр ашиглагдсан гажуудсан гитарийн рифф, синтезер дуунууд хөгжмийн бүтцэд нь орж өгсөн. Энэ нь дахин дууны дахилт хэсэг дээр [[Крис Мартин]]-н нэрийн хуудас болсон фалсетто вокал дээр илэрдэг. Fix You нь орган болон төгөлдөр хуур хөгжмөөр тоглогддог.<ref>{{cite news|url=http://www.nme.com/reviews/coldplay/7766|title=Coldplay&nbsp;— Fix You|date=19 September 2005|work=[[NME]]|accessdate=28 October 2008}}</ref> Энэхүү дуу нь цахилгаан орган хөгжмийн аялгуугаар эхлэн Мартины фалсетто хоолойгоор үргэжилдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|title=Coldplay&nbsp;— Fix You review|date=5 September 2005|publisher=[[Virgin Media]]|accessdate=28 October 2008|archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208170039/http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|url-status=dead}}</ref> Дараа нь акоустик гитар болон төгөлдөр хуурын аяаар үргэжилдэг. Дуу нь улмаар нам хэмнэлтэй 3 нотны гитараар үргэлжилдэн өөдрөг хэмнэлтэй аялгууруу шилждэг. Дууны ард тоглогдох сүмийн маягтай орган хөгжмийн аялгуу дууг бүхэлд нь хамарсан байдаг ба<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv-entertainment/music/2005/09/02/new-singles-115875-15920468/|title=New Singles|date=2 September 2005|work=[[Daily Mirror]]|accessdate=22 May 2009}}</ref> төгөлдөр хуур, акоустик болон электрон гитар, бөмбөр, басс гитар болон хамтлагийн найрал дууны аянуудаас бүрддэг.<ref>{{cite news|url=http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|title=Coldplay&nbsp;— Fix You&nbsp;— Track reviews|last=Hubbard|first=Michael|date=5 September 2005|work=MusicOMH|accessdate=28 October 2008|archive-date=1 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201103347/http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|url-status=dead}}</ref> "The Hardest Part" нь хурдан хэмнэлтэй төгөлдөр хуурийн баллад аянаас тогтсон ба 2 нотноос бүрдсэн төгөлдөр хуурны аялгуугаар эхэлдэг. Үүнд дуу дуулагдах хэсгийн ард нь гитарны ая нэмэгдэж өгдөг.<ref name="music">{{cite web|url=http://www.last.fm/music/Coldplay/_/The+Hardest+Part|title=Coldplay&nbsp;— The Hardest Part|date=April 2006|publisher=[[Last.fm]]|accessdate=17 November 2008}}</ref> Энэ дуу нь бас бомбөрийн ритмийн удаан темпийг агуулдаг. Дууны төгсгөлд хамтлаг гишүүд өөрсдийн хөгжмийн зэмсэгээ дахин дахин тоглосоор төгсдөг.<ref name="music" /> "Speed of Sound" дуу нь бүхэлдээ төгөлдөр хуур дээр суурилсан. Энэхүү дуу нь тансаг даралтад хөгжмийн аялгуу болон зогсолтгүй үргэлжлэх хялбар бус дахилтуудаараа ялгардаг давуу талтай.<ref>{{cite web|first=Bud|last=Scoppa|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2005/06/coldplay-xy.html|title=Coldplay&nbsp;— X&Y Review|accessdate=29 August 2008|date=1 June 2005|work=[[Paste (magazine)|Paste]]}}</ref><ref name="pitch">{{cite web|first=Joe|last=Tangari|url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|title=X&Y|accessdate=29 August 2008|date=7 June 2005|publisher=[[Pitchfork Media]]|archive-date=13 Наймдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813112612/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|url-status=dead}}</ref> Дуу нь улмаар хүнд синтезер болон чанга бөмбөрийн цохилтруу шилжихээр бүтээгдсэн байдаг. Мөн өөртөө хэмнэл дээшлүүлэх темпийг агуулсан ба басс нот болон гажуудсан гитарийн аялгуу нь дууг бүхэлд нь авч явдаг. ===Дууны үг=== Дууны үгийн хувьд, ''X&Y '' нь дэлхий ертөнцийн талаарх асуулт, гүн ухааны үзэл баримтлал дээр төвлөрсөн нь өмнөх цомгуудаасаа мэдэгдэхүйц шилжилт хийсэн. Өмнөх цомогууд дээрээ, [[Мартин|Крис Мартин]] ихэвчлэн өөрийгөө 1-р эзэн бие "Би"-р төлөөлөн дуулдаг байсан бол энэ удаа 2-дагч хүн буюу "Чи"-р төлөөлөн дуулах нь ихэссэн. Эх сурвалжууд дээр дурдсанаар, энэ цомгийн дуунууд дээр Мартины "Эргэлзээ, айдас, итгэл, хайр"-н тухай тусгалууд илүү шингэсэн нь түүнийг өөрийгөө бодитоор илэрхийлсэн гэж үздэг.<ref name="ErlewineReview"/> ==Цомгийн нүүр зураг ба хэвлэлт== [[File:Baudot Tape.JPG|thumb|240px|upright|Баудот код нь ''X&Y'' цомгийн нүүр зургийн гол хэсэг нь.]] ''X&Y'' цомгийн нүүрийг Tappon Gofton хэмээх график хослол бүтээсэн. Энэхүү газрыг Марж Таппин болон Симон Гофтон нар үүсгэн байгуулсан. Марк Таппин өмнө нь Coldplay хамтлагийн ''[[Parachutes]]'' цомгийн нүүр болон синглийн нүүр зураг дээр хамтран ажиллаж байжээ. Нүүр зураг нь хэд хэдэн өнгийн дөрвөлжин блокуудаас бүрдсэн байдаг ба энэ нь Баудот Кодийг илэрхийлдэг. Баудот код нь тэг болон нэгээр илэрхийлэгддэг харилцаа холбооны анхны хэлбэрүүдийн нэг юм. Энэ кодийг анх 1870аад оны үед Эмилэ Баудот хэмээх франц хүн зохиож байжээ. Улмаар тухайн үедээ газар нутгийн болон телеграф харилцааны зорилгоор өргөн ашиглаж байсан.<ref name="MontgomeryCover">{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|title=Coldplay's Album Cover Decoded (And You Thought The Lyrics Were Geeky ...)|last=Montgomery|first=James|date=8 June 2005|publisher=MTV|accessdate=18 September 2008|archive-date=23 Наймдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823024236/http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|url-status=dead}}</ref> Латин цагаан толгойн үсгүүдийг ''X&Y'' цомгийн тэмдэглэлд хавсаргасан байдаг. Цомогт багтсан дуунууд нь дотроо 2 тал болсон байдаг. 1-с 6 хүртэлх дуунууд "X#" тал, 7-с 12 хүртэлх дуунууд "Y#" тал болгож дугаарласан нь бусад шугаман дарааллаас ялгардаг. Энэ нь цомгийн нэртэй холбогддог. Цомгийн товхимолд хамтлагийн гишүүд цомог дээрээ ажиллаж байгаа зурагнууд багтсан. Товхимолын эцсийн нүүрэнд баудот кодоор "[[Make Trade Fair]]" гэсэн үгийг бичсэн байдаг. Энэ нь хамтлагийн ахлагч Крис Мартины дэмждэг олон улсын байгууллагын нэр юм. ==Нээлт болон сурталчилгаа== [[File:Talk (Kansas, 2005).jpg|thumb|left|2005-аас 2006 онуудын хооронд үргэлжилсэн цомгийг сурталчилах [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолт]] ''X&Y'' нь анх 2004 онд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж байсан, гэвч зарим мэдээллийн эх сурвалжууд цомгийг 2005 он хүртэл гарахгүйг мэдээллэж байжээ.<ref name="OrshoskiEnter" /> Энэ нь хувийн харилцааны болон, цомгийн хэд хэдэн ажлууд зогсонги байдал орж цуцлагдсантай ба эдгээр үйл явдлууд мь цомгийг нээлтээ хийх хугацааг 2005 оны 1-р сар хүртэл хойш нь татсан байлаа. Гэсэм хэдий боловч хамтлаг цомгийн худалдаанд гарах хугацааг дахин хойшлуулсан байлаа. 2005 оны эхээр цомгийн нэрийг ''Zero Theory'' байх бөгөөд цомог 3-с 5-р сарын хооронд гарах тухай цуу яриа дэгджээ.<ref name="CohenBasics" /><ref name="Xfm">{{cite news|url=http://www.xfm.co.uk/Article.asp?b=news&id=67190|title=Coldplay – New Album Details Emerge|last=|first=|date=14 February 2005|work=[[Xfm]]|accessdate=24 July 2009}}</ref> 2005 оны 4-р сарын эхээр хамтлаг цомогт багтах дуунуудын жагсаалтыг эцэслэн шийдвэрлэжээ.<ref name="CohenFinalizes">{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/news/63421/coldplay-finalizes-new-album-track-list|title=Coldplay Finalizes New Album Track List|last=Cohen|first=Jonathan|date=4 April 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|accessdate=18 September 2008}}</ref> Удалгүй цомог 2005 оны 6-р сарын 6нд [[Parlophone]] лабэлээр дамжуулагдан худалдаанд гарчээ. АНУ-д цомог [[Capitol Records]]-р дамжуулагдан 2005 оны 6-р сарын 7нд худалдаанд гарсан. Цомог зарим улс орнуудад олон тоогоор хуулбарлагдахаас сэргийлсэн хамгаалттай гарсан. 2008 онд Capitol Records "From the Capitol Vaults" аяны хүрээнд цомгийн дахин мастер хийгдсэн хувилбарыг 180 грамийн пянз дээр хэвлүүлэн худалдаанд гаргажээ. ==Борлуулалтын амжилтууд== [[File:Coldplay em Lisboa no Pavilhão Atlântico (1) 2005.jpg|thumb|right|225px|Coldplay Португалийн Лисбоа хотын Pavilhão Atlântico-д [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолтынхоо хүрээнд тоглолтоо хийж буй нь, 2015 оны 11-р сарын 23нд.]] X&Y нь Европт өндөр амжилт үзүүлсэн өгөөд Их Британы цомгийн чартын тэргүүн байранд бичигдсэнээр Coldplay хамтлагийн 3 дарааллсан тэргүүний байрны цомог болжээ. Ингэхдээ тэд эхний долоо хоногтоо 464,471 хувь борлуулалт хийсэн нь Их Британы түүхэнд 3т орохоор үзүүлэлт болсон байдаг. Ердөө Take That болон Oasis хамтлагийн ард. Өдгөө энэхүү цомгийг Их Британы хөгжмийн бичлэгийн холбоо энэ цомгийг 9 удаа 'Platinum' гэрчилгээгээр баталгаажуулсан бөгөөд 21-р зууны Их Британы хамгийн их борлуулалттай цомгийн 9д бичигдсэн байдаг. 2018 оны 10-р сарын байдлаар Их Британид 2,790,000 гаруй хувь борлуулагдаад байсан нь тэдний [[A Rush of Blood to the Head]] цомгийн дараа орох хамгийн их борлуулалттай цомог болгожээ. Америкийн мэдээнд нийтлэгдсэнээр X&Y нь Америкт мөн өндөр амжилт үзүүлсэн байдаг. Худалдаанд гарсан долоо хоногтоо Billboard 200 Чартыг тэргүүлсэн нь Coldplay-г Америкт борлуулалтаараа тэргүүлсэн анхны цомог болгосон юм. Ингэхдээ тэд 737,000 борлуулалт хийжээ. Тэдний Parachutes цомог 6,500, A Rush of Blood to The Head цомог нь 141,000 борлуулалт хийж байжээ. X&Y нь 2005 онд Америкт эхний долоо хоногтоо хамгийн их борлуулалт хийсэн цомгийн 2т буюу 50 Cent-н 2дох цомог болох The Massacre-н ард 2р байранд бичигджээ. Мөн X&Y нь Рок урсгалын хамгийн их борлуулалттай дебют цомог гэсэн тодотголтой болжээ.Америкийн бичлэгийн холбоо нь X&Y цомгийг 3 удаа Platinum гэрчилээгээр баталгаажуулсан бөгөөд өдгөө АНУ-д 3 сая гаруй борлуулалт хийгээд байна. Канад улсад X&Y нь худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 105,000 борлуулалт хийн 2005 онд Канад улсад хийгдсэн хамгийн их борлуулалттай цомог болжээ.2008 Оны 12-р сарын байдлаар нийт 500 мянга гаруй борлуулалт хийж 5 Platinum гэрчилгээ авчээ.Мөн энэ цомог нь 2005 оны дэлхийн хамгийн их борлуулалттай цомог болсон байдаг.Ингэхдээ тэд ойролцоогоор 8,3 сая борлуулалт хийсэн бөгөөд дэлхийн бүх цомгийн борлуулалтын 3 орчим хувийг Coldplay дангаараа эзэлжээ.2006 оны төгсгөлд EMI мэдээллэхдээ X&Y цомгийг дэлхий даяар 9,9 сая борлогдсоныг мэдэгджээ. ==Цомогт багтсан дуунууд== Цомгийн бүх дууг [[Гай Бэрримэн]], [[Жонни Баклэнд]], [[Вилл Чэмпион]], [[Крис Мартин]] болон бусад хүмүүс зохиожээ. {{Track listing |headline = Үндсэн СД | title1 = Square One | length1 = 4:47 | title2 = What If | length2 = 4:57 | title3 = [[White Shadows]] | length3 = 5:28 | title4 = [[Fix You]] | length4 = 4:54 | title5 = [[Talk]] | note5 = Berryman, Buckland, Champion, Martin, [[Ralf Hütter|Hütter]], [[Karl Bartos|Bartos]], [[Emil Schult|Schult]] | length5 = 5:11 | title6 = X&Y | length6 = 4:34 | title7 = [[Speed of Sound]] | length7 = 4:48 | title8 = A Message | length8 = 4:45 | title9 = Low | length9 = 5:32 | title10 = [[The Hardest Part]] | length10 = 4:25 | title11 = Swallowed in the Sea | length11 = 3:58 | title12 = Twisted Logic | length12 = 5:01 | title13 = Til Kingdom Come | note13 = далд дуу | length13 = 4:10 |total_length = 62:30 }} {{Track listing | headline = Бонус дуунууд | title14 = How You See the World | note14 = Зөвхөн Японд энэ дууг хавсаргасан байдаг. | length14 = 4:04 }} ===Аялан тоглолтын DVD=== Coldplay хамтлаг Австрали,Зүүн өмнөд Ази,Латин Америкт аялан тоглолтоо хийсний дараа цомгийн дахин шинэ дуунууд багтаан худалданд гаргажээ.: {{Track listing | headline = Зөвхөн аудио хувилбар | title1 = Things I Don't Understand | length1 = 4:56 | title2 = Proof | length2 = 4:11 | title3 = The World Turned Upside Down | length3 = 4:33 | title4 = Pour Me | note4 = Live at the Hollywood Bowl | length4 = 5:01 | title5 = Sleeping Sun | length5 = 3:09 | title6 = Gravity | length6 = 6:12 }} {{Track listing | headline = Дүрсжүүлсэн аудио | title1 = Speed of Sound | length1 = 4:28 | note1 = клип | title2 = Fix You | length2 = 4:54 | note2 = клип | title3 = Talk | length3 = 4:58 | note3 = клип | title4 = The Hardest Part | length4 = 4:51 | title5 = ''X&Y'' цомгийн дуу бүрийн тухай ярилцлага | length5 = 16:02 | note4 = клип }} ===Tour edition CD=== "Японы аялан тоглолтын тусгай хэвлэл" (Каталогны дугаар:TOCP-66523) нэртэй ховор дуунуудаас бүрсэн цомог нь 2006 гарсан байдаг. ==Хувь хүмүүс== AllMusic сайтаас иш татав.<ref>{{cite web|title=X&Y – Coldplay {{!}} Credits {{!}} AllMusic|url=http://www.allmusic.com/album/x-y-mw0000633950/credits|website=AllMusic|accessdate=30 December 2016}}</ref> * [[Крис Мартин]] - гоцлол хоолой, төгөлдөр хуур, акоустик гитар, даралтад хөгжим, орган * [[Жонни Баклэнд]] - цахилгаан гитар, арын хоолой (4-р дуун дээр) * [[Гай Бэрримэн]] - аргил гитар, арын хоолой, синтезер * [[Вилл Чэмпион]] - бөмбөр, цохилтод хөгжим, арын хоолой '''Продюсерууд болон бусад хүмүүс''' * Chris Athens – Мастер * Jon Bailey – туслах * Michael Brauer – микс * Coldplay – дуу продюслэлт, зураг авалт, продюсер * Susan Dench – чавхдаст хөгжим * [[Бриан Эно]] – синтезер (3 болон 9-р дуу) * Keith Gary – Дижитал засвар, мэргэжлийн-багаж * Richard George – чавхдаст хөгжим * Tappin Gofton – зургийн чиглэл, дизайн * William Paden Hensley – туслах * Jake Jackson – туслах * Dan Keeling – А&Р * Peter Lale – чавхдаст хөгжим * Mathieu Lejeune – туслах * Anne Lines – чавхдаст хөгжим * George Marino – мастер * Taz Mattar – туслах * Matt McGinn - гитарийн техникч * Laura Melhuish – чавхдаст хөгжим * [[Кэн Нэлсон]] – аудио продюсерлэлт, инженер, продюсер (3, 4, 12, 13-р дуунууд дээр) * Adam Noble – туслах * Mike Pierce – туслах * Dan Porter – туслах * Danny Porter – туслах * Mark Pythian – компьютер засварлалт * Audrey Riley – чавхдаст хөгжмийн арранжер * Carmen Rizzo – компьютер засварлалт * Tim Roe – туслах * Bryan Russell – туслах * Tom Sheehan – зураглаач * Robert Smith – компьютерийн туслах * Danton Supple – аудио продюсерлэлт, продюсер(3, 4, 12, 13-р дуунуудаас бусад) * Christopher Tombling – чавхдаст хөгжим * Kevin Westenberg – зураглаач * Estelle Wilkinson – манажмент * Andrea Wright – туслах ==Чартууд== {{col-start}} {{col-2}} === 7 хоног бүрийн чарт === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !Chart (2005–12) !Дээд <br />Амжилт |- !scope="row"|[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|Argentine Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=uRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA78#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Argentina |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 26 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 78}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[ARIA Charts|Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Australian Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Australian-charts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ö3 Austria Top 40|Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Austria Top 40 – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Austriancharts.at. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = German}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref name = "Flanders">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Chart Vlaanderen – Coldplay – X&Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = Dutch}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)<ref name = "Flanders"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Chart Belgique Francophone – Coldplay – X&Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = French}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Brazilian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=wRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Brazil |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 13 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 70}}</ref> | style="text-align:center;"|9 |- !scope="row"|[[Canadian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History – Canadian Albums}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Czech Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=lhQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Czech Republic |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 6 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> |style="text-align:center;"|9 |- !scope="row"|[[Tracklisten|Danish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=IFPI Danmark Officielle Hitliste – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Danishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531042438/http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]<ref name="Dutchcharts.nl. Hung Medien">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Dutch Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Dutchcharts.nl. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = Dutch}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MegaCharts|Dutch Alternative Albums Chart]]<ref name="Dutchcharts.nl. Hung Medien"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[European Top 100 Albums|European Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=zhQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA65#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Eurocharts – Album |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 25 June 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 65}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[The Official Finnish Charts|Finnish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Finnish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Finnishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|French Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Classements – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Lescharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = French}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.de/album.asp?artist=Coldplay&title=X%26Y&country=de |title=Album – Coldplay, X&Y |language=German |publisher=Charts.de |accessdate=29 January 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Greece |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> |style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Association of Hungarian Record Companies|Hungarian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=archivum&lista=top40&ev=2005&het=31&submit_=Keres%E9s | publisher = [[Association of Hungarian Record Companies]] | language = Hungarian | accessdate = 29 June 2012 | title = Archívum – Slágerlisták – MAHASZ – Magyar Hangfelvétel-kiadók Szövetsége – 2005.08.01. – 2005.08.07.}}</ref> |style="text-align:center;"|13 |- !scope="row"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2005&year=2005&week=25 |title=Irish Music Charts Archive – Top 75 Artist Album, Week Ending 23 June 2005 |publisher=Chart-track.co.uk |accessdate=29 June 2012 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210101/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2005&year=2005&week=25 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Federazione Industria Musicale Italiana|Italian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Italian Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Italiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Japanese Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/68959/products/music/729607/1/|title=X&Y|language=Japanese|publisher=[[Oricon]]|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|103 |- !scope="row"|[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Mexican Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Mexico |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=New Zealand Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=22 Зургадугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622003442/http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a|title=VG-Lista – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Norwegiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[OLiS|Polish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=262&lang=|title=20 czerwca 2005 – sprzedaż w okresie 06.06.2005 – 12.06.2005 |publisher=[[OLiS]] |accessdate=29 June 2012 | language = Polish}}</ref> | style="text-align:center;"|3 |- !scope="row"|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portuguese Albums Chart]]<ref>{{Cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101120015725/http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | archivedate = 20 Арван нэгдүгээр сар 2010 | url = http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | language = Portuguese | accessdate = 6 July 2012 | title = Top Oficial AFP – Top 30 Artistas – Semana 25 de 2005 | publisher = Artistas-espectaculos.com | url-status = live }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Productores de Música de España|Spanish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Spanish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Sverigetopplistan|Swedish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Swedish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Swedischarts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Swiss Hitparade|Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Swiss Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Hitparade.ch. Hung Medien |accessdate=29 June 2012|language=German}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2005-06-25/ |title=2005 Top 40 Official UK Albums Archive – 25th June 2005 |publisher=[[Official Charts Company]] | accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History – Billboard 200}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |} {{col-2}} ===Жилийн эцсийн чарт=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !