Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1302 868584 789751 2026-09-06T00:37:09Z Dostojewskij 30144 [[Жон Делтон]] ➯ [[Жон Далтон]] 868584 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sciences exactes.svg|thumb|right|'''Химийн''' шинжлэх ухааны үндсэн судлагдахуун нь [[атом]] болон [[молекул]] юм. Атом нь [[Атом|цөм]] бa [[Атом|электроноос]] тогтоно.]] '''Хими''' (эртний [[Египет хэл|Египет]]: χημία ''кеме'', "[[дэлхий]]") буюу '''Хувилахуйн ухаан''' нь алив юмсын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, [[химийн урвал|химийн урвалын]] үр дүнд нэгээс нөгөө рүү хувирах шилжилт, өөрчлөлт, тэдгээрийг дагаж гарах [[энерги]], [[энтропи|энтропийн]] өөрчлөлтийг [[атом|атомаас]] [[макромолекул|макромолекулын]] түвшинд судладаг шинжлэх ухаан юм. Хими нь бусад төрлийн [[байгалийн шинжлэх ухаан|байгалийн шинжлэх ухаануудтай]], жишээлбэл, [[физик]], [[одон орон]], [[биологи]], [[материал судлал]] болон [[геологи|геологитой]] нягт холбогдоно. Хими бол химийн урвалд орж буй бодисын бүтэц, шинж чанар хэрхэн өөрчлөхийг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Химийн шинжлэх ухаан нь мөн квант хими, химийн физик, физик хими, геохими, биохими болон бусад шинжлэх ухаан судалдаг. Энэ бол туршилтын шинжлэх ухаан юм. [[Жабир ибн Хайян|Жабир ибн Хайяныг]] ([[721]]–[[815]]) химийн шинжлэх ухааны "эцэг", харин [[Роберт Бойль]] ([[1627]]–[[1691]]), [[Антуан-Лоран Лавуазье]] ([[1743]]–[[1794]]), [[Жон Далтон]] ([[1766]]–[[1844]]) нарыг орчин үеийн химийн шинжлэх ухааныг үндэслэгчид гэж үздэг байна. Дэлхий ертөнц, амьд биет (хүн,амьтан,ургамал..) гээд хаа сайгүй урвал явагдаж байдаг. == Бүхэл тооны харьцааны хууль == Жишээ нь: Азот хүчилтөрөгчтэй нэгдэж 5 янзын оксид үүсгэдэг. *N20 - азотын (I) оксид / геми оксид / *N0 - азотын (II) оксид / моноксид / *N2O3 - азотьн (III) оксид /лемитри буюу сесквиоксид / *NO2- азотьн (IV) оксид / диоксид / *N2O5 - азотьн (V) оксид / гемипентоксид / Английн эрдэмтэн Ж.Делтон зарим элементийн хэд хэдэн нэгдлийн химийн найрлагыг судалсны үр дүнг үндэслэн 1804 онд бүхэл тооны харьцааны хуулийг дараах байдлаар томьёолжээ. Хэрэв хоёр элемент хоорондоо нэгдэж хэд хэдэн химийн нэгдэл үүсгэж байвал тэдгээр нэгдлүүдийн доторх нэг элементийн нэг ижил массад ноогдох нөгөө элементийн массууд өөр хоорондоо энгийн бүхэл тооны харьцаатай байна. Эдгээр оксидууд доторх азотын 7 граммд ноогдох хүчилтөрөгчийн массын хэмжээнүүд хоорондоо 1:2:3:4:5 гэсэн энгийн бүхэл тооны харьцаатай байна. == Эквивалеант хууль == Химийн урвалаар хоёр моль атом устөрөгч буюу нэг моль атом хүчилтөрөгчтэй нэгдэж чаддаг, эсвэл тийм хэмжээний устөрөгч ба хүчилтөрөгчийг нэгдлээс нь түрж чадах нөгөө элементийг бодисын хэмжээг молиор илэрхийлснийг эквивалеант гэнэ. Нэг эквивалент элементийн /бодисын/ массыг түүний эквивалент масс гэнэ. Эквивалент массыг г/моль-иор илэрхийлдэг. Тэгвэл бром, хүчилтөрөгч, фосфор, цахиурын эквивалент масс нь 79,9 г/моль, 8 г/моль, 10,3 г/моль, 7 г/моль болно. Найрлага тогтмолын хууль ёсоор элементүүд бие биетэйгээ массын тодорхой харьцаагаар нэгддэг. == Цөмийн физик == Одоогоос бараг 2500 жилийн тэртээ Грекийн эрдэмтэн [[Демокрит]] бүх бодис олон тооны маш жижиг үл хуваагдах хэсгүүд атомаас тогтоно гэсэн таамаглалыг гаргажээ. 1802 онд Английн эрдэмтэн Жон Делтон атомын тухай орчин үеийн сургаалын эхийг тавьжээ. Нийлмэл бодис элементүүдээс, элемент нь атомаас тогтоно гэж тэр үзэж байв. Бүх бодисын атомууд хоорондоо ижил гэж үзэж байсан алхимичдийн үзэлд, элемент бүрийн атом өөр өөр байна гэсэн Дальтоны сургаал том цохилт болжээ. Элемент нь хэд хэдэн изотоптой байж болох ба изотоп бүрийн атомууд хоорондоо ялгаатай болох нь түүний дотоод бүтцийн онцлог байв. {{Шинжлэх Ухаан}} {{stub}} [[Ангилал:Хими| ]] [[Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]] r0tq3hy8o5oi5c6faafkq6o9o9dgbrc 0 2672 868595 863665 2026-09-06T05:08:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 868595 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы хамгийн том арал}} {{Инфобокс арал | name = Хоншүү | native_name = {{nobold|本州}} | native_name_link = Япон хэл | native_name_lang = ja | image = Satellite image of Honshu in May 2003.png | image_caption = Хоншүү арлын хиймэл дагуулын зураг | image_map = Japan honshu map.svg | location = {{ubl | [[Япон тэнгис]] (Умард, Баруун) | [[Номхон далай]] (Өмнөд, Зүүн) }} | coordinates = {{coord|36|N|138|E|region:JP_type:isle_scale:5000000|display=inline,title}} | archipelago = [[Японы олтриг]] | area_km2 = 227,960<ref name=honshu>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uUNWAgAAQBAJ&pg=PA268 |page=268 |title=An Atlas of the World's Conifers: An Analysis of their Distribution, Biogeography, Diversity and Conservation Status |first1=Алжос |last1=Фаржон |first2=Денис |last2=Филер |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=9789004211810}}</ref> | length_km = 1300 | width_min_km = 50 | width_max_km = 230 | coastline_km = 10084 | rank = 7-д | highest_mount = [[Фүжи уул]] | elevation_m = 3776 | country = [[Япон]] | country_admin_divisions_title = [[Японы мужууд|Муж]] | country_admin_divisions = {{clist | title = Мужийн жагсаалт | [[Айчи]] | [[Акита муж|Акита]] | [[Аомори]] | [[Вакаяма муж|Вакаяма]] | [[Гифү]] | [[Гүнма]] | [[Ибараки муж|Ибараки]] | [[Иватэ муж|Иватэ]] | [[Ишикава муж|Ишикава]] | [[Канагава]] | [[Киото]] | [[Миэ муж|Миэ]] | [[Мияги муж|Мияги]] | [[Нагано муж|Нагано]] | [[Нара муж|Нара]] | [[Ниигата муж|Ниигата]] | [[Окаяма]] | [[Осака]] | [[Сайтама муж|Сайтама]] | [[Токио]] | [[Тоттори муж|Тоттори]] | [[Точиги муж|Точиги]] | [[Тояма муж|Тояма]] | [[Фүкүи муж|Фүкүи]] | [[Фүкүшима муж|Фүкүшима]] | [[Хёого]] | [[Хирошима]] | [[Чиба муж|Чиба]] | [[Шига]] | [[Шизүока муж|Шизүока]] | [[Шиманэ]] | [[Ямагата муж|Ямагата]] | [[Ямагүчи муж|Ямагүчи]] | [[Яманаши муж|Яманаши]] }} | country_largest_city = [[Токио]] | country_largest_city_population = 14,043,239<ref name = "metrostat">{{cite web |title=Tokyo Metropolis' Population overview – Reiwa 3 January 1 |url=https://www.metro.tokyo.lg.jp/tosei/hodohappyo/press/2021/08/30/03.html |publisher=[[Токио хотын захиргаа]] |access-date=2026-04-12 |language=ja}}</ref> | population = 104,000,000<ref name = "metrostat"/> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] ([[UTC+9]]) | population_as_of = 2017 | density_km2 = 447 | ethnic_groups = [[Япончууд]] }} '''Хоншүү''' (本州) - [[Япон]] улсын гол 4 том арал болох [[Хоншүү]], [[Хоккайдо]], [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] зэргийн дотор талбайн хэмжээгээр хамгийн том нь. == Ерөнхий мэдээлэл == Арал нь 1300 км урт, 50-230 км өргөнтэй, нийт талбай нь 227,969.74 км² буюу Японы нийт газар нутгийн 60 орчим хувийг эзэлдэг. Хоншүү арал нь Их Британиас (Британийн арлууд) арай жижиг. Эргийн нийт шугам нь 5,450 км урт. Хоншүү арлын газар нутаг нь уулархаг. Уулсын дунд олон тооны галт уулс байдаг. Эдгээрээс хамгийн том нь болох [[Фүжи уул]] (3,776 м) нь Японы бэлгэдэл юм. Үүний ачаар Хоншүү нь дэлхийн 7 дахь өндөр арал юм. Арлын хамгийн том гол нь Шинано гол юм. Арал дээр японы том хотууд байралдаг: [[Токио]], [[Ёкохама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Киото]], [[Хирошима]] зэрэг. == Бүс нутаг болон мужууд == Хоншүү арал нь таван бүсэд хуваагддаг: Чүүгокү (баруун), Кансай (өмнөд, Чүүгокүгийн зүүн талд), Чүүбү (төв), Кантоо (зүүн), Тоохокү (хойд). Эдгээр бүс нутгийг Токио зэрэг 34 муж болгон хуваадаг. * '''Кансай''' бүс— Миэ, Сига, Киото, Осака, Хиого, Нара, Вакаяма мужууд. * '''Кантоо''' бүс — Ибараки, Тотиги, Гумма, Сайтама, Тиба, Токио, Канагава мужууд. * '''Тоохоку''' бүс— Аомори, Иватэ, Мияги, Акита, Ямагата, Фукусима мужууд. * '''Чүүбү''' бүс — Ниигата, Тояма, Исикава, Фукуи, Яманаси, Нагано, Гифу, Сидзуока, Айти мужууд. * '''Чүүгокү''' бүс — Тоттори, Симане, Окаяма, Хирошима, Ямагути мужууд. == Хүн ам == 19-р зууны сүүл үе хүртэл тус арал дээр [[Айнү|Айнүчууд]] амьдардаг байсан бөгөөд Япончууд тэднийг [[Хоккайдо]] руу бүрэн нүүлгэсэн байна. Арлын хүн ам 104 сая (2017) бөгөөд энэ нь тус улсын нийт хүн амын ойролцоогоор 75%-ийг эзэлдэг юм. ==Эшлэл== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Японы арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Хоншүү| ]] q6qxvir6ucqfad9csfqxzk69nulmkt2 0 4349 868581 868215 2026-09-05T22:52:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868581 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p 0 6386 868582 868216 2026-09-05T23:14:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868582 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6809 868571 865023 2026-09-05T16:27:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868571 wikitext text/x-wiki '''Илч Зүй''' эсвэл '''Термодинамик''' ([[Грек хэл|Грек хэлний]] "[[дулаан]]" гэсэн утгатай θερμη ''терме'' болон [[чадал]] гэсэн утгатай δυναμις ''динамис'' гэсэн үгсээс гаралтай) нь макро түвшинд [[Физик систем|физик системүүдийн]] [[температур]], [[даралт]], [[эзэлхүүн]] зэрэг хэмжигдэхүүнүүдийн өөрчлөлтийн хүчин зүйлсийг тэдгээр системүүдийн бөөмсийн огц хөдөлгөөнийг [[статистик]] аргаар шинжилэх замаар судалдаг [[Физик|физикийн]] шинжлэх ухааны нэг салбар ухаан юм.<ref name="Perrot" >{{cite book | author=Perrot, Pierre | title=A to Z of Thermodynamics | url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1 | publisher=Oxford University Press | year=1998 | id=ISBN 0-19-856552-6}}</ref><ref>{{cite book | author=Clark, John, O.E.| title=The Essential Dictionary of Science | publisher=Barnes & Noble Books | year=2004 | id=ISBN 0-7607-4616-8}}</ref> Барагцаагаар хэлбэл [[дулаан]] гэдэг нь "энергийн шилжилт" бөгөөд [[динамик]] нь "хөдөлгөөнтэй" холбогдоно. Тиймээс хамгийн чухал нь термодинамик энергийн хөдөлгөөн болон хэрхэн энерги хөдөлгөөнд шилжиж буйг судалдаг. Түүхийн үүднээс харвал анхны уурын хөдөлгүүрүүдийн [[Термодинамик ашигт үйл|ашигт үйлийг]] дээшлүүлэх үүднээс хөгжиж үүссэн.<ref>{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's ''Annalen der Physick'', LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | id = ISBN 0-486-59065-8}}</ref> [[Файл:Triple expansion engine animation.gif|thumb|350px|right|Нийтлэг '''[[термодинамик систем]]''' - дулаан халуун (зуухнаас) хэсгээс хүйтэн (өтгөрүүлэгч) хэсэгрүү шилжиж ажил хийгдэж байна. Энэ тохиолдолд цуврал бүлүүрүүд [[ажил]] хийж байна.]] Ихэнх термодинамикийн ухагдахуунууд [[Термодинамикийн хуулиуд|термодинамикийн хуулиудаас]] эхэлдэг. Эдгээр хуулиуд нь [[энерги]] [[Физик систем|физик системүүдийн]] хооронд дулаан болон эсвэл [[ажил]] хийгдэх замаар шилжидэг хэмээн нотлодог.<ref>{{cite book | author=Van Ness, H.C. | title=Understanding Thermodynamics | publisher=Dover Publications, Inc. | year=1969 | id=ISBN 0-486-63277-6}}</ref> Мөн аливаа системийн хувьд тодорхойлж болох [[энтропи]] хэмээгдэх хэмжигдэхүүнийг оршдог хэмээсэн постулатыг гаргадаг.<ref>{{cite book | author=Dugdale, J.S. | title=Entropy and its Physical Meaning | publisher=Taylor and Francis | year=1998 | id=ISBN 0-7484-0569-0}}</ref> Термодинамикт биесийн томоохон цогцуудын хоорондын харилцан үйчлэлийг ангилж, судалдаг. Үүнд ''[[термодинамик систем]]'' болон ''[[термодинамик орчин]]'' гэсэн ойлголтуудыг оруулж өгсөн. Систем нь бөөмсөөс тогтох бөгөөд бөөмсийн дундаж хөдөлгөөн нь түүний шинж чанарыг тодорхойлж өгдөг. Үүнээс улбаалан хоорондоо [[Төлөвийн тэгшитгэл|төлөвийн тэгшитгэлээр]] холбогддог. Эдгээр шинж чанаруудыг нь хослуулан [[Динамик тэнцвэр|тэнцвэрт]] байдал болон [[Битүү процесс|битүү процессуудыг]] тодорхойлоход хэрэгтэй байдаг [[дотоод энерги]] болон [[термодинамик потенциал]] зэрэгийг тодорхойлдог. Эдгээр аргачлалуудын тусламжтайгаар термодинамик нь хэрхэн систем нь гадаад орчиноосоо хамааран өөрчлөгдөх явцыг судалдаг. Үүнийг [[шинжлэх ухаан]] болон [[Инженерчлэл|инженерчлэлийн]] олон салбаруудад ашигладаг. Тухайлбал [[хөдөлгүүр]], [[фазын шилжилт]], [[химийн урвал]], [[шилжүүлэх үзэгдэлүүд???]], мөн [[хар нүх]] зэрэгийн хүртэл судалгаанд ашигладаг. Термодинамикийн судалгааны үр дүн [[Физик|физикийн]] бусад салбарууд, мөн [[хими]], [[химийн инженерчлэл]], [[сансарын инженерчлэл]], [[механик инженерчлэл]], [[эсийн биологи]], [[биоанагаахын инженерчлэл]], [[материал судлал]] зэрэг ухаануудад чухал байдаг.<ref>{{cite book | author=Smith, J.M. | coauthors=Van Ness, H.C., Abbott, M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | publisher=McGraw Hill | year=2005 | id=ISBN 0-07-310445-0}}</ref><ref>{{cite book | author=Haynie, Donald, T. | title=Biological Thermodynamics | url=https://archive.org/details/biologicalthermo0000hayn_v2q5 | publisher=Cambridge University Press | year=2001 | id=ISBN 0-521-79549-4}}</ref> == Түүх == [[Файл:Carnot2.jpg|150px|right|thumb|'''[[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карно]]''' (1796-1832): термодинамикийн эцэг]] Термодинамкийн товч түүх нь 1590 онд дэлхийн анхны [[Вакуум насос|вакуум насосыг]] зохион бүтээж дэлхий дээрх анхны [[Вакуум|вакуумыг]] буй болгосон ([[Магдебургийн бөмбөрцөг]] хэмээн алдаршсан) [[Отто вон Гуерих|Отто вон Гуерихээс]] эхлэнэ. == Термодинамик систем == ''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик систем]]'' [[Файл:system-boundary.jpg|175px|thumb|right]] Термодинамикийн чухал ойлголтын нэг бол "систем" юм. Орон зай дахь системээс бусад юмс бол гадаа бие буюу гадаад орчин болдог. Судалгаанд системийг орон зайн тодорхой хэсэг гэж үздэг. Систем нь орон зай дахь гадаад орчиноос [[Термодинамк хил|хилээр]] тусгаарлагддаг ба хил нь бодит байж болно биш ч байж болно, гэхдээ зарчимын хувьд хязгаартай эзэлхүүнийг тодорхойлж өгдөг. Систем болон гадаад орчины хооронд шилжих [[ажил]], [[дулаан]], эсвэл [[матери]] нь энэхүү хилээр дамждаг. Хилийг дөрвөн төрөлд хуваадаг: бэхлэгдсэн, бэхлэгдээгүй, бодит болон хуурмаг. Үндсэндээ "хил" гэдэг нь аливаа зүйлийн эзэлхүүний хүрээлж зурсан зохиомол тасархай шугам бөгөөд тухайн зүйлийн [[Дотоод энерги|дотоод энергид]] хилээр нэвтэрч өөрчлөлт ордог. Тэр аливаа зүйлийн дотоод энергид өөрчлөлт буй болгож буй хилээр нэвтэрсэн ямар нэгэн зүйлийг энергийн балансын тэгшитгэлд тооцох ёстой болдог. Тэрхүү "аливаа зүйл" гэдэгт тухайлбал [[Макс Планк|Макс Планкын]] 1900 онд тодорхойлсон хэлбэлзлийн энерги бүхий ганц атомыг хүрээлсэн орчин эсвэл [[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карногийн]] 1824 онд бүтээсэн [[уурын хөдөлгүүр]] дэхь агаар эсвэл уур байж болно эсвэл мөн [[Агаар мандалын термодинамик|агаар мандалын термодинамикийн]] салбарт 1986 онд [[Кэрри Эмануэл|Кэрри Эмануэлийн]] томъёолсон [[тропикийн циклон]] байж болно, эсвэл орчин үед [[Квант термодинамик|квант термодинамикт]] судлагдаж буй зүгээр ганц ширхэг [[нуклон]] ([[Кварк|кваркуудын]] систем) ч байж болно. Хөдөлгүүрийн хувьд бэхлэгдсэн хил гэдэг нь байрлалдаа түгжигдсэн бүлүүр байж болно. Тухайлбал тогтмол эзэлхүүнтэй процесс явагдаж болно. Мөн энэ хөдөлгүүрт бэхлэгдээгүй хил гэдэг нь бүлүүр дээш доош хөдлөж буйг ойлгож болно. Хаалттай системүүдийн хувьд хил нь бодит байдаг бол нээлттэй системийн хувьд хил нь төсөөлөл төдийн байх жишээтэй. Системүүдийн үндсэн таван ангилал байдаг: # ''Тусгаарлагдсан систем'' – хил нэвтрэн бодис болон энерги солилцохгүй байж болно. # ''Адиабат систем'' – хил нэвтрэн дулаан солилцохгүй байх ёстой. # ''Битүү систем'' - хил нэвтрэн дулаан солилцох боломжтой. # ''Хаалттай систем'' – хил нэвтрэн бодис солилцохгүй байх боломжтой. # ''Нээлттэй систем'' – хил нэвтрэн дулаан, ажил, матери солилцох боломжтой (энэ тохиолдолд ихэвчлэн [[Хяналтын эзэлхүүн]] гэдэг)... == Термодинамик процессууд == ''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик процессууд]]'' '''Термодинамик процесс''' гэдгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлт хэмээн тодорхойлох боломжтой. Термодинамик процесс болгон нь ихэвчлэн нэг нэгнээсээ чухам аль параметр нь тухайлбал эзэлхүүн, даралт, температур тогтмол байгаагаасаа хамааран ялгагддаг. Термодинамикийн түгээмэл долоон процессуудыг доор харуулав: # [[Изобар процесс]] - тогтмол даралттай үед. # [[Изохор процесс]] - тогтмол эзэлхүүнтэй үед: # [[Изотерм процесс]] - тогтмол температуртай үед. # [[Адиабат процесс]] - дулаан солилцоогүй үед. # [[Изэнтропи процесс]] - (адиабат процессын эсрэг) тогтмол энтропитай үед. # [[Изэнтальпи процесс]] - тогтмол энтальпитай үед. # [[Тогтмол төлөв]] - системийн дотоод энергид өөрчлөлт гарахгүй үеийн процесс. == Эшлэл == <div class="references-small"> <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> <references/> </div> == Нэмж унших == * {{cite book | author=Cengel, Yunus A.| coauthors= Boles, Michael A. | title=Thermodynamics - An Engineering Approach | url=https://archive.org/details/thermodynamicsen00ceng_0| publisher=McGraw Hill | year=2002 | isbn=0-07-238332-1}} * {{cite book | author=Kroemer, Herbert; Kittel, Charles | title=Thermal Physics | url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt | publisher=W. H. Freeman Company | year=1980 | isbn=0-7167-1088-9}} * {{cite book | author=Goldstein, Martin; Inge, F | title=The Refrigerator and the Universe | url=https://archive.org/details/refrigeratoruniv0000gold_l3g4 | publisher=Harvard University Press | year=1993 | isbn=0-674-75325-9}} * {{cite book | author=Dunning-Davies, Jeremy | title=Concise Thermodynamics: Principles and Applications | publisher=Horwood Publishing | year=1997 | isbn=1-8985-6315-2}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20140211122258/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html Thermodynamics Data & Property Calculation Websites] * [https://web.archive.org/web/20150614003926/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamics.Educational.Sites_html Thermodunamics Educational Websites] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/topics/Thermodynamics.html Thermodynamics at ''ScienceWorld''] * [http://thermohistory.com/ History of Thermodynamics] * [http://www.shakespeare2ndlaw.com Shakespeare & Thermodynamics] * [http://www.wiley.com/legacy/college/boyer/0470003790/reviews/thermo/thermo_intro.htm Biochemistry Thermodynamics] * [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/sm1/lectures/lectures.html Thermodynamics and Statistical Mechanics] [[Ангилал:Термодинамик| ]] 1q8b4zrkn6da0h70vvyexfdxnvmul0s 0 8627 868585 868217 2026-09-06T01:17:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868585 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 868591 868221 2026-09-06T04:10:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868591 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-09-06 04:10:56 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 9tind68zb1xpk5rojndrjwxzgnerbr4 0 10213 868602 859382 2026-09-06T07:04:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868602 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Шавж | fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл | image = Ladybird.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Шүрэн цох]] (''Hymenoptera'' баг) | regnum = [[Амьтан|Амьтны]] | phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]] | classis = [[Шавж]] | ordo = [[Цох]] | superfamilia = [[Cucujoidea]] | familia = '''шүрэн цох''' | familia_authority = [[Латрейлле]], 1807 | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = [[Chilocorinae]]<br /> [[Coccidulinae]]<br /> [[Coccinellinae]]<br /> [[Epilachninae]]<br /> [[Scymininae]]<br /> [[Sticholotidinae]]<br /> etc. ''see [[list of Coccinellidae genera]]''}} '''Шүрэн цох''' ({{lang-la|Coccinellidae}}, {{lang-en|ladybirds, ladybugs}}) нь бүрэн хөгжилт [[шавж]] бөгөөд хатуу далавчтан буюу [[цохын баг]]т багтдаг шавжны баг юм. Одоогоор дэлхий дээр шүрэн цохын 5000 гаруй зүйл байгаагийн 53 зүйл нь манай оронд олдоод байна. Умард [[Америк]]т шүрэн цохын нилээд олон төрлүүд байдаг бөгөөд зөвхөн уугуул 450 гаруй зүйл шүрэн цох тэмдэглэгдсэн ажээ. Шүрэн цох нь жижиг биетэй шавж. Түүний биеийн хэмжээ нь 1мм-10мм хэмжээтэй байдаг. Ихэвчлэн шар, улбар шар, гал улаан дэвсгэр бүхий хар толбо буюу зууван зураас бүхий хатуу хагас бөмбөлөг хайрсан далавчтай. Толгой, хөл болон тэмтрүүл нь хар өнгөтэй байдаг. Маш олон төрлийн шүрэн цохнууд хар, саарал юмуу бор өнгөтэй байдаг бөгөөд мэргэжлийн шавьж судлаач л таних боломжтой байдаг. Ихэнх шүрэн цохын зүйлүүд ойролцоо жижиг биет цох болох яст мэлхий цохтой төстэй байдаг тул андуурах нь элбэг байдаг. Шүрэн цох ихэвчлэн [[ургамал идэшт шавьж]] болон [[ургамлын шимэгч шавьж]]нуудыг иддэг бөгөөд цэцэрлэг, [[Хөдөө аж ахуй|ХАА]]-н эдэлбэр газар, жимсний цэцэрлэг болон болон бусад ургамлын бүрхэвчтэй талбайд амьдардаг. Зарим Умард Америк ба [[Европ]]т орших цөөн зүйлийн цох нь ургамлын хортонд тооцогддог. Зарим хүмүүс шүрэн цохтой тааралдах нь азтай явдал тохиохын бэлгэдэл, харин түүнийг алах нь муу явдал тохиолдохын ёр гэж үздэг байна. == Шүрэн цохын биологи == Шүрэн цохын ихэнх зүйл нь [[бүүрэг]], [[кокцид]], [[ургамлын бөөс]] иддэг махчин боловч зарим зүйл нь ургамал идэштэн байдаг. Ургамлын шүүсээр хооллогч шүрэн цохуудаас хамгийн хөнөөлтэй нь ХАА-н ургамалд маш их хохирол учруулдаг [[Мексик]]ийн буурцгийн цох юм. Уг цох нь ихэвчлэн тариалангийн талбай болон цэцэрлэгт тарьсан үр тариа, хүнсний ногоо, цэцэрлэгийн ургамлыг иддэг тул Мексикийн фермерүүд шүрэн цохонд ихээхэн дургүй байдаг. Иймээс уугуул шүрэн цохуудыг багасгах зорилгоор умард [[Америк]]ийн шүрэн цохуудыг нутагшуулж байна. Цохууд ихэвчлэн хурц өнгөтэй байдаг нь өөрийгөө махчдаас хамгаалах зохилдлого билээ. Иймээс шүрэн цох ч мөн хортой эсвэл таагүй байдлыг илэрхийлэх хурц тод өнгийн хослол бүхий болсон байдаг. Шүрэн цохууд ихэвчлэн улбар шар ба хар, шар ба хар гэсэн өнгөтэй байдаг байна. Энэхүү гоц үзэгдлийг [[апосематизм]] гэж нэрлэдэг. Өнгөний энэ зохилдлогоос гадна ихэнх шүрэн цохууд үнэхээр хортой байдаг бөгөөд жижиг биетэй шавьж идэшт [[гүрвэл]], [[шувуу]]дыг хордуулахуйц байдаг. Харин хүнд төдийлөн мэдэгддэггүй, 100 орчим шүрэн цохын хор [[хүн]]д нөлөө үзүүлэх боломжтой ажээ. Бие гүйцсэн шүрэн цохын хөлнүүдэд шавьжны [[цус]] мэдрэгч бий болдог ба дайснаасаа бие хамгаалах үедээ эвгүй хурц үнэр бүхий тосорхог шингэн ялгаруулдаг байна. Ихэнх шүрэн цохууд [[хавар]] юм уу [[намар]] үржилд орж, эмэгчин нь ирээдүйн цохуудын хүнс тэжээл болох [[ургамал]] шимэгчдийн [[колони]]д хялбар хүрч болохуйц газарт өндгүүдээ бөөнөөр нь гаргадаг байна. Шүрэн цохын зүйлүүд нь хэдхэн ширхгээс хэдэн зуун ширхэг хүртэл харилцан адилгүй тоотой [[өндөг]] гаргадаг. Ойролцоогоор 1 долоо хоног орчим дараа өндгүүдээс авгалдай гардаг байна. [[Авгалдай]] хэлбэртэйгээр 10-15 хоног амьдрах бөгөөд түүний дараа бие гүйцсэн цох болохын өмнөх [[хүүхэлдэй]]н шатанд шилждэг байна. Шүрэн цохын амьдралын мөчлөг нь маш богинохон бөгөөд зүйлээсээ хамаарч 4-7 долоо хоног л үргэлжилдэг байна. Ихэнх шүрэн цохууд нэг жилийн дотор амьдралын мөчлөг нь дуусгавар болдог. Шүрэн цохууд амьд өндгөөс гадна амьгүй өндгүүдийг нэмж гардаг байна. Энэ нь авгалдайнуудыг өндгөөс гарч ирэх үед хүнс тэжээл болдог байна. Амьд болон амьгүй өндгийн харьцаа өндөглөх үед эх цох хэр их хүнс тэжээл хэрэглэсэн байсантай шууд холбоотой байдаг байна. Зарим зүйлүүд нь их хэмжээний цугларалт бий болгон нүүдэллэн амьдрах онцлогтой байдаг. Мөн тэд өвөл болоход олон тоогоор цугларан хавар болтол ичдэг байна. == Тархац == [[Файл:Coccinellidae (Ladybug) Anatomy.svg|thumb|right|Биеийн бүтэц]] Шүрэн цохын ихэнх төрлүүд нь жилийн турш ургамлын шимэгч, хооллогч бичил шавьжууд, [[хувалз]]аар хооллодог. Өвлийн улирлыг ичиж өнгөрөөн хавар анхны шавьжууд гарч ирэхтэй зэрэгцэн гарч ирдэг байна. Зарим зүйлийн шүрэн цохууд өндөрлөг газарт томоохон бүлэг үүсгэн ичдэг. Махчин шүрэн цохууд ихэвчлэн ургамлууд дээрх ургамлын [[паразит]]уудыг олж хооллох бөгөөд тэдний ойролцоо өндгөө гаргадаг байна. Энэ нь авгалдайнууд идэш хоолондоо хялбар хүрэх боломжийг бий болгодог байна. Ер нь шүрэн цохууд дэлхий даяар тархсан байдаг бөгөөд энэ нь хоол тэжээлийн элбэг байдалтай холбоотой ажээ. == Шүрэн цох ба ХАА-н хортон шавьж == [[Ази]], умард Америкийн аль ч бүс нутагт шүрэн цохонд таатай ханддаг бөгөөд 20-р зуунаас эхлэн цэцэрлэгт зориудаар үржүүлэх болсон байна. Европын орнуудад шүрэн цохыг тариалангийн талбайн хортон шавьж устгуулах болон цэцэрлэгийн хортон шавьжуудыг устгах зорилгоор түгээмэл хэрэглэдэг байна. Шүрэн цохын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй нь алиалагч шүрэн цох буюу Хармониа Аксиридис ([[Азийн шүрэн цох]]) юм. == Шүрэн цох урлаг соёлд тусгалаа олсон нь == Дэлхийн аль ч өнцөгт шүрэн цох нь бяцхан хүүхдийн хамгийн хайртай шавьж байдаг. Энэ цохыг нутаг бүрт өөр өөрөөр нэрлэдэг. Тухайлбал англи хэлтэн орнуудад хатагтай цох гэх нэр өргөн тархсан байдаг ч, үнээ цох, мэй бясаа, алтан бөмбөлөг, алтан бясаа, Барней хамба лам, Барнеби гэх мэтээр нэрлэдэг байна. Манай орны хувьд ч шүрэн цохыг нүүнээ цох, эмгэн цох гэж мэт олон янзаар нэрлэдэг. Хүүхдүүдийн дунд мөнх оршин байгаа олон шүлэглэсэн 4 мөртүүд байдаг. Тухайлбал Англи хүүхдүүд шүрэн цохыг хармагцаа дараах дууг дуулдаг байна. [[Файл:HarAxy_ontwikkeling.jpg|thumb|350px|Азийн шүрэн цохны амьдралын мөчлөг]] ''Цох хатагтай, цох хатагтай, гэрээ орхин нисэн одлоо'' ''Гэрт чинь гал гарч, хүүхдүүд чинь яваад өглөө'' ''Бяцхан Эннигээс бусад нь явчихлаа'' ''Харин Энни хайруулын тавган дээр мөлхөж байна...'' Мөн өөр хувилбар ч байдаг аж: ''Ноорхой эмээ, Ноорхой эмээ, гэрээ орхин нислээ'' ''Гэр чинь шатаж, хүүхдүүд чинь явлаа'' ''Хэрвээ чи хүүхдүүдээ хамгаалахыг хүсвэл'' ''Хөөрхөн далавчаа хурдан дэлгэж, нисэн одооч...'' Уг цохын нэр нь Европын олон орны домгийн сайн талын баатартай холбоотой байдаг. Тухайлбал [[Ирланд]]ад “Бурхны бяцхан үнээ”, [[Хорват]]ад Božja ovčica буюу “Бурхны бяцхан хонь”, [[Франц]]ад bête à bon Dieu буюу “Сайн эзний амьтан”, [[ОХУ|Орос]]т Божья коровка буюу “Бурхны үнээ” гэдэг бол [[Еврей]]чүүд “Моше Раббенугийн бяцхан үнээ” гэдэг ажээ. Умард [[Европ]]ын орнуудад “Хэрвээ шүрэн цох биен дээр тань суувал азтай явдал тохиохын бэлэгдэл” гэж үздэг байна. Харин [[Итали]]д шүрэн цох унтлагын өрөөнд тань орж ирвэл аз тохиохын шинж гэдэг байна. Төв Европын орнуудад шүрэн цохыг залуу охидын гаран дээр нисэн ирж, мөлхөж эхэлбэл тэр жилдээ гэрлэх болно гэж үздэг байна. Ер нь шүрэн цохыг аз авчрагч цох хэмээн Европ даяараа хайрладаг ажээ. * Шүрэн цох [[Нидерланд]] улсын “Огцом, хүчтэй уурлах явдлын эсрэг сан”-гийн бэлэгдэл амьтан болдог. * [[Финланд]] улсын “Швед гаралтай иргэдийн нам”-ын бэлэгдэл нь шүрэн цох байдаг * Маш олон орон ХАА-н хортон шавьжийн эсрэг тэмцэх биологийн арга хэрэгсэл болгодог == Гадаад холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20090610235947/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/412.shtml BBC Science & Nature: 7-spotted ladybird] * [http://www.cirrusimage.com/beetles_ladybird.htm Ladybugs of North America — diagnostic photographs] * [https://web.archive.org/web/20130102232859/http://www.cirrusimage.com/beetles_multicolored_Asian_ladybird.htm Multicolored Asian ladybug ''Harmonia axyridis'' male and female specimens photos] * [https://web.archive.org/web/20121105010623/http://www.earthlife.net/insects/coccinel.html Ladybirds page on The Earth Life Web] * [https://web.archive.org/web/20080105173106/http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?allSpecies=y&searchText=ladybug Ladybeetles on eNature] * [http://www.harlequin-survey.org Harlequin Ladybird survey in the British Isles] * [https://web.archive.org/web/20060707172813/http://home.ptd.net/~insect/ladybug.html Unofficial Homepage to the Asian ladybird beetle] * [https://web.archive.org/web/20121127170949/http://www.lady-bugs.org/ General Information on Ladybugs (Asian LadyBeetle)] * [http://www.nysaes.cornell.edu/ent/biocontrol/predators/ladybintro.html Biological control: Predators: Lady beetles] Cornell University's ''Guide to natural enemies in North America'' * [http://www.phil.uni-passau.de/didaktik_natw/fuersch/taxonomy.html Taxonomy of coccinellids] [[Ангилал:Шавж]] 4t62vu6qhuk1bsi3ugrsr6x8rig7pmf 0 10657 868565 868325 2026-09-05T16:13:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868565 wikitext text/x-wiki {{Short description|1480-1517 оны хооронд Умард Юань улсын хаан}} {{Инфобокс хаан |name =Даян хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title = Бүх Монголын [[хаан]]{{sfn|Bowden|2003|pp=4}} |image = |succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] |reign=1480–1517 (1543?) |coronation=1480 |cor-type=[[Титэм зүүх ёслол]] |full name={{lang|mn|Батмөнх}} |predecessor=[[Мандуул хаан]] |successor=[[Барсболд хаан]] |spouse= {{ubl| [[Мандухай сэцэн хатан]] | Жимсгэнэ хатан | Хүсэй хатан}} |spouse-type=Хатан |house=[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |royal anthem = |father=[[Баянмөнх жонон]] |mother=[[Шихэр тайху]] |birth_date =1472<ref name=":Батмөнх">[https://mongoltoli.mn/history/h/110 Батмөнх хаан] Монголын түүх 2016 он</ref> |birth_place =[[Монголын тэгш өндөрлөг]] |death_date = 1517<ref name=":Батмөнх"/>{{sfn|Elverskog|2006|pp=15}}(1543?{{sfn|Stein|Driver|1972|pp=81}}) |death_place =Монголын тэгш өндөрлөг |place of burial= |}} '''Батмөнх''' (1464-1517) буюу '''Даян хаан''' нь 1470/1480-1517 оны хооронд Монгол улсыг удирдаж байсан [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн [[хаан]] юм. Даян хаан бол [[Боржигин]] овгийн [[Баянмөнх жонон]]гийн хатан урианхайн [[Шихэр тайху]] нарын дундаас мэндэлсэн ганц хөвүүн юм.<ref name=":Батмөнх"/> == Он цагийн асуудал == Даян хааны төрснөөс таалал төгсөх хүртэлх болон хаанчилсан жилийн зөрүү, хэд насалсан талаар 16-18-р зуунд бичигдсэн Монгол, Хятадын түүхийн баримт бичигт нилээн зөрүүтэй байдгаас болж, төөрч будилах нь их байдаг. Монголын сурвалж бичигт 2 үндсэн ялгаатай чиг баримжаа байдаг. # [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]], "Эрдэнэ тунамал нэрт шастир" тэргүүтэй 1620-1660 аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Даян хааныг долоон насанд нь Мандухай сайн хатан биеэ залгуулж, мөн он '''гахай жилд (1467 эсвэл 1479)''' хан ор суулгавай..."{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=261}}{{sfn|Choimaa(b)|2006|pp=108}}, "...Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж, '''дөчин дөрвөн насандаа (1504 эсвэл 1516)''' тэнгэр болов..."{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=269}}{{sfn|Choimaa(b)|2006|pp=116}} # [[Их Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] тэргүүтэй 1660-аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Баянмөнх болху жононгийн хөвгүүн Батмөнх '''модон бэчин жилтэй (1464)'''...Батмөнхийг долоон насанд нь Мандухай хатан гучин гурван насандаа гэргий болон шүтэлцэж '''барс жилээ (1470)''' "Даян бүхнийг эзлэх болтугай!" хэмээж Батмөнх Даян хаан хэмээн нэрийдэж, Эзэний цагаан гэрийн өмнө хан суувай..."{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=68-69}}, "...Даян хаан зургаан түмнийг эмхилэн цуглуулж, энхжин жаргуулж, далан дөрвөн жил хан орон барьж наян насандаа '''туулай жилээ (1543)''' нөгчвэй..."{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=70}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Монгол сурвалж бичгүүдийн Даян хааны нас жил, хаанчилсан огнооны харьцуулсан хүснэгт ! rowspan="2" |Огноо ! colspan="2" |Монгол сурвалж бичиг |- ![[Алтан товч|Лу.Алтан товч]], Хураангуй Алтан товч, Эрдэнэ тунамал нэрт шастир ![[Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] |- |Амьдарсан жил |1461-1504 эсвэл 1473-1516 |1464-1543 |- |Насны тоо<ref>Эртний Монгол уламжлалаар хий нас нэмж тоолдог </ref> |44 |80 |- |Хаанчилсан хугацаа |1467-1504 эсвэл 1479-1516 |1470-1543 |- |Хаанчилсан |37 жил |73 жил |} == Бага нас == Батмөнх нь 1464 онд [[Баянмөнх жонон]]гийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь [[Урианхай]]н [[Шихэр тайху]]. Ойрадын [[Исмэйл тайши|Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэл тайш Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. 1480 (1470) онд түүнийг 7 настай байхад Мандуул хааны бага хатан Мандухай түүнтэй гэрлэж, Батмөнхийг Монголын их хааны ширээнд суулгав. == Хаанчлал == Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь [[Харчин]]ы [[Ибрай тайш]] барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ. Батмөнх [[Мин улс]]тай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж. Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг. Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж «[[Зургаан түмэн]]» болгожээ * Зүүн түмэн: '''[[Халх]], [[Цахар түмэн|Цахар]], [[Урианхай]]''' * Баруун түмэн: [[Ордос|'''Ордос''']]''', [[Түмэд]], [[Юншээбүү]].''' * Хасарын угсааныхны мэдлийн [[Хорчин|'''Хорчин''']] аймаг * Дөрвөн түмэн [[Ойрад|'''Ойрад''']] гэж хуваагдаж байсан. Батмөнх 1517 онд нас барж, хөвгүүн Барсболд нь хэсэг хугацаанд төрийн эрхийг барьсны дараа Батмөнхийн ахмад хөвгүүн [[Төрболд|Төрболдын]] хүү [[Боди Алаг хаан|Боди]], их хаан болжээ. Үүнээс хойш Бодийн угсааныхан Монголын их хаан суурийг үе улиран залгамжлах болсон билээ. == Гэр бүл == {{ahnentafel-compact5 |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |1= '''Батмөнх Даян хаан''' |2= [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх Болох жонон]] |3= [[Шихэр тайху]] |4= [[Хархуцаг|Хархуцаг мэргэн тайж]] |5= [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] |6= Урианхайн Хутагт шигүши |8= [[Агваржин жонон]] |10= [[Эсэн тайш]] |16= [[Ажай тайж]] |20= [[Тогоон тайш]] }} Даян хаан нь 3 хатантай. # [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай сэцэн хатан''']]: 7 хүү, 1 охинтой. # '''Жимсгэнэ хатан''': Уругудын Оручи шигүшийн охин{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}. [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] '''Самур тайху''', [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчид]] '''Жалайр хатан'''{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}, [[Шар тууж|Их Шар туужид]] '''Жимисхэн хатан'''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=70}} гэх мэтээр бичиж байв. Гэрэболд, Гэрсэнз{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}} нарыг төрүүлсэн. # '''Хүсэй хатан''': [[Ойрад|Ойрадын]] Хэрээ Хучигарын охин{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}. Даян хаанд [[Гэрэтү тайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}}, [[Убсанж Чин тайж]]ийг{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=55}} төрүүлсэн. Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь [[Халх]] 7 хошууны эхлэл болжээ. Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах отог аймгуудийг хувьлан өгсөн. {{tree list}} *'''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' **'''[[Төрболд]]''': '''[[Цахар түмэн]]''' ***'''[[Боди Алаг хаан]]''' ****'''[[Дарайсүн Гүдэн хаан]]''' *****'''[[Түмэн засагт хаан]]''' *****[[Хуучид|Хуучидын]] [[Жонду дурал|Жонду дурал ноён]] ******'''[[Буян сэцэн хаан]]''' *******Мангус тайж ********Цахарын '''[[Лигдэн хутагт хаан]]''' ****Сөнидийн [[Хөхэчүдэй|Хөхэчүдэй мэргэн тайж]] ****Үзэмчиний [[Онгон дурал|Онгон дурал ноён]] ***Эмлиг тайж: Цахарын Аохан, Найман отгийг өмчилсөн. ****Буйма ноён *****Түжин дурал ******Буянхули дайчин дүүрэн *******Соном дүүрэн: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=556-557}} *******Сэрэн тайж: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=556-557}} *****Эсэн үйзэн: [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошууны]] засаг ноёдын дээд өвөг{{sfn|Bayarsaikhan|Budsuren|Nergui|2006|pp=557-558}} **'''[[Улсболд|Улсболд жонон]]''': Ибарай тайшид хороогдсон. **[[Барсболд Сайн Алаг хаан|'''Барсболд Сайн Алаг хаан''']]: [[Ордос|Ордос түмэн]], [[Түмэд]] ***Ордосын [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] ***Түмэдийн '''[[Алтан хан|Алтан хаан]]''' ***Үүшиний [[Лабуг тайж]] ***Харчины [[Байсахал хөндлөн хан]] ***Цагаан Татаарын эзэн [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] ***[[Бодидара отгон тайж]]: Асуд, Юншээбүү отгийг эзлэсэн. **'''[[Арсболд]]''': [[Түмэд|Түмэдийн]] долоон отог{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Божигир тайж ***Нонун тайж **'''[[Очирболд]]''': Цахарын [[Хишигтэн]] отог{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Дарь тайж **'''[[Алчболд|Алчуболд]]''': [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог ***Хурхач Хасар ноён **'''[[Арболд]]''': Цагаан Татаар{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}}, Цахарын [[Хуучид]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Ачу тайж ***Шар тайж **'''[[Гэрэтү тайж]] (Гаруди, Гэрэтү тайж{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}})''': үр хүүхэдгүй өнгөрсөн. **'''[[Убсанж Чин тайж]]:''' Хар Татаар{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}}, Асуд, Юншээбү{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=137}} ***Түнши тайж ***Чинли тайж **[[Гэрэболд]]: Урад{{sfn|Choimaa(a)|2006|pp=276}} ***Лун тайж **[[Гэрсэнз|'''Гэрсэнз жалайр хунтайж''']]: Ар [[Халх|Халхын]] 7 отог ***[[Ашихай дархан хунтайж]] ****[[Баяндарь хунтайж]] *****'''[[Лайхур хан]]''': Анхны Засагт хан ****[[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь дайчин хутугур]] *****Хотогойдын [[Шолой убаши хунтайж]] ***[[Ноёнтой хатанбаатар]] ***[[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэн ноён]] ****'''[[Абтай сайн хан]]''': Анхны Түшээт хан ****'''[[Түмэнхэн сайн ноён]]''': Сайн ноён аймгийн ноёдын дээд өвөг ***[[Аминдурал|Амин дурал ноён]] ****Муур буйма ноён *****'''[[Шолой сэцэн хан]]''': Анхны Сэцэн хан ***[[Дарь тайж]] ***[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөн ноён]] ***[[Саму буйма ноён]] **[[Төрөлт гүнж|'''Төрөлт гүнж''']]: [[Халх]] [[Жарууд]]ын [[Баасан тавнан]]д гэргий болон очсон. Зарим сурвалжид түүнийг '''Гэгээн гүнж''' хэмээн нэрийддэг. {{tree list/end}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Мандуул хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Барсболд Сайн Алаг хаан]] | он = [[1480]]-[[1517]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{cite book |last=Bowden |first=Charles |title=Dayan Khagan Unites The Mongols |date=2003 |publisher=Mongolian Traditional Literature |isbn=9780203357910}} * {{cite book |last=Elverskog |first=Johan |title=Our great Qing: the Mongols, Buddhism and the state in late imperial China |url=https://archive.org/details/ourgreatqingmong0000elve |year=2006}} * {{cite book |last=Yang |first=Huqin |title=Хөхнуурын тэмдэглэл}} * {{cite book |last=Stein |first=Rolf |last2=Driver |first2=J |title=La civilisation tibétaine|year=1972}} * {{Cite book |last=Choimaa(a) |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa(b) |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |last2=Budsuren |first2=D |last3=Nergui |first3=Ch |title=Рашпунцаг. Болор эрих (Дэд дэвтэр) |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:1472 онд төрсөн]] [[Ангилал:1517 онд өнгөрсөн]] q8ird4tujknajlasfta05gca6wgw3yr 0 11196 868597 799149 2026-09-06T05:29:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868597 wikitext text/x-wiki {{Цөмийн физик}} '''Хүчтэй харилцан үйлчлэл буюу цөмийн хүчтэй хүч''' ({{lang-en|strong interaction, strong force, strong nuclear force, color force}}, {{lang-ru|сильное ядерное взаимодействие, цветовое взаимоде́йствие, ядерное взаимодействие}}) - физикийн [[Тулгуур харилцан үйлчлэл|тулгуур дөрвөн хүчний]] нэг. [[Кварк]]ууд ба [[глюон]]ууд, тэдгээрээс тогтох нийлмэл бөөм болох [[адрон]]ууд (барионууд ба мезонууд) хүчтэй харилцан үйлчлэлд орно. Ө.х. цөмийн хүчтэй хүч нь [[кварк]]ууд ба [[глюон]]уудыг хооронд нь холбож байдаг хүч бөгөөд, кварк ба глюон нь [[протон]], [[нейтрон]] болон бусад [[атомаас жижиг бөөм]]ийг үүсгэдэг [[эгэл бөөм]]с юм. {{stub}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20051016222258/http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m280.pdf MISN-0-280: ''The Strong Interaction''] ([[Portable Document Format|PDF]] file) by J.R. Christman for [http://www.physnet.org Project PHYSNET]. * [https://web.archive.org/web/20110602001439/http://aliceinfo.cern.ch/ ''The Alice Experiment''] at CERN is the heavy ion collaboration that will investigate aspects of the Strong Nuclear Force upon the completion of the building of the Large Hadron Collider at CERN. * [http://www.star.bnl.gov/ The Star Experiment] at the Relativistic Heavy Ion Collider at Brookhaven Nation Laboratory in New York, USA. Investigates many aspects of the Strong Nuclear Force including the theoretical [[Quark Gluon Plasma]]. {{Тулгуур хүч}} [[e:Strong interaction]] [[Ангилал:Цөмийн физик]] doa6b16n9ozg5hmshaourk4yah2r413 0 14660 868561 867725 2026-09-05T13:07:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868561 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британи болон Францын хоорондох хоолой}} {{Инфобокс усны биет | name = {{nowrap|Ла-Маншийн хоолой}} | image = [[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]] | caption = | alt = | image_bathymetry = | pushpin_map = Нэгдсэн Хаант Улс Нормандын арлууд | caption_bathymetry = | location = [[Баруун Хойд Европ]]; [[Кельтийн тэнгис|Кельтийн]] болон [[Хойд тэнгис|Хойд]] тэнгисийн хооронд | coords = {{Coord|50.2|N|2|W|type:waterbody_scale:2500000|display=inline,title}} | type = | part_of = {{nowrap|[[Атлантын далай]]}} | inflow = {{plainlist| * [[Экс гол]] * [[Сена мөрөн]] * [[Тест гол]] * [[Теймар гол]] * [[Сомма гол]] }} | outflow = | catchment = | basin_countries = {{plainlist| * [[Англи]] ([[Нэгдсэн Хаант Улс|НХУ]]) * [[Франц]] * [[Гернси]] * [[Жерси]] }} | length = {{convert|560|km|abbr=on}} | width = {{convert|240|km|abbr=on}} | area = {{convert|75000|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|63|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|174|m|ft|abbr=on}} | volume = {{convert|9000|km3|abbr=on}} (ойр.) | residence_time = | salinity = 3.4–3.5% | shore = | temperature_high = {{convert|20|C}} | temperature_low = {{convert|5|C}} | frozen = | islands = {{cslist|{{nowrap|[[Иль-де-Бреа]]}}|{{nowrap|[[Иль-де-Ба]]}}|[[Шозе]]|[[Татиу]]|{{nowrap|[[Мон-Сен-Мишель]]}}|{{nowrap|[[Иль-Сен-Маркуф]]}}|{{nowrap|[[Уайт арал]]}}|{{nowrap|[[Берг арал]]}}|{{nowrap|[[Дрейкийн арал]]}}|{{nowrap|[[Лоое арал]]}}|{{nowrap|[[Сент-Майклс-Маунт]]}}|[[Жерси]]|[[Гернси]]|[[Олдерни]]|[[Сарк]]|[[Херм]]}} | cities = {{cslist|[[Борнмут]]|[[Брайтон]]|[[Плимут (Англи)|Плимут]]|[[Портсмут]]|[[Саутхемптон]]|[[Кале]]|[[Булонь-сюр-Мер]]|[[Дьеп, Франц|Дьеп]]|{{nowrap|[[Гавр]]|[[Шербур]]|[[Сен-Мало]]|[[Сен-Бриё]] }}}} | trenches = | benches = | reference = | other_name ={{collapsible list |titlestyle = text-align:center; |liststyle = text-align:center;font-weight: normal; |title = Бусад нэр |1={{native name list | tag1=br | name1 = Mor Breizh | tag2=kw | name2 = Mor Bretennek | tag3=fr | name3 = La Manche | tag4=nrf | name4 = Lé Ch'nal |paren4=omit |postfix4=&nbsp;([[Гернси]]) | tag5=nrf | name5 = Lé Ch'na |paren5=omit |postfix5=&nbsp;([[Жерси]]) | tag6=nrf | name6 = La Maunche | tag7=fr | name7 = Chele Manche }} }} }} '''Ла-Маншийн хоолой''' ([[Англи хэл|англиар]] ''English Channel'', үгчлэн орчуулбал ‚Английн хоолой‘; [[Франц хэл|францаар]] ''La Manche'', үгчилбэл ‚[[ханцуй]]‘; [[Бретон хэл|бретоноор]] ''Mor Breizh'', үгчилбэл ‚Бретоны [[тэнгис]]‘; [[Корн хэл|корноор]] ''Mor Bretannek'', үгчлэн орчуулбал ‚Британийн тэнгис‘) нь [[Англи]] улсыг [[Франц]]ын хойд хэсгээс тусгаарласан хоолой юм. Энэхүү хоолой нь 560 км урт, хамгийн өргөн хэсэгтээ 240 км, хамгийн нарийн хэсэгтээ 34 км байна. Ла-Маншийн хоолой 75 000 хавтгай дөрвөлжин км талбай эзэлнэ. == Цахим холбоос == {{commons|English Channel|Ла-Маншийн хоолой}} * [https://web.archive.org/web/20090426152159/http://www.10degreeslatitude.com/ A unique and new approach to swimming the channel] * [https://web.archive.org/web/20110306130538/http://www.dover.uk.com/channelswimming/ Full Channel swim lists and swimmer information] * [https://web.archive.org/web/20080307064119/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus or British Sea] * [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ Channel swimmers website] * [http://www.soloswims.com Archives of long distance swimming] * [http://www.sportrelief.com/superswim/ Sponsor David Walliam's Sport Relief swim] * [http://www.channelswimming.net/ Channel Swimming and Piloting Federation] * [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association] * [https://web.archive.org/web/20101113105607/http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm World War II Eye Witness Account - Audio Recording] Air Battle over the English Channel (1940) [[Ангилал:Ла-Маншийн хоолой| ]] [[Ангилал:Их Британийн хоолой]] [[Ангилал:Атлантын далайн хоолой| ]] [[Ангилал:Францын хоолой]] [[Ангилал:Английн газар зүй]] eb0iuv5kl8rlqtgh6tobi47qc91kcgd 0 16899 868583 868509 2026-09-06T00:35:41Z Dostojewskij 30144 [[Жон Делтон]] ➯ [[Жон Далтон]] 868583 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 249 дахь ([[өндөр жил]] бол 250 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 116 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1492 — [[Христофер Колумб|Христофер Колумбаар]] удирдуулсан аялагчид Европоос баруун зүгт /Америк/ гарсан. * 1522 — завершено первое кругосветное путешествие, начатое под руководством Фернана Магеллана. * 1689 — Орос, Хятад улсын хоорондох анхны гэрээ болох [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]] байгуулагдсан. * 1852 — [[Манчестер]] хотод анхны үнэгүй Британий номын сан нээгдсэн. * 1873 — Дэлхийн ууган холбоодын нэг болох [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо]] байгуулагдсан. * 1899 — АНУ Хятадтай ""Нээлттэй хаалганы" бодлого хэрэгжүүлэхээ зарласан. * 1943 — Энэтхэг-хятадын хойг дахь Британийн цэргийн командлал [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] засгийн газрыг Хятадын коммунистуудтай нэгдэн Японы эсрэг тэмцэхийг уриалсан. * 1976 — ЗХУ-ын цэргийн нисгэгч [[Виктор Беленко]] "МиГ-25П" сөнөөгч онгоцоор зугтаж, Японд газардаж, АНУ-аас улс төрийн орогнол хүссэн байна. * 1991 — ЗХУ Балтын бүгд найрамдах [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] зэрэг улсуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. ** Ленинград хотыг 1914 он хүртэл нэрлэж байсан Санкт-Петербург хэмээх түүхэн нэрээр нь сэргээсэн байна. * 2022 — [[Лиз Трасс]] Их Британий шинэ Ерөнхий сайд болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1666 — [[V Иван|V]] [[V Иван|Иван]] Алексеевич (1696 онд нас барсан) оросын царь (1682—1696). * 1766 — [[Жон Далтон]] (1844 онд нас барсан) английн нэрт физикч болон химич. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1998 — [[Күросава Акира]] (1910 онд төрсөн) японы кино найруулагч, зохиолч, продюсер. * 2007 — [[Лучано Паваротти]] (1935 онд төрсөн) алдарт оперын дуучи, [[тенор]]. * 2019 — [[Роберт Мугабе]] (1924 онд төрсөн) Зимбабве улсын ерөнхий сайд (1980—1987) болон ерөнхийлөгч (1987—2017). * 2021 - [[Жан-Поль Бельмондо|Жан-Поль Бельмондо́]] (1933 онд төрсөн) францын тайз, дэлгэцийн алдарт жүжигчин. ---- {{Commonscat|6 September|9 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0906]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#06]] jwkkh9jw4ahjwkg0zs3oz4h3q07zjsl 0 18719 868587 853487 2026-09-06T03:05:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868587 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы автомашин үйлдвэрлэгч}} {{Инфобокс компани | name = Тоёота Мотор Корпораци | native_name = トヨタ自動車株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = Тоёта Жидоша кабүшикагайша | logo = [[File:Toyota.svg|upright=1|frameless|class=skin-invert|alt=The Toyota logo with 3 overlapping ovals and the Toyota wordmark]]<!-- Please discuss on talk page before changing logo image --> | logo_caption = 1989 оны 10 сараас ашиглагдаж буй лого{{efn|Логоны үгийн тэмдгийг 1977 оны 10 сараас хойш ашиглаж байна.}} | image = Headquarter_of_Toyota_Motor_Corporation_3.JPG | image_caption = Төв байр, [[Тоёота (Айчи)|Тоёота]], Япон | type = [[Хувьцаат компани|Хувьцаат]] | traded_as = {{unbulleted list | {{TYO|7203}} | {{NAG|7203}} | {{NYSE|TM}} | {{LSE|TYT}} | [[Nikkei 225]] бүрэлдэхүүн (TYO) | [[TOPIX]] Core30 бүрэлдэхүүн (TYO) }} | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|JP3633400001}} | founder = [[Тоёода Киичиро]] | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{unbulleted list | [[Тоёода Акио]] ([[дарга]]) | Сато Кожи (Vice Chairman and Chief Industry Officer) | Кон Кэнта (ерөнхийлөгч & [[Chief Executive Officer|CEO]])<ref name="Kenta-Kon"/> | Саймон Хамфрис (Ерөнхий дизайнер) }} | industry = [[Автомашины үйлдвэрлэл|Автомашин]] | products = [[Автомашин]] | production = {{unbulleted list | {{increase}} 9,263,035 (2024)<ref name=IR24>{{cite report |url=https://global.toyota/pages/global_toyota/ir/library/annual/2024_001_integrated_en.pdf |title=Toyota Integrated Report 2024 |publisher=Тоёота Мотор Корпораци|access-date=2026-03-12}}</ref> }} | services = [[Банк]], [[санхүүжилт]], [[түрээс]] | revenue = {{increase}} {{JPYConvert|45095325|m}} (2024) | operating_income = {{increase}} {{JPYConvert|5352935|m}} (2024) | net_income = {{increase}} {{JPYConvert|4944933|m}} (2024) | aum = <!