Он !Улсууд !Байр |- |rowspan=12|2005 !scope="row"|[[Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2005.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2005|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2005&cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2005|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&cat=aa|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Alternatieve Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2005&cat=a|title=REPORT ANNUELS 2005: Albums|publisher=ultratop,be/fr|language=French|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Dutch Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2005&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2005|publisher=dutchcharts.nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|6 |- !scope="row"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.irma.ie/best2005.htm|title=Best of 2005|publisher=IRMA|accessdate=22 May 2014|archive-date=24 Есдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924002359/http://www.irma.ie/best2005.htm|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|5 |- !scope="row"|[[Italian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/hp_yenda/lpe2005.htm|title=Gli album più venduti del 2005 |language=Italian|publisher=Hit Parade Italia|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|6 |- !scope="row"|[[Spanish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |title=Spanish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=PROMUSICAE.es |accessdate=29 June 2012 |archive-date=28 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328012243/http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|23 |- !scope="row"|[[Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2005|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2005|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2005.pdf|title=End of Year 2005|publisher=[[UKChartsPlus]]|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2005/the-billboard-200?page=1|title=Billboard 200 Albums: 2005|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|14 |- |rowspan=6|2006 !scope="row"|[[Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/ARIACHarts-EndofYearCharts-Top100Albums2006.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2006|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|26 |- !scope="row"|[[Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2006&cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2006|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|50 |- !scope="row"|[[Dutch Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2006&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2006 |publisher=dutchcharts.nl|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|52 |- !scope="row"|[[Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2006|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2006|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|68 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2006.pdf|title=End of Year 2006|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|49 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2006/the-billboard-200?page=8|title=Billboard 200 Albums: 2006|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|89 |- |2007 !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2007.pdf|title=End of Year 2007|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014|archive-date=24 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724023542/http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2007.pdf|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|190 |- |2008 !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf|title=End of Year 2008|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|195 |} {{col-end}} ==Холбоосууд== <!--<nowiki> See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref> and </ref> tags, and the template below </nowiki>--> {{reflist|30em}} == Нэмэлт холбоосууд == * [http://www.coldplay.com/ Албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.coldplaying.com/ Фэн клубийн вэб хуудас] * [http://www.coldplaymongolian.blogspot.com/ монголын Фэн клубийн вэб хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.facebook.com/groups/Coldplaymongolia Монголын Фэйсбүүк дэх Coldplay хамтлагийн фэн групп] * [http://coldplaymongolian.blogspot.com/ Coldplay Хамтлагийн монгол дах цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Coldplay]] [[Ангилал:2005 оны цомог]] hi5vh0eltyx1k68haipyt79idgfim4a 0 34774 868508 868148 2026-09-05T07:34:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868508 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-09-05 07:34:42 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] cewn6ihlnhcvz0lqk5xyuk7bmr737u4 0 37218 868503 833017 2026-09-05T06:19:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 868503 wikitext text/x-wiki {{Ялгах|хүнийг|бусад [[Тогтох (салаа утга)]]оос}} '''Бат-Очирын Тогтохтөр''' (1797 оны 9-р сарын 15-нд Сэцэн хан аймгийн Илдэн ван хошууны нутаг Сангийн далай хэмээх газар төрсөн- 1868 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан) Чингис хааны 27 дахь үеийн хүн агаад төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, аугаа соён гэгээрүүлэгч, авъяаслаг зохион байгуулагч, цогтой эх оронч мэндэлсэн. == Намтар == Монгол улсын түүхнээ Халхын хэцүү То ван хэмээн мөнхрөн алдаршсан Бат-Очирын Тогтохтөр (Тогтохдорж-төрөхөд нь анх хайрласан нэр.Б.П) 1797 оны 9-р сарын 15 наа Сэцэнхан аймгийн Илдэнхошууны нутаг “Сангийн далай” гэдэг газарт засаг ноён Бат-Очирын гэр бүлд төржээ. 25 настайдаа эцгийн хэргэм зэргийг залган, хошууны ноён болсон ба 1839 онд Хэбэй ван, 1859 онд Сэцэнхан аймгийн Чуулганы даргаар томилогджээ. То ван Бээжинд шадарт яваад буцах замдаа 1868 оны 4-р сарын 6-нд учир битүүлэг шалтгаанаар насан эцэс болжээ. То ван бол алтан ургийн 35 дахь үеийн, эзэн богд Чингис хааны 27 дахь үеийн хүн агаад төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, аугаа соён гэгээрүүлэгч, авъяаслаг зохион байгуулагч, цогтой эх оронч хүн байлаа. То вангийн гарал үүслийн талаар түүхэн баримт сөхвөөс дээд өвөгөөс нь хошуу захирсан анхны хүн нь жонон Пунцог байжээ. Монгол улс 1688 онд Манжид дагаар орсон, 1689 онд То вангийн дээд өвөг Пунцог хошуу захирсан ноён болж, 1691 онд жун ван цол хэргэм хүртсэн ба 1692 оноос Монгол Манжийн эрхшээлд орж, хуулинд нь захирагдах болжээ. То вангийн эх орныхоо тусгаар тогтнол, ард олныхоо сайн сайхны төлөө хийсэн ажил үйлс, шинэтгэлийн үйл ажиллагаа нь хичнээн дэвшилтэт байсан ч Монголыг эрхшээж байсан Манжийн засаг төрийн бодлогын эсрэг чиглэж байснаас ямарч дэмжлэг авч байгаагүй, харин ч шахалт хавчлагатай байнга тулгарч ирсэн байна. 1921 оны Ардын хувьсгалын үзэл баримтлал нь ангич намч зарчимд тулгуурлаж байснаас түүнийг феодал ангийн гаралтай, язгууртан сэхээтэн байсан гэж үзэн, То вангийн үйл ажиллагааг хөхүйлэн, төдийлөн нарийн сайн гаргаж ирээгүй юм. Үүнээс үндэслэн, урьд Монгол улсын түүхэнд То вангийн тухай төдийлөн нарийн тусгагдаж байсангүй. Гагцхүү 1990 оны ардчилсан хувьсгалын уур амьсгалаар То ван судлалыг бие даалган хөгжүүлэх бололцоо нөхцөл бүрдэн, Монгол судлалын шинжлэх ухааны бүрэлдэхүүн хэсэг болон нарийн судлагдаж байна. Германы их гүн ухаантан [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель|Гегель]] хэлэхдээ “Түүх 3 үе шатыг дамжиж байж сая шинжлэх ухаан болно. Эхний шатанд хуулбарлагдан (голдуу магтагдах), хоёрдахь үе шатанд гуйвуулагдан (муучлагдах), гуравдахь үе шатанд гүн ухаанчлагдах ажээ. То ван бол эхний шатыг алгасан хоёр, гуравдахь шатаар гарч ирсэн сонин содон хувь заяатай хүн юм. Нэгэн цагт То вангийн эдийн засгийн сэтгэлгээний асуудлыг [[Шадбал гэгээн хаан|ШУДБ]] Хорооны дарга асан Ч.Сэрээтэр, хууль эрх зүйн сэтгэлгээний асуудлыг МАХН-ын УТТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга асан [[Сампилын Жалан-Аажав|С.Жалан-Аажав]] нар судлаж байсан боловч үр дүнг нь улс төрийн тодорхой шалтгаанаар гаргаж тавиагүй өнгөрсөн байна. Харин 1968 онд ШУА-ийн академич, төрийн хошой шагналт, түүхч [[Шагдаржавын Нацагдорж]] эрс цагийн эвийг олж, То ванг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлан түүхийн тавцанд гаргаж ирсэн анхны монгол эрдэмтэн хүн юм. Их академич түүхч Ш.Нацагдоржоос гадна манай нам төрийн ахмад зүтгэлтэн [[Жамсрангийн Самбуу]], академич Хөдөөний (Дамдины) Пэрлээ, академич [[Мятавын Төмөржав]], академич [[Осорын Шагдарсүрэн]], төрийн шагналт зохиолч, академич [[Пүрэвийн Хорлоо]], ШУГЗүтгэлтэн, түүхч [[Лхамсүрэнгийн Жамсран]], доктор профессор [[Даваагийн Лхаашид]], нэрт дипломатч, профессор [[Баярын Жаргалсайхан]] нарын манай олон нэрт эрдэмтэд гүн гүнзгий судалжээ. Гадаад орны эрдэмтдийн судалгаа 1926 оноос эхэлсэн ба ОХУ-ын эрдэмтэн [[Владимир Казакевич]], [[Алексей Окладников]] нар анхлан, Англи улсын эрдэмтэн доктор Тэрри Пийч, Герман улсын эрдэмтэн хатагтай Вероника Вэйт нар удаалан судлаж судалгаа шинжилгээнийхээ материалыг өөрийн улсын хэлээр хэвлэн нийтэлсэн байдаг. Монгол улсын төрийн шагналт, зохиролч, академич П.Хорлоо гуай:-суурин соёл иргэншилтэй Европын эрдэмтэд “Амьдрал бол тэмцэл юм” гэсэн байхад, нүүдлийн соёл иргэншилийг суурин соёл иргэншилтэй хослуулан аж төрөх ухааны сургаал туурвисан халх монголын хэцүү То ван “Амьдрал бол ухаан юм” гэж гайхалтай сайхнаар гүн ухаанчилсан тухай үнэлсэн бол, Германы Бонны их сургуулийн профессор, хатагтай В.Вейт “Хийж бүтээж байж, улс орон оршин тогтноно гэж То ван үзэж байсан нь түүнийг гойд ухаантай төрийн зүтгэлтэн хүн байжээ,-гэсэн дүгнэлтэнд хүргэж байна,-гэж монголч эрдэмтдийн олон улсын их хурлын индрээс илтгэсэн ба Английн Манчестрийн их сургуулийн захирал багш, доктор Терри Пийч То вангийн мэндэлсний 200 жилиийн ойгоор Халхын голд зохиогдсон олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд илтгэл тавихдаа “Зах зээлд шилжих хүндрэл бэрхшээлтэй энэ үед Монгол улсын хувьд То вангийн сургаал гадаадын зээл тусламжаас илүү өгөөжтэй байх болно”- гэж тэмдэглэсэн байхад Италийн судлаачид “То ван бол Монголчуудын бахархал агаад То ван судлалын нийгэмлэг нь итальчуудад монголын тухай шинэ соргог мэдээдэл өгдөг дэлхийн нэр хүндтэй эрдэм шинжилгээний байгжуллага юм” –гэж үнэлсэн байдаг. 1968 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс эрхлэн “То ван, түүний сургаал” номыг эрдэм шинжилгээний бүтээл болгон хэвлүүлсэн. Их академич Ш.Нацагдорж, зохиож, академич Х.Пэрлээ хянан тохиолдуулсан судалгааны энэ бүтээлээр То ванг шинжлэх ухааны үндэстэй судлах цогц ажлын суурь тавигдсан байна. Тэр үеийг хүртэл То вангийн сургаалаас бага сага зүйл хэсэгчлэн хэвлэгдэж байсан. Жишээ нь, 1930 аад онд Монголд То вангийн сургаалыг орос хэлээр хэсэгчилэн орчуулж хэвлэж байжээ. Манай оронд То ван судлалыг бие даалган хөгжүүлэх нөхцөл бололцоо буй болсноор 1996 онд ШУА, Дорнод аймгийн ЗДТ-ын газраас хамтран нийслэл хотноо эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулж, тус хурлаас То ван судлалыг хөгжүүлэх чиглэл гарч, эдүгээ “То ван судлалын нийгэмлэг” нэртэй байнгын ажиллагаатай төрийн бус эрдэм шинжилгээний байгууллага байгуулагдан ажиллаж байна. Үүний үр дүнд То ван судлалыг нэгэн цэгт төвлөрүүлэн ажиллах болов. Тус нийгэмлэгт дэлхийн 10-аад орны 200 шахам төр нийгэм, урлаг соёл, хэвлэл мэдээллийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн сэхээтнүүдийг эгнээндээ багтаасан Эрдмийн 18 салбар зөвлөлд ажиллан, судалгаа шинжилгээний өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. То вангийн бүтээлч үйл ажиллагааг тухайн цаг үетэй нь холбон судлаваас, 1822 онд хошууны засаг ноён болохоос өмнө Илдэн засаг хошуу 58 мянган толгой малтай, 1698-1618 онд Халхын голд байгуулсан “Халхын сүм” нэртэй, манжаас Ганданчойнхордашпэлжээлин нэр шагнуулсан нэг хийдээс өөр барилга байшингүй байсан бол То ван хошуу захирсныхаа дараа Илдэн засаг хошууны төв -Тамсагбулагийг суурин соёл иргэшлийн томоохон төв болгон хөгжүүлж, сургууль соёлын газар, “Соёлыг бадруулагч”, “Хамгийг хамгаалагч” сүм, Ноёны ордон, сүмбэр уул, хиймэл нуур, суваг шуудуу байгуулж, алт мөнгө, чулуу, оёдол, хатгамал, халуун төмөр, мужаан, тариалангийн аж ахуй, гурилын тээрэм, арьс элдэх, цэмбэ нэхэх гар үйлдвэрийн газар нээн ажиллуулж, малынхаа тоо толгойг 58-аас 120 мянгад хүргэсэн байна. Оюуны салбарт туурвисан То вангийн бүтээлээс дурьдвал, нүүдлийн соёл иргэншил, суурин соёл иргэншлийг хослуулан амьдрах ухааны сургаал болгон “Хэбэй вангийн аж төрөх үйлийг заасан сургаал” зохиолоо 1853 онд туурвисан нь одоогоор бидэнд мэдэгдээд байгаа монголчуудын зохиолсон эдийн засгийн ухааны анхны ном болно. То ван бол гэрийн өндөр боловсролтой хүн байснаас, уйгуржин монгол үсгийн дүрэм зохиож, өөрийн хошуунд байгуулсан “хошуу тэнхим” нэртэй төрийн сургуулийн сурах бичиг болгон хэрэглүүлж байв. Тэр цагт То ван Монгол улсын хаан байсан бол их зүйлийг бүтээх хүн байсан нь тодорхой. Пунцог жононг хошууны анхны ноён болсноос хойших 30-аад жилд гараагүй их ахиц өөрчлөлт, шинэчлэлтийг То ван хийжээ. Манжийн төрийн бурангуй бодлогод бурантагтай тэмээ шиг хөтлүүлж явсан бусад ноёдоос бадрангуй үйлсээрээ тод ялгарах гавъяат үйлтэн бол То ван мөн. То ван хэдийгээр феодал ангийн томоохон төлөөлөгчдийн нэг байсан ч гэлээ бусад ноёдоос ялгарах холч, гойд гоц, цэц ухаантай хүн байв. Монгол ноёд Манжийн татварын зэрэгцээгээр өөрсдийн алба гувчуурыг нэмэгдүүлэн ард түмний амьдралыг улам хүндрүүлж байсан. Харин То ван татварын бодлогоор Манжийн засгийн дарамт шахалтыг бага ч болов хөнгөрүүлэх арга замыг эрэлхийж байв. То ван самбаачлан, албан татварын хөрөнгөөр хошууныхаа 4 жасыг том лам нарын мэдлээс гарган, үйл ажиллагааг нь өргөтгөн байгуулж, өөрөө удирдан, өртөө улааны алба хаших, уран барилга, бурхан шүтээний зураг төсөл зохиох,ном хэвлэх, ядуучуудад абшиг хишиг хүртээх зэргээр эдийн засгийн шинэчлэл явуулахад ашиглаж иржээ. 1859 онд То ван гуай Тамсагбулагаас 5 өртөө газарт 21340 ам метр талбай эзлүүлэн газарт өнгөт эрдэнэсийн чулуу шигтгэн байгуулж эхэлсэн Жигважиджав Жанрайсиг их бурхан бүтээх ажлаа 1864 онд Халхын голд өндөрлөсөн. Өнгөрсөн зуунд түүний бүтээсэн соёлын түүхийн энэ үнэт дурсгалыг мэндэлсний нь 200 жилийн ойгоор сэргээсэн. нь түүх соёлоо дээдэлдэг манай эрдэмтэд, судлаачид, түүхчид, сүсэгтэн олны хамтын бүтээл, өнгөрсөн зууны томоохон буяны үйлсэд зүй ёсоор тоогодоно.. То ван эх орноо эдийн засгаар хөгжүүлэн, хүн ардаа соён гэгээрүүлж, аж амьдралыг нь өөд татах ажлыг амьдрал, үйл ажиллагааны гол зорилго болгон тавьж, хошуу захирсан 46 жилд хөгжсөн хүнтэй улс хөгжилтэй байна гэсэн ойлголтоор их зүйлийг амжуулжээ. Хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлэх, цагийг үнэлэх, нэг ажил хийх далимд хэд хэдэн ажил амжуулах, ард олноо гэгээрүүлэхэд их анхаарсан, үүний зэрэгцээ урлаг уран сайхан, спорт, шашин шүтлэг, сүсэг бишрэл, баяр наадамд хүртэл шинэчлэлт өөрчлөлт оруулан, спортын наадмыг үндэсний урлагийн тоглолттой хослуулан, цагтаа дуу, бүжиг, хөгжмийн сургууль, филармони хүртэл байгуулж байсан нь То ван судлал хөгжих болсны ачаар судалгааны объект болжээ. Манжийн эрхшээлийн үед байнга гардаг байсан маргаан, зөрөлдөөний нэг түгээмэл хэлбэр нь гшазар нутгийн хил хязгаарын асуудал байлаа. Нутаг дэвсгэр, хил хязгаарын маргааныг нааштайгаар шийдвэрлэх явцдаа Ар булаг, Модон хашаат, Хулд уул зэрэг нэр бүхий Манжид алдагдсан газрыг мэргэн ухаанаар өөрийн нутагт буцааж авсан. Дашрамд тэмдэглэхэд, өнөөдөр монгол хүн дорнодын тал нутагтаа очиход гадаад оронд очсон юм шиг санагдах болж, “Монгол улсын зүүн хязгаар нутгийг надаас хойш сайн хамгаалж байгаарай” гэсэн То вангийн аман гэрээслэлийн амин үгс өөрийн эрхгүй сэтгэлд буух болжээ. То ван тусгаар тогтнолоо сэргээн, туйлдаж сөхөрсөн эдийн засгаа өөд татахаар мал аж ахуй, газар тариалан, гар үйлдвэр, шашин шүтлэг, урлаг уран сайхан, боловсрол соёлын олон салбарт шинэчлэлт өөрчлөлтийг нэгэн зэрэг хийхэд монгол үндэснийхээ уламжлалд тулгуурах ганц зөв зам байгааг алтан ургийн язгууртан сэхээтний хүний эх оронч үзэл, эдийн засгийн мэдлэг мэдээлэл, мэргэн ухаан, торгон мэдрэмжээр олж харсан хүн бөлгөө. Манж гүрний төрийн эрхшээлд орж, алдагдсан Монгол төрийн эрх дарх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг сэргээх зорилгоор улс төрийн тусгаар тогтнолоо олж авах, байгаль цаг уурын хүндрэл, гадаад дотоодын албан татварын дарамтад давхар нэрвэгдэн босох тэнхэлгүй болсон аж ахуйгаа өөд татахын тулд эдийн засгийн шинэчлэл явуулах зорилго тавьсан Б.Тогтохтөр ноёны үйл ажиллагаа нь То ван судлаачдын бүтээлээр тодорхойлогдож байна. То вангийн бүтээсэн түүх соёлын дурсгалт зүйлийг сэргээх, нэр алдрыг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Жанрайсиг их бурханыг сэргээж, төрсөн газарт нь гэрэлт хөшөө босгон, Тогтохтөр ноёны тухай түүхэн сэдэвт уран сайхны болон баримтат кино бүтээж, нэрэмжит гудамж, ЕБС-ийг Улаанбаатар хот, Халхгол суманд буй болгож, бэсрэг симфони, дуу хөгжим зохион, То ван судлалаар “108 цуврал бичиг” ном хэвлүүлж байгаа ба, эрдэм шинжилгээний хурал тогтмол хийлгэж, энэ ажилд дотоод гадаадын олон судлаачдыг оролцуулж байна. Цаг үе түргэн өөрчлөгдөн хөгжиж байна. Урагшлах замдаа бид То вангийн авч гээхийн ухаанаас судлах, суралцах зүйл асар их бий. Нийгмийн тогтолцоо солигдон, цаг үеийн өөрчлөлтийг дагаад шинэ нийгэмд хүргэх хөрөнгө оруулалтыг хэсэг бүлэг хүмүүсийн хувийн сонирхол сүүдэр мэт дагах болсон энэ үед ч хөрөнгийг хөгжилд хэрхэн зөв зарцуулахад То вангийн хэмнэлтийн бодлогыг авч хэрэглэвээс хуучраагүй агаад ач холбогдлоо алдаагүй байна. ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20200228033050/https://www.tolgoilogch.mn/_zab9_7v2yr Халхын хэцүү То ван] * [http://www.xiexingcun.com/5/0057_ts010042.htm 衰落中的蒙古游牧社会]{{ref-zh}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн‎]] [[Ангилал:1797 онд төрсөн]] [[Ангилал:1868 онд өнгөрсөн]] hkzts26u6wo94hvq9wrejt7uedkcq0t 0 37636 868453 859780 2026-09-04T12:09:01Z Enkhsaihan2005 64429 868453 wikitext text/x-wiki {{short description|1939 neutrality pact between Nazi Germany and the Soviet Union}} {{Инфобокс гэрээ |name = Молотов–Риббентропын гэрээ{{efn|{{langx|ru|Пакт Молотова-Риббентропа}}; {{langx|de|Molotow-Ribbentrop-Pakt}}}} |long_name = Зөвлөлт Холбоот Улс ба Герман Улс хоорондын харилцан үл довтлолцох гэрээ{{efn|{{langx|ru|Договор о Ненападении между Германией и Союзом Советских Социалистических Республик}}; {{langx|de|Nichtangriffsvertrag zwischen Deutschland und der Union der Sozialistischen Sowjetrepubliken}}}} |image = Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg |image_width = 200 |caption = [[Москвагийн кремль|Кремльд]] гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа гар барьж буй [[Иосиф Сталин|Сталин]], [[Иоахим фон Риббентроп|Риббентроп]] нар |type = |date_drafted = |date_signed = {{start date and age|1939|08|23|df=y}} |location_signed = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |date_sealed = |date_effective = |condition_effective = |date_expiration = 8 сарын 23, 1949<br />(төлөвлөсөн){{Clear}}6 сарын 22, 1941<br />([[Барбаросса ажиллагаа|дуусгавар болсон]]){{Clear}}7 сарын 30, 1941<br />([[Сикорски–Майскийн гэрээ|албан ёсоор хүчингүй болсон гэж зарлав]]) |signatories = {{flagicon image| Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[Иоахим фон Риббентроп ]]<br />{{flagicon image| Flag of the USSR (1936-1955).svg}} [[Вячеслав Молотов]] |parties ={{plainlist| * {{flagcountry|Нацист Герман}} * {{flagcountry|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}}} |depositor = |languages = {{hlist|Герман|Орос}} |wikisource = Молотов–Риббентропын гэрээ }} '''Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох Гэрээ''' ([[Орос хэл|орос]]. Договор о ненападении между Германией и СССР, [[Герман хэл|герман]]. ''Deutsch-sowjetischer Nichtangriffspakt)'' гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон фашист Германы хооронд Москва хотноо 1939 оны 8-р сарын 23-нд байгуулсан харилцан бие бие рүүгээ халдан довтлохгүй үүрэг хүлээхээр байгуулсан Гэрээ юм. Германы Гадаад хэргийн сайд [[Иоахим фон Риббентроп]], ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Коммисар [[Вячеслав Молотов]] нар уг "Харилцан үл довтлох тухай" гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлох гэрээг ЗХУ, Японы хооронд [[Халхын голын дайн|Халхын голын дайны]] үеэр байгуулсан юм. Гэрээний дагуу гэрээнд оролцогч талууд бие биедээ халдахаас татгалзаж, аль нэг нь гуравдагч этгээдийн цэргийн ажиллагааны бай болсон тохиолдолд төвийг сахих амлалт өгсөн. Түүнчлэн талууд "нөгөө талын эсрэг шууд болон шууд бусаар чиглэсэн" бусад гүрнүүдтэй холбоо тогтоохоос татгалзсан. Мөн Талуудын ашиг сонирхлыг хөндсөн асуудлаар харилцан мэдээлэл солилцохоор тохирсон байна. Энэхүү гэрээний дагалдах нууц протоколд тухайн хоёр улс европ тивийн хэмжээнд нөлөөллийн хүрээгээ харилцан тохиролцох замаар хувааж авсан байна. Үүний дагуу [[Балтын тэнгис|Балтийн тэнгис]] орчмын Эстони, Латви, Литва болон Финланд, Польш мөн Бессараби, баруун Белорусс, Украины нутаг дэвсгэрийг хувааж авахаар тохирсон байна. [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg|thumb|Гэрээний 1-р хуудас]] [[Файл:Молотов и Риббентроп.jpg|thumb]] Энэхүү Гэрээг олон улсад '''''"Молотов-Риббентроп"-ын Пакт''''' гэж нэрлэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Molotov-Ribbentrop Pact|Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg|thumb|Гэрээний 2-р хуудас]]{{DNB-Portal|4011957-9|TEXT=Literatur zum|NAME=Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [https://i.imgur.com/d6uO0IA.jpg Сталин Риббентропын хоёрын гарын үсэгтэй газрын зургийн гэрэл зураг] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ]] [[Ангилал:20-р зууны гэрээ]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны улс төр]] [[Ангилал:ЗХУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний гадаад бодлого (1933–1945)]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:20-р зууны Эстонийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Латвийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Литвын түүх]] [[Ангилал:Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]] [[Ангилал:20-р зууны Финландын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Румыны түүх]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:1939 оны улс төр]] e508m4xpbmi946zqmo62k0k611d7cq0 868460 868453 2026-09-04T12:23:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 868460 wikitext text/x-wiki {{short description|1939 neutrality pact between Nazi Germany and the Soviet Union}} {{Инфобокс гэрээ |name = Молотов–Риббентропын гэрээ{{efn|{{langx|ru|Пакт Молотова-Риббентропа}}; {{langx|de|Molotow-Ribbentrop-Pakt}}}} |long_name = Зөвлөлт Холбоот Улс ба Герман Улс хоорондын харилцан үл довтлолцох гэрээ{{efn|{{langx|ru|Договор о Ненападении между Германией и Союзом Советских Социалистических Республик}}; {{langx|de|Nichtangriffsvertrag zwischen Deutschland und der Union der Sozialistischen Sowjetrepubliken}}}} |image = Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg |image_width = 200 |caption = [[Москвагийн кремль|Кремльд]] гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа гар барьж буй [[Иосиф Сталин|Сталин]], [[Иоахим фон Риббентроп|Риббентроп]] нар |type = |date_drafted = |date_signed = {{start date and age|1939|08|23|df=y}} |location_signed = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |date_sealed = |date_effective = |condition_effective = |date_expiration = 8 сарын 23, 1949<br />(төлөвлөсөн){{Clear}}6 сарын 22, 1941<br />([[Барбаросса ажиллагаа|дуусгавар болсон]]){{Clear}}7 сарын 30, 1941<br />([[Сикорски–Майскийн гэрээ|албан ёсоор хүчингүй болсон гэж зарлав]]) |signatories = {{flagicon image| Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[Иоахим фон Риббентроп ]]<br />{{flagicon image| Flag of the USSR (1936-1955).svg}} [[Вячеслав Молотов]] |parties ={{plainlist| * {{flagcountry|Нацист Герман}} * {{flagcountry|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}}} |depositor = |languages = {{hlist|Герман|Орос}} |wikisource = Молотов–Риббентропын гэрээ }} '''Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох Гэрээ''' ([[Орос хэл|орос]]. Договор о ненападении между Германией и СССР, [[Герман хэл|герман]]. ''Deutsch-sowjetischer Nichtangriffspakt)'' гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон фашист Германы хооронд Москва хотноо 1939 оны 8-р сарын 23-нд байгуулсан харилцан бие бие рүүгээ халдан довтлохгүй үүрэг хүлээхээр байгуулсан Гэрээ юм. Германы Гадаад хэргийн сайд [[Иоахим фон Риббентроп]], ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Коммисар [[Вячеслав Молотов]] нар уг "Харилцан үл довтлох тухай" гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлох гэрээг ЗХУ, Японы хооронд [[Халхын голын дайн|Халхын голын дайны]] үеэр байгуулсан юм. Гэрээний дагуу гэрээнд оролцогч талууд бие биедээ халдахаас татгалзаж, аль нэг нь гуравдагч этгээдийн цэргийн ажиллагааны бай болсон тохиолдолд төвийг сахих амлалт өгсөн. Түүнчлэн талууд "нөгөө талын эсрэг шууд болон шууд бусаар чиглэсэн" бусад гүрнүүдтэй холбоо тогтоохоос татгалзсан. Мөн Талуудын ашиг сонирхлыг хөндсөн асуудлаар харилцан мэдээлэл солилцохоор тохирсон байна. '''''Энэхүү гэрээний дагалдах нууц Протоколд''''' тухайн хоёр улс европ тивийн хэмжээнд нөлөөллийн хүрээгээ харилцан тохиролцох замаар хувааж авсан байна. Үүний дагуу [[Балтын тэнгис|Балтийн тэнгис]] орчмын Эстони, Латви, Литва болон Финланд, Польш мөн Бессараби, баруун Белорусс, Украины нутаг дэвсгэрийг хувааж авахаар тохирсон байна. [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg|thumb|Гэрээний 1-р хуудас]] [[Файл:Молотов и Риббентроп.jpg|thumb]] Энэхүү Гэрээг олон улсад '''''"Молотов-Риббентроп"-ын Пакт''''' гэж нэрлэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Molotov-Ribbentrop Pact|Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg|thumb|Гэрээний 2-р хуудас]]{{DNB-Portal|4011957-9|TEXT=Literatur zum|NAME=Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [https://i.imgur.com/d6uO0IA.jpg Сталин Риббентропын хоёрын гарын үсэгтэй газрын зургийн гэрэл зураг] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ]] [[Ангилал:20-р зууны гэрээ]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны улс төр]] [[Ангилал:ЗХУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний гадаад бодлого (1933–1945)]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:20-р зууны Эстонийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Латвийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Литвын түүх]] [[Ангилал:Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]] [[Ангилал:20-р зууны Финландын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Румыны түүх]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:1939 оны улс төр]] joaeipmvgybncs1wpobl80a2thzzynq 0 38026 868548 868150 2026-09-05T09:44:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868548 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-05 09:44:01 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] r582bynysw946uoyn6hu0o761bj2pdn 14 40050 868542 672699 2026-09-05T09:32:19Z Enkhsaihan2005 64429 868542 wikitext text/x-wiki {{Commons category|State of Palestine|Палестин Улс}} {{catmain}} [[Ангилал:Палестин (бүс нутаг)|*]] [[Ангилал:Арабын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] aehd31ekhukcal0dp6d8d1n6oxkxwes 14 43877 868532 569846 2026-09-05T09:17:20Z Enkhsaihan2005 64429 868532 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Iran|Иран}} [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Улс төр ба шашин]] [[Ангилал:Теократ]] 4j47fkasvl4kpim66a52840q0jfnfy9 0 46729 868482 788862 2026-09-04T21:03:54Z Ganaahuu 27277 Мүрасаки Шикибү намтар нэмлээ 868482 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|thumb|right|Мүрасаки Шикибү]] '''Мүрасаки Шикибү''' ([[Япон хэл|япон]]. 紫 式 部, 978 он орчим төрсөн - 1016 он орчим нас барсан) нь [[Япон]]ы эмэгтэй [[зохиолч]], [[яруу найрагч]] бөгөд "[[Гэнжийн туульс]]" ([[Япон хэл|япон]]. 源氏物語, ''Гэндзи-моногатaри'') зохиолоороо нэрд гарсан. <ref>[http://megabook.ru/article/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B8%20%D0%A1%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D1%83 Мүрасаки Шикибү]</ref> == Намтар == Мүрасаки Шикибү бол XI зууны эхэн үеийн Японы ордны шадар хатагтай, яруу найрагч, өдрийн тэмдэглэл хөтлөгч бөгөөд дэлхийн утга зохиолын анхны томоохон романуудын нэг ''«Гэнжийн туульс»''-ыг туурвисан зохиолч юм. Гэвч түүний жинхэнэ нэр, төрсөн болон нас барсан он баттай тэмдэглэгдээгүй байдаг. === Нэрийн учир === '''Мүрасаки Шикибү''' гэдэг нь зохиолчийн төрсөн нэр биш. * '''Мүрасаки''' — ''«Гэнжийн туульс»''-ын гол эмэгтэй дүр Мүрасакигаас үүссэн байж магадгүй хоч нэршил юм. * '''Шикибү''' — түүний эцгийн алба хашиж байсан төрийн байгууллага буюу Ёслолын яамтай холбоотой цол, тодотгол нэр ажээ. * Зохиолчийн жинхэнэ нэрийг Фүживара но Каорико байсан байж магадгүй гэж таамагладаг ч бүрэн нотлогдоогүй. Иймээс “Мүрасаки Шикибү” гэдгийг өнөөгийн ойлголтоор уран бүтээлийн нэр буюу ордны нэр гэж ойлгож болно. == Гэр бүл ба боловсрол == Мүрасаки Японы Хэйан үеийн дунд зэргийн зэрэг зиндаатай Фүживара овгийн язгууртан гэр бүлд төржээ. Түүний эцэг Фүживара но Тамэтоки нь төрийн албан хаагч, хятад сонгодог зохиолын боловсролтой яруу найрагч хүн байв. Тухайн үед: * төрийн албан хэрэг, эрдэм боловсролын хэл нь сонгодог хятад хэл; * хятад бичиг голчлон эрэгтэйчүүдийн боловсролд хамаардаг; * язгууртан эмэгтэйчүүд японоор, кана бичгээр захидал, шүлэг, өгүүлэл бичдэг байв. == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|Murasaki Shikibu}} * [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/397938/Murasaki-Shikibu Мүрасаки Шикибү] — Britannica {{stub}} {{DEFAULTSORT:Шикибү, Мүрасаки}} [[Ангилал:Ордны хатагтай]] [[Ангилал:Японы зохиолч]] [[Ангилал:11-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Япон хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Ордны туульс]] [[Ангилал:Моногатари]] [[Ангилал:Фуживара]] [[Ангилал:Нэргүй зохиогч]] [[Ангилал:10-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:11-р зуунд өнгөрсөн]] h17w2o8f6yh396rtgykoiv0d58ne0vs 868486 868482 2026-09-05T02:53:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 868486 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|thumb|right|Мүрасаки Шикибү]] '''Мүрасаки Шикибү''' ([[Япон хэл|япон]]. 紫 式 部, 978 он орчим төрсөн - 1016 он орчим нас барсан) нь [[Япон]]ы эмэгтэй [[зохиолч]], [[яруу найрагч]] бөгөөд "[[Гэнжийн туульс]]" ([[Япон хэл|япон]]. 源氏物語, ''Гэндзи-моногатaри'') зохиолоороо нэрд гарсан. <ref>[http://megabook.ru/article/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B8%20%D0%A1%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D1%83 Мүрасаки Шикибү]</ref> == Намтар == Мүрасаки Шикибү бол 11-р зууны эхэн үеийн Японы ордны шадар хатагтай, яруу найрагч, өдрийн тэмдэглэл хөтлөгч бөгөөд дэлхийн утга зохиолын анхны томоохон романуудын нэг ''«Гэнжийн туульс»''-ыг туурвисан зохиолч юм. Гэвч түүний жинхэнэ нэр, төрсөн болон нас барсан он баттай тэмдэглэгдэж үлдээгүй байдаг. === Нэрийн учир === '''Мүрасаки Шикибү''' гэдэг нь зохиолчийн төрсөн нэр биш. * '''Мүрасаки''' — ''«Гэнжийн туульс»''-ын гол эмэгтэй дүр Мүрасакигаас үүссэн байж магадгүй хоч нэршил юм. * '''Шикибү''' — түүний эцгийн алба хашиж байсан төрийн байгууллага буюу Ёслолын яамтай холбоотой цол, тодотгол нэр ажээ. * Зохиолчийн жинхэнэ нэрийг Фүживара но Каорико байсан байж магадгүй гэж таамагладаг ч бүрэн нотлогдоогүй. Иймээс “Мүрасаки Шикибү” гэдгийг өнөөгийн ойлголтоор уран бүтээлийн нэр буюу ордны нэр гэж ойлгож болно. == Гэр бүл ба боловсрол == Мүрасаки Японы Хэйан үеийн дунд зэргийн зэрэг зиндаатай Фүживара овгийн язгууртан гэр бүлд төржээ. Түүний эцэг Фүживара но Тамэтоки нь төрийн албан хаагч, хятад сонгодог зохиолын боловсролтой яруу найрагч хүн байжээ. Тухайн үед: * төрийн албан хэрэг, эрдэм боловсролын хэл нь сонгодог хятад хэл; * хятад бичиг голчлон эрэгтэйчүүдийн боловсролд хамаардаг; * язгууртан эмэгтэйчүүд японоор, кана бичгээр захидал, шүлэг, өгүүлэл бичдэг байв. == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|Murasaki Shikibu}} * [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/397938/Murasaki-Shikibu Мүрасаки Шикибү] — Britannica {{stub}} {{DEFAULTSORT:Шикибү, Мүрасаки}} [[Ангилал:Ордны хатагтай]] [[Ангилал:Японы зохиолч]] [[Ангилал:11-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Япон хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Ордны туульс]] [[Ангилал:Моногатари]] [[Ангилал:Фуживара]] [[Ангилал:Нэргүй зохиогч]] [[Ангилал:10-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:11-р зуунд өнгөрсөн]] rg10rj4tfcofxj1utr01klwpu0d7hcx 0 52036 868495 778800 2026-09-05T04:06:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 868495 wikitext text/x-wiki '''Мэйжийн эрин''' ([[Япон хэл|япон]]. 明治時代 ''мэйжи зидай, орч.'' гэгээрлийн удирдлага) 1868 оны 10-р сарын 23-нд эхэлж 1912 ны 7-р сарын 30-нд [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]] буюу эзэн хаан Муцухито үеийн хэлдэг. 1854 оны 3-р сарын 31-нд АНУ-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж энэ эрин эхлэх суурийг тавьсан байна. [[Эзэн Хаан Мэйжи]] Шогуны засаглалыг халж эзэн хааны эрх мэдлийг сэргээсэн бөгөөд [[Токүгава Ёшинобү]] болон [[Шогун]]д үнэнч самурай нар [[Хоккайдо]] арал дээр [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс]]ыг байгуулан эзэн хааны армийн эсрэг тулалдаж байсан билээ. 19-р зууны төгсгөлд тус улсын эдийн засгийн хүчний үндэс суурийг бүрдүүлсэн тодорхой банк, аж үйлдвэрийн холбоод бий болжээ. Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрэнг]] аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, Орос зэрэг улсуудтай дайн хийж, [[Тайвань арал|Тайвань]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Сахалин|Сахалин аралын]] өмнөд хэсгийг эзлэв. * [[Япон-хятадын дайн|Япон-хятадын дайн 1894—1895]] * Тайванийг эзлэн авсан (1895) * [[Орос-Японы дайн]] (1904—1905) * Солонгосыг эзлэн авсан (1910) == Эдийн засаг == Аж үйлдвэрийн хувьсгал 1870 оны орчимд эхэлсэн бөгөөд Мэйжигийн үеийн удирдагчид Барууны орнуудтай хөл нийлүүлэн алхахаар шийдсэн юм. Засгийн газар төмөр зам барьж, замуудыг сайжруулж, улс орныг цаашдын хөгжилд бэлтгэх зорилготой газрын шинэчлэлийн хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Энэ нь бүх залууст Барууны боловсролын шинэ системийг нэвтрүүлж, мянга мянган оюутныг АНУ болон Европ руу илгээж, Японд орчин үеийн шинжлэх ухаан, математик, технологи, гадаад хэл заахаар 3000 гаруй Барууны мэргэжилтнүүдийг хөлсөлсөн авчирсан байна. 1871 онд Ивакура нарын төлөөлөгчид гэгддэг Японы улс төрчдийн бүлэг Европ болон АНУ-аар аялан барууны хөгжлийн замыг судалжээ. Үүний үр дүнд Япон улс тэднийг хурдан гүйцэх боломжийг олгосон засгийн газрын зорилтот аж үйлдвэржилтийн бодлого бий болсон. 1877 онд байгуулагдсан [[Японы банк]] нь ган, нэхмэлийн үйлдвэрүүдийг санхүүжүүлэхэд татварын орлогыг ашигласан байна. [[Ангилал:Мэйжийн эрин| ]] [[Ангилал:Японы Хаант Улс]] [[Ангилал:Аж үйлдвэрийн хувьсгал]] swph56j22c2732uoy3nddjhrl0k0ugb 0 60666 868494 526273 2026-09-05T03:56:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868494 wikitext text/x-wiki '''АТ-фраз''' буюу '''Аюултай Төлвийн фраз''' ({{lang-en|Hazard Statements Phrases}}) нь Химийн Бодисыг Ангилах Олон Улсын Системийн нэгэн хэсэг. == Физик аюул == * H200: Тогтворгүй тэсрэмтгий * H201: Тэсрэмтгий; нийтээрээ дэлбэрэх аюултай * H202: Тэсрэмтгий; цацарч шидэгдэх өндөр аюултай * H203: Тэсрэмтгий; галын, тэсрэх, цацарч шидэгдэх аюултай * H204: Галын, цацарч шидэгдэх аюултай * H205: Галаас нийтээрээ дэлбэрэх аюултай * H220: Онцгой шатамхай хий * H221: Шатамхай хий * H222: Онцгой шатамхай аэрозоль * H223: Шатамхай аэрозоль * H224: Онцгой шатамхай шингэн ба уур * H225: Маш шатамхай шингэн ба уур * H226: Шатамхай шингэн ба уур * H227: Шатамхай шингэн * H228: Шатамхай хатуу бодис * H229: Даралтат сав: халаавал тэсрэх магадлалтай * H230: Агааргүй орчинд ч тэсрэх урвалд орох магадлалтай * H231: Илүүдэл даралт ба/эсвэл температурт агааргүй орчинд ч тэсрэх урвалд орох магадлалтай * H240: Халалтаас тэсрэх магадлалтай * H241: Халалтаас тэсрэх эсвэл гал гаргах магадлалтай * H242: Халалтаас гал гаргах магадлалтай * H250: Агаарт гэнэт дөл авалцдаг * H251: Өөрөө халдаг; дөл авалцах магадлалтай * H252: Их хэмжээтэй тохиолдолд өөрөө халдаг; дөл авалцах магадлалтай * H260: Устай холилдоход шатамхай хий ялгаруулдаг ба тэр нь өөрөө гэнэт авалцах магадлалтай * H261: Устай холилдоход шатамхай хий ялгаруулдаг * H270: Гал үүсгэх эсвэл дэмжих магадлалтай; исэлдүүлэгч * H271: Гал үүсгэх эсвэл тэсрэх магадлалтай; хүчтэй исэлдүүлэгч * H272: Галыг дэмжих магадлалтай; исэлдүүлэгч * H280: Даралтан дор хий агуулдаг; халалтаас тэсрэх магадлалтай * H281: Хөргөгдсөн хий агуулдаг; криоген түлэгдэл эсвэл гэмтэлд хүргэх магадлалтай * H290: Металлуудыг исэлдүүлэх магадлалтай == Эрүүл мэндэд учруулах аюул == * H300: Залгивал үхэлд хүргэнэ * H301: Залгивал хордуулна * H302: Залгивал гэмтээнэ * H303: Залгивал гэмтэл учруулах магадлалтай * H304: Залгих ба агаараар дамжин биед орвол үхэлд хүргэх магадлалтай * H305: Залгих ба агаараар дамжин биед орвол аюул учруулах магадлалтай * H310: Арьсанд хүрвэл үхэлд хүргэнэ * H311: Арьсанд хүрвэл хордуулна * H312: Арьсанд хүрвэл гэмтээнэ * H313: Арьсанд хүрвэл гэмтэл учруулах магадлалтай * H314: Арьсанд хүрвэл хүнд түлгэдэлд хүргэх, нүдийг гэмтээнэ * H315: Арьсанд хүрвэл цочрооно * H316: Арьсанд хүрвэл хөнгөн цочрооно * H317: Арьсанд хүрвэл аллергий өгөх магадлалтай * H318: Нүдэнд ноцтой гэмтэл учруулна * H319: Нүдийг ноцтой цочрооно * H320: Нүдийг цочрооно * H330: Амьсгалахад үхэлд хүргэнэ * H331: Амьсгалахад хордуулна * H332: Амьсгалахад гэмтэл учруулна * H333: Амьсгалахад гэмтэл учруулах магадлалтай * H334: Амьсгалахад аллергий эсвэл астм эсвэл амьсгаа хүндрүүлэх магадлалтай * H335: Амьсгалын замыг цочроох магадлалтай * H336: Нойр хүргэх, толгой эргүүлэх магадлалтай * H340: Генийн согог үүсгэх магадлалтай * H341: Генийн согог үүсгэж болзошгүй гэж тамааглагдсан * H350: Хорт хавдар үүргэх магадлалтай * H351: Хорт хавдар үүсгэж болзошгүй гэж тамааглагдсан * H360: Төрөлтийг бууруулах магадлатай * H361: Төрөлтийг бууруулах эсвэл эхийн хэвлий дахь үрийг гэмтээж болзошгүй гэж тамааглагдсан * H361d: Эхийн хэвлий дахь үрийг гэмтээж болзошгүй гэж тамааглагдсан * H362: Хөхөөр хоолож бай хүүхдэд гэмтэл учруулах магадлалтай * H370: Эрхтэнийг гэмтээнэ * H371: Эрхтэнийг гэмтээх магадлалтай * H372: Удаан хугацааны эсвэл нэг бус удаагийн нөлөөлөлөөр эрхтэнд гэмтэл учруулна * H373: Удаан хугацааны эсвэл нэг бус удаагийн нөлөөлөлөөр эрхтэнд гэмтэл учруулах магадлалтай == Хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх аюул == * H400: Усны амьралд маш хортой * H401: Усны амьралд хортой * H402: Усны амьтадыг гэмтээнэ * H410: Усны амьралд удаан хугацаанд маш хортой нөлөөлнө * H411: Усны амьралд удаан хугацаанд хортой нөлөөлнө * H412: Усны амьтадыг удаан хугацаанд гэмтээж нөлөөлнө * H413: Усны амьтадыг удаан хугацаанд гэмтээж нөлөөлөх магадлалтай * H420: Нийтийн эрүүл мэнд ба хүрээлэн буй орчинд агаарын дээд давхрага дахь озоны давхрагыг устгаснаар нөлөөлнө == Эх сурвалж == *{{citation | title = Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals | url = http://www.unece.org/trans/danger/publi/ghs/ghs_rev04/04files_e.html | edition = Fourth revised | year = 2011 | publisher = United Nations | location = New York and Geneva | id = ST/SG/AC.10/30/Rev.2 | isbn = 978-92-1-117042-9}} ("GHS Rev.4") *{{citation | title = Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals | url = http://www.unece.org/trans/danger/publi/ghs/ghs_rev02/02files_e.html | edition = Second revised | year = 2007 | publisher = United Nations | location = New York and Geneva | id = ST/SG/AC.10/30/Rev.2 | isbn = 978-92-1-116957-7}} ("GHS Rev.2") *{{citation | title =Hazardous Substances (Classification) Regulations 2001 (SR 2001/113) | url = http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2001/0113/latest/whole.html}} (New Zealand) *{{citation | title = Hazardous Substances (Identification) Regulations 2001 (SR 2001/124) | url = http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2001/0124/latest/whole.html}} (New Zealand) *{{citation | title = Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on classification, labelling and packaging of substances and mixtures, amending and repealing Directives 67/548/EEC and 1999/45/EC, and amending Regulation (EC) No 1907/2006 | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:353:0001:1355:EN:PDF | journal = [[Official Journal of the European Communities|OJCE]] | date = 2008-12-31 | issue = L353 | pages = 1–1355}} (the "CLP Regulation") == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20190526041754/http://schoolscout24.de/cgi-bin/keminaco/hppinput.cgi Chemical Hazard & Precautionary Phrases in 23 European Languages] {{Portal bar|Dangerous goods}} [[Ангилал:Олон улсын стандарт]] [[Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал]] 95wi68zu4yk41dflnh61rrd1sn222fe 14 61440 868472 602810 2026-09-04T13:50:38Z Enkhsaihan2005 64429 868472 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|History of Turkey|Туркийн түүх}} {{Cat main|Туркийн түүх}} [[Ангилал:Турк]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Европын түүх улс орноор]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн түүх]] 9m0v7s1n0u8izi743ft6u0i0igxb4n5 14 61544 868461 602769 2026-09-04T12:24:43Z Enkhsaihan2005 64429 868461 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Iraq|Иракийн түүх}} {{Cat main|Иракийн түүх}} {{DEFAULTSORT:Иракийн түүх}} [[Ангилал:Ирак]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Месопотамийн түүх]] 4vvx9j1pf9snjeqybeyu0iumavja9v0 0 66085 868491 868145 2026-09-05T03:36:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868491 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 3lrs2ixj9ue3dvshp0epzhl5ggsmjx6 14 67592 868469 569869 2026-09-04T13:47:57Z Enkhsaihan2005 64429 868469 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of the State of Palestine|Палестин Улсын түүх}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Левантын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Палестин]] [[Ангилал:Палестинчуудын түүх| ]] 8wwp10opxgksdv3xu3uvom3a5ovabca 14 68022 868465 602797 2026-09-04T13:41:01Z Enkhsaihan2005 64429 868465 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|History of Kuwait|Кувейтийн түүх}} {{Cat main}} [[Ангилал:Кувейт]] [[Ангилал:Зүүн Арабын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] im7bx38ndjwt2q59vxtfk8k8ykp5p5z 14 68035 868471 602763 2026-09-04T13:49:47Z Enkhsaihan2005 64429 868471 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons category|History of Syria|Сирийн түүх}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Левантын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Сири|Түүх]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] 21sx7yunxoviag9u6sofhalehxxdngv 14 68089 868466 600144 2026-09-04T13:42:52Z Enkhsaihan2005 64429 868466 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Kurdish people|Курдүүдийн түүх}} {{Cat main|Курдүүдийн түүх}} [[Ангилал:Ираны угсаатны түүх|Kurdish]] [[Ангилал:Курдүүд]] [[Ангилал:Ард түмний түүх|Курдүүд]] [[Ангилал:Курдистаны түүх|*]] [[ku:Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] 2nediyq79h26bgqe40kiu4yt3pdnuks 14 68567 868449 516658 2026-09-04T12:07:30Z Enkhsaihan2005 64429 868449 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Romania in World War II|Румын дэлхийн хоёрдугаар дайнд}} [[Ангилал:20-р зууны Румыны түүх]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн улс орноор]] [[Ангилал:Румыны хаант улс]] fmr6um7qw2pn6x0xcucb7ntcgge503d 14 68569 868451 516660 2026-09-04T12:07:54Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Румыны Вант Улс]] to [[Ангилал:Румыны хаант улс]] without leaving a redirect 516660 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kingdom of Romania|Румыны Вант Улс}} [[Ангилал:Түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Румыны түүх|!]] [[Ангилал:Түүх улсуудын түүхийн эрин үеэр|Румын #::::1881]] o3qj5q48zw2x23lhmzzf3lkhb88a4mg 868452 868451 2026-09-04T12:08:07Z Enkhsaihan2005 64429 868452 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kingdom of Romania|Румыны хаант улс}} [[Ангилал:Түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Румыны түүх|!]] [[Ангилал:Түүх улсуудын түүхийн эрин үеэр|Румын #::::1881]] lw0p5q8d0nz6nittug6sgiay1jgv4k2 14 68684 868547 516964 2026-09-05T09:41:55Z Enkhsaihan2005 64429 868547 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Википедиа зураг|Газрын зураг]] 1we961d43vbrzjicgtmgj97fb3fug9i 14 68853 868454 517659 2026-09-04T12:09:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс]] to [[Ангилал:Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс]] without leaving a redirect 517659 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Second Polish Republic|Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Ангилал:20-р зууны Польшийн түүх]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе|Польш]] [[Ангилал:Түүх улсуудын түүхийн эрин үеэр|Польш #::::1918]] qff1u3e0kry1szj9b3p1ecoz8gt66fo 14 69220 868467 602800 2026-09-04T13:44:36Z Enkhsaihan2005 64429 868467 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Ливаны түүх}} {{Commons cat|History of Lebanon|Ливаны түүх}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Ливан|Түүх]] [[Ангилал:Левантын түүх]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] bjfzhfwh6oc2ac0fpyvr5kjnyyh6n4d 14 71050 868485 525328 2026-09-05T02:32:27Z ~2026-47503-55 107221 /* */ 868485 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Никоси дүүрэг]] bduxhd9ypvgceasxte8ikcpi6za5xvb 0 71334 868488 671830 2026-09-05T03:21:04Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868488 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Лаос-Хятадын харилцаа | party1 = Хятад | party2 = Лаос | map = China Laos Locator.png | filetype = svg | size = | mission1 = | mission2 = | envoytitle1 = | envoy1 = | envoytitle2 = | envoy2 = }} Лаос-хятадын харилцаа. Хоёр улс хөрш зэргэлдээ оршдог бөгөөд 423 кг урт уулархаг газар нутгаар хиллэлдэг байна. Хоёр улс 1953 онд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Лаосын гадаад бодлого- Бүс нутгийн томоохон тоглогч өрсөлдөгч Таиланд, Хятад, [[Вьетнам]] гэсэн гурван орнуудтай тэгш найрсаг харилцаатай байхыг эрмэлздэг. 1970-аад онд улс орнуудын хооронд бодит худалдааны харилцаа үүссэн бөгөөд голчлон Лаосын хойд мужуудад зам барихад илэрхийлэгддэг байв. 1978 оны 12 дугаар сард Вьетнам Камбожийн Ерөнхий сайд Пол Потыг унагахын тулд [[Камбож]] руу довтлов. Энэ алхам нь Хятадыг "түүнд сургамж өгөх" зорилгоор Вьетнамтай хил залгаа байлдааны ажиллагаа эхлүүлэхэд хүргэсэн юм. Эхэндээ Лаосын удирдлага Хятад, Вьетнамтай харилцаагаа эвдэхийг хүсэхгүй байсан байр суурьтай байсан хэдий ч дараа нь Лаос, Вьетнам болон түүний бодлогыг дэмжиж мэдэгдэл хийсэн нь Хятадтай дипломат харилцаагаа эрс муудахад хүргэсэн юм. 1979 онд Хятадууд Лаостой тулалдаж байсан Юнань мужид Па Као Хэ-гийн удирдлага дор генерал Ван Паогийн талынхан болох Хмонг үндэстний байлдааны ангиудыг хятадууд сургаж эхэлснээс хойш улс орнуудын хоорондын харилцаа хамгийн доод түвшинд хүрэв. 1989 онд улс орнуудын хооронд харилцаа дулаарч, Лаосын Ерөнхийлөгч Кейсон Фомвихан Бээжинд төрийн айлчлал хийв. Улмаар өмнө нь Зөвлөлт Холбоот Улсад амрахыг илүүд үзэж байсан ч 1991 онд Кейсон амралтаа Хятадад өнгөрөөхөөр шийдсэн байна. Улс орнуудын хоорондын худалдааны эргэлт өсч, Хятад Лаост автомашины үйлдвэр барьжээ. Тэр жилдээ Лаос, Хятадын хамтарсан хилийн хороо 1991 онд байгуулагдаж, тэд хамтын хилийг тогтоожээ. Дараагийн жилүүдэд [[Хятад|Хятад улс]] Лаос дахь эдийн засгийн оролцоогоо нэлээд өргөжүүлж байна. 2021 оны 12 дугаар сард хятадын өмнөд Юнань мужаас Лаосын нийслэл Вьентьян хот хүртэл хятадын хөрөнгөөр 420 км урт хурдны төмөр зам баридаж дуусахаар болж байна. Үүнээс гадна 1990-ээд онд социалист лагерь нуран унасан нөхцөлд Лаос БНХАУ-тай харилцах чиг баримжаагаа өөрчлөхөд хүрсэн (хэдийгээр Лаосыг БНХАУ-ын мэдэлд шилжүүлэхэд өөр нэг социалист улс болох Вьетнамын нөлөө их саад болж байгаа). 2006 онд Бээжин БНХАУ-ын их дээд сургуулиудад Лаос иргэдэд 230 тэтгэлэг олгож, 70 хүнийг давтан сургах сургалтанд хамруулав. 2005 оноос хойш Лаосын удирдагчид жил бүр Хятадад айлчилж, орон нутгийн нам, засгийн газрын ажлыг судалж байна. Зөвхөн 2005 онд Лаос улсаас бүс нутгийн намын байгууллагын 100 нарийн бичгийн дарга, орон нутгийн намын 60 ажилтан БНХАУ-д айлчилсан байна. Хоёр улсын харилцаанд Лаосын "ах" болох Вьетнам их нөлөөлдөг. '''БНАЛАУ, БНХАУ-ЫН ХООРОНД ХЭРЭГЖСЭН ӨНДӨР ДЭЭД ХЭМЖЭЭНИЙ АЙЛЧЛАЛУУД''' '''1. '''1959 онд Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кэйсон Фомвихан БНХАУ-д айлчилж [[Лаос]]ын тухайн үеийн нөхцөл байдлыг танилцуулж, Лаосын хувьсгалт хөдөлгөөний талаар мэдээлж, Хятадаас тусламж хүсч хэлэлцээ хийж байжээ. '''2. '''1961 оны дөрөвдүгээр сард Ерөнхий сайд хунтайж Суфанувонг тэргүүтэй Эвслийн Засгийн газрын төлөөлөгчид Хятадад айлчилж улмаар 1961 оны 4-р сарын 25-нд Хятадтай дипломат харилцаа тогтоож байсан байна. '''3. '''1965 оны есдүгээр сарын сүүлчээр Лаос Ардын Хувьсгалт Нам /ЛАХН/-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга К.Фомвихан тэргүүтэй Лаосын өндөр түвшний төлөөлөгчид 50 хоногийн ажлын айлчлал хийж намын шугамаар тусламж үзүүлэх тухай яриа, хэлэлцээ хийсэн байна. '''4. '''1976 оны 3-р сараас 1977 оны 6-р сарын хооронд Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Кейсон Фомвихан тэргүүтэй төлөөлөгчид БНХАУ-д хэд хэдэн албан ёсны айлчлал хийсэн. Эдгээр айлчлалын үр дүнд Хятадын зүгээс Лаосын төрийн байгуулалт, үндэсний батлан хамгаалах, барилгын салбарын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэхээр болж байсан байна. 1976 оны 2-р сард Лаос-Хятадын найрамдлын нийгэмлэг байгуулагдсан. '''5. '''1989 онд ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга К.Фомвихан БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийж, хамтын ажиллагааны дөрвөн Хэлэлцээрт гарын үсэг зуржээ. Үүнд: Консулын, соёлын хамтын ажиллагааны, улсын хилийн зохицуулалтын, визээс чөлөөлөх зэрэг юм. Айлчлалын үеэр К.Фомвихан БНХАУ-ын Коммунист намын удирдагч Дэн Сяопинтай уулзсан байна. Энэ айлчлал нь улс төрийн чухал үйл явдал болсон бөгөөд Лаос, Хятад улс хоорондын найрамдал, хамтын ажиллагааны шинэ эриний эхлэл тавигдсан гэж үздэг. '''6. '''1990 оны 12 дугаар сард БНХАУ-ын Ерөнхий сайд, ХКН-ын Улс төрийн товчооны гишүүн Ли Пэн БНАЛАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн. Энэ үеэр хоёр орны найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан гэж үздэг юм. '''7. '''1991 оны эхээр БНАЛАУ-ын Ардын Дээд Зөвлөлийн /Ассамблейн/ дарга Нухак Помсаван тэргүүтэй төлөөлөгчид БНХАУ-д айлчилсан. '''8. '''1991 оны 10 дугаар сард БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд Кхамтай Сипандон тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид БНХАУ-д айлчлав. '''9. '''1992 оны 4 дүгээр сард БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч, ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кейсон Фомвихан БНХАУ-д Хятадад “Сайныг эрхэмлэх” айлчлал хийв. /7 долоо хоног амарч хувийн айлчлал хийсэн/. Энэхүү айлчлал нь Лаос, Хятадын хоёр нам, улс төр, ард түмний хоорондох харилцаа, хамтын ажиллагааны түүхийг шинэ шатанд гаргасан үйл явдал болсон гэж үздэг. '''10. '''1995 оны 6-р сард БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Нухак Помсаван БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийж, хоёр орны уламжлалт хамтын ажиллагаа, найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх үүднээс Худалдаа, эдийн засаг, техникийн талаар хамтран ажиллах Засгийн газар хоорондын комисс байгуулах тухай Хэлэлцээр байгуулжээ. '''11. '''1999 оны 1 дүгээр сарын 25-нд Лаосын Ерөнхий сайд Сисават Кеобунпан БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийв. Уг айлчлалын үеэр хамтын ажиллагааны таван чухал Хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байна. '''12. '''2000 оны 7 дугаар сарын 13-16-нд Лаосын Ерөнхийлөгч Кхамтай Сипандон Хятадад Төрийн айлчлал хийсэн. Түүний төрийн айлчлал нь БНАЛАУ, БНХАУ-ын хооронд найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх шинэ үеийг бий болгосон гэж талууд тэмдэглэсэн байна. '''13. '''2000 оны 11-р сарын 11-12-нд БНХАУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч Жян Земинь Лаост “Сайныг эрхэмлэх” (Good will) айлчлал хийсэн. Энэ үеэр хамтын ажиллагааны зургаан Хэлэлцээр байгуулжээ. '''14. '''2002 оны 2 дугаар сарын 3-7-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд Бунян Волачит БНХАУ-д албан ёсны ажлын айлчлал хийж хамтын ажиллагааны таван хэлээлцээр байгуулжээ. '''15. '''2003 оны 6 дугаар сарын 12-14-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч, ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кхамтай Сипандон БНХАУ-д Лаост “Сайныг эрхэмлэх” айлчлал хийсний үр дүнд 2004 оны 10 дугаар сард Лаосын Умард хэсэг, Хятадын Юнань мужийн хоорондын хамтын ажиллагааг зохицуулах хороо байгуулагдсан. '''16. '''2004 оны 3 дугаар сарын 17-19-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч Вү И БНАЛАУ-д албан ёсны айлчлал хийж, таван чухал Хэлэлцээр байгуулсан. '''17. '''2004 оны 11-р сарын 28-30-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Вэн Зыбао Лаосд ажлын айлчлал хийж, таван чухал баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. '''18. '''2005 оны 12 дугаар сард Лаосын Үндэсний Ассамблейн Ерөнхийлөгч Саман Виакет БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийжээ. '''19. '''2006 оны 6 дугаар сарын 26-наас 7 дугаар сарын 2-ны хооронд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч, ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Чумали Саяасон БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийж гурван чухал баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. '''20. '''2006 оны 11 дүгээр сарын 19-20-нд БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ху Жиньтао БНАЛАУ-д албан ёсоор айлчлах үеэр хоёр талын хамтын ажиллагааны 10 чухал баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. '''21. '''2007 оны 8 дугаар сарын 22-28-ны өдрүүдэд Лаосын Ерөнхий сайд Буасон Бупаван БНХАУ-д зочилж, 7 чухал хамтын ажиллагааны баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. '''22. '''2008 оны 3 дугаар сарын 29-30-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Вэн Зыбао Лаост айлчилж, хэд хэдэн хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. '''23. '''2008 оны 6-р сарын 15-21-нд Лаосын Ерөнхийлөгч, ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Чумали Саяасон БНХАУ-д хувийн айлчлал хийсэн. Энэ үеэр хоёр улсын хамтын ажиллагааны үр өгөөжийг дээшлүүлэх үүднээс Лаост 7 том төсөл хэрэгжүүлэх тухай ярилцаж, томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэх Лаос, БНХАУ-ын хооронд 2010-2014 онд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны нэгдсэн Төлөвлөгөөг боловсруулахад хамтран ажиллахаар тохиролцсон байна. '''24. '''2008 оны 11 дүгээр сарын 13-15-нд ХКН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишvvн Тяньжин хотын намын хорооны нарийн бичгийн дарга Жан Гаоли Лаост айлчилж ХАА-н машин механизм, Лаосын Засгийн газрын албанд тавилга тоног төхөөөрөмж олгохоор болсон байна. '''25. '''2008 оны 12 дугаар сарын 1-2-нд БНХАУ-ын Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга Жиа Чинглин Лаост ажлын айлчлал хийж, хамтын ажиллагааны зургаан чухал гэрээнд гарын үсэг зуржээ. '''26. '''2009 оны 9-р сарын 6-13-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч, ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Чумали Саяасон БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ху Жинтао-гийн урилгаар БНХАУ-д айлчилж 8 чухал баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. '''27. '''2010 оны 3 дугаар сарын 19-20-ны өдрүүдэд Хятадын Ерөнхий сайдын орлогч Хуй Лянгу БНАЛАУ-д айлчилж, хамтын ажиллагааны 5 Хэлэлцээр байгуулжээ. '''28. '''2010 оны 3 дугаар сарын 15-16-нд БНХАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Си Зиньпин Лаост айлчилж 18 баримт бичигт гарын үсэг зурав. '''29. '''2012 оны 5 дугаар сарын 27-29-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд, ЛАХН-ын Улс төрийн Товчооны гишүүн Тонгсин Тамавонг БНХАУ-д ажлын айлчлал хийсэн. '''30. '''2012 оны 11 дүгээр сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Вэн Зябао АСЕМ-ын Дээд хэмжээний 9 дүгээр уулзалтад оролцож, Лаост ажлын айлчлал хийсэн. '''31. '''2013 оны 8 дугаар сард БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И БНАЛАУ-д айлчилсан. '''32. '''2013 оны 9 дүгээр сарын -нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Чумали Саяасон БНХАУ-д албан ёсоор айлчлав. '''33. '''2014 оны 4 дүгээр сард БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд Тонгсин Тамавон БНХАУ-д албан ёсоор айлчлав. '''34. '''2015 оны 9 дүгээр сарны 1-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Чумали Саяасон БНХАУ-д айлчлав. '''35. '''2016 оны 4 дүгээр сарын 23-25-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И Лаост албан ёсоор айлчлав. Айлчлалын үеэр БНАЛАУ-ын шинэ Ерөнхийлөгч Б.Волачитэд бараалхаж зарим мужийн намын хорооны дарга нартай уулзсан. '''36. '''2016 оны 5 дугаар сарын 4-5-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Бунян Волачит БНХАУ-д “Сайн санааны” айлчлал хийсэн. '''37. '''2016 оны 9 дүгээр сарын 6-9-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Ли Көцян Лаост айлчилж Хятад-АСЕАН-ны дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, БНАЛАУ-д албан ёсоор айлчлав. Энэ үеэр 1934 онд анх Лаост байгуулагдсан хятад дунд сургуулиар орж хятад иргэдтэй уулзаж аж амьдралтай нь танилцсан байна. '''38.'''2016 оны 12 дүгээр сарын 1-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд Тонглун Сисулит БНХАУ-д айлчлав. БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпинд бараалхаж, Хятадын Ерөнхий сайд Ли Көцянтай уулзаж Куньмин-Вьентьяны төмөр замын барилгын асуудлыг хэлэлцсэн бөгөөд Худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны Хэлэлцээр болон бусад 2 баримт бичигт гарын үсэг зурав. '''39. '''2017 оны 5 дугаар сарын 13-нд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Бунян Волачит БНХАУ-ын Бээжин хотноо болсон “Нэг бүс нэг зам”-ын Олон улсын хуралд оролцож БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпинтэй тусгайлан уулзаж хэлэлцээ хийсэн. '''40. '''2017 оны 9 дүгээр сарын 13-нд БНХАУ-ын Батлан хамгаалахын сайд генерал Чанг Ванкуан БНАЛАУ-ын Батлан хамгаалахын сайд дэслэгч генерал Чансамон Чаняалатын урилгаар албан ёсоор айлчлав. Хятадын сайд Хилийн асуудлаарх Хятад-Лаосын Зэвсэгт хүчний дээд хэмжээний анхдугаар уулзалтад оролцов. Төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Хятадын өмнөд бүсийн цэргийн тойргийн улс төрийн комиссар Вей Ляанг нар оролцсон байна. '''41. '''2017 оны 11 дүгээр сарын 13-14-нд БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ши Жиньпин БНАЛАУ-д албан ёсоор айлчлах үеэр хоёр талын хамтын ажиллагааны 17 баримт бичигт гарын үсэг зурав. [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Лаос)|Хятад]] [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]] 8wf0s4wh41fccjxazcy9ti9s9588c70 14 80685 868450 559458 2026-09-04T12:07:43Z Enkhsaihan2005 64429 868450 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хаант засаг]] [[Ангилал:Румыны түүх|хаант засаг]] [[Ангилал:Румыны хаант улс|хаант засаг]] qj7izhexq6c47c4pysmcqvrm4kxdy43 0 81638 868487 855584 2026-09-05T03:12:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868487 wikitext text/x-wiki JVM хэлнүүдийн энэ жагсаалт нь Java виртуал машин (JVM) дээр ажилладаг компьютерийн програм хангамжийг бий болгоход ашиглагддаг компьютерийн програмчлалын хэлнүүдээс бүрдэнэ. Эдгээр хэлнүүдийн заримыг Java програмаар тайлбарладаг бөгөөд зарим нь Java-ийн байткод болон JIT-г хөрвүүлсний үндсэн дээр гүйцэтгэлийг сайжруулахын тулд тогтмол Жава програмаар гүйцэтгэгдэж байх үед хөрвүүлэгддэг. == JVM-хэлнүүд == === Өндөр түвшний хэлнүүд === Java хэлээс гадна JVM хэлний хамгийн нийтлэг эсвэл түгээмэл хэрэглэгддэг хэл бол: * [[Clojure]], орчин үеийн, [[Dynamic programming language|dynamic]], ба [[Lisp (programming language)|Lisp]] [[Programming language|програмчлалын хэл]]<nowiki/>ний [[Functional programming|functional]] [[Dialect (computing)|dialect]] * [[Groovy (programming language)|Groovy]], a dynamic програмчлалын ба [[Scripting language|скриптлэх хэл]] * [[JRuby]], [[Ruby (programming language)|Ruby]]-ийн хэрэгжилт * [[Jython]], [[Python (programming language)|Python]]-ий хэрэгжилт * [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[JetBrains]] - ийн статик хэл * [[Scala (programming language)|Scala]], [[Type system#Static type checking|статик]] [[Object-oriented programming|object-хандалтад]] ба [[Functional programming|функционал програмчлалын]] хэл === JVM-ийн одоо хэрэгжиж байгаа хэлнүүд === {| class="wikitable sortable" !