-- Only used with financial services companies --> | assets = {{increase}} {{JPYConvert|90114296|m}} (2024) | equity = {{increase}} {{JPYConvert|35239338|m}} (2024) | owner = | subsid = {{Collapsible list|title=Жагсаалт| | [[Daihatsu]] | [[Denso]] (25%) | [[FAW Toyota]] (Хятад, 50%) | [[GAC Toyota]] (Хятад, 50%) | [[Hino Motors]] | [[Subaru Corporation]] (20%) | [[Toyota Argentina]] | [[Toyota Australia]] | [[Toyota Auto Body]] | [[Toyota Financial Services]] | [[Toyota Kirloskar Motors]] | [[Toyota Motor China]] | [[Toyota Motor Europe]] | [[Toyota Motor East Japan]] | [[Toyota Motor Korea]] | [[Toyota Motor Kyushu]] | [[Toyota Motor Manufacturing Indonesia]] (95%) | [[Toyota Motor North America]] | [[Toyota Indus]], (Пакистан, 31.8%) | [[Toyota Motor Philippines]] (34%) | [[Toyota Motor Thailand]] (86%) | [[Toyota South Africa Motors]] | [[Woven by Toyota]] | [[Primearth EV Energy]] (80.5%) | [[Prime Planet Energy & Solutions]] (51%) }} | homepage = {{URL|https://global.toyota}} | foundation = {{start date and age|1937|08|28}} | hq_location = 1 Toyota-chō | location_city = [[Тоёота, Айчи|Тоёота хот, Айчи]] | location_country = Япон | parent = }} {{Nihongo|'''Тоёота Мотор Корпораци'''|トヨタ自動車株式会社|Toyota Jidōsha Kabushikigaisha|{{tyo|7203}}}}, {{lse|TYT}}, буюу '''Тоёота''' гэдгээр нь илүү сайн мэдэх ба «'''TMC'''» гэж товчилон бичдэг. Үндэстэн дамнасан тус корпорацийн төв захиргааны байгууллага нь [[Япон]]д байрладаг. [[2009]] оны байдлаар «Тоёота Мотор Корпораци» нь 71,116 ажилтантайгаар (Тоёота группийн хувьд 320,808) үйл ажиллагаагаа явуулж буй.<ref name=Toyotaprofile>{{cite web |url=http://www.toyota-global.com/company/profile/overview/ |title=Overview |publisher=Toyota Motor Corporation |work=Global website |date=March 31, 2014 |accessdate=February 6, 2015}}</ref> «TMC» нь дэлхийн [[Автомашин үйлдвэрлэгч|автомашин үйлдвэрлэл]], [[худалдаа]]ны<ref>{{cite news| url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/21/AR2009012101216.html | work=The Washington Post | title=Toyota Passes GM as World's Largest Automaker | first=Kendra | last=Marr | date=2009-01-22 | accessdate=2010-05-25}}</ref><ref>{{cite web|last=Korzeniewski |first=Jeremy |url=http://www.autoblog.com/2009/01/21/toyota-finally-displaces-gm-as-worlds-largest-automaker/ |title=No Dispute: Toyota displaces GM as world's largest automaker — Autoblog |publisher=Autoblog.com |date=2009-01-21 |accessdate=2010-09-11}}</ref> болон зах зээлд ноёрхогч [[нэгдэл]] юм.<ref>{{cite web | url=http://oica.net/wp-content/uploads/ranking-2009.pdf | publisher=OICA | title=World Ranking of manufacturers year 2009 | date=2010-07-27 | accessdate=2010-07-29 | archive-date=2012-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120604222930/http://oica.net/wp-content/uploads/ranking-2009.pdf | url-status=dead }}</ref> [[1937]] онд [[Тоёода Ки-Ичиро]] хэмээх хүн өөрийн эцгийн «[[Тоёота Индастриз]]» үйлдвэрийн дэргэд [[автомашин]]ы үйлдвэрлэлийн дагнасан компани байгуулсан нь одоогийн «TMC» юм. Дээрх үйлдвэр нь өөрийн салбараараа дамжуулан [[1934]] онд анхныхаа хөдөлгүүрээ бүтээж байсан бол [[1936]] онд анхны зорчигч тээврийн хэрэгсэл бүтээж түүнийгээ [[Toyota AA]] хэмээн нэрлэж байсан байна. «Тоёота Мотор Корпораци» нь «Тоёота» группийн салбар компани бөгөөд дотроо [[Скион]], [[Лексус]], [[Дайхацү]] болон [[Хино Моторс]],<ref name="Toyota: Automotive">{{cite web |url=http://www.toyota.co.jp/en/index_automotive.html |title=Toyota: Automotive |accessdate=2010-08-27}}</ref> зэрэг охин компаниудтай.<ref name="Toyota: Non-Automotive">{{cite web |url=http://www.toyota.co.jp/en/index_non_automotive.html |title=Toyota: Non-Automotive |accessdate=2010-08-27}}</ref> Тоёта Мотор Корпорацийн захиргааны байр нь [[Айчи]] мужийн [[Тоёота (хот)|Тоёота]] хот болон [[Токио]]д байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.japan-zone.com/modern/company6.shtml |title=Modern Japan – Japan Inc. – Companies (6) |publisher=Japan-zone.com |date=2006-11-16 |accessdate=2010-09-11}}</ref> Автомашин үйлдвэрлээд зогсохгүй «Тоёота» нэрийн дор санхүүгийн үйлчилгээг түншлэлийн гэрээ байгуулан үзүүлдэг ба орчин үеийн робот төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэх хэлтсүүд ч байдаг байна. == Түүх == <!--historical events should be put in [[History of Toyota]], only a single paragraph summary here --> Японы зохион бүтээгч, үйлдвэрийн эзэн Тоёода Сакичигийн 1926 онд байгуулсан «Тоёода Автоматик Лүүм Вөркс» компанийн (хожмоо «[[Тоёота Индастриз]]» нэртэй болсон) дэргэд автомашин үйлдвэрлэх зорилгоор Тоёота салбарыг түүний хүү [[Тоёода Ки-Ичиро]] байгуулан үйл ажиллагааг нь 1933 оноос эхлүүлсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.toyota.co.jp/en/history/1867.html |title=Toyota Company History from 1867 to 1939 |publisher=Toyota.co.jp |date= |accessdate=2010-09-11}}</ref> «Тоёота» салбарын бүтээсэн анхны хөдөлгүүр болох [[Toyota A1|A1]] дээрээ суурилан зорчигч тээврийн «[[Toyota G1|G1]]» хэмээх машинаа [[1935]] онд бүтээж, улмаар 1937 онд Тоёода Ки-Ичиро тухайн салбарынхаа нэр болон статусыг нь өөрчлөн «Тоёота Мотор» компанийг байгуулж байсан түүхтэй. [[Файл:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|right|thumb|[[Япон]]ы [[Тоёота (хот)|Тоёота]] хот дахь Тоёота компанийн төв байр.]] Анхлан "Тоёода" (トヨダ) нэрийн доор хэд хэдэн удаа зах зээлд машины эд ангийг нийлүүлж байсан бөгөөд энэ мэдээж компанийг үүсгэн байгуулагчийн ([[Тоёода Ки-Ичиро]]) нэртэй холбоотой бөгөөд 1936 оны есдүгээр сард компани шинэ бэлгэ тэмдэгтэй болохын тулд нийтийн дунд уралдаан зарласан байдаг байна. Уралдаанд ирүүлсэн 27,000 бүтээлээс дугуй дүрсэнд багтаан "Тоёода" гэдгийг япон цагаан толгойн [[катакана]] үсгээр гурван үед хуваан зурсан бүтээл шалгарсан ч захирлуудын гэр бүлийн шийдвэрээр "Тоёота" ({{nihongo2|トヨタ}}) болгож байсан байна.<ref name="Davis">"The Long Run — Toyota: The first 40 years in Australia", Pedr Davis, South Hurstville: Type Forty Pty Ltd, 1999, ISBN 0-947079-99-8, p24.</ref><ref name="fiftyyears64">"Toyota: A history of the First 50 Years", Toyota Motor Corporation, 1988, ISBN 0-517-61777-3, p64.</ref><ref name="Dawson">Dawson, Chester (2004). "Lexus: The Relentless Pursuit", Singapore: John Wiley &#x26; Sons (Asia) Pte Ltd, 2004, ISBN 0-470-82110-8, p12.</ref> [[Файл:1936 Toyoda Model AA 03.jpg|thumb|1936 оны «Toyota Model AA» загварын хөдөлгүүр, «Toyoda» логотой байгаа нь.]] == Эргэн тойрон == [[Файл:09 Toyota Corolla.jpg|thumb|right|Борлуулалт нь 30 саяд хүрч дэлхийд борлуулалтаараа амжилт тогтоож байсан [[Тоёота Королла|Королла]].]] [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс]] сэтгүүлээс 2005 оны дэлхийн шилдэг компаниудын жагсаалтыг гаргасан бөгөөд Тоёота «Форбес 2000» жагсаалтад наймдугаарт эрэмбэлэгдэж байв.<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/lists/results.jhtml?passListId=18&passYear=2004&passListType=Company&searchParameter1=unset&searchParameter2=unset&resultsStart=1&resultsHowMany=100&resultsSortProperties=%2Bnumberfield1%2C%2Bstringfield2&resultsSortCategoryName=rank&passKeyword=&category1=category&category2=category&fromColumnClick=true|title=Forbes Global 2000|publisher=Forbes|accessdate=2008-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524102554/http://www.forbes.com/lists/results.jhtml?passListId=18&passYear=2004&passListType=Company&searchParameter1=unset&searchParameter2=unset&resultsStart=1&resultsHowMany=100&resultsSortProperties=%2Bnumberfield1,%2Bstringfield2&resultsSortCategoryName=rank&passKeyword=&category1=category&category2=category&fromColumnClick=true|archivedate=2006-05-24|url-status=live}}</ref> Харин 2008 онд автомашин борлуулалтаараа дэлхийд ноёрхогч болохоо харуулсан байна.<ref>{{cite news|url=http://usnews.rankingsandreviews.com/cars-trucks/daily-news/080424-Toyota-Claims-World-s-Best-Selling-Automaker-Title/|title=Toyota Claims World's Best-Selling Automaker Title|date=2008-04-24|work=Automotive|publisher=US News|accessdate=2008-12-27}}</ref> {| |- style="text-align:center; background:#f0f0f0;" ||'''Газарзүйн байршил''' ||'''Нийт борлуулалт (Иенээр)''' |- | '''Япон'''|| 8,152,884 |- | '''Хойд Америк'''|| 8,771,495 |- | '''Европ'''|| 3,346,013 |- | '''Ази''' || 1,969,957 |- | '''Бусад'''|| 1,707,742 |} ==Тоёотагийн олон улсад байрладаг үйлдвэрлэл== АНУ-д Тоёотагийн төрөл бүрийн 16 үйлдвэрүүд байдгаас 6 нь эцсийн угсрах үйлдвэр юм. Австрали дахь Тоёотагийн үйлдвэр 2017 онд хаагдана. === Машинууд === {{See|Тоёота тээврийн хэрэгсэл}} 2009 оны байдлаар, «Тоёота» компани нь суудлын (седан), битүү (купье), ачааны (түүнчлэн битүү бүхээгтэй), гибридэн, болон кроссовер зэрэг ангилалуудад хамаарах 70 гаруй загварыг зах зээл болон үйлдвэрлэлд нэвтрүүлжээ.<ref name=Toyotaworld>{{cite web|url=http://www.toyota.co.jp/en/about_toyota/in_the_world/pdf2009/line_up_en.pdf |title=Toyota Product Line up 2009 |format=PDF |date= |accessdate=2010-09-11}}</ref> == Бүтээгдэхүүн болон борлуулалтын дүн мэдээ == {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 | Он ! colspan=2 | Бүгд ! colspan=2 | Япон ! Америкийн Нэгдсэн Улс |- ! Үйлдвэрлэл ! Борлуулалт !Үйлдвэрлэл ! Борлуулалт ! Борлуулалт |- | 1935 | | | 20 | | |- | 1936 | | | 1,142 | | |- | 1937 | | | 4,013 | | |- | 1938 | | | 4,615 | | |- | 1939 | | | 11,981 | | |- | 1940 | | | 14,787 | | |- | 1941 | | | 14,611 | | |- | 1942 | | | 16,302 | | |- | 1943 | | | 9,827 | | |- | 1944 | | | 12,720 | | |- | 1945 | | | 3,275 | | |- | 1946 | | | 5,821 | | |- | 1947 | | | 3,922 | | |- | 1948 | | | 6,703 | | |- | 1949 | | | 10,824 | | |- | 1950 | | | 11,706 | | |- | 1951 | | | 14,228 | | |- | 1952 | | | 42,106 | | |- | 1953 | | | 16,496 | | |- | 1954 | | | 22,713 | | |- | 1955 | | | 22,786 | | |- | 1956 | | | 46,716 | | |- | 1957 | | | 79,527 | | |- | 1958 | | | 78,856 | | |- | 1959 | | | 101,194 | | |- | 1960 | | | 154,770 | | |- | 1961 | | |210,937 | | |- | 1962 | | | 230,350 | | |- | 1963 | | | 318,495 | | |- | 1964 | | |425,764 | | |- | 1965 | | | 477,643 | | |- | 1966 | | | 587,539 | | |- | 1967 | | | 832,130 | | |- | 1968 | | | 1,097,405 | | |- | 1969 | | | 1,471,211 | | |- | 1970 | | | 1,609,190 | | |- | 1971 | | | 1,955,033 | | |- | 1972 | | | 2,087,133 | | |- | 1973 | | | 2,308,098 | | |- | 1974 | | | 2,114,980 | | |- | 1975 | | | 2,336,053 | | |- | 1976 | | | 2,487,851 | | |- | 1977 | | | 2,720,758 | | |- | 1978 | | | 2,929,157 | | |- | 1979 | | | 2,996,225 | | |- | 1980 | | | 3,293,344 | | |- | 1981 | | | 3,220,418 | | |- | 1982 | | | 3,144,557 | | |- | 1983 | | | 3,272,335 | | |- | 1984 | | | 3,429,249 | | |- | 1985 | | | 3,665,622 | | |- | 1986 | | | 3,660,167 | | |- | 1987 | | | 3,638,279 | | |- | 1988 | | | 3,956,697<ref name="Outline1998">{{cite journal | author=Toyota Motor Corporation| title=Outline of Toyota| year=1998}}</ref> | 2,120,273<ref name="Outline1998" /> | |- | 1989 | | | 3,975,902<ref name="Outline1998" /> | 2,308,863<ref name="Outline1998" /> | |- | 1990 | | | 4,212,373<ref name="Outline1998" /> | 2,504,291<ref name="Outline1998" /> | |- | 1991 | | | 4,085,071<ref name="Outline1998" /> | 2,355,356<ref name="Outline1998" /> | |- | 1992 | | | 3,931,341<ref name="Outline1998" /> | 2,228,941<ref name="Outline1998" /> | |- | 1993 | | | 3,561,750<ref name="Outline1998" /> | 2,057,848<ref name="Outline1998" /> | |- | 1994 | | | 3,508,456<ref name="Outline1998" /> | 2,031,064<ref name="Outline1998" /> | |- | 1995 | | | 3,171,277<ref name="Outline1998" /> | 2,060,125<ref name="Outline1998" /> | |- | 1996 | | | 3,410,060<ref name="Outline1998" /> | 2,135,276<ref name="Outline1998" /> | |- | 1997 | | | 3,502,046<ref name="Outline1998" /> | 2,005,949<ref name="Outline1998" /> | |- | 1998 | 5,210,000<ref name=ToyotaOICACY1998>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl98cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer|publisher=OICA|date=1999-06-01|accessdate=2010-05-30|note=Toyota and Daihatsu|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612035414/http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl98cons2.pdf|url-status=dead}}</ref> | | | | |- | 1999 | 5,462,000<ref name=ToyotaOICACY1999>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl99cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer|publisher=OICA|date=2000-06-01|accessdate=2010-05-30|note=Toyota and Daihatsu|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612032102/http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl99cons2.pdf|url-status=dead}}</ref> | | | | |- | 2000 | 5,954,723<ref name=ToyotaOICACY2000>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/worldranking2000.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer|publisher=OICA|date=2001-06-01|accessdate=2010-05-30|note=Toyota, Daihatsu, Hino|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612042230/http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/worldranking2000.pdf|url-status=dead}}</ref> | | | | 1,619,206<ref>{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2002/01/03/034042.html |title=Toyota Sets Sales Record for Sixth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=2004-11-17 |accessdate=2009-07-25}}</ref> |- | 2001 | 5,847,743<ref name=ToyotaCY2001>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/02/0124.html|title=Overseas Production Up in CY 2001|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2002-01-24|accessdate=2010-05-30|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722100322/http://www2.toyota.co.jp/en/news/02/0124.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,046,637<ref name=ToyotaCY2001/> | 2,291,503<ref name=ToyotaCY2001/> | 1,741,254{{Citation needed|date=May 2010}} |- | 2002 | 6,309,307<ref name=ToyotaCY2002>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/03/0127.html|title=Overseas Production Continues to Climb in CY2002|date=2003-01-27|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100927080651/http://www2.toyota.co.jp/en/news/03/0127.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,138,873<ref name=ToyotaCY2002/> | 2,218,324<ref name=ToyotaCY2002/> | 1,756,127<ref>{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2004/01/05/175869.html |title=Toyota Announces Best Sales Year in Its 46-Year History, Breaks Sales Record for Eighth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=2004-11-17 |accessdate=2009-07-25}}</ref> |- | 2003 | 6,826,166<ref name=ToyotaCY2003>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/04/0126.html|title=Worldwide Production Up in CY2003|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2004-01-26|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921051036/http://www2.toyota.co.jp/en/news/04/0126.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,244,667<ref name=ToyotaCY2003/> | 2,305,635<ref name=ToyotaCY2003/> | 1,866,314{{Citation needed|date=May 2010}} |- | 2004 | 7,547,177<ref name=ToyotaCY2004>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/05/0125.html|title=Worldwide Production and Sales Continue to Increase|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2005-01-25|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922061026/http://www2.toyota.co.jp/en/news/05/0125.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,454,212<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,387,556<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,060,049<ref>{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2006/01/04/205039.html |title=Toyota Reports 2005 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2009-07-25}}</ref> |- | 2005 | 8,232,143<ref name=ToyotaCY2005>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2005 and CY2005|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2006-01-26|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921175300/http://www2.