Хэлнүүд !Жава хэрэгжилт |- ![[Arden Syntax]] |[[Arden2ByteCode]] |- ![[COBOL]] |[[COBOL| Micro Focus Visual COBOL]] |- ![[ColdFusion Markup Language]] (CFML) |[[Adobe ColdFusion]]<br />[[Railo]]<br />[[Lucee]]<br />Open [[BlueDragon]] |- ![[Common Lisp]] |Armed Bear Common Lisp |- ![[Cypher Query Language|Cypher]] |[[Neo4j]] |- ![[Haskell (programming language)|Haskell]] |[[Eta (programming language)|Eta]] |- ![[JavaScript]] |[[Rhino (JavaScript engine)|Rhino]]<br />[[Nashorn (JavaScript engine)|Nashorn]] [[GraalVM|Graal.js]] |- ![[LLVM|LLVM Bitcode]] |Sulong |- ![[Mercury (programming language)|Mercury]] |[[Mercury (programming language)|Mercury]] (Java grade) |- ![[Component Pascal]] |[[Component Pascal|Gardens Point Component Pascal]] |- ![[Pascal (programming language)|Pascal]] |[[MIDletPascal]]<br />[[Oxygene (programming language)|Oxygene]] |- ![[Perl 6]] |[[Rakudo Perl 6]] |- ![[PHP]] |[[Resin (software)#Quercus|Quercus]][https://web.archive.org/web/20181209213149/http://jphp.develnext.org/ JPHP] |- ![[Prolog]] |[[JIProlog]]<br />[[TuProlog]] |- ![[Python (programming language)|Python]] |[[Jython]] ZipPy Graal.Python |- ![[R (programming language)|R]] |[[Renjin]] FastR |- ![[Rexx]] |[[NetRexx]] |- ![[Ruby (programming language)|Ruby]] |[[JRuby]]<br />TruffleRuby |- ![[Scheme (programming language)|Scheme]] |[[Bigloo]]<br />[[Kawa (Scheme implementation)|Kawa]]<br />[[SISC]]<br />[[JScheme]] |- ![[Smalltalk]] |Redline |- ![[Tcl]] |[[Tcl/Java#Jacl|Jacl]] |- |} === JVM хэрэгжүүлэлттэй шинэ хэл === * [[Ateji PX]], хялбар паралел хэлний multicore - дээрх жава-гийн өргөтгөл , GPU, Grid and Cloud * [[BeanShell]], жаватай ойролцоо [[Programming language syntax|синтакс]] нь төсөөтэй хэл * [[Ceylon (programming language)|Eclipse Ceylon]], [[Red Hat]]-аас гаргаж буй жава-гийн өрсөлдөгч * EPL (Event Processing Language),Домэйнтэй холбоотой, анализ хийх өгөгдлийн удирдамж хэл ба цаг хугацаан дахь үйл явдлын урсгалыг илрүүлэх, [[SQL-92|SQL 92]] -ийг үйл явдлын чиг хандлагатай хамт сунгадаг. * CFML, ColdFusion Markup Language, CFML-ээр илүү танигдсан . . NET framework , Google App Engine. <ref>CFML, a scripting language compiled to Java, used on the ColdFusion or Railo application servers * Quark Framework (CAL), a [[Haskell (programming language)|Haskell]]-inspired functional language</ref> ,JVM дээр ажилладаг вэб хөгжүүлэгчид хэрэглэдэг скриптлэдэг хэл * [[E (programming language)|E]]-on-Java,аюулгүй байдлын хуваарилалтад зориулсан объект хандалтат програмчлалын хэл * [[Fantom (programming language)|Fantom]], JVM, .NET Common Language Runtime (CLR), JavaScript гэсэн үндсэн хэлээр бүтээгдсэн хэл * [[Flow Java]] * [[Fortress (programming language)|Fortress]], Sun хэлээр боловсруулсан хэл нь Fortran-ийн залгамжлагч болох шинжлэх ухааны тооцоолол юм. Sun худалдан авахад Бүтээгдэхүүний хөгжүүлэлтийг Oracle авсан. Oracle 2012 онд доктор Dobb-ийн дагуу хөгжлийг зогсоосон. * [[Frege (programming language)|Frege]], Haskell-ийн сүнс дэх хатуу чанд, цэвэр үйл ажиллагааны програмчлалын хэл юм * [[Golo (programming language)|Golo]], Eclipse Software Foundation-т инкубацийн төсөл болох France-ийн Lyon-ийн институтын үндэсний дескриптүүдээс гаргасан JVM-ийн энгийн, динамик, сул бичигдсэн хэл юм. * [[Gosu (programming language)|Gosu]],Java-ийн байткод хөрвүүлэгдсэн өргөтгөсөн төрлийн-системийн хэл * [[Ioke (programming language)|Ioke]] ,Io-ийн загвар дээр үндэслэсэн загвар Ruby, Lisp and Smalltalk * [[Apache Jelly|Jelly]] * [[Join Java]], Java хэлийг нэгтгэсэн тооцооллын семантик бүхий хэлийг хэлнэ * [[Joy (programming language)|Joy]] * [[Judoscript]] * [[Mirah (programming language)|Mirah]] ,төрөл бүрийн динамик, Ruby-inspired синтакс агуулсан харагдах хэл * [[NetLogo]], [[Multi-agent system|multi-agent]] хэл * [[Nice (programming language)|Nice]] * [[Noop]], гол анхаарлын төвд байх чадвартай хэлээр бүтээгдсэн * [[Pizza (programming language)|Pizza]], a superset [[Function pointer|функцын чиглүүлэгч]] and [[Algebraic data type|алгебрийн өгөгдлийн төрлүүдтэй]] Java-ийн superset * [[Pnuts]] * [[Processing (programming language)|Processing]], Java-тэй төстэй синтакс бүхий Java дээр суурилсан дүрс бичлэг, хөдөлгөөнт хэл, тогтолцоо * [[RascalMPL]] ,эх сурвалж, зорилтот хэлний бие даасан (параметржүүлсэн) мета програмчлалын хэл * [[Whiley (programming language)|Whiley]] * [[X10 (programming language)|X10]], IBM-ийн боловсруулсан хэл нь хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалан хэлхээ хэлхээ холбоо, түгээлтэд чиглэгддэг * [[Xtend (programming language)|Xtend]], an [[Object-oriented programming|объект хандалтад]], [[Functional programming|функцын]], ба [[Imperative programming|зайлшгүй шаардлагатай programming]] eclipse сангийн бүтээсэн хэл нь өргөтгөсөн аргууд болон lambdas дээр анхаарал хандуулсан, Java-тэй харилцан ажиллах чадвартай, баялаг хэрэгсэл * [[Yoix]], ерөнхий зорилго, объектын бус чиг баримжаатай, хөрвүүлсэн динамик програмчлалын хэл ==== Эдгээр хэлнүүдийн харьцуулалт ==== {| class="wikitable" !Хэл !Анхны хувилбар !Тогтвортой хувилбар !Эцсийн хувилбар |- |[[BeanShell]] |1999 |2013 |2016 |- |[[Ceylon (programming language)|Eclipse Ceylon]] |2011 |2017 |2017 |- |[[CFML]] |1995 |2018 |2018 |- |Quark Framework |2011 |2018 | |- |[[E (programming language)|E]] |1997 | | |- |[[Fantom (programming language)|Fantom]] |2011 |2017 | |- |[[Fortress (programming language)|Fortress]] |2006 |2011 |2017 |- |[[Frege (programming language)|Frege]] | | | |- |[[Mirah (programming language)|Mirah]] |2016 | | |- |[[Xtend (programming language)|Xtend]] |2011 |2017 |} == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:List of JVM languages}} [[Ангилал:Жава технологи]] [[Ангилал:Жава виртуал машины программчлалын хэл| ]] [[Ангилал:Мэдээлэл зүйн шинжлэх ухааны жагсаалт]] 3izpyhptzp8v5hpfeql50h5csex64uo 14 82945 868464 602776 2026-09-04T13:40:07Z Enkhsaihan2005 64429 868464 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Jordan|Йорданы түүх}} {{catmain}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Йордан]] [[Ангилал:Левантын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] 6o4mm461oqukcj65elm19513ipm59vm 14 82948 868470 602761 2026-09-04T13:48:49Z Enkhsaihan2005 64429 868470 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|History of Saudi Arabia|Саудын Арабын түүх}} {{catmain}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Саудын Араб]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Арабын хойгийн түүх]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] 0tbmdb0uwnr36ow3538el3lyo54dz7a 14 83910 868476 569860 2026-09-04T13:55:46Z Enkhsaihan2005 64429 868476 wikitext text/x-wiki {{Commons category|West Asia|Баруун Ази}} {{catmain}} {{Distinguish|Ангилал:Ойрх Дорнод}} [[Ангилал:Азийн бүс нутаг|*]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] 57yf1fngia4o475pxb6zulx8rla704n 868546 868476 2026-09-05T09:36:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Ази]] to [[Ангилал:Баруун Ази]] without leaving a redirect 868476 wikitext text/x-wiki {{Commons category|West Asia|Баруун Ази}} {{catmain}} {{Distinguish|Ангилал:Ойрх Дорнод}} [[Ангилал:Азийн бүс нутаг|*]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] 57yf1fngia4o475pxb6zulx8rla704n 14 83911 868473 612096 2026-09-04T13:50:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүх]] to [[Ангилал:Баруун Азийн түүх]] without leaving a redirect 612096 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Азийн түүх|#Өрнөд Ази]] [[Ангилал:Өрнөд Ази|түүх]] fhjhxwiifmrmpvwb6ch99g11vky3us9 868474 868473 2026-09-04T13:51:30Z Enkhsaihan2005 64429 868474 wikitext text/x-wiki {{Commons|History of West Asia|Баруун Азийн түүх}} [[Ангилал:Баруун Ази]] [[Ангилал:Азийн түүх бүс нутгаар| Баруун]] 3f9gxkmr89ns9l4eis5d31448mk1oqh 0 90948 868468 867144 2026-09-04T13:46:53Z AvoiData 107272 /* */ 868468 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь|logo}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр|logo}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Шинэ Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] ottnja9u770ty24jtlypp21a3lidf1p 868556 868468 2026-09-05T10:56:32Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/AvoiData|AvoiData]] ([[User talk:AvoiData|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/868468|868468]] засварыг цуцлах sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]] 868556 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Шинэ Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 98dtdnfzw5scl7dhcvjh0ymhwtx61h7 14 93520 868458 602757 2026-09-04T12:19:59Z Enkhsaihan2005 64429 868458 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons cat|History of Georgia (country)|Гүржийн түүх}} [[Ангилал:Гүрж]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Транскавказын түүх|+Гүрж]] [[Ангилал:Европын түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] cb6m7xom0tnlovg7gq11y2dw4ftb3i8 14 93610 868480 600145 2026-09-04T14:13:23Z Enkhsaihan2005 64429 868480 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Kurdistan|Курдистан}} {{Cat main|Курдистан}} [[Ангилал:Ойрх Дорнодын газар зүй]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] 05nklp525vo9z218bdt53qq3m10iqne 14 94491 868517 602676 2026-09-05T08:53:16Z Enkhsaihan2005 64429 868517 wikitext text/x-wiki {{Commons category|United Arab Emirates|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Арабын хойгийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Араб]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] igaidctqwha6yj3y0rhcfyd6ron2jgu 14 94499 868462 602712 2026-09-04T12:27:59Z Enkhsaihan2005 64429 868462 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Yemen|Йемений түүх}} {{Cat main}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Йемен]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Өмнөд Арабын түүх]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Өмнөд Араб]] 5ui5j6vbnnfg63mwq010q9x240re7yu 14 94526 868457 602932 2026-09-04T12:18:18Z Enkhsaihan2005 64429 868457 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|History of Bahrain|Бахрейны түүх}} {{catmain}} {{see also|Ангилал:Зүүн Арабын түүх}} [[Ангилал:Бахрейн]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Зүүн Арабын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Түүх арлаар]] qzajdz3msi2uc38lq3i7qra2nnzigkj 14 97538 868518 612388 2026-09-05T08:55:20Z Enkhsaihan2005 64429 868518 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Armenia|Армени}} [[Ангилал:Баруун Азийн улс]] [[Ангилал:Өмнөд Кавказ]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Европын улс]] [[Ангилал:Христийн шашны улс]] lyt5nb4e2pbd8vhhdxcyd8ilkdqc8dx 14 104445 868459 634085 2026-09-04T12:23:29Z Enkhsaihan2005 64429 868459 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Israel|Израилын түүх}} {{Cat main|Израилын түүх}} [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Палестин (бүс нутаг) дахь еврейчүүдийн түүх]] [[Ангилал:Левантын түүх]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Израил|Түүх]] [[Ангилал:Еврейчүүдийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод дахь еврейчүүдийн түүх]] q1hqz46au9xdb3c3yphlnbp2qtnt5ie 0 135431 868510 861040 2026-09-05T08:03:00Z ~2026-48130-11 107289 /* */ 868510 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын YouTuber}} '''Түшиг''' нь Монголын YouTube суваг эрхлэгч бөгөөд олон сая бүтээлүүдийг Монгол хэл дээр нийтэлдэг контент бүтээгч юм. Түүний видеонууд нь зорилтот үзэгчдэд, ялангуяа Монголын залууст ихээхэн == Карьер == Түшиг нь YouTube дээр 2015 онд идэвхтэй видео нийтэлж эхэлсэн бөгөөд түүний сувгийн агуулга нь зугаа цэнгэл, тайлбар, амьдралын хэв маяг, соёл, аялал зэрэг төрөл бүрийн сэдвүүдийг хамардаг. Цаг хугацааны явцад түүний суваг нь Монголын YouTube ертөнцөд танигдсан суваг болсон. == Хүрсэн үзүүлэлтүүд == * Түшигийн YouTube суваг нь **1.2 сая орчим захиалагчтай** (2025 оны мэдээллээр). * Түүний нийт үзэлтүүд **200 саяас дээш** хүрсэн байна. * Видео бичлэгүүдийн төрөл нь олон янз бөгөөд тогтмол шинэ контент нэмэгдсээр байна. == Контент == Түшигийн контент нь дараах төрлүүдийг багтаадаг: * Энтертайнмент видео * Амьдралын хэв маяг, аялалын контент * Тайлбар, тренд сэдвүүдийн анал == Олон нийтийн хүлээлт == Түшигийн бүтээсэн контент нь онлайн орчинд өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрч, түүнийг Монголын танигдсан YouTube контент бүтээгчдийн нэг болгоход нөлөөлсөн. Түүний видеонууд нь үзэгчдийн зүгээс идэвхтэй хандалт авч, эерэг үнэлгээ болон шүүмжлэл зэрэг олон төрлийн санал бодлыг төрүүлдэг байна. == Платформ холбоос == * [https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig «Түшиг» – YouTube суваг] * [https://www.youtube.com/@mongolianyoutubertushig6491 «Түшиг» – өөр форматтай YouTube холбоос] * [https://www.instagram.com/tushig1 «Түшиг» – Instagram суваг] * [https://www.facebook.com/btushig1«Түшиг» – Facebook суваг] == Гадаад холбоос == * Official YouTube channel: https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig {{citation needed}} p6d174ktfj5bu7svzwdc1qaakbghw6o 0 136048 868492 788912 2026-09-05T03:41:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 868492 wikitext text/x-wiki '''Хэйан үе''' (япон. 平安時代 хэйан-зидай) — Японы түүхийн 794 оноос 1185 оны хоорондох үе юм. «Хэйан» гэх үг нь энх тайван, амар амгалан гэж орчуулагдана. Японы эзэн хааны нийслэлийг [[Нара]] хотоос Хэйан-кё (平安京, өнөөгийн [[Киото]]) хот руу нүүлгэснээс Хэйан үе эхэлж Данноүра дахь далайн тулаанаар Минамото овог Тайра овгийг ялснаар дуусдаг. == Түүх == 784 онд эзэн хаан Камму нийслэлээ [[Нара|Нарагаас]] нүүлгэхээр шийдэж, учир нь Буддын шашны өсөн нэмэгдэж буй нөлөө, хүчнээс холдуулсан юм. Тухайн үед Нара хотод 1600 Буддын сүм, 400 [[Шинто]] [[Шинто|шашны]] сүм дугана байсан. Анх Ямаширо мужийн (одоогийн Киото муж) Нагаокакёо хотыг дараагийн нийслэлийн болгохоор сонгосон байна. Хотын барилгын ажил бараг дуусахад эзэн хаан Саварагийн дүү Танецугуг хөнөөжээ. Эзэн хаан Камму эдгээр үйл явдлыг муу ёр гэж үзэн, барилгын ажил нь улсын төсвийн жилийн зардал, 300,000 ажилчны бараг 10 жилийн хөдөлмөрийг зарцуулсан ч бараг дуусаагүй хотыг орхин явжээ. Савара өлсөж үхэж, түүний хуйвалдагчдыг хөнөөж эсвэл цөлжээ. Дараа нь өв залгамжлагчийн удаан үргэлжилсэн өвчин, эхийнх нь гэнэтийн үхлийг Саварагийн сүнсний өшөө авалт гэж үзэж, өргөл өргөж, тусгай сүм дэх эзэн хааны булшинд дахин оршуулсан байна. Эцэст нь нийслэлийн шинэ газрыг сонгосон. Энэ нь Камо, Кацура голуудын хөндийд байрладаг бөгөөд төлөвлөсөн хотыг хөл хөдөлгөөн ихтэй Нанива булан (ирээдүйн [[Осака]])-тай холбодог байв. Анх энэ хотыг Хэйан-кё буюу "Энх тайван, амар амгалангийн нийслэл" гэж нэрлэдэг байжээ. Олон жилийн дараа л [[Киото]] (Нийслэл хот) гэж нэрлэх болсон. Хэйаны үед [[Самүрай|самурай]] (буши)-чууд үүссэн. Нарагийн үед нэгэн төрлийн цэрэг татлагын систем үйлчилж байсан бөгөөд өрхийн жагсаалтад бүртгэгдсэн насанд хүрсэн эрчүүдийг цэргийн албанд дуудаж болно ("гундан хэйшисэй" систем (Японоор: 軍団兵士制). Энэ нь 60 гаруй муж тус бүрээс ойролцоогоор мянган цэрэг цуглуулах боломжтой гэсэн үг юм. Хөрш [[Тан улс|Тан]] [[Тан улс|улсын]] болзошгүй аюулыг зогсоох, Солонгос дахь Японы агуу их гүрний ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд ийм асар том арми шаардлагатай байв. Гэсэн хэдий ч 9-р зуунд харьцангуй гадаад тусгаарлалтын үе эхэлж, Тан улс суларснаар ийм аварга том армийн хэрэгцээ алга болжээ. ptpy3y7vo4bungeoare4823x6kxt4os 0 146395 868483 856600 2026-09-04T22:15:05Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:1877 онд төрсөн + Ангилал:1942 онд өнгөрсөн + Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй) + Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай) + Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай) + Ангилал:Пий одон шагналтан (их загалмай) + Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай) + Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан (их загалмай) + Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй) + Ангилал... 868483 wikitext text/x-wiki [[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|thumb]] '''Карлис''' '''Аугустс Вилхелмс Улманис''' ([[Латви хэл|латв.]] ''Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis'', Хаант Оросын үед ''Карл И́ндрикович У́лманис''; 1877 оны 9-р сарын 4-нд Хаант Оросын Курлянд мужийн Пишкас тосгонд төрсөн — 1942 оны 9-р сарын 20-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Туркменистаны Красноводск хотод нас барсан) — Латви улсын төрийн болон улс төрийн зүтнэлтэн. Тэрээр 1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг батлав. Улманис Латви улсын Түр засгийн газрын анхны Ерөнхий сайд болжээ (1921 он хүртэл). Үүнээс хойш 3 удаа Латвийн Ерөнхий сайдаар улиран ажиллаж байсан. 1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Улманис цэргийн эргэлт хийж, парламент болон бүх намыг тарааж, эсэргүүцсэн хэвлэлүүдийг хааж, үндсэн хуулийг түдгэлзүүлсэн байна. 1936 оны 4-р сарын 11-нд Ерөнхийлөгч Альбертс Квисисийн бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны дараа тэрээр өөрийгөө Латви улсын Ерөнхийлөгчөөр томилж, тус улсын цорын ганц захирагч болж авторитар дэглэм тогтоожээ. Энэ байдал 1940 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Латви руу довтлон орох хүртэл үргэлжилсэн байна. [[Файл:Karlis Ulmanis 1934.jpg|thumb|Карлис Улманис, 1934 он.]] 1940 оны 6-р сарын 17-нд Зөвлөлтийн цэргүүд [[Латви]] руу нэвтэрсний дараа тэрээр радиогоор иргэдэд үг хэлж, "Та нар байгаа газраа үлд, би ч гэсэн байгаа газраа үлдэнэ" гэж мэдэгджээ. Тэрээр ерөнхийлөгчийн албыг үргэлжлүүлэн хашиж, Зөвлөлтийг дэмжигч шинэ засгийн газартай хамтран ажилласан. 1940 оны 7-р сарын 12-нд тэрээр Латви улсыг ЗХУ-д нэгтгэх шийдвэр гаргасан Ардын Сеймийн сонгуулийн дараа огцрохоосоо өмнө гарын үсэг зурж, баталсан 50 хуулиас гадна хорлон сүйтгэх ажиллагаатай тэмцэх тухай хуулийг баталсан. 1940 оны 7-р сарын 21-нд тэрээр огцорч, Зөвлөлтийн засгийн газраас тэтгэвэр тогтоолгох болон Швейцарь руу цагаачлах зөвшөөрөл хүссэн боловч эрх баригчид 1940 оны 7-р сарын 22-нд түүнийг Москвагаар дамжин Ворошиловск ([[Ставрополь]]) руу захиргааны журмаар цөллөгт явуулахаар шийдсэн байна. Түүнийг тэнд нь агрономичоор ажиллуулж байгаад 1942 оны 8-р сард Туркменистаны Красноводск (одоогийн Туркменбаши) хот руу нүүлгэн шилжүүлжээ. Карлис Улманис эцэст нь 1942 оны 9-р сарын 20-нд цусан суулга өвчнөөр нас баржээ. Нүдээр харсан хүмүүсийн ярьсанаар түүний шарилыг тэнхийн оршуулгын газарт оршуулсан байна. {{DEFAULTSORT:Улманис, Карлис}} [[Ангилал:1877 онд төрсөн]] [[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Пий одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Латвийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] irdhxs3ghppz7nuc2zigbcf2t0g4n1m 0 146978 868505 860851 2026-09-05T06:48:15Z Ganaahuu 27277 Сэтгэл засалчийн нууц тэмдэглэл 868505 wikitext text/x-wiki '''Амьдрал баяжуулагч номын клуб''' нь [[2025 он|2025]] оны [[8 сарын 12]]-ны өдөр үүсгэн байгуулагдсан цахимаар уншигч номын клуб юм. Ашгийн бус номын [[соёл]]<nowiki/>ыг түгээх, хувь хүний оюуны хөгжлийг дэмжсэн [[ном]] уншлага, номын [[хэлэлцүүлэг]] хийдэг. '''Уриа''': [[Тархи]]<nowiki/>ны түгжээгээ мулталъя! '''Зорилго''': [[Ном]] унших соёлыг түгээж, хамтдаа хөгжье! Хувь хүний өөрөө өөрийгөө амьдралын бүхий л талбарт буюу бие болон [[Сэтгэл судлал|сэтгэл]]<nowiki/>ийн эрүүл мэндээ ойлгох сайжруулах, санхүүгийн сэтгэлгээгээ өөрчилж амжилт гаргахад хөтөлсөн, хөгжиж өөрчлөн сайжруулахад чиглэсэн ном сонгон уншдаг. == Түүхэн тойм == Р.Дарханцэцэг, М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од, Б.Энхнаран нарын бүсгүйчүүд хамтдаа [[2025 он|2025]] оны [[8 сарын 12]]-ны өдөр "Амьдрал баяжуулагч" номын клубээ нээж [[санхүү]]<nowiki/>гийн чиглэлийн ном уншиж, хэлэлцэж эхэлсэн байна. 2026 оны 1 сарын 26-ны өдөр "XXI зууны бизнес" ном уншиж эхлэхэд М.Ганхүү гишүүн нэмэгдэж оржээ. == Уншиж, хэлэлцүүлсэн ном == Амьдрал Баяжуулагч номын клуб нь эхлээд санхүүгийн сэдэвт 9 ном уншиж дууссан. Одоо эрүүл мэндийн сэдэвт 9 ном уншихаас зургаа дахь номоо уншиж байна. Номыг өглөө 06:00 цагаас 30 минут уншаад 07:00 цаг хүртэл дараагийн 30 минутад хэлэлцэж, гол санаа, тойм (ил далд санаа, зохиогчийн харсан өнцөг, давхар санаа, үзэл хандлага) зэргийг хэлэлцэж санал бодлоо хуваалцдаг. Амьдрал Баяжуулагч номын клуб нь ном уншаад зогсохгүй, хэлэлцдэг тул хөтлөгч-чиглүүлэгч буюу МС хөтлөгчтэй байдаг. === Санхүүгийн сэдэвт номууд === Санхүүгийн сэдэвт номуудаас дараах есөн номыг уншсан байна. Үүнд: # "Бизнес гарын авлага" номд М.Ариунгэрэл, Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Рич Девос, "Эгэл Рич", 2020 номд Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Стевен Кови, "Өндөр бүтээмжтэй хүмүүсийн 7 дадал", 2020 номд Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # [[Роберт Кийосаки]], "Баян Аав, Ядуу Аав 1", 2003 номд М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Роберт Кийосаки, "Баян Аав, Ядуу Аав 2", 2009 номд М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Роберт Кийосаки, "Баян Аав, Ядуу Аав 3", 2009 номд М.Ариунгэрэл уншигч, хөтлөгчийг давхар хийжээ. # Роберт Кийосаки, "XXI зууны бизнес", 2023 номд Р.Ган-Од уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгч. # Экер Харв, "Саятны сэтгэлгээний нууц", 2009 номд Р.Ган-Од, Б.Энхнаран нар уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгчийг ээлжилж хийжээ. # Рабби Даниэл Лапин, "Библи дэх Бизнесийн нууц", 2023 номд Р.Ган-Од, М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгчөөр ажилласан байна. номыг уншсан байна. === Эрүүл мэндийн номууд === Эрүүл мэндийн сэдэвт дараах номуудыг уншиж байна. Үүнд: # Жулиа Эндерс, "Гэдэс", 2022 номд Б.Туул, М.Ганхүү нар уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Л.Энхзул, "Сахар", 2020 номд Р.Ган-Од уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # "Бодисын солилцоо" номд Б.Энхнаран уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Нагао Казүхиро, "Алхалт", 2025 номд Р.Дарханцэцэг, М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Нагао Казүхиро,"Алхалт 2", 2025 номд М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Максим Гончаров, "Бодит чадварууд ба Эерэг сэтгэл засал", 2026 номд Р.Ган-Од, М.Ганхүү нар уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Гари Смолл, Жижи Ворган нарын "Сэтгэл засалчийн нууц тэмдэглэл: Хамгийн этгээд тохиолдлууд" номын уншигчаар Р.Дарханцэцэг, хөтлөгчөөр Б.Энхнаран. == Оролцоо == === Уншигчид === М.Ариунгэрэл, Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од, Б.Энхнаран, Б.Туул, М.Ганхүү нар номыг ээлжилж үндсэн уншигч болон хамтран уншигчаар ажиллаж байна. === Хөтлөгчид === М.Ариунгэрэл, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар үндсэн хөтлөгч болон хамтран хөтлөгчөөр ажиллаж иржээ. === Оролцогчид === Р.Ган-Од, Р.Дарханцэцэг, М.Ариунгэрэл, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нараас гадна Л.Чулуунцэцэг, Б.Батцэцэг, Б.Туул, Д.Дэлгэрсайхан, Н.Уянга, Д.Эрдэнэзаяа, Т.Одонтуяа, Э.Ариунтуяа, Г.Нямтайван, Б.Насанжаргал, Ц.Цэвэлмаа нарын тогтмол оролцогчидтой. == Гадаад холбоос == [https://www.facebook.com/life.enrichment.book.club Амьдрал Баяжуулагч номын клуб] Фэйсбүүк хуудас хаяг: https://www.facebook.com/life.enrichment.book.club [[Ангилал:Ном]] [[Ангилал:Номын клуб]] [[Ангилал:Ном судлал]] [[Ангилал:Ном сэдвээр]] __FORCETOC____INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ cyzxo0kuxztyy24jdfqg1vfrar1ysof 0 147731 868512 864518 2026-09-05T08:29:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868512 wikitext text/x-wiki {{coord|35.35|75.90|display=title}} [[Файл:Kashmir region. LOC 2003626427 - showing sub-regions administered by different countries.jpg|thumb|300px|Кашмирын бүс дэх Гилгит-Балтистаны байршил]] '''Гилгит-Балтистан''' ({{lang-ur|گلگت بلتستان}}; {{lang-en|Gilgit-Baltistan}}), хуучнаар '''Умард нутаг''' хэмээн нэрлэгдэж байсан, [[Пакистан]]ы захиргаанд байдаг [[Кашмир]]ын бүс нутгийн хойд хэсэг дэх засаг захиргааны нутаг юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Гилгит]]. Гилгит-Балтистан өмнөд талаараа [[Азад Кашмир]], баруун талаараа Пакистаны [[Хайбер-Пахтунхва]], хойд талаараа [[Афганистан]]ы [[Ваханы зурвас]], зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Хятад]]ын [[Шинжаан]], зүүн өмнөд талаараа Энэтхэгийн захиргаанд буй [[Ладак]]тай хиллэнэ. Тус нутаг нь Энэтхэг, Пакистаны хооронд маргаантай Кашмирын бүсийн нэг хэсэг юм.<ref name="Oxford">{{cite web |title=Law, governance, and culture in Gilgit-Baltistan: introduction |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid%3Ab978406b-d2f2-484e-8d5a-e092eaa709cd |publisher=University of Oxford |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Газар нутгийн хэмжээ нь ойролцоогоор 72,500 км². 2023 оны хүн амын тооллогоор 1,709,049 хүн амтай байв.<ref name="Census2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=2026-08-03 |language=en |archive-date=2026-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260806100657/https://census23.pbos.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == [[Файл:K2 2006b.jpg|thumb|left|[[К2]] оргил]] Гилгит-Балтистан нь дэлхийн хамгийн өндөр, уулархаг бүсүүдийн нэг юм. Энд [[Каракорумын нуруу]], баруун [[Хималайн нуруу|Хималай]], [[Хиндү Күш]]ийн уулс нийлдэг. Нутгийн ихэнх хэсгийг өндөр уул, мөсөн гол, нарийн хөндий эзэлнэ. Дэлхийн 8,000 метрээс өндөр 14 оргилын тав нь тус нутагт оршдог. Үүнд дэлхийн хоёр дахь өндөр уул болох 8,611 метрийн өндөр [[К2]], мөн [[Гашербрум I]], [[Броуд-Пик]], [[Гашербрум II]], [[Нанга Парбат]] багтана.<ref name="PakistanGov">{{cite web |title=Gilgit Baltistan |url=https://www.pakistan.gov.pk/provinces |publisher=Government of Pakistan |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Балторо мөсөн гол|Балторо]], Биафо, Батура зэрэг туйлын бүсээс гаднах хамгийн урт мөсөн голуудын зарим энд бий. Каракорумын төв хэсэгт орших [[Төв Каракорумын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь 10,000 гаруй км² талбайтай Пакистаны хамгийн том тусгай хамгаалалттай газар юм.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Central Karakorum National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6112/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Инд мөрөн]] Гилгит-Балтистаны нутгаар урсах бөгөөд Гилгит, Хунза, Шигар, Шёк, Астор зэрэг голууд түүнд цутгана. Хүн амын ихэнх нь голын хөндий, усалгаатай жижиг тариалангийн бүсүүдэд суурьшдаг. == Түүх == Өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг эрт үед Төвөд, Кашмир болон Төв Азийн улсуудын улс төр, худалдаа, соёлын нөлөөнд оршиж байв. Дундад зууны үед тус бүсэд Гилгит, Балтистан, Хунза, Нагар зэрэг олон жижиг вант улс оршин тогтножээ. 19-р зуунд нутгийн ихэнх хэсэг [[Жамму ба Кашмирын вант улс]]ын мэдэлд орсон. Гилгитийн зарим нутгийг Британийн эрх баригчид тусгай агентлагаар дамжуулан захирч байв. 1947 онд Британийн Энэтхэг хуваагдаж, Энэтхэг болон Пакистан улсууд байгуулагдсаны дараа Кашмирын төлөөх мөргөлдөөн эхэлсэн. Үүний үр дүнд өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг Пакистаны захиргаанд оржээ.<ref name="Oxford"/> 1972 онд Гилгит, Балтистан болон өмнөх жижиг вант улсуудыг нэгтгэн '''Умард нутаг''' хэмээх засаг захиргааны нэгж байгуулсан. 2009 онд Пакистаны засгийн газар тус нутгийг '''Гилгит-Балтистан''' хэмээн нэрлэж, сонгуульт хууль тогтоох хурал болон орон нутгийн засгийн газрын тогтолцоог бий болгосон. 2018 оны Гилгит-Балтистаны засаглалын зарлигаар орон нутгийн байгууллагуудын бүтэц, эрх мэдлийг шинэчлэн тогтоосон.<ref name="Order2018">{{cite web |title=Government of Gilgit-Baltistan Order, 2018 |url=https://gilgitbaltistan.gov.pk/storage/downloads/J5bZOpu8knGg1TJybOLGjDqZsJfCvW-metaR0IgT3JkZXIgMjAxOC5wZGY%3D-.pdf |publisher=Government of Gilgit-Baltistan |year=2018 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Төр, засаг захиргаа == Гилгит-Балтистаныг Пакистан тус улсын мужуудаас тусдаа засаг захиргааны нутаг болгон удирддаг. Орон нутгийн засаглалд захирагч, ерөнхий сайд, засгийн газар болон нэг танхимтай [[Гилгит-Балтистаны хууль тогтоох хурал]] багтана. Хууль тогтоох хурал нь 33 суудалтай бөгөөд үүнээс 24 нь сонгуулийн тойргийн суудал юм.<ref name="GBgov">{{cite web |title=About Gilgit-Baltistan |url=https://gilgitbaltistan.gov.pk/pages/about |publisher=Government of Gilgit-Baltistan |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Тус нутаг Пакистаны үндсэн хуулиар бүрэн эрхт мужийн статустай биш бөгөөд түүний эцсийн улс төр, эрх зүйн статус нь Кашмирын маргаантай холбоотой хэвээр байна.<ref name="Oxford"/> Гилгит-Балтистаныг гурван бүсэд хуваана: * '''Гилгитийн бүс''' * '''Балтистаны бүс''' * '''Диамерын бүс''' Эдгээр нь нийт арван тойргоос бүрдэнэ: Астор, Диамер, Ганче, Гизер, Гилгит, Хунза, Нагар, Скарду, Шигар, Харманг.<ref name="Order2018"/> == Хүн ам == Гилгит-Балтистаны хүн ам хэл, угсаатны хувьд олон янз. Нутгийн гол хэлнүүдэд [[шина хэл|шина]], [[балти хэл|балти]], [[бурушаски хэл|бурушаски]], [[вахи хэл|вахи]], [[ховар хэл|ховар]] зэрэг хэл багтана. [[Урду хэл]]ийг өөр өөр хэлтэй иргэд хоорондын харилцаанд өргөн хэрэглэдэг. Хүн амын ихэнх нь исламын шашин шүтдэг боловч суннит, шиа, исмаилит болон нурбахши зэрэг хэд хэдэн шашны урсгалын нийгэмлэгүүд бий. Хэл, шашны тархалт нь хөндий бүрээрээ ялгаатай байдаг. == Эдийн засаг == Гилгит-Балтистаны эдийн засгийн уламжлалт салбарууд нь газар тариалан, мал аж ахуй, ойн аж ахуй болон жижиг худалдаа юм. Уулын хөндийгөөр улаан буудай, эрдэнэ шиш, арвай тариалж, чангаанз, алим, интоор зэрэг жимс ургуулдаг. Ууланд авиралт, явган аялал болон байгалийн аялал жуулчлал эдийн засагт улам чухал байр суурь эзэлж байна. Гилгит болон Скарду хотууд Каракорум, Хималайн өндөр уулын аяллын үндсэн төвүүд юм.<ref name="PakistanGov"/> [[Каракорумын хурдны зам]] тус нутгаар дайран Пакистаны бусад хэсгийг Хятадын Шинжаантай холбодог. Зам нь бүс нутгийн худалдаа, тээвэр болон аялал жуулчлалд чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Кашмир]] * [[Каракорумын нуруу]] * [[Каракорумын хурдны зам]] * [[К2]] * [[Пакистан]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Gilgit-Baltistan}} * [https://gilgitbaltistan.gov.pk/ Гилгит-Балтистаны засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Гилгит-Балтистан| ]] [[Ангилал:Пакистан]] [[Ангилал:Кашмир]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] a76z5q1wmyq977klu7fjipn59acrqdc 0 147985 868499 866459 2026-09-05T05:50:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868499 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрийн эвсэл (1996–2000)}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | native_name = | logo = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png | logo_size = | colorcode = #11479E | foundation = 1996 оны 2 сарын 26 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = | country = Монголын | abbreviation = "АХ" эвсэл | dissolved = 2000 оны 7-р сар | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = | successor = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(де-факто) | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1996–2000) | seats1 = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | affiliation1_title = Гишүүн намууд | affiliation1 = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]] *[[Монголын Социал-Демократ Нам]] *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]] }} '''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.<ref name=":2">{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын "түүхэн замнал" |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.<ref name=":2" /><ref name=":02">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn |archive-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/ |url-status=dead }}</ref> == Түүх == === 1996 оны УИХ-ын сонгууль === МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.<ref name=":5" /><ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.<ref name=":3">{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> {{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>(1999–2000)}} === Засгийн газар === Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.<ref name=":3" /> Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.<ref name=":3" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":3" /> === Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь === [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":3" /> == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]] |[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |292,896 |30.65% |'''Ялагдсан''' {{Nay}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |475,267 |47.05% |{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{increase}} 50 |{{increase}}1-р |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |133,890 |13.35% |{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{decrease}} 49 |{{decrease}} 2-р |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нам]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] 2s374jvn8jipwzzfm4ywhriaqscqkck 0 148224 868463 2026-09-04T13:15:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:19681021金載圭.jpg|thumb]] '''Ким Жэ Гю''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 김재규, 1926 оны 3-р сарын 6-нд төрсөн- 1980) -Өмнөд Солонгосын улс төрч, 1976-1979 онд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрын захирал байв. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хи-г]..." 868463 wikitext text/x-wiki [[Файл:19681021金載圭.jpg|thumb]] '''Ким Жэ Гю''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 김재규, 1926 оны 3-р сарын 6-нд төрсөн- 1980) -Өмнөд Солонгосын улс төрч, 1976-1979 онд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрын захирал байв. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хи-г]] хөнөөсөн гэдгээрээ алдартай. Түүнийг шүүхийн шийдвэрээр цаазаар авчээ. == Намтар == Тэрээр Андун хотын хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуйн ахлах сургууль, Дэгү хөдөө аж ахуйн коллежийг төгссөн. Тэрээр Японы Тэнгисийн цэргийн хүчний нислэгийн сургалтын хөтөлбөрт дадлагажигчаар сонгогдож, сөнөөгч онгоцны нисгэгчийн сургалтанд хамрагдсан. Гэсэн хэдий ч тэрээр алба хааж байхдаа осолдсон хэргийн хариуцлагыг өөрттөө авч, Тэнгисийн цэргийн албанаас халагдсан. Тэрээр дунд сургуулийн багшаар ажиллаж байсан. 1945 онд Солонгос чөлөөлөгдсөний дараа тэрээр Жусоны Үндэсний Гвардийн Академид (одоогийн 2-р Цэргийн Академи) элсэн орж, 1946 оны 12-р сард ирээдүйн Ерөнхийлөгч Паг Жон Хитэй нэг ангид сурч онц дүнтэй төгссөн. Дараа нь явган цэргийн сургууль, хуурай замын цэргийн их бууны сургууль, цэргийн инженерийн сургууль, Солонгосын Цэргийн Их Сургуулийг төгссөн. 1961 онд тэрээр 5-р сарын 16-ны цэргийн эргэлтээс хол байсан бөгөөд удалгүй шинэ засгийн газарт үнэнч бус байсан гэсэн үндэслэлээр шоронд хоригдсон. Гэсэн хэдий ч хэдхэн долоо хоногийн дараа Паг Жон Хигийн шууд тушаалаар суллагдсан. 1963 онд түүнийг 6-р явган цэргийн дивизийн командлагчаар томилсон. 1964 онд түүний удирдлага дор Сөүлд болсон оюутнуудын эсэргүүцлийг хүчээр дарсан. 1966 онд тэрээр дахин дэвшиж, 6-р цэргийн бүсийн командлагч болжээ. 1968 онд тэрээр армийн Дотоод аюулгүй байдлын агентлагийн дарга болж, 1971 онд 3-р армийн бүлгийн командлагчаар томилогдсон. Үүний зэрэгцээ Ким Жэ Гю Ерөнхийлөгч Паг Жон Хигийн холбоотнуудын нэг болж, түүний дотны тойрогт оржээ. 1971 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр тэрээр Пагийн сонгуулийн кампанит ажлын зөвлөхүүдийн нэг байв. Тэрээр Пагт энэ бол түүний сүүлчийн бүрэн эрхийн хугацаа гэдгийг сонгогчдод хэлэхийг зөвлөж байсан. 1972 оны 10-р сард Паг Жон Хи үндэсний хэмжээнд онц байдал зарлаж, Үндэсний Ассамблейг тарааж, сөрөг хүчний бүх улс төрийн үйл ажиллагааг хориглосон. Тухайн үед Ким Жэ Гю 3-р армийн бүлгийн командлагч байсан бөгөөд өөрийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт олон тооны сөрөг хүчний зүтгэлтнүүдийг баривчлах ажиллагааг удирдаж байжээ. Хамтран ажиллагсдын хэлснээр энэ хугацаанд Паг Жон Хи ерөнхийлөгчийн идэвхтэй дэмжигчээс аажмаар өрсөлдөгч болон хувирч, нэмэлт өөрчлөлт, сөрөг хүчний хөдөлгөөнийг дарангуйлахтай холбоотой сэтгэл дундуур байгаагаа ил тод илэрхийлж байжээ. 1973 онд шинэ үндсэн хуулийн дагуу түүнийг Үндэсний Ассамблейн гишүүнээр томилсон. 1974 оны 9-р сарын 14-нөөс 1976 оны 2-р сарын 14 хүртэл тэрээр Барилгын сайдаар ажиллаж байгаад 1976 оноос Ким Жэ Гю Солонгосын Тагнуулын газрыг удирдаж байжээ. jxx1047nwhk2odazdunsvm7qnsy45rs 868481 868463 2026-09-04T16:53:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 868481 wikitext text/x-wiki [[Файл:19681021金載圭.jpg|thumb]] '''Ким Жэ Гю''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 김재규, 1926 оны 3-р сарын 6-нд төрсөн- 1980) -Өмнөд Солонгосын улс төрч, 1976-1979 онд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрын захирал байв. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хи-г]] хөнөөсөн гэдгээрээ алдартай. Түүнийг шүүхийн шийдвэрээр цаазаар авчээ. == Намтар == Тэрээр Андун хотын хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуйн ахлах сургууль, Дэгү хөдөө аж ахуйн коллежийг төгссөн. Тэрээр Японы Тэнгисийн цэргийн хүчний нислэгийн сургалтын хөтөлбөрт дадлагажигчаар сонгогдож, сөнөөгч онгоцны нисгэгчийн сургалтанд хамрагдсан. Гэсэн хэдий ч тэрээр алба хааж байхдаа осолдсон хэргийн хариуцлагыг өөрттөө авч, Тэнгисийн цэргийн албанаас халагдсан. Тэрээр дунд сургуулийн багшаар ажиллаж байсан. 1945 онд Солонгос чөлөөлөгдсөний дараа тэрээр Жусоны Үндэсний Гвардийн Академид (одоогийн 2-р Цэргийн Академи) элсэн орж, 1946 оны 12-р сард ирээдүйн Ерөнхийлөгч Паг Жон Хитэй нэг ангид сурч онц дүнтэй төгссөн. Дараа нь явган цэргийн сургууль, хуурай замын цэргийн их бууны сургууль, цэргийн инженерийн сургууль, Солонгосын Цэргийн Их Сургуулийг төгссөн. 1961 онд тэрээр 5-р сарын 16-ны цэргийн эргэлтээс хол байсан бөгөөд удалгүй шинэ засгийн газарт үнэнч бус байсан гэсэн үндэслэлээр шоронд хоригдсон. Гэсэн хэдий ч хэдхэн долоо хоногийн дараа Паг Жон Хигийн шууд тушаалаар суллагдсан. 1963 онд түүнийг 6-р явган цэргийн дивизийн командлагчаар томилсон. 1964 онд түүний удирдлага дор Сөүлд болсон оюутнуудын эсэргүүцлийг хүчээр дарсан. 1966 онд тэрээр дахин дэвшиж, 6-р цэргийн бүсийн командлагч болжээ. 1968 онд тэрээр армийн Дотоод аюулгүй байдлын агентлагийн дарга болж, 1971 онд 3-р армийн бүлгийн командлагчаар томилогдсон. Үүний зэрэгцээ Ким Жэ Гю Ерөнхийлөгч Паг Жон Хигийн холбоотнуудын нэг болж, түүний дотны тойрогт оржээ. 1971 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр тэрээр Пагийн сонгуулийн кампанит ажлын зөвлөхүүдийн нэг байв. Тэрээр Пагт энэ бол түүний сүүлчийн бүрэн эрхийн хугацаа гэдгийг сонгогчдод хэлэхийг зөвлөж байсан. 1972 оны 10-р сард Паг Жон Хи үндэсний хэмжээнд онц байдал зарлаж, Үндэсний Ассамблейг тарааж, сөрөг хүчний бүх улс төрийн үйл ажиллагааг хориглосон. Тухайн үед Ким Жэ Гю 3-р армийн бүлгийн командлагч байсан бөгөөд өөрийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт олон тооны сөрөг хүчний зүтгэлтнүүдийг баривчлах ажиллагааг удирдаж байжээ. Хамтран ажиллагсдын хэлснээр энэ хугацаанд Паг Жон Хи ерөнхийлөгчийн идэвхтэй дэмжигчээс аажмаар өрсөлдөгч болон хувирч, нэмэлт өөрчлөлт, сөрөг хүчний хөдөлгөөнийг дарангуйлахтай холбоотой сэтгэл дундуур байгаагаа ил тод илэрхийлж байжээ. 1973 онд шинэ үндсэн хуулийн дагуу түүнийг Үндэсний Ассамблейн гишүүнээр томилсон. 1974 оны 9-р сарын 14-нөөс 1976 оны 2-р сарын 14 хүртэл тэрээр Барилгын сайдаар ажиллаж байгаад 1976 оноос Ким Жэ Гю Солонгосын Тагнуулын газрыг удирдаж байжээ. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хи-г]] хөнөөсөн юм. hpoqmc7x6n2pranay890lijsc9fc25z 14 148225 868475 2026-09-04T13:52:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Баруун Азийн улс|.H]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор|.M]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх| ]]" 868475 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Азийн улс|.H]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор|.M]] [[Ангилал:Баруун Азийн түүх| ]] i9hh88nvf4g7nybqmh6wtu4ru4ip79n 0 148226 868496 2026-09-05T04:31:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бүгд Найрамдах Эзо Улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 蝦夷共和国) — 1869 онд [[Хоккайдо|Хоккайдо арал]] (тухайн үед Эзо гэгддэг байсан) болон Өмнөд Курилын арлуудын зэргэлдээ арлууд дээр оршин тогтнож байсан улс байв. Үүнийг Азийн анхны Бүгд найрамдах улс гэж мөн үздэг. Б..." 868496 wikitext text/x-wiki '''Бүгд Найрамдах Эзо Улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 蝦夷共和国) — 1869 онд [[Хоккайдо|Хоккайдо арал]] (тухайн үед Эзо гэгддэг байсан) болон Өмнөд Курилын арлуудын зэргэлдээ арлууд дээр оршин тогтнож байсан улс байв. Үүнийг Азийн анхны Бүгд найрамдах улс гэж мөн үздэг. Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр "Бүгд Найрамдах Эзо Улс" бий болсон юм. Шогуны дэмжигчид Японы эзэн хааны хүчинд ялагдсаны дараа хэдэн мянган цэрэг, Францын цэргийн зөвлөхүүдийг тээвэрлэсэн шогуны флотын нэг хэсэг Эзод иржээ. 1869 оны 1-р сарын 27-нд сонгууль болж, усан цэргийн адмирал [[Эномото Такеаки|Эномото]] [[Эномото Такеаки|Такеаки]] шинэ Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Удирдлагад олон Францын цэргийн зөвлөхүүд багтсан бөгөөд тэдний хамгийн нэр хүндтэй нь Жюль Бруне байжээ. Ерөнхий командлагч нь Японы Отори Кейсуке байсан ч армийг хуваасан дөрвөн бригад тус бүрийг франц офицер удирддаг байв. Бүгд Найрамдах Эзо Улсыг тунхагласны дараа эзэн хаан үүнийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Эзогийн хяналтад байсан нутаг дэвсгэрт Эзэн хаан флот болон 7000 явган цэрэг илгээсэн бөгөөд 1869 оны 5-р сарын 6-нд Мияко буланд Японы Эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийн хүчин болон Эзо Бүгд Найрамдах улсын болон Эзэн хааны Тэнгисийн цэргийн хүчний хооронд тулалдаан болсон бөгөөд үүнийг Японы түүх судлалд "Миякогийн тулаан" гэж нэрлэдэг байна. Японы Эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийн хүчин ялалт байгуулсан. Үүний дараа франц зөвлөхүүд арлыг орхиж, 6-р сард эсэргүүцлийн сүүлчийн бэхлэлт болох Горёкаку цайз бууж өгсөн. 1869 оны 6-р сарын 26-нд Такеаки Эномото бууж өгөх тухай актад гарын үсэг зурж, маргааш өглөө нь цайзыг засгийн газрын цэргүүдэд хүлээлгэн өгсөн. Улмаар Бүгд Найрамдах Эзо Улс оршин тогтнохоо больсон. Удалгүй Эзо арлыг [[Хоккайдо]] гэж нэрлэжээ. Эномото Такеаки эх орноосоо урвасан хэргээр баривчлагдсан боловч 1872 онд түүнийг өршөөж, 1874 онд Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртэж, хожим нь Оросын эзэнт гүрэнд суугаа Японы [[Элчин сайд]] зэрэг засгийн газрын янз бүрийн албан тушаал хашиж байжээ. == Уран зохиол == * Ballard C. B., Vice-Admiral G.A. ''The Influence of the Sea on the Political History of Japan''. London: John Murray, 1921. * Black, John R. ''Young Japan: Yokohama and Yedo'', Vol. II. London: Trubner & Co., 1881. * ''Hillsborough, Romulus.''&#x20;Shinsengumi: The Shogun's Last Samurai Corps&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;— Tuttle Publishing^[англ.], 2005.&#x20;— <nowiki>ISBN 0-8048-3627-2</nowiki>. * Onodera Eikō, ''Boshin Nanboku Senso to Tohoku Seiken''. Sendai: Kita no Sha, 2004. * Sims, Richard. ''French Policy towards the Bakufu and Meiji Japan 1854—1895, Richmond: Japan Library, 1998.'' * Suzuki, Tessa Morris. ''Re-Inventing Japan: Time Space Nation''. New York: M. E. Sharpe, 1998. * Yamaguchi, Ken. ''Kinsé shiriaku A history of Japan, from the first visit of Commodore Perry in 1853 to the capture of Hakodate by the Mikado’s forces in 1869.'' Trans. Sir Ernest Satow. Wilmington, Del., Scholarly Resources, 1973. 2higxh4gyvs349rls8balv8wbdlxr23 0 148227 868497 2026-09-05T04:58:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Takeaki Enomoto.gif|thumb|Эномото Такеаки, 1869 он.]] '''Эномото Такеаки''' ([[Япон хэл|япон:]] 榎本武揚, 1836 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн - 1908 оны 8-р сарын 26-нд нас барсан) нь Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр Токугава шогунатын үнэнч ван, Японы усан цэргийн адми..." 868497 wikitext text/x-wiki [[Файл:Takeaki Enomoto.gif|thumb|Эномото Такеаки, 1869 он.]] '''Эномото Такеаки''' ([[Япон хэл|япон:]] 榎本武揚, 1836 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн - 1908 оны 8-р сарын 26-нд нас барсан) нь Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр Токугава шогунатын үнэнч ван, Японы усан цэргийн адмирал байсан. Шогунатын засаглалыг эзэн хааны цэргүүд ялагдсаны дараа тэрээр Хоккайдо руу зугтаж, орчин үеийн Азид анхны [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс|Бүгд Найрамдах Эзо улсыг]] байгуулж, 1868 онд тус Бүгд Найрамдах Улсын анхны ардчилсан сонгуулиар ерөнхийлөгч болжээ. Дараа жил нь эзэн хааны цэргүүд [[Хоккайдо|Хоккайдод]] довтлон эзэлж Бүгд Найрамдах улс оршин тогтнохоо больж, Эномото Такеакиг баривчилж, эх орноосоо урвасан хэргээр ялалж шоронд хорьжээ. 1872 онд хуучин адмирал өршөөгдөж, Мэйжигийн засгийн газарт алба хааж байжээ. Үүний дараа Эномото Такеаки Орос улсад суугаа Японы Элчин сайд, Японы Тэнгисийн цэргийн яамны даргаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Эномото Такеаки нь Токиогийн Токугава овогт алба хааж байсан [[Самүрай|самурай]] гэр бүлээс гаралтай. 26 настайд нь түүнийг Нидерланд руу илгээж, тэндээ Барууны тэнгисийн цэргийн техникийг судалжээ. Такеаки 1862-1867 онуудад Европт амьдарч, англи, голланд хэлийг эзэмшсэн байна. Эномото Такеаки шогунатын Нидерландаас худалдаж авсан уурын хөдөлгүүртэй байлдааны хөлөг онгоц болох Кайё Мару хөлөг онгоцоор Японд буцаж ирэв. Гадаадад байх хугацаандаа Эномото цахилгаан холбооны боломжийг ойлгож, буцаж ирснийхээ дараа Токио, Йокохама хоёрын хооронд цахилгаан холбоо барих төлөвлөгөө боловсруулжээ. Японд 31 настай Эномотог Флотын дэд командлагч ([[Япон хэл|япон:]] 海軍副総裁, ''kaigun fukusōsai'') цолонд дэвшүүлэв. Мэйжийн сэргээн босголтын үеэр, 1868 онд Бошин буюу Луу жилийн дайнд Эдо бууж өгсний дараа Эномото бууж өгөхөөс татгалзаж, Токугава флотын үлдэгдэл болон Жюль Брунегийн удирдсан Францын хэд хэдэн цэргийн зөвлөхүүдийн хамт хөлөг онгоцоороо Хакодате (өнөөгийн Хоккайдо) руу зугтжээ. Түүний 8 тэнгисийн цэргийн усан онгоцноос бүрдсэн флот нь тухайн үед тус улсын хамгийн хүчирхэг флот байв. Эномото Хоккайдод Токугава гэр бүлийн захирдаг бие даасан улс байгуулахыг хүсч байв. 12-р сарын 25-нд Токугава гэр бүлийн дэмжигчид Бүгд Найрамдах Эзо Улс байгуулагдсаныг зарлаж, үүний дараа Эномотог ерөнхийлөгчөөр сонгов. Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газар улс орны хуваагдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаад дараа жил нь Хоккайдог эзэлж, Хакодатегийн тулалдаанд Эномотогийн хүчийг ялав. 1869 оны 5-р сарын 18-нд Хоккайдо арал эзэн хаан Мэйжигийн мэдэлд орсон байна. Такеаки бууж өгсний дараа түүнийг эх орноосоо урвасан хэргээр буруутгаж, шоронд хорьсон. Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газар (ихэвчлэн Киётака Куродагийн тууштай байдлын ачаар) Эномото их мэдлэг, ихээхэн авьяастай болохыг ойлгосон. Түүнийг суллаж, шинэ засгийн газарт элссэн Токугавагийн цөөн хэдэн үнэнч дэмжигчдийн нэг болжээ. 1874 онд Эномото Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртсэн бөгөөд дараа жил нь Санкт-Петербургийн гэрээний хэлэлцээр хийхээр Оросын эзэнт гүрэнд Элчин сайдаар томилогджээ. Гэрээ амжилттай болж Японы засгийн газар сайшааж, Такеакигийн нэр хүнд өссөн байна. 1880 онд Эномото Тэнгисийн цэргийн сайд (海軍卿, kaigun kei) болжээ. 1885 онд Эномотогийн дипломат ур чадвар дахин ашигла Ито Хиробумитай хамт [[Чин улс|Чин улстай]] Тиэнциний гэрээ байгуулахаар илгээжээ. Үүний дараа Эномото төрийн албанд хэд хэдэн чухал албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1885 онд Засгийн газрын тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа Шуудангийн анхны сайд (1885–88) байв. Тэрээр мөн 1894-1897 онд Хөдөө аж ахуй, худалдааны сайд, 1889-1890 онд Боловсролын сайд, 1891-1892 онд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. Эномото Такеаки 1908 онд 72 насандаа таалал төгссөн байна. nu58y3ssb14jmr3urikfhbithlp1lcp 0 148228 868498 2026-09-05T05:20:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Карта Войны Босин.jpg|thumb]] '''Луу жилийн дайн''' ([[Япон хэл|япон]]. 戊辰戦争, галиг-&#x20;''Босин сэнсо'') —1868—1869 онд [[Токүгава Иэясү|Токугава Шогуныг]] дэмжигчид болон Японы эзэнт гүрнийг дэмжигч хүчний хоорондох [[иргэний дайн]]. Энэ нь шогуны хүчний ялагдлаар..." 868498 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта Войны Босин.jpg|thumb]] '''Луу жилийн дайн''' ([[Япон хэл|япон]]. 戊辰戦争, галиг-&#x20;''Босин сэнсо'') —1868—1869 онд [[Токүгава Иэясү|Токугава Шогуныг]] дэмжигчид болон Японы эзэнт гүрнийг дэмжигч хүчний хоорондох [[иргэний дайн]]. Энэ нь шогуны хүчний ялагдлаар төгсөж, [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] [[Мэйжийн эрин|эрины]] сэргээн босголтод хүргэсэн байна. Энэхүү дайн нь 19-р зууны эхний хагаст Японд тохиолдсон нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн цуврал үймээн самууны үр дагавар байсан бөгөөд энэ нь сегунал засгийн газрын нэр хүнд буурч, шууд эзэнт гүрний засаглалыг сэргээхийг дэмжигчид нэмэгдсэн юм. 1868 оны 1-р сарын 3-нд эзэн хаан Мэйжи эзэнт гүрний бүрэн эрхийг сэргээн босгохыг тунхаглав. Долоо хоногийн дараа, сегун Токугава Ёшинобу эзэнт гүрний тунхаглалыг "хууль бус" гэж зарласны дараа дайн эхэлсэн түүхтэй. Ёшинобугийн цэргүүд эзэн хааны ордон болох [[Киото]] руу довтлов. 3:1 харьцаатайгаар болон Францын цэргийн зөвлөхүүдийн туслалцаатай байсан ч Тоба, Фушимигийн ойролцоох анхны томоохон тулалдаан нь шогуны 15,000 хүний ​​​​цэргийг ялж, Ёшинобу Эдо руу зугтахаас өөр аргагүй болжээ. Сайго Такамори ялсан эзэнт гүрний армийг зүүн хойд Япон руу удирдаж, 1868 оны 5-р сард Эдог бууж өгөхөд хүргэсэн юм. Дайны сүүлийн шатанд Шогунатын тэнгисийн цэргийн адмирал [[Эномото Такеаки]] флотын үлдэгдэл болон хэд хэдэн Францын зөвлөхүүдийн хамт [[Хоккайдо]] руу зугтаж, тэнд Эзо Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулж, өөрийгөө ерөнхийлөгч гэж зарлав. Гэсэн хэдий ч 1869 оны 5-р сард тэрээр Эзэн хааны хүчинд бут цохигдож, дайныг дуусгавар болгов. Хоёр талын армид ойролцоогоор 120,000 орчим цэрэг тулалдсанаас 4000 орчим нь амь үрэгджээ. Ялалтын дараа Эзэнт гүрний засгийн газар Баруунаас тусгаарлах бодлогоо орхиж, Японыг орчин үеийн болгох, баруунжуулахад хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэв. Шогуны хуучин олон удирдагч өршөөгдөж, засгийн газрын албан тушаалд томилогджээ. Шогун асан Ёшинобуг гэрийн хорионд оруулсан хэдий ч 1872 онд түүнийг суллаж, зарим эрх ямбыг нь сэргээжээ. 1902 онд Токугава Ёшинобу гүнгийн цолыг хүртсэн боловч шогунатын засаглалыг устгасны дараа тэрээр улс төрөөс гарч, олон нийтийн амьдралаас бүрэн хөндийрсөн. p1phpctihaumeiucpauz1vna3g4469r 868501 868498 2026-09-05T06:02:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 868501 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта Войны Босин.jpg|thumb|332x332px]] '''Луу жилийн дайн''' буюу '''Бошин дайн''' ([[Япон хэл|япон]]. 戊辰戦争, галиг-&#x20;''Босин сэнсо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Boshin War'') —1868—1869 онд [[Токүгава Иэясү|Токугава Шогуныг]] дэмжигчид болон Японы эзэнт гүрнийг дэмжигч хүчний хоорондох [[иргэний дайн]]. Энэ нь шогуны хүчний ялагдлаар төгсөж, [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] [[Мэйжийн эрин|эрины]] сэргээн босголтод хүргэсэн байна. Энэхүү дайн нь 19-р зууны эхний хагаст Японд тохиолдсон нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн цуврал үймээн самууны үр дагавар байсан бөгөөд энэ нь сегунал засгийн газрын нэр хүнд буурч, шууд эзэнт гүрний засаглалыг сэргээхийг дэмжигчид нэмэгдсэн юм. [[Файл:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|thumb]] 1868 оны 1-р сарын 3-нд эзэн хаан Мэйжи эзэнт гүрний бүрэн эрхийг сэргээн босгохыг тунхаглав. Долоо хоногийн дараа, сегун Токугава Ёшинобу эзэнт гүрний тунхаглалыг "хууль бус" гэж зарласны дараа дайн эхэлсэн түүхтэй. Ёшинобугийн цэргүүд эзэн хааны ордон болох [[Киото]] руу довтлов. 3:1 харьцаатайгаар болон Францын цэргийн зөвлөхүүдийн туслалцаатай байсан ч Тоба, Фушимигийн ойролцоох анхны томоохон тулалдаан нь шогуны 15,000 хүний ​​​​цэргийг ялж, Ёшинобу Эдо руу зугтахаас өөр аргагүй болжээ. Сайго Такамори ялсан эзэнт гүрний армийг зүүн хойд Япон руу удирдаж, 1868 оны 5-р сард Эдог бууж өгөхөд хүргэсэн юм. Дайны сүүлийн шатанд Шогунатын тэнгисийн цэргийн адмирал [[Эномото Такеаки]] флотын үлдэгдэл болон хэд хэдэн Францын зөвлөхүүдийн хамт [[Хоккайдо]] руу зугтаж, тэнд Эзо Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулж, өөрийгөө ерөнхийлөгч гэж зарлав. Гэсэн хэдий ч 1869 оны 5-р сард тэрээр Эзэн хааны хүчинд бут цохигдож, дайныг дуусгавар болгов. Хоёр талын армид ойролцоогоор 120,000 орчим цэрэг тулалдсанаас 4000 орчим нь амь үрэгджээ. Ялалтын дараа Эзэнт гүрний засгийн газар Баруунаас тусгаарлах бодлогоо орхиж, Японыг орчин үеийн болгох, баруунжуулахад хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэв. Шогуны хуучин олон удирдагч өршөөгдөж, засгийн газрын албан тушаалд томилогджээ. Шогун асан Ёшинобуг гэрийн хорионд оруулсан хэдий ч 1872 онд түүнийг суллаж, зарим эрх ямбыг нь сэргээжээ. 1902 онд Токугава Ёшинобу гүнгийн цолыг хүртсэн боловч шогунатын засаглалыг устгасны дараа тэрээр улс төрөөс гарч, олон нийтийн амьдралаас бүрэн хөндийрсөн. == Нэршил == Бошин (戊辰) гэдэг нь Зүүн Азийн уламжлалт хуанлид жаран жилийн мөчлөгийн тав дахь жилийн тэмдэглэгээ юм. Хэдийгээр дайн нэг жилээс илүү үргэлжилсэн ч Бошин гэдэг нь дайн эхэлсэн оныг хэлдэг байна. 戊辰 тэмдэгтүүдийг япон хэлээр цучиноэ-тацу гэж уншиж болох бөгөөд энэ нь шууд утгаараа "Дэлхийн лууны ах" гэсэн утгатай. Хятад хэлэнд үүнийг "Ян Дэлхийн луу" гэж орчуулдаг бөгөөд энэ нь жаран жилийн мөчлөгийн тухайн жилтэй холбоотой юм. Дайн нь Кейо эриний дөрөв дэх жилд эхэлсэн бөгөөд тухайн оны 10-р сард Мэйжийн эриний эхний жил болж, Мэйжийн эриний хоёр дахь жилд дууссан юм. Монголын уламжлалт билгийн тооллоор ХV жарны Шар Луу жил юм. nrn5b34f0re9vwg7birv2xyymlnvpm6 0 148229 868506 2026-09-05T06:59:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Багшийн Хүрээлэн ([[Орос хэл|орос.]] ''Педагогический институт Иркутского государственного университета'') нь [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн]] харьяа багшийн хүрээлэн бөгөөд Эрхүү хотод байрладаг...." 868506 wikitext text/x-wiki Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Багшийн Хүрээлэн ([[Орос хэл|орос.]] ''Педагогический институт Иркутского государственного университета'') нь [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн]] харьяа багшийн хүрээлэн бөгөөд Эрхүү хотод байрладаг. 1941 оны 11-р сарын 15-нд Монголын хөвгүүд, охидыг дээд сургуульд элсэхэд бэлтгэх салбар анги нээсэн. 1981 оны 12-р сарын 10-нд БНМАУ-ын мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэхэд оруулсан онцгой хувь нэмрийг нь үнэлж тус сургуулийг БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнах тухай БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлиг гарсан. == Нэршил == * 1909 — Эрхүүгийн Багшийн дээд сургууль (Иркутский учительский институт) * 1918 — Дорнод Сибирийн Ардын Боловсролын дээд сургууль (Восточно-Сибирский институт народного образования) * 1921 — Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Боловсролын Факультет (Педагогический факультет Иркутского государственного университета) * 1931 — Эрхүүгийн Улсын Багшийн дээд сургууль (Иркутский государственный педагогический институт) * 1997 — Эрхүүгийн Улсын Багшийн Их Сургууль (Иркутский государственный педагогический университет) * 2009 — Дорнод Сибирийн Улсын Боловсролын Академи (Восточно-Сибирская государственная академия образования) * 2014 — Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Багшийн дээд сургууль (Педагогический институт Иркутского государственного университета) == Алдарт төгсөгчид == * Хорлоогийн Чойбалсан /1914 онд элсэн орсон/ * Дулов, Александр Иванович (1918—2005) — түүхийн ухааны доктор, профессор; * Дулов, Всеволод Иванович — түүхийн ухааны доктор, профессор, ЗХУ-ын төрийн шагналтан. * Мисюркеев, Иван Васильевич — математикч, профессор. * Рождественский, Игнатий Дмитриевич — яруу найрагч. * Черных, Людмила Ивановна – одон орон судлаач. * Шестакова, Юлия Алексеевна — зохиолч. 4i5sm24hnxmssr01g53koc18rq1x9jt 868507 868506 2026-09-05T07:00:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 868507 wikitext text/x-wiki Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Багшийн Хүрээлэн ([[Орос хэл|орос.]] ''Педагогический институт Иркутского государственного университета'') нь Оросын [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн]] харьяа багшийн хүрээлэн бөгөөд [[Эрхүү]] хотод байрладаг. 1941 оны 11-р сарын 15-нд Монголын хөвгүүд, охидыг дээд сургуульд элсэхэд бэлтгэх салбар анги нээсэн. 1981 оны 12-р сарын 10-нд БНМАУ-ын мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэхэд оруулсан онцгой хувь нэмрийг нь үнэлж тус сургуулийг БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнах тухай БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлиг гарсан. == Нэршил == * 1909 — Эрхүүгийн Багшийн дээд сургууль (Иркутский учительский институт) * 1918 — Дорнод Сибирийн Ардын Боловсролын дээд сургууль (Восточно-Сибирский институт народного образования) * 1921 — Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Боловсролын Факультет (Педагогический факультет Иркутского государственного университета) * 1931 — Эрхүүгийн Улсын Багшийн дээд сургууль (Иркутский государственный педагогический институт) * 1997 — Эрхүүгийн Улсын Багшийн Их Сургууль (Иркутский государственный педагогический университет) * 2009 — Дорнод Сибирийн Улсын Боловсролын Академи (Восточно-Сибирская государственная академия образования) * 2014 — Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн Багшийн дээд сургууль (Педагогический институт Иркутского государственного университета) == Алдарт төгсөгчид == * Хорлоогийн Чойбалсан /1914 онд элсэн орсон/ * Дулов, Александр Иванович (1918—2005) — түүхийн ухааны доктор, профессор; * Дулов, Всеволод Иванович — түүхийн ухааны доктор, профессор, ЗХУ-ын төрийн шагналтан. * Мисюркеев, Иван Васильевич — математикч, профессор. * Рождественский, Игнатий Дмитриевич — яруу найрагч. * Черных, Людмила Ивановна – одон орон судлаач. * Шестакова, Юлия Алексеевна — зохиолч. a7kjfh0l4zywcd1fk35mp6w9knn0ioc 10 148230 868514 2026-09-05T08:46:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Cat main]] to [[Загвар:Category main article]] 868514 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Category main article]] mxzsladgnk0cfhrhhxnrftc5ifstwde 14 148231 868516 2026-09-05T08:51:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Countries in West Asia|Баруун Азийн улс}} [[File:Western_Asia_(orthographic_projection).svg|thumb|350px|'''[[Баруун Ази]]''']] *'' '''[[Баруун Ази]]''' дахь улс орнууд.'' {{-}} [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар|Баруун]] [[Ангилал:Баруун Ази|.]] [[Ангилал:Баруун Азийн газар зүй|.]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод|.]]" 868516 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Countries in West Asia|Баруун Азийн улс}} [[File:Western_Asia_(orthographic_projection).svg|thumb|350px|'''[[Баруун Ази]]''']] *'' '''[[Баруун Ази]]''' дахь улс орнууд.'' {{-}} [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар|Баруун]] [[Ангилал:Баруун Ази|.]] [[Ангилал:Баруун Азийн газар зүй|.]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод|.]] 2pw9zldxn7e2a3jwyi2oaod9gh06yns 14 148232 868521 2026-09-05T08:59:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Countries in South Asia|Өмнөд Азийн улс}} *'''[[Өмнөд Ази]]йн улс орнууд'''. [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар|Өмнөд]] [[Ангилал:Өмнөд Ази| ]]" 868521 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Countries in South Asia|Өмнөд Азийн улс}} *'''[[Өмнөд Ази]]йн улс орнууд'''. [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар|Өмнөд]] [[Ангилал:Өмнөд Ази| ]] 4fy57p1shazo204uc7xulp074g5ztq7 14 148233 868522 2026-09-05T09:00:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Countries in Central Asia|Төв Азийн улс}} *'''[[Төв Ази]]'''йн улс орнууд. {{-}} [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар]] [[Ангилал:Төв Ази| ]]" 868522 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Countries in Central Asia|Төв Азийн улс}} *'''[[Төв Ази]]'''йн улс орнууд. {{-}} [[Ангилал:Азийн улс бүс нутгаар]] [[Ангилал:Төв Ази| ]] lt3cduwc4fp55wwc3tfbuir35flvsb5 14 148234 868524 2026-09-05T09:03:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Арабын хойг| ]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс| ]]" 868524 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Арабын хойг| ]] [[Ангилал:Баруун Азийн улс| ]] lh0clnkfox6ov35e6eu3wlileo467qm 14 148235 868526 2026-09-05T09:05:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commonscat|South Caucasus|Өмнөд Кавказ}} [[Ангилал:Кавказ| ]]" 868526 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|South Caucasus|Өмнөд Кавказ}} [[Ангилал:Кавказ| ]] q482dz98d4pmarqq8b2ai45fe2h0cxi 14 148236 868527 2026-09-05T09:08:56Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commonscat|Christian states|Христийн шашны улс}} {{Category main article|Христийн шашинт улс}} [[Ангилал:Христийн шашны ертөнц]] [[Ангилал:Христийн шашин ба засгийн газар|Улс]] [[Ангилал:Улс төрийн шашнаар]] [[Ангилал:Христийн шашны байгууллага төрлөөр|Улс]]" 868527 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christian states|Христийн шашны улс}} {{Category main article|Христийн шашинт улс}} [[Ангилал:Христийн шашны ертөнц]] [[Ангилал:Христийн шашин ба засгийн газар|Улс]] [[Ангилал:Улс төрийн шашнаар]] [[Ангилал:Христийн шашны байгууллага төрлөөр|Улс]] pde77zvaxnkbofusklfnavj7yvx1oi5 14 148237 868529 2026-09-05T09:12:12Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Levant|Левант}} {{cat main|Левант}} [[Ангилал:Дорнод Газар дундын тэнгис]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын газар зүй|Левант]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]]" 868529 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Levant|Левант}} {{cat main|Левант}} [[Ангилал:Дорнод Газар дундын тэнгис]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын газар зүй|Левант]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] 04ms2ybddb7shydibx8t8eskzqfkby7 14 148238 868535 2026-09-05T09:21:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Islamic states|Исламын улс}} {{Cat main|Исламын улс}} [[Ангилал:Ислам ба засгийн газар|Улс]] [[Ангилал:Исламизм|Улс]] [[Ангилал:Улс төрийн шашнаар]] [[Ангилал:Ислам ба улс төр|Улс]]" 868535 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Islamic states|Исламын улс}} {{Cat main|Исламын улс}} [[Ангилал:Ислам ба засгийн газар|Улс]] [[Ангилал:Исламизм|Улс]] [[Ангилал:Улс төрийн шашнаар]] [[Ангилал:Ислам ба улс төр|Улс]] n0xbrdcy385v4w3rrj6u45dnlfh1y2a 14 148239 868537 2026-09-05T09:23:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{cat main|Эмират}} {{Commons category|Emirate|Эмират}} [[Ангилал:Исламын хаант засаг]]" 868537 wikitext text/x-wiki {{cat main|Эмират}} {{Commons category|Emirate|Эмират}} [[Ангилал:Исламын хаант засаг]] dpusrtyklhzi9i8lq0ndimkuftisapw 14 148240 868538 2026-09-05T09:24:36Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Зүүн Араб}} [[Ангилал:Азийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Персийн булан]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] [[Ангилал:Арабын хойг]]" 868538 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Зүүн Араб}} [[Ангилал:Азийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Персийн булан]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] [[Ангилал:Арабын хойг]] 91bgdrbjbnfppz2ej35el6jrxge8tia 14 148241 868541 2026-09-05T09:30:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Sultanate|Султант улс}} {{Cat main|Султант улс}} [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Исламын хаант засаг| ]]" 868541 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sultanate|Султант улс}} {{Cat main|Султант улс}} [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Исламын хаант засаг| ]] l3d5lro1h4ng8rd17le5n2690zbrza9 0 148242 868553 2026-09-05T10:31:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Moscow MSTU Bauman main building asv2021-08.jpg|thumb|460x460px|Их сургуулийн төв байр, Москва хот]] '''Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль''' ([[Орос хэл|орос.]] Московский государственный технический университет имени Н.Э.Баумана, товчоор. ''Бауманка, Бауманс..." 868553 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow MSTU Bauman main building asv2021-08.jpg|thumb|460x460px|Их сургуулийн төв байр, Москва хот]] '''Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль''' ([[Орос хэл|орос.]] Московский государственный технический университет имени Н.Э.Баумана, товчоор. ''Бауманка, Бауманский университет, МВТУ,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Bauman Moscow State Technical University'') —[[Орос|Оросын]] тэргүүлэх Үндэсний Техникийн судалгааны Их Сургууль, Судалгааны Төв юм. == Түүх == === Өмнөх нэрүүд === * 1830–1868 — Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургууль (Московское ремесленное учебное заведение). * 1868–1918 — Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургууль (Императорское Московское техническое училище). * 1918–1930 — Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище). * 1930 — Москвагийн Механик-машин барилгын сургууль (Московское механико-машиностроительное училище). * 1930–1943 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль (Московский механико-машиностроительный институт им. Н. Э. Баумана). * 1943–1989 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище им. Н. Э. Баумана). * 1989 оноос өнөө хүртэл — Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль (Московский государственный технический университет им. Н. Э. Баумана). 1826 онд бэлэвсэрсэн хатан хаан Мария Феодоровна "Өнчирсөн 300 хөвгүүдэд зориулсан төрөл бүрийн гар урлалын томоохон цех байгуулахаар төлөвлөжээ". Үүний тулд Москвад ажиллаж байсан швейцарын архитектор Доменико Жиларди 1812 онд шатсан Германы хороололд байрлах "Слободской ордон"-г дахин барьсан ажээ. 1830 оны 7-р сарын 13-нд Оросын Эзэн хаан [[I Николай]] "Мэргэжлийн сургуулийн тухай журмыг" баталсан. Тус сургууль 1832 онд нээгдэж бүрэн сургалтын курс нь 6 жил үргэлжилж, 3 бэлтгэл анги, 3 семинараас бүрдсэн байв. Хүүхдийн асрамжийн газрын 300 оюутнуудад үнэгүй сурах боломж олгож 50 нь худалдаачид, хотын иргэд, гильд гишүүдийн хүүхдүүдэд зориулсан төлбөртэй байв. Бүрэн сургалтын курсээ төгссөн хүмүүс эрдэмтэн мастер цолтой төгсдөг байсан бол онолын сургалтанд хамрагдаагүй оюутнууд мастер эсвэл дэд мастер цол хүртдэг байв. 1868 онд баталсан дүрмээр мэргэжлийн сургуулийг 9 жилийн сургалттай дээд мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудын загварын дагуу зохион байгуулсан Эзэн хааны Москвагийн техникийн сургууль болгон өөрчилжээ. 1918 онд Москвагийн Дээд Техникийн Сургууль нэртэй болсон. Механик инженерчлэл, барилгын инженерчлэл, хими, цахилгаан инженерчлэл гэсэн 4 факультетэд оюутнуудыг элсүүлсэн байна. Аэрогидродинамик, автомашины болон химийн инженерчлэлийн лабораториуд салж, Төв Аэрогидродинамикийн Хүрээлэн (ЦАГИ), Бүх Холбоотны Нисэхийн Материалын Хүрээлэн (ВИАМ), Нисэхийн Моторын Төв Хүрээлэн (ЦИАМ), Шинжлэх Ухааны Автомашины Хөдөлгүүрийн Хүрээлэн (НАМИ) зэрэг судалгааны хүрээлэнгүүдийг байгуулсан байна. 1929 онд оюутны тоо 7000-аас давсан. 1930 онд тус сургууль томоохон өөрчлөлтөд орж 1930 оны 3-р сарын 20-нд МВТУ нь механик инженерчлэл, агаарын механик инженерчлэл, эрчим хүчний инженерчлэл, иргэний инженерчлэл, химийн инженерчлэл гэсэн 5 бие даасан дээд техникийн сургууль болж хуваагдсан. МВТУ-ийн байранд үлдсэн механик инженерчлэлийн сургууль (өмнө нь Механикийн факультет) удалгүй Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль нэртэй болсон. 1948 онд Нислэгийн онолын чиглэлээр дэвшилтэт пуужингийн судалгааны факультет байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн анхны тив хоорондын баллистик пуужин болох "Р-7"-г бүтээгч, Оросын сансрын салбарыг үүсгэн байгуулагч [[Сергей Королёв|Сергей Королёвын]] тус сургуульд хийсэн ажилтай холбоотой юм. == Их сургууль өнөө үед == 2024 оны 10-р сарын байдлаар тус их сургуульд салбаруудыг оролцуулаад 33,300 залуучууд элссэн бөгөөд тэдний 30,400 нь дээд боловсролын хөтөлбөрт хамрагдсан байна. Их сургуулийн боловсролын үйл явцад 3,500 гаруй эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1,100 инженер техникийн ажилтан оролцож байгаа бөгөөд тэдний 34% нь 39-өөс доош насныхан, 36% нь үйлдвэрийн цагийн ажилчид юм. Тус их сургууль нь Калуга, Мытищи хотод хоёр салбартай. ОХУ-ын Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны 2016 оны 4-р сарын 12-ны өдрийн 397 тоот тушаалаар Москвагийн Улсын Ойн Их Сургуулийг Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуультай тусдаа бүтцийн нэгж болгон нэгтгэж, Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Мытищи салбар болсон. 2018 онд тус Их сургууль нь төгсөгчдийн ажлын байрны үзүүлэлтээр дэлхийн шилдэг 150 их сургуулийн тоонд багтсан. Энэхүү жагсаалтыг Emerging зөвлөх компани гаргасан бөгөөд 22 орны ажил олгогчдын санал бодолд үндэслэсэн байна. 2025 оны Оросын шилдэг их сургуулиудын RAEX-ийн эрэмбэлсэн хичээлийн жагсаалтад Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль нь механик инженерчлэл ба робот техник; сансар судлалын инженерчлэл; газрын тээврийн инженерчлэл ба технологи гэсэн гол инженерчлэлийн чиглэлээр тэргүүн байр эзэлсэн байна. == Их сургуулийн үе үеийн захирал, ректорууд == {| class="wikitable" | valign="top" | ; Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургуулийн Захиралууд * 1830—1837 Ф. Отто * 1837—1859 А. А. Розенкампф * 1859—1867 А. С. Ершов * 1867—1868 В. К. Делла-Вос ; Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургуулийн захиралууд * 1868—1880 В. К. Делла-Вос * 1880—1883 И. П. Архипов * 1883—1902 И. В. Аристов * 1902—1905 С. А. Фёдоров * 1905—1914 А. П. Гавриленко * 1914—1917 В. И. Гриневецкий | valign="top" | ; Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1917—1918 В. И. Гриневецкий * 1918—1920 В. А. Ушков * 1920—1922 И. А. Калинников * 1922—1923 М. Г. Лукин * 1923—1929 Н. П. Горбунов * 1929—1930 П. Н. Мостовенко ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Ректорууд * 1930—1938 А. А. Цибарт * 1938—1939 В. П. Никитин * 1939—1940 А. Т. Дыков * 1940—1941 Н. Г. Бруевич * 1941—1943 С. С. Протасов | valign="top" | ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1943—1943 Г. А. Николаев (и. о.) * 1943—1947 Е. С. Андреев * 1947—1954 М. А. Попов * 1954—1959 Д. А. Прокошкин * 1959—1964 Л. П. Лазарев * 1964—1985 Г. А. Николаев * 1985—1989 А. С. Елисеев ; Н.Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Ректорууд * 1989—1991 А. С. Елисеев * 1991—2010 И. Б. Фёдоров * 2010—2021 А. А. Александров * 2021—өнөө хүртэл М. В. Гордин |} rbchct9fqtk1ubisbdqzwnbjtjt12hu 868554 868553 2026-09-05T10:33:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 868554 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow MSTU Bauman main building asv2021-08.jpg|thumb|460x460px|Их сургуулийн төв байр, Москва хот]] '''Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль''' ([[Орос хэл|орос.]] Московский государственный технический университет имени Н.Э.Баумана, товчоор. ''Бауманка, Бауманский университет, МВТУ,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Bauman Moscow State Technical University'') —[[Орос|Оросын]] тэргүүлэх Үндэсний Техникийн судалгааны Их Сургууль, Судалгааны Төв юм. == Түүх == === Өмнөх нэрүүд === * 1830–1868 — Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургууль (Московское ремесленное учебное заведение). * 1868–1918 — Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургууль (Императорское Московское техническое училище). * 1918–1930 — Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище). * 1930 — Москвагийн Механик-машин барилгын сургууль (Московское механико-машиностроительное училище). * 1930–1943 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль (Московский механико-машиностроительный институт им. Н. Э. Баумана). * 1943–1989 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище им. Н. Э. Баумана). * 1989 оноос өнөө хүртэл — Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль (Московский государственный технический университет им. Н. Э. Баумана). 1826 онд бэлэвсэрсэн хатан хаан Мария Феодоровна "Өнчирсөн 300 хөвгүүдэд зориулсан төрөл бүрийн гар урлалын томоохон цех байгуулахаар төлөвлөжээ". Үүний тулд Москвад ажиллаж байсан швейцарын архитектор Доменико Жиларди 1812 онд шатсан Германы хороололд байрлах "Слободской ордон"-г дахин барьсан ажээ. 1830 оны 7-р сарын 13-нд Оросын Эзэн хаан [[I Николай]] "Мэргэжлийн сургуулийн тухай журмыг" баталсан. Тус сургууль 1832 онд нээгдэж бүрэн сургалтын курс нь 6 жил үргэлжилж, 3 бэлтгэл анги, 3 семинараас бүрдсэн байв. Хүүхдийн асрамжийн газрын 300 оюутнуудад үнэгүй сурах боломж олгож 50 нь худалдаачид, хотын иргэд, гильд гишүүдийн хүүхдүүдэд зориулсан төлбөртэй байв. Бүрэн сургалтын курсээ төгссөн хүмүүс эрдэмтэн мастер цолтой төгсдөг байсан бол онолын сургалтанд хамрагдаагүй оюутнууд мастер эсвэл дэд мастер цол хүртдэг байв. 1868 онд баталсан дүрмээр мэргэжлийн сургуулийг 9 жилийн сургалттай дээд мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудын загварын дагуу зохион байгуулсан Эзэн хааны Москвагийн техникийн сургууль болгон өөрчилжээ. 1918 онд Москвагийн Дээд Техникийн Сургууль нэртэй болсон. Механик инженерчлэл, барилгын инженерчлэл, хими, цахилгаан инженерчлэл гэсэн 4 факультетэд оюутнуудыг элсүүлсэн байна. Аэрогидродинамик, автомашины болон химийн инженерчлэлийн лабораториуд салж, Төв Аэрогидродинамикийн Хүрээлэн (ЦАГИ), Бүх Холбоотны Нисэхийн Материалын Хүрээлэн (ВИАМ), Нисэхийн Моторын Төв Хүрээлэн (ЦИАМ), Шинжлэх Ухааны Автомашины Хөдөлгүүрийн Хүрээлэн (НАМИ) зэрэг судалгааны хүрээлэнгүүдийг байгуулсан байна. 1929 онд оюутны тоо 7000-аас давсан. 1930 онд тус сургууль томоохон өөрчлөлтөд орж 1930 оны 3-р сарын 20-нд МВТУ нь механик инженерчлэл, агаарын механик инженерчлэл, эрчим хүчний инженерчлэл, иргэний инженерчлэл, химийн инженерчлэл гэсэн 5 бие даасан дээд техникийн сургууль болж хуваагдсан. МВТУ-ийн байранд үлдсэн механик инженерчлэлийн сургууль (өмнө нь Механикийн факультет) удалгүй Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль нэртэй болсон. 1948 онд Нислэгийн онолын чиглэлээр дэвшилтэт пуужингийн судалгааны факультет байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн анхны тив хоорондын баллистик пуужин болох "Р-7"-г бүтээгч, Оросын сансрын салбарыг үүсгэн байгуулагч [[Сергей Королёв|Сергей Королёвын]] тус сургуульд хийсэн ажилтай холбоотой юм. == Их сургууль өнөө үед == 2024 оны 10-р сарын байдлаар тус их сургуульд салбаруудыг оролцуулаад 33,300 залуучууд элссэн бөгөөд тэдний 30,400 нь дээд боловсролын хөтөлбөрт хамрагдсан байна. Их сургуулийн боловсролын үйл явцад 3,500 гаруй эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1,100 инженер техникийн ажилтан оролцож байгаа бөгөөд тэдний 34% нь 39-өөс доош насныхан, 36% нь үйлдвэрийн цагийн ажилчид юм. Тус их сургууль нь Калуга, Мытищи хотод хоёр салбартай. ОХУ-ын Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны 2016 оны 4-р сарын 12-ны өдрийн 397 тоот тушаалаар Москвагийн Улсын Ойн Их Сургуулийг Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуультай тусдаа бүтцийн нэгж болгон нэгтгэж, Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Мытищи салбар болсон. 2018 онд тус Их сургууль нь төгсөгчдийн ажлын байрны үзүүлэлтээр дэлхийн шилдэг 150 их сургуулийн тоонд багтсан. Энэхүү жагсаалтыг Emerging зөвлөх компани гаргасан бөгөөд 22 орны ажил олгогчдын санал бодолд үндэслэсэн байна. 2025 оны Оросын шилдэг их сургуулиудын RAEX-ийн эрэмбэлсэн хичээлийн жагсаалтад Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль нь механик инженерчлэл ба робот техник; сансар судлалын инженерчлэл; газрын тээврийн инженерчлэл ба технологи гэсэн гол инженерчлэлийн чиглэлээр тэргүүн байр эзэлсэн байна. == Их сургуулийн үе үеийн захирал, ректорууд == {| class="wikitable" | valign="top" | ; Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургуулийн Захиралууд * 1830—1837 Ф. Отто * 1837—1859 А. А. Розенкампф * 1859—1867 А. С. Ершов * 1867—1868 В. К. Делла-Вос ; Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургуулийн захиралууд * 1868—1880 В. К. Делла-Вос * 1880—1883 И. П. Архипов * 1883—1902 И. В. Аристов * 1902—1905 С. А. Фёдоров * 1905—1914 А. П. Гавриленко * 1914—1917 В. И. Гриневецкий | valign="top" | ; Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1917—1918 В. И. Гриневецкий * 1918—1920 В. А. Ушков * 1920—1922 И. А. Калинников * 1922—1923 М. Г. Лукин * 1923—1929 Н. П. Горбунов * 1929—1930 П. Н. Мостовенко ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Ректорууд * 1930—1938 А. А. Цибарт * 1938—1939 В. П. Никитин * 1939—1940 А. Т. Дыков * 1940—1941 Н. Г. Бруевич * 1941—1943 С. С. Протасов | valign="top" | ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1943—1943 Г. А. Николаев (и. о.) * 1943—1947 Е. С. Андреев * 1947—1954 М. А. Попов * 1954—1959 Д. А. Прокошкин * 1959—1964 Л. П. Лазарев * 1964—1985 Г. А. Николаев * 1985—1989 А. С. Елисеев ; Н.Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Ректорууд * 1989—1991 А. С. Елисеев * 1991—2010 И. Б. Фёдоров * 2010—2021 А. А. Александров * 2021 оноос— [[Михаил Гордин]] |} nlyd8rgefh9xddfaoteu9693ssudjdz 0 148243 868555 2026-09-05T10:46:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:MVGordin.jpg|thumb|Михаил Гордин, 2018 он.]] '''Михаил Го́рдин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Вале́рьевич Го́рдин,'' 1969 оны 8-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Оросын инженер, техникийн ухааны дэд эрдэмтэн, 2021 оны 11-р сарын 1-нээс Н.Бауманы нэрэмжит Москвагий..." 868555 wikitext text/x-wiki [[Файл:MVGordin.jpg|thumb|Михаил Гордин, 2018 он.]] '''Михаил Го́рдин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Вале́рьевич Го́рдин,'' 1969 оны 8-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Оросын инженер, техникийн ухааны дэд эрдэмтэн, 2021 оны 11-р сарын 1-нээс [[Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль|Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн]] ректор. Михаил Гордин 1993 онд Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийг Автоматжуулсан мэдээлэл боловсруулах, удирдах систем мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн]] Системийн Шинжилгээний Хүрээлэнд хэсэг хугацаанд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. 1996 оноос өмнө тэрээр Оросын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Үндэсний эдийн засаг, төрийн удирдлагын академийн Бизнес, эдийн засгийн хүрээлэнд MBA хөтөлбөрийг төгссөн. 2005 он хүртэл М.Гордин ''ConocoPhillips'' компанид (анх Москвад, 1999 оноос Лондон дахь компанийн Европын төв байранд) албан тушаал хашиж байжээ. 2005 онд тэрээр TNK-BP компанийн Холбоот хийн боловсруулалтын төслүүдийн газрын захирлаар томилогдсон. 2011 онд тэрээр "СИБУР" ХХК-ийн Удирдах захирал, Удирдах зөвлөлийн гишүүн болсон. 2022 оны 10-р сарын 11-нд тэрээр Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн ректороор сонгогдсон (протоколын дагуу санал хураалтад 242 төлөөлөгч оролцож, 230 саналын хуудсыг хүчинтэй гэж үзсэн бөгөөд Гордины төлөө 174 санал, өөр нэр дэвшигч Родион Степановын төлөө 56 санал өгсөн). ojfq7grdb8hz50s21b7bsl683cwl1at