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,611,076<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,368,817<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,260,296{{Citation needed|date=May 2010}} |- | 2006 |9,017,786<ref name=ToyotaCY2006>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/07/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2006 and CY2006|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2007-01-26|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526151402/http://www2.toyota.co.jp/en/news/07/0126.html|url-status=dead}}</ref> | | 5,085,600<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,368,706<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,542,524<ref>{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2008/01/03/074293.html |title=Toyota Reports 2007 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2009-07-25}}</ref> |- | 2007 | 9,497,754<ref name=ToyotaCY2007>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/08/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2007 and CY2007|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2008-01-28|accessdate=2010-05-30|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210043249/http://www2.toyota.co.jp/en/news/08/0128.html|url-status=dead}}</ref> | | 5,119,631<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,261,515<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,620,825{{Citation needed|date=May 2010}} |- | 2008 | 9,225,236<ref name=ToyotaCY2008>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/09/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2008 and CY2008|publisher=Toyota Motor Corporation|date=2009-01-28|accessdate=2010-05-30|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722100401/http://www2.toyota.co.jp/en/news/09/0128.html|url-status=dead}}</ref> | | 4,911,861<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,153,197<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,217,662<ref>{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2009/01/05/346214.html |title=Toyota Reports 2008 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2009-07-25}}</ref> |- | 2009 | 7,234,439<ref name=ToytaCY2009>{{cite web |url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/10/01/0125.html |title=TMC Announces Results for December 2009 and CY2009 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=2010-01-25 |accessdate=2010-05-29 |archive-date=2010-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128060956/http://www2.toyota.co.jp/en/news/10/01/0125.html |url-status=dead }}</ref> | | 3,543,199<ref name=ToytaCY2009/> | 1,996,174<ref name=ToytaCY2009/> | 1,770,147<ref name=ToytaUSA2009>{{cite web|url=http://www.autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100105/DATACENTER/100109968 |title="Data Center: U.S. total vehicle sales by make, Dec. & YTD" |publisher=Automotive News |date=2010-01-11 |accessdate=2010-05-29}}</ref> |- ! rowspan=2 | Он ! Үйлдвэрлэл ! Борлуулалт ! Үйлдвэрлэл ! Борлуулалт ! Борлуулалт |- ! colspan=2 | Бүгд ! colspan=2 | Япон ! Амрикийн Нэгдсэн Улс |} 1937-1987 оныг хүртлэх тоо баримт.<ref name="fiftyyears">{{cite book | title=Toyota: A history of the First 50 Years| year=1988| publisher=Toyota Motor Corporation| isbn=0-517-61777-3}}, p461.</ref> {{Clear}} == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em}} * [https://web.archive.org/web/20061012194401/http://www.canadiandriver.com/news/040105-13.htm 2005 Toyota Highlander Hybrid.] Retrieved January 11, 2004 from CanadianDriver Communications, Inc. (2004) * [http://www.toyota.co.jp/en/pdf/2005/toyota_up_close0511.pdf Toyota up close] Sales figures of Toyota. * [http://quote.bloomberg.com/apps/news?pid=10000006&sid=a_zhJuk2gAn8 Toyota becomes 3rd ranked US automaker behind GM and Ford] Bloomberg Report. * [http://news.yahoo.com/s/nm/autos_reliability_dc Consumer Reports reverses practice of automatically recommending all new Toyota cars and trucks]{{Dead link|date=March 2010}}, Oct 16, 2007 ("Consumer Reports will no longer recommend any new or redesigned Toyota-built models without reliability data on a specific design," the publication said in a statement. "Previously, new and redesigned models were recommended because of the automaker's excellent track record.") * [http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/49151/story.htm Toyota Struggles to Meet Hybrid, Small Car Demand] == Цахим холбоос == {{Commons|Toyota|Тоёота}} '''Албан ёсны Глобал вэбсайтууд:''' * [http://www.toyota.co.jp/en/ Албан ёсны вэбсайт] - [[Англи хэл|Англи]] * [http://www.toyota.co.jp/ Албан ёсны вэбсайт] - [[Япон хэл|Япон]] * [http://www.toyota.co.jp/Museum/ Японы Айчи муж дахь Тоёотагийн музей] * [https://web.archive.org/web/20100812094952/http://www.toyota-motorsport.com/ Toyota Motorsport GmbH official site, in English] '''Бүсчилсэн байдлаарх:''' * [http://www.toyota.com/ Toyota USA] * [http://www.toyota.ca/ Toyota Canada] * [http://www.toyota.com.mx/ Toyota Mexico] * [http://www.toyota-europe.com/ Toyota Europe] * [http://www.toyota.co.uk/ Toyota Great Britain] * [http://www.toyota.de/ Toyota Germany] * [http://www.toyota.ie/ Toyota Ireland] * [http://www.toyota.it/ Toyota Italy] * [http://www.toyota.co.za/ Toyota South Africa] * [http://www.toyota.com.au/ Toyota Australia] * [http://www.toyota.com.id/welcome Toyota Indonesia]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.toyota.com.my/ Toyota Malaysia] *[https://toyota-mongolia.mn/ Toyota Mongolia] * [http://www.toyota.co.nz/ Toyota New Zealand] * [https://web.archive.org/web/20100527195919/http://www.toyota.com.ph/ Toyota Philippines] * [http://www.toyota.com.tw/ Toyota Taiwan] * [http://www.toyota.co.th/ Toyota Thailand] {{Lexus}} {{Toyota загварын машинууд}} {{Toyota уралдааны машинууд}} {{Nikkei 225}} {{TOPIX 100}} <!--this company has its own category. If you'd like to add some others then please consider whether it would be more appropriate to add them to the category rather than this article--> [[Ангилал:Тоёота| ]] [[Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Моторт спортын баг]] [[Ангилал:Хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Цахилгаан бензин хосолсон автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Японы автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] sp6tg7yd10bif7o17ddgwq8z6smuds7 0 19373 868589 868219 2026-09-06T03:31:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868589 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-09-06 03:31:37 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] f26qk24c2becajnmhjj22mzpqm5y4bw 0 19582 868592 868222 2026-09-06T04:13:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868592 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 20523 868603 856536 2026-09-06T07:42:01Z Megzer 20491 868603 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Барсболд<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠰ ᠪᠣᠯᠤᠳ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын хаан, Жонон | image = | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = ойр.1517 – 1519 | coronation = | predecessor = [[Батмөнх Даян хаан]] | successor = [[Боди Алаг хаан]] | spouse = | spouse-type = | consort = <!-- yes or no --> | issue = | full name = | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Батмөнх Даян хаан]] | mother = | birth_date = 1488 | birth_place = | death_date = {{Death year and age|1519|1488}} | death_place = | burial_date = | burial_place = | religion = }} '''Барсболд сайн алаг хаан''' (Барсболод жинон, 1484{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=133}} эсвэл 1488-1519 эсвэл 1531) нь 1488 онд төрж, 1519 оны туулай жил{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=17}} эсвэл 1531 оны цагаагчин туулай жил{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=138}} таалал төгсчээ. 1517 оны улаагчин үхэр жил хаан суусан ба 2 жил гаруй хаан ширээнд суусан. Барсболд нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] хөвгүүн бөгөөд түүний ихэрийг Саган сэцний зохиосон [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчд]] Төрөлт гүнж{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=126}}, Лу.Алтан товч болон бусад сурвалжд Арсболд{{sfn|Choimaa|2006|pp=261}}{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=70}} гэж хоёр өөрөөр бичжээ. Даян хааныг нас барсны дараа Боди Алаг Монгол улсын хаан суудалд суухад нас балчирдаж, туршлага бага байсан учраас Барсболд өөрийгөө хаан гэж зарлав.<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж дөчин дөрвөн насандаа тэнгэр болов. Даян хааны их хөвгүүн Төрболд, хаан ор суугаагүй, үргүй тэнгэр болов. Дүү нь Улсболд хан ор суугаагүй, Ибарай тайшийн гарт тэнгэр болов. Түүний хойно Боди-алагийг бага гэж авга нь их ор суув.}}</ref> 1519 онд Боди Алаг болон түүнийг дэмжигч ноёдын тусламжтай Монголын хаан ширээнд суух үед Барсболд, хаан суудлаа тавьж өгсөн. Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү [[Гүнбилэг мэргэн жонон]] [[ордос]] түмнийг, [[Алтан хан]] [[Түмэд]] түмнийг, Лабуг тайж [[Үүшин]] отгийг, Байсхал хөндлөн хаан [[Харчин]] аймгийг, Баяндара Нарийн тайж Цахарын Цагаан татарыг, Бодидара отгон тайж [[Асуд]], [[Юншээбүү]] аймгийг тус тус хуваан захирах болсноор үр сад нь хожим монголын баруун түмний олон аймаг хошууны дотор тархан суух болсон. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]] * Эх: [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай хатан]] === Хатад, татвар === * Бодан хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=129}} * Молан хатан: Барсболд жононгийн гуравдугаар хатан байсан. Эцгээ тэнгэрт хальсны дараа Алтан хан түүнийг хатнаа болгож, Төвд тайж гэх хүүтэй болсон.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=159}} === Үр хүүхэд === # [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] # [[Алтан хан]] # [[Лабуг тайж]] # [[Байсахал хөндлөн хан]] # [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] # [[Бодидара отгон тайж]] {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Улсболд]] | албан_тушаал = [[Умард Юань|Монгол улсын]] [[жонон]] | дараа = [[Гүнбилэг жонон]] | он = [[1512]]-[[1519]] }} {{Залгамжлал | өмнө = [[Батмөнх Даян хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын хаан]] | дараа = [[Боди Алаг хаан]] | он = [[1517]]-[[1519]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч]] [[Ангилал:1488 онд төрсөн]] [[Ангилал:1519 онд өнгөрсөн]] pli3j2aoaeu4mmj7qeq94dc9j2gl2oz 0 20999 868608 846140 2026-09-06T08:41:17Z Megzer 20491 868608 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Лигдэн Хутагт Хаан | title = Монголын [[хаан]] | image = Ligden hutagt khaan.jpg | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1603–1634 | coronation = 1603 | full name = Лигдэн | predecessor = [[Буян сэцэн хаан]] | successor = [[Эжэй хаан]] | spouse = Сутай тайху<br>[[Наннан тайху|Намужун]] | issue = [[Эжэй хаан]]<br>[[Абунай]]<br>Шүчи | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Мангус тайж]] | mother = | birth_date = 1588 | death_date = {{death year and age|1634|1588}} | birth_place = Шар мөрний хөндий | death_place = Шар тал (орчин үеийн [[Ганьсү]]) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] }} '''Лигдэн Хутагт Хаан''' ([[1588 он|1588]]–[[1634 он|1634]]) нь [[Хиад Боржигин]] овогт [[Буян сэцэн хаан|Буян хааны]] хүү Мангус тайжийн ахмад хүү, [[1604 он|1604]]-[[1634 он|1634]] оны хооронд монголын хаан ширээнд заларсан [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] удмын сүүлчийн их хаан юм. == Нэр, цол == Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт '''Лигдэн, Линдан''' гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг [[төвөд хэл]]ээр '''Лиг-дан''' ({{lang|bo|རྦད་དེ}}) гэж бичсэн нь, [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] '''сайтар төгөлдөр''' гэсэн утгатай. [[Мин улс|Мин улсын]] түүхэн судар шастирт '''Линь дан''' (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичиж тэмдэглэсэн байдаг. [[Англи хэл]] дээр "''Ligdan Khan''" гэж тэмдэглэдэг байна. Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа '''''Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан'''''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=72}} гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг [[Их Шар Тууж]]ид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо '''Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан''' гэж зарлан тунхаглаж байсан нь [[Хожуу Алтан улс|хожуу Алтан улсын]] [[Нурхач|Нурхач хаанд]] явуулсан захидалд баримт болон үлджээ. Мөн [[Лувсанданзан|Лувсанданзаны]] бичсэн [[Алтан товч]]ид Лигдэн хааны нэрийдсэн цолыг "...'''Суут Чингис Таймин Сэцэн, зүгүүдийн тийн бөгөөд ялгуугч, Тайсун тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, Алтан хүрдийг орчуулагч номун хаан'''хэмээх болж, сайн зарлиг номуудыг монголчлон орчуулж маш ихэд дэлгэруулсэн ажгуу..."{{Choimaa|2006\pp=274}} гэж тэмдэглэжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === Эхэн үе === Боржигин Лигдэн (1588 онд төрсөн) нь Мангус Мэргэн тайжийн хүү бөгөөд [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн хааны]] ач хүү (1593–1603 он). Эцэг нь 1603 онд эрт нас барсан тул Лигдэнг өвөг эцэг Буян сэцэн хаан өөрийнхөө орыг залгамжлуулан "Хутагт" цолтойгоор Монголын хаан ширээнд суусан байна. Түүний үед Монголын нүүдэлчид нэгэн хаанд захирагддаггүй, олон жижиг ноёдын мэдэлд хуваагдаж, Лигдэн хааны захиргаанд зөвхөн [[Цахар]] түмний найман хошуу л оршиж байжээ. Хэдий тийм боловч тэрээр бүх Монголыг эрхэндээ оруулах төрийн бодлого явуулж байсан юм. Гэвч энэ үед [[Манж]]ийн овог аймгууд нэгдэн нийлж, Умард Алтан улсыг байгуулж [[Умард Алтан улс]]ын хаан [[Нурхачи]] говийн өмнөх Монголчуудыг захиргаандаа оруулж эхэлсэн түүхтэй. 1625, 1626 онд өвөр Халхын Баягуд аймгийн ноён [[Энгэдэр|Энхэдара]] таван отгийн Халхын элчийг томилон Нурхачи баатрын ордонд бараалхаж “Хүндлэлт хаан” хэмээн өргөмжилж байв. 1628 онд Нурхачи баатрын ахмад хөвгүүн [[Цүень|Цүен]] 5000 цэрэг дайчлан “Ула, Ехэ аймгийг өмгөөлөв” хэмээн довтлохоор зэхэж байсанд олон монгол аймгууд Хорчинд элч зарж цэргийн тусламж гуйсан байна. Хорчин аймаг Лигдэн хааны зарлиггүйгээр дураар цэрэг хөдөлгөж үл болох тул тусалж чадахгүй гээд элчийг буцаасан байна. Төд удалгүй Лигдэн хааны зарлигаар Хорчины Онгудай баатар, хөвгүүн [[Ууба|Ууба тайж]] нар цэрэг дайчлан манж-зөрчидийн цэргийг цохиж ухраажээ. Зөрчидийн нэгэн салбар монгол угсааны Ехэ аймаг Нурхачи баатрын довтолгоонд өртөж, арга буюу Лигдэн хаанаас тусламж хүссэнд Онгудай баатар, Ууба тайж нар Нурхачи баатрын цэргийг дайлж, хиа Буянтыг алсан байна. Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа. === Дунд үе === [[Нурхач|Нурхачи баатар]] (1575-1626) [[Манж үндэстэн|манж аймгуудыг]] 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна. 1619 онд Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсын хязгаарт хийх довтолгооноо өргөтгөж Тиелин давааг эзлэн авахаар хөдөлж ирсэнд Мин улс хүчин мөхөсдөж Монголын Лигдэн хаанаас тусламж хүсэв. Лигдэн хаан зарлигаар Өвөр Халхын Хонгирадын Зайсай ноён, Жарудын Бага дархан, Сабун, Хорчины [[Мянган тайж]] ба түүний хөвгүүн Сангаржай тайжи нар нэгэн түм илүү морьт цэрэг дайчлан Тиелин давааг довтолж эзэлсэн боловч Нурхачи баатар хаанд ялагдаж, Зайсай ноён зэрэг олон ноёд олзлогдсон байна. Нурхачи баатар хаан [[Чусонь|Солонгосыг]] дайлсныхаа дараа [[Мин улс|Нангиад орныг]] байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв. Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв. [[Тиелингийн тулалдаан|Тиелингийн тулалдаанаас]] хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна. Лигдэн хааны бичиг: {{Эшлэл|Би бол баатар агуу суут эзэн Чингис хааны удам Лигдэн бөгөөд Дөчин дөрвөн түмэн Монголын эзэн билээ. Нурхачи чи болбаас усны гурван түмэн Зөрчидийн эзэн билээ. Хэрбээ, чи миний өмнөөс довтлох гэж байгаа бол сайтар бодтугай. Чи нангиад оронд гай гамшиг их тарибай. Мин хийгээд бидний хоёр улс дайсан улсууд бүлгээ. Бид чамайг үхэр жилээс эхлэн Мин улсыг нэг бус удаа дайлсныг мэднэ. Энэ жилийн зун би өөрөө Мин улсын Гуаннины эсрэг цэрэглэж хотыг эзлэн авч тэнд хураасан албыг хураамжлан авсан болой. Хэрбээ чиний цэрэг Гуанниныг дайлах хэмээвэл би номхтгон дарна. Монгол улс эртнээс Мин улстай өшөөтэй болохоос Зөрчид нартай өшөө атаа үгүй. Бид тасарсан элчин харилцаагаа сэргээх буй за...}} Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна. [[Нурхач|Нурхачи баатар хаан]] энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв: {{Эшлэл|Та юуны учир өөрийгөөн манай улсаас дээш дөчин түмэн улс хэмээн өргөмжилнөм бэ. Мин улс Дадуг (Их нийслэл) авах үед танай дөчин түмэн монголчууд бүрнээ бут ниргүүлж, дөнгөж зургаан түмэн хүн амь золин гарсныг бид сонссон билээ. Тэд зургаан түмэн ч танд бүгд бүрэн захирагдаагүй болой... “Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнав ч, түүний мэдэл өчүүхэн, Цахарын эзэн төдийгөөс үл хэтрэх биш үү. Минчүүд биднээс айхын учир та бүгдийг бэлэг мөнгөөр өөртөө татаж байна. Та болон бид хэл яриа өмнөө боловч эмгэнэлийн хувцас өмсөх ёс журам бидэнд нэгэн адил болой. Минчүүд бидний заналт дайсан болой. Эзэн хаан Тэнгэр, Газрын өршөөл хүртэж, тэдний эсрэг дайтаж, хотыг нь нурааж, хүн ардыг нь устгав. Тэнгэр, Газарт ивээгдсэн эзэн хаантай хамтаар гүнзгий заналт дайсан минчүүдийг дайлах хэтийн санаа өвөрлөе гэхсэн. Тийм үг хэл илүү чухаг бус гэж үү}} гээд [[Цахар]] нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов. Манж-зөрчид нар хүчирхэгжсэнтэй холбогдуулан, Мин улсын эрх баригчид зөвлөлдөхөд Манж-зөрчид ба Монгол хоёрын алинтай нь холбоотон болох тухай хэлэлцэхдээ нангиад түшмэд: “Зөрчид нар эртнээс зальхай хүмүүс тул яаж ч мэднэ. Харин умардын монголчууд болбаас довтолж эд агуурс булаахаас өөр үгүй, хэлсэндээ хүрдэг хүмүүс тул Монголтой холбоотон болох нь зөв” гэж тогтсон байна. 1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ. Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа. Лигдэн хааны бодлогод дургүйцсэн Үзэмчин, [[Сөнөд]], [[Хуучид]], [[Авга нар]] аймгууд элсэн говийг гаталж, Халхын [[Сэцэн хан Шолой|Сэцэн хан Шолойн]] нутагт нүүж ирэв. 1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи [[Чин улс|Умард Алтан улсад]] дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ. Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хунтайж]], Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг [[Жарууд|Жарудын]] Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ. 1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайжид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв. Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины [[Ууба|Ууба тайж]], зөрчидийн [[Нурхач|Нурхачи хаанд]] бараалхан [[Есөн цагааны алба]] сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. [[Чин улс|Манж]] ба [[Бутралын үеийн Монгол|Цахар]] хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна. 1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ. 1626 оны 5-р сард “Хүндэлэн хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ. Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд [[Харчин]], [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]], [[Асуд]] аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм. Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ. 1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ. [[Файл:Chahar war.png|300px|thumb|1630-аад оны [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]].]] 1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм. Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна. 1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ: {{Эшлэл|Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан санагалзах агаар нэгэн буй заа Эх нь ганц хүүгээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр харилцан туслалцах болтугай}} хэмээгээд дагавар бичээсд: {{Эшлэл|Дээд тэнгэр хийгээд хаан, хатан ба аливаа ачтан хүмүүнээ мөргөм ... Тэргүүн хэсэг. Манж Чин улс Монголыг байлдан дагуулсан нь Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр, Монголын Хутагт хааны учир Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс нааш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсноо Жилийн эх модон хулгана жил, Сарын эх гал барс сарын арван таван их цагаан өдрөө, Хас эрдэнэ мэт хаданд бичив...}} хэмээжээ. Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм. === Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа === Чин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна. Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. [[Ар хорчин|Ар Хорчин]], [[Онниуд хошуу|Оннигуд]], [[Дөрвөн хүүхэд хошуу|Дөрвөн хүүхэд]] нар нь цөм өмнөш Чин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Чин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд : {{Эшлэл|...Цахар цэрэг мань зүг мордов. Сар гэж зарсан тэр хэлийг сонсоод цэргээ угтаж гараад, гэрээ бэрх газар оруулж, халхтай тулалдаж Халхын Буяаху гүен ирж хэлэлцэж, Халх жононтой угтаж гарав гэнэм}}... гэжээ. Мөн {{Эшлэл|...Халхын Бугутай хошууч 300 хүн туршуул, Цахарын захыг довтолж гархуй}}...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна. Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ. Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ. Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ. === Лигдэн хаан ба Нурхач хааны харилцаа=== 1619 оны 10-р сард Лигдэн өөрийн элч Хонгор байху-д захидал өгч Нурхачид илгээв. Үүнээс 1 сарын өмнө Мин улстай хэлэлцээр хийж, хил хамгаалах шагнал авахаар тохиролцсон байлаа. Лигдэн зөвхөн Мин улсаас авсан мөнгөний төлөө Нурхачийг дарахаар шийдсэн биш ээ. Өөр шалтгаанууд ч байсан. 1. Ө/Халхын Баюуд отогийн тайж Лууса, Энгэдэр, Мангус зэрэг тайж нар албат харьяатаа дагуулан нүүж Нурхачитай нийлсэн байсан. Тэдгээр Монголчуудыг Лигдэн өөрийнхөө албат харьяатууд гэж үздэг тул Нурхачид дургүйцэх шалтгаан болсон. 2. Эдгээр Монгол тайж нар Нурхачийг "Хүндлэн хан" гэж өргөмжилсөн. Гэтэл Лигдэн нэгэнтээ "Өмнө зүгт Дай Мингийн Их хаан, Умард зүгт ганцхан би л хаан байх ёстой. Яагаад хаа сайгүй хаан байгаа юм бэ?" гэж хэлдэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Умард зүгт өөрөөс нь өөр хаан байх ёсгүй гэж үздэг тул Хаан өргөмжилөгдсөн Нурхачи угаас Лигдэнгийн эрх ашгийг зөрчиж байв. Лигдэн Нурхачийг " боол" гэж нэрлэж байсан нь бас л санамсаргүй үг биш юм. 3. Мин улсаас их мөнгө авчихсан учир "ажил"-аа хийж өгөх ёстой болсон. 4. Нурхачи Гуанинг эзлэхээр төлөвлөнө гэдэг чинь одоогийн манай Замын үүдийг сүйтгэнэ гэсэн үг л дээ. Одоо Монгол улс БНХАУ-аас 90% хараат гадаад худалдаатай гэдэг билүү, Лигдэн гадаад худалдааны хувьд Мин улсаас 100% хараат байсан. Манай Замын үүдийг 1 нөхөр сүйтгээд хаявал юу болох вэ? Нурхачи Гуанинг эзэлнэ гэдэг яг л ийм юм болно гэсэн үг. Гуанинг алдах нь Лигдэнд Эдийн засгийн хувьд маш их хохиролтой байсан. Тиймээс хамгаалах нь Лигдэнгийн ч эрх ашиг мөн. Лигдэнгийн захиадал бардам дээрэнгүй байсан. Өөрийгөө 40 түмэн Монголын баатар Чингис хаан гээд Нурхачийг Усны эрэг дээрх 3 түмэн Зүрчидийн эзэн гэв. Бас Гуанин бол Мин улсаас миний алба авдаг газар. Чи түүнийг довтолж сүйтгэж болохгүй..." гэж сануулсан байлаа. Нурхачийн хөвгүүд түшмэл уурлан хилэгнэж, элчийн толгойг таслах, чих хамарыг огтолж явуулах, Лигдэн рүү цэрэглэхээр хашгирч байв. Гэвч ухаалаг, зальтай Нурхачи юу ч хэлээгүй, юу ч хийгээгүй захидалыг хураагаад, элчийг нь хорьсон юм. Нурхачи тухайн үедээ Лигдэнтэй тулалдах хүчгүй байсан. Тэдний дунд Хорчин, Өвар Халх аймгууд байсан бөгөөд Нурхачи-Лигдэнтэй тулалдахад хүрвэл энэ 2 аймаг Лигдэнгийн талд орох илүү магадлалтай байсан. Тэгвэл Нурхачид Монголчуудыг дийлэх ямар ч боломж байгаагүй гэж түүхчид дүгнэдэг. Нурхачи олзонд байгаа Хонгориадын тайж Сог Зайсайг барьцаалж Өвөр Халхуудтай холбоотны тангараг өргөхийг шахаж шаардаж байсан. Тухайн үедээ Өвөр Халх аймаг Лигдэнд төдийлөн захирагдахгүй, бие даасан байхыг эрмэлзэж байсан учир Лигдэнтэй таагүй харилцаатай байв. Өвөр Халхаас хамгийн их Лигдэн хааны талыг баримтлагч Зайсайг суллаж авахаар Лигдэн өөрийн зүүн тэргүүн сайд Сирхунаг дүүрэн хунтайжид 2000 цэрэг өгч Шэньян руу довтлуулсан. Сирхунаг дүүрэн Шэньян хүрсэн ч Зайсайг булааж авч чадсангүй буцаж иржээ. Өвөр Халхууд Зайсай тэргүүтэй тайж нараа олзноос суллаж авахын тулд албан хүчээр Нурхачитай эвслийн тангараг өргөсөн. Нурхачи Өвөр Халхтай холбоотон болж хүчний харьцааг өөрийн талд эргүүлж чадсан тул одоо Лигдэнтэй харилцахаар шийдсэн. 1620 оны хаврын эхээр Нурхачи өөрийн элч Шоусэ Убашид захидал бариулан Лигдэнд илгээв ==Гэр бүл== * Өвөг эцэг: [[Буян сэцэн хаан]] * Эцэг: [[Мангус тайж]] ==== Дүү ==== * Сангаржа отгон тайж, * Урианхай гүнж ([[Хятад хэл|хят]]: 兀浪哈公主, 兀浪哈丈): Цахарын Гүен хиа (?-1628 оны 6 сар) гийн гэргий{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}, 1628 оны 6 сард нөхөр Гүен хиа нь Мин улсын Синпинбао (新平堡) цайзыг довтлох үедээ 100 гаруй цэргийн хамт алуулсны дараа, Урианхажин гүнж өшөө авахаар цэрэг удирдан (Датун хотын баруун хойд талын) Дэшэн боомт (得胜堡), Хонци боомт (洪赐堡), Жэнчуань боомтыг (镇川堡) довтлон дээрэмдсэн<ref>{{Cite web |title=崇禎實錄 : 崇禎實錄卷之一 (Чунжэн үнэн магад тэмдэглэл: 1-р дэвтэр) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh-CN}}</ref> * Тайсун гүнж (хят: 太松公主). 1634 онд манжийн Абахай хааны зарлигаар [[Дайшань]] их бэйлтэй гэрлэх ёслол үйлдэж, ёслолд зориулан морь 1, үхэр 20, хонь 60, архи 100 шил бэлдэн тансаг найр хийв.{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}} === Хатад === {| class="wikitable" |+ !№ !Хатадын нэр !Цол !Угсаа гарал !Нөхөр !Хүүхэд !Тайлбар |- |1 |[[Наннан тайху|Намужун]] |Төрийн их хатан '''Наннан тайху''' (1635 он хүртэл) Ижин гүйфэй (懿靖貴妃, 1636-1674) |[[Авга хошуу|Авга хошууны]] [[Дорж эцэг ноён|Дорж]] жүн вангийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Абунай]] Охин: Нэр тодорхойгүй (1643 онд Цахарын Гармаа жононгийн гэргий болсон) |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 5 сарын 27 буюу 1635 оны 7 сарын 11-нд манжид 1500 өрхийн хамт дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=114}} |- |2 |Дэлгэр |[[Сутай тайху]] (1634 он хүртэл) [[Жиргалан]] чин вангийн 5-р хатан (1635 оноос) |Зүрчидийн Ехэнара овгийн Дэлгэр тайжийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Жиргалан|Жиргалан ван]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Эжэй хаан|Эжэй]] | |- |3 |Бадамцоо |[[Дүүтүмэн хатан]] (1634 он хүртэл) Янцин ордны Шүфэй (衍庆宫淑妃, 1635 оноос) |Авга хошууны Бодис чөхүрийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Охин: Шүчи (淑侪, 1640 онд [[Доргон]] вангийн бага хатан болсон) |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны 8 сарын 28 буюу 1634 оны 9 сарын 19-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=112}} |- |4 | |'''Өлзийт тайху''' (1634 он хүртэл, 俄尔哲依图太后, Éěrzhéyītú tàihòu) Абатай чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абатай чин ван|Абатай]] чин ван (1634 оноос хойш) | | |- |5 |Тайсин (苔丝娜) |'''Бүжи хатан''' (伯奇福晋, 1634 он хүртэл) Хоогэ чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Хоогэ|Хоогэ чин ван]] (1634 оноос хойш) | | |- |6 | |'''Гол түмэн хатан'''{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} (хятадаар: 高尔土门福晋), бас Сэцэнт үжин (斯琴图福晋) гэдэг |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) Цахарын Гүнчинсэнгэ зайсан (Лигдэн хааны дараа) Цахарын Хятад чэрби (1635 оноос хойш) | |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны илүү 8 сарын 18 буюу 1634 оны 10 сарын 9-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} |- |7 |Субахай |'''Субахай үжин''' (хятадаар: 苏巴海福晋{{sfn|宝音初古拉|2006|pp=7-8}}) |Тодорхойгүй |Лигдэн хаан | |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 10 сарын 15-ний өдөр буюу 1635 оны 11 сарын 24 нд [[Абахай хаан]] түүнийг урьж нэг орой зоог барьсан{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}}гэх мэдээнээс өөр мэдээлэл байхгүй. |- |8 | |'''Алагчууд түмний үжин''', Оюун үжин (乌云娜福晋) |Цахарын Гүен хиагийн дүү |Лигдэн хаан | | |} === Үр хүүхэд === # [[Эжэй хаан|Эрх хонгор]] # [[Абунай]] # Шүчи гүнж, Дутүмэн хатнаас төрсөн охин. 1640 онд Доргон чин вангийн бага хатан болсон. # Нэр тодорхойгүй охин, 1643 онд цахарын зайсан Дасан Живангийн хүү Гармаа баатар жононтой гэрлэсэн. ==Лигдэн хааны тамга== Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг. Тамга [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон. Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын [[Ляонин|Ляонин мужийн]] нийслэл [[Шэньян хот|Шэньяан хотын]] Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан. [[Шэньян хот|Мүгдэнд]] тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв. ===Лигдэн хутагт хааны тамганы домог=== Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг: ''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим [[Инчан]] хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.'' ''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч [[Бошигт жонон|Бошигт хаанд]] өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс '''ЖИ ГАО ЖИ БОУ''' хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв. ==Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл== Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 ботийг Монголын 35 хэлмэрч Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар “[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур]]”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна. ==Лигдэн хаанд Манжийн Нурхач хаанаас ирүүлсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буян сэцэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Цахарын хаан]] | дараа = [[Эжэй хаан]] | он = [[1603]]-[[1634]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Baoyinchugula (宝音初古拉) |first= |date=2006 |title=林丹汗八大斡耳朵与察哈尔本部 |url=https://www.sinoss.net/uploadfile/2010/1130/5995.pdf |journal=蒙古学集刊 |volume=2006 |issue=2}} * {{Cite journal |last=Chimeed |first=Ulaanbars |year=2018 |title=Цахар найман хошууны байгуулагдсан үйл явц ба Дайчин гүрний хаан лугаа харилцан холбогдсон байдал |url=https://www.academia.edu/45089091/%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D1%8D%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%A6%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D1%86_%D0%B1%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB_Tomus_XLVII_Fasc_6_2018_pp_106_140 |journal=Түүхийн судлал. |volume=Tomus XLVII |issue=Fasc.6. |pages=106-140}} * {{Cite web |title=Volume 1: The Veritable Records of the Chongzhen Emperor (崇禎實錄卷之一) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh}} * {{Cite book |last=Zhongguo di yi li shi dang an guan |title=清初内国史院满文档案译编 (上册) |publisher= Guang ming ri bao chu ban she |year=1989 |location=Beijing |language=Zh|volume=1|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:SSID-14194464_%E6%B8%85%E5%88%9D%E5%85%A7%E5%9C%8B%E5%8F%B2%E9%99%A2%E6%BB%BF%E6%96%87%E6%AA%94%E6%A1%88%E8%AD%AF%E7%B7%A8.pdf&page=206 |access-date=2025-07-19}} {{DEFAULTSORT:Лигдэн хаан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1588 онд төрсөн]] [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] 1qwwc7y217gsc80sxmbxrjpzrc1zhu5 868609 868608 2026-09-06T08:42:48Z Megzer 20491 868609 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Лигдэн Хутагт Хаан | title = Монголын [[хаан]] | image = Ligden hutagt khaan.jpg | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1603–1634 | coronation = 1603 | full name = Лигдэн | predecessor = [[Буян сэцэн хаан]] | successor = [[Эжэй хаан]] | spouse = Сутай тайху<br>[[Наннан тайху|Намужун]] | issue = [[Эжэй хаан]]<br>[[Абунай]]<br>Шүчи | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Мангус тайж]] | mother = | birth_date = 1588 | death_date = {{death year and age|1634|1588}} | birth_place = Шар мөрний хөндий | death_place = Шар тал (орчин үеийн [[Ганьсү]]) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] }} '''Лигдэн Хутагт Хаан''' ([[1588 он|1588]]–[[1634 он|1634]]) нь [[Хиад Боржигин]] овогт [[Буян сэцэн хаан|Буян хааны]] хүү Мангус тайжийн ахмад хүү, [[1604 он|1604]]-[[1634 он|1634]] оны хооронд монголын хаан ширээнд заларсан [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] удмын сүүлчийн их хаан юм. == Нэр, цол == Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт '''Лигдэн, Линдан''' гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг [[төвөд хэл]]ээр '''Лиг-дан''' ({{lang|bo|རྦད་དེ}}) гэж бичсэн нь, [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] '''сайтар төгөлдөр''' гэсэн утгатай. [[Мин улс|Мин улсын]] түүхэн судар шастирт '''Линь дан''' (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичиж тэмдэглэсэн байдаг. [[Англи хэл]] дээр "''Ligdan Khan''" гэж тэмдэглэдэг байна. Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа '''''Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан'''''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=72}} гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг [[Их Шар Тууж]]ид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо '''Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан''' гэж зарлан тунхаглаж байсан нь [[Хожуу Алтан улс|хожуу Алтан улсын]] [[Нурхач|Нурхач хаанд]] явуулсан захидалд баримт болон үлджээ. Мөн [[Лувсанданзан|Лувсанданзаны]] бичсэн [[Алтан товч]]ид Лигдэн хааны нэрийдсэн цолыг "...'''Суут Чингис Таймин Сэцэн, зүгүүдийн тийн бөгөөд ялгуугч, Тайсун тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, Алтан хүрдийг орчуулагч номун хаан'''хэмээх болж, сайн зарлиг номуудыг монголчлон орчуулж маш ихэд дэлгэруулсэн ажгуу..."{{Choimaa|2006\pp=274}} гэж тэмдэглэжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === Эхэн үе === Боржигин Лигдэн (1588 онд төрсөн) нь Мангус Мэргэн тайжийн хүү бөгөөд [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн хааны]] ач хүү (1593–1603 он). Эцэг нь 1603 онд эрт нас барсан тул Лигдэнг өвөг эцэг Буян сэцэн хаан өөрийнхөө орыг залгамжлуулан "Хутагт" цолтойгоор Монголын хаан ширээнд суусан байна. Түүний үед Монголын нүүдэлчид нэгэн хаанд захирагддаггүй, олон жижиг ноёдын мэдэлд хуваагдаж, Лигдэн хааны захиргаанд зөвхөн [[Цахар]] түмний найман хошуу л оршиж байжээ. Хэдий тийм боловч тэрээр бүх Монголыг эрхэндээ оруулах төрийн бодлого явуулж байсан юм. Гэвч энэ үед [[Манж]]ийн овог аймгууд нэгдэн нийлж, Умард Алтан улсыг байгуулж [[Умард Алтан улс]]ын хаан [[Нурхачи]] говийн өмнөх Монголчуудыг захиргаандаа оруулж эхэлсэн түүхтэй. 1625, 1626 онд өвөр Халхын Баягуд аймгийн ноён [[Энгэдэр|Энхэдара]] таван отгийн Халхын элчийг томилон Нурхачи баатрын ордонд бараалхаж “Хүндлэлт хаан” хэмээн өргөмжилж байв. 1628 онд Нурхачи баатрын ахмад хөвгүүн [[Цүень|Цүен]] 5000 цэрэг дайчлан “Ула, Ехэ аймгийг өмгөөлөв” хэмээн довтлохоор зэхэж байсанд олон монгол аймгууд Хорчинд элч зарж цэргийн тусламж гуйсан байна. Хорчин аймаг Лигдэн хааны зарлиггүйгээр дураар цэрэг хөдөлгөж үл болох тул тусалж чадахгүй гээд элчийг буцаасан байна. Төд удалгүй Лигдэн хааны зарлигаар Хорчины Онгудай баатар, хөвгүүн [[Ууба|Ууба тайж]] нар цэрэг дайчлан манж-зөрчидийн цэргийг цохиж ухраажээ. Зөрчидийн нэгэн салбар монгол угсааны Ехэ аймаг Нурхачи баатрын довтолгоонд өртөж, арга буюу Лигдэн хаанаас тусламж хүссэнд Онгудай баатар, Ууба тайж нар Нурхачи баатрын цэргийг дайлж, хиа Буянтыг алсан байна. Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа. === Дунд үе === [[Нурхач|Нурхачи баатар]] (1575-1626) [[Манж үндэстэн|манж аймгуудыг]] 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна. 1619 онд Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсын хязгаарт хийх довтолгооноо өргөтгөж Тиелин давааг эзлэн авахаар хөдөлж ирсэнд Мин улс хүчин мөхөсдөж Монголын Лигдэн хаанаас тусламж хүсэв. Лигдэн хаан зарлигаар Өвөр Халхын Хонгирадын Зайсай ноён, Жарудын Бага дархан, Сабун, Хорчины [[Мянган тайж]] ба түүний хөвгүүн Сангаржай тайжи нар нэгэн түм илүү морьт цэрэг дайчлан Тиелин давааг довтолж эзэлсэн боловч Нурхачи баатар хаанд ялагдаж, Зайсай ноён зэрэг олон ноёд олзлогдсон байна. Нурхачи баатар хаан [[Чусонь|Солонгосыг]] дайлсныхаа дараа [[Мин улс|Нангиад орныг]] байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв. Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв. [[Тиелингийн тулалдаан|Тиелингийн тулалдаанаас]] хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна. Лигдэн хааны бичиг: {{Эшлэл|Би бол баатар агуу суут эзэн Чингис хааны удам Лигдэн бөгөөд Дөчин дөрвөн түмэн Монголын эзэн билээ. Нурхачи чи болбаас усны гурван түмэн Зөрчидийн эзэн билээ. Хэрбээ, чи миний өмнөөс довтлох гэж байгаа бол сайтар бодтугай. Чи нангиад оронд гай гамшиг их тарибай. Мин хийгээд бидний хоёр улс дайсан улсууд бүлгээ. Бид чамайг үхэр жилээс эхлэн Мин улсыг нэг бус удаа дайлсныг мэднэ. Энэ жилийн зун би өөрөө Мин улсын Гуаннины эсрэг цэрэглэж хотыг эзлэн авч тэнд хураасан албыг хураамжлан авсан болой. Хэрбээ чиний цэрэг Гуанниныг дайлах хэмээвэл би номхтгон дарна. Монгол улс эртнээс Мин улстай өшөөтэй болохоос Зөрчид нартай өшөө атаа үгүй. Бид тасарсан элчин харилцаагаа сэргээх буй за...}} Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна. [[Нурхач|Нурхачи баатар хаан]] энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв: {{Эшлэл|Та юуны учир өөрийгөөн манай улсаас дээш дөчин түмэн улс хэмээн өргөмжилнөм бэ. Мин улс Дадуг (Их нийслэл) авах үед танай дөчин түмэн монголчууд бүрнээ бут ниргүүлж, дөнгөж зургаан түмэн хүн амь золин гарсныг бид сонссон билээ. Тэд зургаан түмэн ч танд бүгд бүрэн захирагдаагүй болой... “Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнав ч, түүний мэдэл өчүүхэн, Цахарын эзэн төдийгөөс үл хэтрэх биш үү. Минчүүд биднээс айхын учир та бүгдийг бэлэг мөнгөөр өөртөө татаж байна. Та болон бид хэл яриа өмнөө боловч эмгэнэлийн хувцас өмсөх ёс журам бидэнд нэгэн адил болой. Минчүүд бидний заналт дайсан болой. Эзэн хаан Тэнгэр, Газрын өршөөл хүртэж, тэдний эсрэг дайтаж, хотыг нь нурааж, хүн ардыг нь устгав. Тэнгэр, Газарт ивээгдсэн эзэн хаантай хамтаар гүнзгий заналт дайсан минчүүдийг дайлах хэтийн санаа өвөрлөе гэхсэн. Тийм үг хэл илүү чухаг бус гэж үү}} гээд [[Цахар]] нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов. Манж-зөрчид нар хүчирхэгжсэнтэй холбогдуулан, Мин улсын эрх баригчид зөвлөлдөхөд Манж-зөрчид ба Монгол хоёрын алинтай нь холбоотон болох тухай хэлэлцэхдээ нангиад түшмэд: “Зөрчид нар эртнээс зальхай хүмүүс тул яаж ч мэднэ. Харин умардын монголчууд болбаас довтолж эд агуурс булаахаас өөр үгүй, хэлсэндээ хүрдэг хүмүүс тул Монголтой холбоотон болох нь зөв” гэж тогтсон байна. 1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ. Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа. Лигдэн хааны бодлогод дургүйцсэн Үзэмчин, [[Сөнөд]], [[Хуучид]], [[Авга нар]] аймгууд элсэн говийг гаталж, Халхын [[Сэцэн хан Шолой|Сэцэн хан Шолойн]] нутагт нүүж ирэв. 1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи [[Чин улс|Умард Алтан улсад]] дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ. Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хунтайж]], Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг [[Жарууд|Жарудын]] Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ. 1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайжид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв. Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины [[Ууба|Ууба тайж]], зөрчидийн [[Нурхач|Нурхачи хаанд]] бараалхан [[Есөн цагааны алба]] сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. [[Чин улс|Манж]] ба [[Бутралын үеийн Монгол|Цахар]] хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна. 1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ. 1626 оны 5-р сард “Хүндэлэн хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ. Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд [[Харчин]], [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]], [[Асуд]] аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм. Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ. 1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ. [[Файл:Chahar war.png|300px|thumb|1630-аад оны [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]].]] 1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм. Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна. 1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ: {{Эшлэл|Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан санагалзах агаар нэгэн буй заа Эх нь ганц хүүгээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр харилцан туслалцах болтугай}} хэмээгээд дагавар бичээсд: {{Эшлэл|Дээд тэнгэр хийгээд хаан, хатан ба аливаа ачтан хүмүүнээ мөргөм ... Тэргүүн хэсэг. Манж Чин улс Монголыг байлдан дагуулсан нь Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр, Монголын Хутагт хааны учир Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс нааш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсноо Жилийн эх модон хулгана жил, Сарын эх гал барс сарын арван таван их цагаан өдрөө, Хас эрдэнэ мэт хаданд бичив...}} хэмээжээ. Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм. === Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа === Чин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна. Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. [[Ар хорчин|Ар Хорчин]], [[Онниуд хошуу|Оннигуд]], [[Дөрвөн хүүхэд хошуу|Дөрвөн хүүхэд]] нар нь цөм өмнөш Чин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Чин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд : {{Эшлэл|...Цахар цэрэг мань зүг мордов. Сар гэж зарсан тэр хэлийг сонсоод цэргээ угтаж гараад, гэрээ бэрх газар оруулж, халхтай тулалдаж Халхын Буяаху гүен ирж хэлэлцэж, Халх жононтой угтаж гарав гэнэм}}... гэжээ. Мөн {{Эшлэл|...Халхын Бугутай хошууч 300 хүн туршуул, Цахарын захыг довтолж гархуй}}...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна. Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ. Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ. Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ. === Лигдэн хаан ба Нурхач хааны харилцаа=== 1619 оны 10-р сард Лигдэн өөрийн элч Хонгор байху-д захидал өгч Нурхачид илгээв. Үүнээс 1 сарын өмнө Мин улстай хэлэлцээр хийж, хил хамгаалах шагнал авахаар тохиролцсон байлаа. Лигдэн зөвхөн Мин улсаас авсан мөнгөний төлөө Нурхачийг дарахаар шийдсэн биш ээ. Өөр шалтгаанууд ч байсан. 1. Ө/Халхын Баюуд отогийн тайж Лууса, Энгэдэр, Мангус зэрэг тайж нар албат харьяатаа дагуулан нүүж Нурхачитай нийлсэн байсан. Тэдгээр Монголчуудыг Лигдэн өөрийнхөө албат харьяатууд гэж үздэг тул Нурхачид дургүйцэх шалтгаан болсон. 2. Эдгээр Монгол тайж нар Нурхачийг "Хүндлэн хан" гэж өргөмжилсөн. Гэтэл Лигдэн нэгэнтээ "Өмнө зүгт Дай Мингийн Их хаан, Умард зүгт ганцхан би л хаан байх ёстой. Яагаад хаа сайгүй хаан байгаа юм бэ?" гэж хэлдэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Умард зүгт өөрөөс нь өөр хаан байх ёсгүй гэж үздэг тул Хаан өргөмжилөгдсөн Нурхачи угаас Лигдэнгийн эрх ашгийг зөрчиж байв. Лигдэн Нурхачийг " боол" гэж нэрлэж байсан нь бас л санамсаргүй үг биш юм. 3. Мин улсаас их мөнгө авчихсан учир "ажил"-аа хийж өгөх ёстой болсон. 4. Нурхачи Гуанинг эзлэхээр төлөвлөнө гэдэг чинь одоогийн манай Замын үүдийг сүйтгэнэ гэсэн үг л дээ. Одоо Монгол улс БНХАУ-аас 90% хараат гадаад худалдаатай гэдэг билүү, Лигдэн гадаад худалдааны хувьд Мин улсаас 100% хараат байсан. Манай Замын үүдийг 1 нөхөр сүйтгээд хаявал юу болох вэ? Нурхачи Гуанинг эзэлнэ гэдэг яг л ийм юм болно гэсэн үг. Гуанинг алдах нь Лигдэнд Эдийн засгийн хувьд маш их хохиролтой байсан. Тиймээс хамгаалах нь Лигдэнгийн ч эрх ашиг мөн. Лигдэнгийн захиадал бардам дээрэнгүй байсан. Өөрийгөө 40 түмэн Монголын баатар Чингис хаан гээд Нурхачийг Усны эрэг дээрх 3 түмэн Зүрчидийн эзэн гэв. Бас Гуанин бол Мин улсаас миний алба авдаг газар. Чи түүнийг довтолж сүйтгэж болохгүй..." гэж сануулсан байлаа. Нурхачийн хөвгүүд түшмэл уурлан хилэгнэж, элчийн толгойг таслах, чих хамарыг огтолж явуулах, Лигдэн рүү цэрэглэхээр хашгирч байв. Гэвч ухаалаг, зальтай Нурхачи юу ч хэлээгүй, юу ч хийгээгүй захидалыг хураагаад, элчийг нь хорьсон юм. Нурхачи тухайн үедээ Лигдэнтэй тулалдах хүчгүй байсан. Тэдний дунд Хорчин, Өвар Халх аймгууд байсан бөгөөд Нурхачи-Лигдэнтэй тулалдахад хүрвэл энэ 2 аймаг Лигдэнгийн талд орох илүү магадлалтай байсан. Тэгвэл Нурхачид Монголчуудыг дийлэх ямар ч боломж байгаагүй гэж түүхчид дүгнэдэг. Нурхачи олзонд байгаа Хонгориадын тайж Сог Зайсайг барьцаалж Өвөр Халхуудтай холбоотны тангараг өргөхийг шахаж шаардаж байсан. Тухайн үедээ Өвөр Халх аймаг Лигдэнд төдийлөн захирагдахгүй, бие даасан байхыг эрмэлзэж байсан учир Лигдэнтэй таагүй харилцаатай байв. Өвөр Халхаас хамгийн их Лигдэн хааны талыг баримтлагч Зайсайг суллаж авахаар Лигдэн өөрийн зүүн тэргүүн сайд Сирхунаг дүүрэн хунтайжид 2000 цэрэг өгч Шэньян руу довтлуулсан. Сирхунаг дүүрэн Шэньян хүрсэн ч Зайсайг булааж авч чадсангүй буцаж иржээ. Өвөр Халхууд Зайсай тэргүүтэй тайж нараа олзноос суллаж авахын тулд албан хүчээр Нурхачитай эвслийн тангараг өргөсөн. Нурхачи Өвөр Халхтай холбоотон болж хүчний харьцааг өөрийн талд эргүүлж чадсан тул одоо Лигдэнтэй харилцахаар шийдсэн. 1620 оны хаврын эхээр Нурхачи өөрийн элч Шоусэ Убашид захидал бариулан Лигдэнд илгээв ==Гэр бүл== * Өвөг эцэг: [[Буян сэцэн хаан]] * Эцэг: [[Мангус тайж]] ==== Дүү ==== * Сангаржа отгон тайж, * Урианхай гүнж ([[Хятад хэл|хят]]: 兀浪哈公主, 兀浪哈丈): Цахарын Гүен хиа (?-1628 оны 6 сар) гийн гэргий{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}, 1628 оны 6 сард нөхөр Гүен хиа нь Мин улсын Синпинбао (新平堡) цайзыг довтлох үедээ 100 гаруй цэргийн хамт алуулсны дараа, Урианхажин гүнж өшөө авахаар цэрэг удирдан (Датун хотын баруун хойд талын) Дэшэн боомт (得胜堡), Хонци боомт (洪赐堡), Жэнчуань боомтыг (镇川堡) довтлон дээрэмдсэн. * Тайсун гүнж (хят: 太松公主). 1634 онд манжийн Абахай хааны зарлигаар [[Дайшань]] их бэйлтэй гэрлэх ёслол үйлдэж, ёслолд зориулан морь 1, үхэр 20, хонь 60, архи 100 шил бэлдэн тансаг найр хийв.{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}} === Хатад === {| class="wikitable" |+ !№ !Хатадын нэр !Цол !Угсаа гарал !Нөхөр !Хүүхэд !Тайлбар |- |1 |[[Наннан тайху|Намужун]] |Төрийн их хатан '''Наннан тайху''' (1635 он хүртэл) Ижин гүйфэй (懿靖貴妃, 1636-1674) |[[Авга хошуу|Авга хошууны]] [[Дорж эцэг ноён|Дорж]] жүн вангийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Абунай]] Охин: Нэр тодорхойгүй (1643 онд Цахарын Гармаа жононгийн гэргий болсон) |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 5 сарын 27 буюу 1635 оны 7 сарын 11-нд манжид 1500 өрхийн хамт дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=114}} |- |2 |Дэлгэр |[[Сутай тайху]] (1634 он хүртэл) [[Жиргалан]] чин вангийн 5-р хатан (1635 оноос) |Зүрчидийн Ехэнара овгийн Дэлгэр тайжийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Жиргалан|Жиргалан ван]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Эжэй хаан|Эжэй]] | |- |3 |Бадамцоо |[[Дүүтүмэн хатан]] (1634 он хүртэл) Янцин ордны Шүфэй (衍庆宫淑妃, 1635 оноос) |Авга хошууны Бодис чөхүрийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Охин: Шүчи (淑侪, 1640 онд [[Доргон]] вангийн бага хатан болсон) |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны 8 сарын 28 буюу 1634 оны 9 сарын 19-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=112}} |- |4 | |'''Өлзийт тайху''' (1634 он хүртэл, 俄尔哲依图太后, Éěrzhéyītú tàihòu) Абатай чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абатай чин ван|Абатай]] чин ван (1634 оноос хойш) | | |- |5 |Тайсин (苔丝娜) |'''Бүжи хатан''' (伯奇福晋, 1634 он хүртэл) Хоогэ чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Хоогэ|Хоогэ чин ван]] (1634 оноос хойш) | | |- |6 | |'''Гол түмэн хатан'''{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} (хятадаар: 高尔土门福晋), бас Сэцэнт үжин (斯琴图福晋) гэдэг |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) Цахарын Гүнчинсэнгэ зайсан (Лигдэн хааны дараа) Цахарын Хятад чэрби (1635 оноос хойш) | |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны илүү 8 сарын 18 буюу 1634 оны 10 сарын 9-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} |- |7 |Субахай |'''Субахай үжин''' (хятадаар: 苏巴海福晋{{sfn|宝音初古拉|2006|pp=7-8}}) |Тодорхойгүй |Лигдэн хаан | |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 10 сарын 15-ний өдөр буюу 1635 оны 11 сарын 24 нд [[Абахай хаан]] түүнийг урьж нэг орой зоог барьсан{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}}гэх мэдээнээс өөр мэдээлэл байхгүй. |- |8 | |'''Алагчууд түмний үжин''', Оюун үжин (乌云娜福晋) |Цахарын Гүен хиагийн дүү |Лигдэн хаан | | |} === Үр хүүхэд === # [[Эжэй хаан|Эрх хонгор]] # [[Абунай]] # Шүчи гүнж, Дутүмэн хатнаас төрсөн охин. 1640 онд Доргон чин вангийн бага хатан болсон. # Нэр тодорхойгүй охин, 1643 онд цахарын зайсан Дасан Живангийн хүү Гармаа баатар жононтой гэрлэсэн. ==Лигдэн хааны тамга== Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг. Тамга [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон. Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын [[Ляонин|Ляонин мужийн]] нийслэл [[Шэньян хот|Шэньяан хотын]] Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан. [[Шэньян хот|Мүгдэнд]] тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв. ===Лигдэн хутагт хааны тамганы домог=== Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг: ''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим [[Инчан]] хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.'' ''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч [[Бошигт жонон|Бошигт хаанд]] өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс '''ЖИ ГАО ЖИ БОУ''' хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв. ==Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл== Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 ботийг Монголын 35 хэлмэрч Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар “[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур]]”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна. ==Лигдэн хаанд Манжийн Нурхач хаанаас ирүүлсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буян сэцэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Цахарын хаан]] | дараа = [[Эжэй хаан]] | он = [[1603]]-[[1634]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Baoyinchugula (宝音初古拉) |first= |date=2006 |title=林丹汗八大斡耳朵与察哈尔本部 |url=https://www.sinoss.net/uploadfile/2010/1130/5995.pdf |journal=蒙古学集刊 |volume=2006 |issue=2}} * {{Cite journal |last=Chimeed |first=Ulaanbars |year=2018 |title=Цахар найман хошууны байгуулагдсан үйл явц ба Дайчин гүрний хаан лугаа харилцан холбогдсон байдал |url=https://www.academia.edu/45089091/%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D1%8D%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%A6%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D1%86_%D0%B1%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB_Tomus_XLVII_Fasc_6_2018_pp_106_140 |journal=Түүхийн судлал. |volume=Tomus XLVII |issue=Fasc.6. |pages=106-140}} * {{Cite web |title=Volume 1: The Veritable Records of the Chongzhen Emperor (崇禎實錄卷之一) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh}} * {{Cite book |last=Zhongguo di yi li shi dang an guan |title=清初内国史院满文档案译编 (上册) |publisher= Guang ming ri bao chu ban she |year=1989 |location=Beijing |language=Zh|volume=1|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:SSID-14194464_%E6%B8%85%E5%88%9D%E5%85%A7%E5%9C%8B%E5%8F%B2%E9%99%A2%E6%BB%BF%E6%96%87%E6%AA%94%E6%A1%88%E8%AD%AF%E7%B7%A8.pdf&page=206 |access-date=2025-07-19}} {{DEFAULTSORT:Лигдэн хаан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1588 онд төрсөн]] [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] rqlhc91pl19f9m86pz21pazstouv4fs 868610 868609 2026-09-06T08:43:35Z Megzer 20491 868610 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Лигдэн Хутагт Хаан | title = Монголын [[хаан]] | image = Ligden hutagt khaan.jpg | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1603–1634 | coronation = 1603 | full name = Лигдэн | predecessor = [[Буян сэцэн хаан]] | successor = [[Эжэй хаан]] | spouse = Сутай тайху<br>[[Наннан тайху|Намужун]] | issue = [[Эжэй хаан]]<br>[[Абунай]]<br>Шүчи | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Мангус тайж]] | mother = | birth_date = 1588 | death_date = {{death year and age|1634|1588}} | birth_place = Шар мөрний хөндий | death_place = Шар тал (орчин үеийн [[Ганьсү]]) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] }} '''Лигдэн Хутагт Хаан''' ([[1588 он|1588]]–[[1634 он|1634]]) нь [[Хиад Боржигин]] овогт [[Буян сэцэн хаан|Буян хааны]] хүү Мангус тайжийн ахмад хүү, [[1604 он|1604]]-[[1634 он|1634]] оны хооронд монголын хаан ширээнд заларсан [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] удмын сүүлчийн их хаан юм. == Нэр, цол == Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт '''Лигдэн, Линдан''' гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг [[төвөд хэл]]ээр '''Лиг-дан''' ({{lang|bo|རྦད་དེ}}) гэж бичсэн нь, [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] '''сайтар төгөлдөр''' гэсэн утгатай. [[Мин улс|Мин улсын]] түүхэн судар шастирт '''Линь дан''' (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичиж тэмдэглэсэн байдаг. [[Англи хэл]] дээр "''Ligdan Khan''" гэж тэмдэглэдэг байна. Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа '''''Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан'''''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=72}} гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг [[Их Шар Тууж]]ид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо '''Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан''' гэж зарлан тунхаглаж байсан нь [[Хожуу Алтан улс|хожуу Алтан улсын]] [[Нурхач|Нурхач хаанд]] явуулсан захидалд баримт болон үлджээ. Мөн [[Лувсанданзан|Лувсанданзаны]] бичсэн [[Алтан товч]]ид Лигдэн хааны нэрийдсэн цолыг "...'''Суут Чингис Таймин Сэцэн, зүгүүдийн тийн бөгөөд ялгуугч, Тайсун тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, Алтан хүрдийг орчуулагч номун хаан'''хэмээх болж, сайн зарлиг номуудыг монголчлон орчуулж маш ихэд дэлгэруулсэн ажгуу..."{{Choimaa|2006\pp=274}} гэж тэмдэглэжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === Эхэн үе === Боржигин Лигдэн (1588 онд төрсөн) нь Мангус Мэргэн тайжийн хүү бөгөөд [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн хааны]] ач хүү (1593–1603 он). Эцэг нь 1603 онд эрт нас барсан тул Лигдэнг өвөг эцэг Буян сэцэн хаан өөрийнхөө орыг залгамжлуулан "Хутагт" цолтойгоор Монголын хаан ширээнд суусан байна. Түүний үед Монголын нүүдэлчид нэгэн хаанд захирагддаггүй, олон жижиг ноёдын мэдэлд хуваагдаж, Лигдэн хааны захиргаанд зөвхөн [[Цахар]] түмний найман хошуу л оршиж байжээ. Хэдий тийм боловч тэрээр бүх Монголыг эрхэндээ оруулах төрийн бодлого явуулж байсан юм. Гэвч энэ үед [[Манж]]ийн овог аймгууд нэгдэн нийлж, Умард Алтан улсыг байгуулж [[Умард Алтан улс]]ын хаан [[Нурхачи]] говийн өмнөх Монголчуудыг захиргаандаа оруулж эхэлсэн түүхтэй. 1625, 1626 онд өвөр Халхын Баягуд аймгийн ноён [[Энгэдэр|Энхэдара]] таван отгийн Халхын элчийг томилон Нурхачи баатрын ордонд бараалхаж “Хүндлэлт хаан” хэмээн өргөмжилж байв. 1628 онд Нурхачи баатрын ахмад хөвгүүн [[Цүень|Цүен]] 5000 цэрэг дайчлан “Ула, Ехэ аймгийг өмгөөлөв” хэмээн довтлохоор зэхэж байсанд олон монгол аймгууд Хорчинд элч зарж цэргийн тусламж гуйсан байна. Хорчин аймаг Лигдэн хааны зарлиггүйгээр дураар цэрэг хөдөлгөж үл болох тул тусалж чадахгүй гээд элчийг буцаасан байна. Төд удалгүй Лигдэн хааны зарлигаар Хорчины Онгудай баатар, хөвгүүн [[Ууба|Ууба тайж]] нар цэрэг дайчлан манж-зөрчидийн цэргийг цохиж ухраажээ. Зөрчидийн нэгэн салбар монгол угсааны Ехэ аймаг Нурхачи баатрын довтолгоонд өртөж, арга буюу Лигдэн хаанаас тусламж хүссэнд Онгудай баатар, Ууба тайж нар Нурхачи баатрын цэргийг дайлж, хиа Буянтыг алсан байна. Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа. === Дунд үе === [[Нурхач|Нурхачи баатар]] (1575-1626) [[Манж үндэстэн|манж аймгуудыг]] 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна. 1619 онд Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсын хязгаарт хийх довтолгооноо өргөтгөж Тиелин давааг эзлэн авахаар хөдөлж ирсэнд Мин улс хүчин мөхөсдөж Монголын Лигдэн хаанаас тусламж хүсэв. Лигдэн хаан зарлигаар Өвөр Халхын Хонгирадын Зайсай ноён, Жарудын Бага дархан, Сабун, Хорчины [[Мянган тайж]] ба түүний хөвгүүн Сангаржай тайжи нар нэгэн түм илүү морьт цэрэг дайчлан Тиелин давааг довтолж эзэлсэн боловч Нурхачи баатар хаанд ялагдаж, Зайсай ноён зэрэг олон ноёд олзлогдсон байна. Нурхачи баатар хаан [[Чусонь|Солонгосыг]] дайлсныхаа дараа [[Мин улс|Нангиад орныг]] байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв. Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв. [[Тиелингийн тулалдаан|Тиелингийн тулалдаанаас]] хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна. Лигдэн хааны бичиг: {{Эшлэл|Би бол баатар агуу суут эзэн Чингис хааны удам Лигдэн бөгөөд Дөчин дөрвөн түмэн Монголын эзэн билээ. Нурхачи чи болбаас усны гурван түмэн Зөрчидийн эзэн билээ. Хэрбээ, чи миний өмнөөс довтлох гэж байгаа бол сайтар бодтугай. Чи нангиад оронд гай гамшиг их тарибай. Мин хийгээд бидний хоёр улс дайсан улсууд бүлгээ. Бид чамайг үхэр жилээс эхлэн Мин улсыг нэг бус удаа дайлсныг мэднэ. Энэ жилийн зун би өөрөө Мин улсын Гуаннины эсрэг цэрэглэж хотыг эзлэн авч тэнд хураасан албыг хураамжлан авсан болой. Хэрбээ чиний цэрэг Гуанниныг дайлах хэмээвэл би номхтгон дарна. Монгол улс эртнээс Мин улстай өшөөтэй болохоос Зөрчид нартай өшөө атаа үгүй. Бид тасарсан элчин харилцаагаа сэргээх буй за...}} Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна. [[Нурхач|Нурхачи баатар хаан]] энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв: {{Эшлэл|Та юуны учир өөрийгөөн манай улсаас дээш дөчин түмэн улс хэмээн өргөмжилнөм бэ. Мин улс Дадуг (Их нийслэл) авах үед танай дөчин түмэн монголчууд бүрнээ бут ниргүүлж, дөнгөж зургаан түмэн хүн амь золин гарсныг бид сонссон билээ. Тэд зургаан түмэн ч танд бүгд бүрэн захирагдаагүй болой... “Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнав ч, түүний мэдэл өчүүхэн, Цахарын эзэн төдийгөөс үл хэтрэх биш үү. Минчүүд биднээс айхын учир та бүгдийг бэлэг мөнгөөр өөртөө татаж байна. Та болон бид хэл яриа өмнөө боловч эмгэнэлийн хувцас өмсөх ёс журам бидэнд нэгэн адил болой. Минчүүд бидний заналт дайсан болой. Эзэн хаан Тэнгэр, Газрын өршөөл хүртэж, тэдний эсрэг дайтаж, хотыг нь нурааж, хүн ардыг нь устгав. Тэнгэр, Газарт ивээгдсэн эзэн хаантай хамтаар гүнзгий заналт дайсан минчүүдийг дайлах хэтийн санаа өвөрлөе гэхсэн. Тийм үг хэл илүү чухаг бус гэж үү}} гээд [[Цахар]] нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов. Манж-зөрчид нар хүчирхэгжсэнтэй холбогдуулан, Мин улсын эрх баригчид зөвлөлдөхөд Манж-зөрчид ба Монгол хоёрын алинтай нь холбоотон болох тухай хэлэлцэхдээ нангиад түшмэд: “Зөрчид нар эртнээс зальхай хүмүүс тул яаж ч мэднэ. Харин умардын монголчууд болбаас довтолж эд агуурс булаахаас өөр үгүй, хэлсэндээ хүрдэг хүмүүс тул Монголтой холбоотон болох нь зөв” гэж тогтсон байна. 1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ. Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа. Лигдэн хааны бодлогод дургүйцсэн Үзэмчин, [[Сөнөд]], [[Хуучид]], [[Авга нар]] аймгууд элсэн говийг гаталж, Халхын [[Сэцэн хан Шолой|Сэцэн хан Шолойн]] нутагт нүүж ирэв. 1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи [[Чин улс|Умард Алтан улсад]] дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ. Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хунтайж]], Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг [[Жарууд|Жарудын]] Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ. 1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайжид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв. Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины [[Ууба|Ууба тайж]], зөрчидийн [[Нурхач|Нурхачи хаанд]] бараалхан [[Есөн цагааны алба]] сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. [[Чин улс|Манж]] ба [[Бутралын үеийн Монгол|Цахар]] хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна. 1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ. 1626 оны 5-р сард “Хүндэлэн хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ. Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд [[Харчин]], [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]], [[Асуд]] аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм. Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ. 1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ. [[Файл:Chahar war.png|300px|thumb|1630-аад оны [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]].]] 1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм. Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна. 1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ: {{Эшлэл|Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан санагалзах агаар нэгэн буй заа Эх нь ганц хүүгээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр харилцан туслалцах болтугай}} хэмээгээд дагавар бичээсд: {{Эшлэл|Дээд тэнгэр хийгээд хаан, хатан ба аливаа ачтан хүмүүнээ мөргөм ... Тэргүүн хэсэг. Манж Чин улс Монголыг байлдан дагуулсан нь Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр, Монголын Хутагт хааны учир Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс нааш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсноо Жилийн эх модон хулгана жил, Сарын эх гал барс сарын арван таван их цагаан өдрөө, Хас эрдэнэ мэт хаданд бичив...}} хэмээжээ. Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм. === Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа === Чин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна. Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. [[Ар хорчин|Ар Хорчин]], [[Онниуд хошуу|Оннигуд]], [[Дөрвөн хүүхэд хошуу|Дөрвөн хүүхэд]] нар нь цөм өмнөш Чин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Чин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд : {{Эшлэл|...Цахар цэрэг мань зүг мордов. Сар гэж зарсан тэр хэлийг сонсоод цэргээ угтаж гараад, гэрээ бэрх газар оруулж, халхтай тулалдаж Халхын Буяаху гүен ирж хэлэлцэж, Халх жононтой угтаж гарав гэнэм}}... гэжээ. Мөн {{Эшлэл|...Халхын Бугутай хошууч 300 хүн туршуул, Цахарын захыг довтолж гархуй}}...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна. Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ. Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ. Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ. === Лигдэн хаан ба Нурхач хааны харилцаа=== 1619 оны 10-р сард Лигдэн өөрийн элч Хонгор байху-д захидал өгч Нурхачид илгээв. Үүнээс 1 сарын өмнө Мин улстай хэлэлцээр хийж, хил хамгаалах шагнал авахаар тохиролцсон байлаа. Лигдэн зөвхөн Мин улсаас авсан мөнгөний төлөө Нурхачийг дарахаар шийдсэн биш ээ. Өөр шалтгаанууд ч байсан. 1. Ө/Халхын Баюуд отогийн тайж Лууса, Энгэдэр, Мангус зэрэг тайж нар албат харьяатаа дагуулан нүүж Нурхачитай нийлсэн байсан. Тэдгээр Монголчуудыг Лигдэн өөрийнхөө албат харьяатууд гэж үздэг тул Нурхачид дургүйцэх шалтгаан болсон. 2. Эдгээр Монгол тайж нар Нурхачийг "Хүндлэн хан" гэж өргөмжилсөн. Гэтэл Лигдэн нэгэнтээ "Өмнө зүгт Дай Мингийн Их хаан, Умард зүгт ганцхан би л хаан байх ёстой. Яагаад хаа сайгүй хаан байгаа юм бэ?" гэж хэлдэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Умард зүгт өөрөөс нь өөр хаан байх ёсгүй гэж үздэг тул Хаан өргөмжилөгдсөн Нурхачи угаас Лигдэнгийн эрх ашгийг зөрчиж байв. Лигдэн Нурхачийг " боол" гэж нэрлэж байсан нь бас л санамсаргүй үг биш юм. 3. Мин улсаас их мөнгө авчихсан учир "ажил"-аа хийж өгөх ёстой болсон. 4. Нурхачи Гуанинг эзлэхээр төлөвлөнө гэдэг чинь одоогийн манай Замын үүдийг сүйтгэнэ гэсэн үг л дээ. Одоо Монгол улс БНХАУ-аас 90% хараат гадаад худалдаатай гэдэг билүү, Лигдэн гадаад худалдааны хувьд Мин улсаас 100% хараат байсан. Манай Замын үүдийг 1 нөхөр сүйтгээд хаявал юу болох вэ? Нурхачи Гуанинг эзэлнэ гэдэг яг л ийм юм болно гэсэн үг. Гуанинг алдах нь Лигдэнд Эдийн засгийн хувьд маш их хохиролтой байсан. Тиймээс хамгаалах нь Лигдэнгийн ч эрх ашиг мөн. Лигдэнгийн захиадал бардам дээрэнгүй байсан. Өөрийгөө 40 түмэн Монголын баатар Чингис хаан гээд Нурхачийг Усны эрэг дээрх 3 түмэн Зүрчидийн эзэн гэв. Бас Гуанин бол Мин улсаас миний алба авдаг газар. Чи түүнийг довтолж сүйтгэж болохгүй..." гэж сануулсан байлаа. Нурхачийн хөвгүүд түшмэл уурлан хилэгнэж, элчийн толгойг таслах, чих хамарыг огтолж явуулах, Лигдэн рүү цэрэглэхээр хашгирч байв. Гэвч ухаалаг, зальтай Нурхачи юу ч хэлээгүй, юу ч хийгээгүй захидалыг хураагаад, элчийг нь хорьсон юм. Нурхачи тухайн үедээ Лигдэнтэй тулалдах хүчгүй байсан. Тэдний дунд Хорчин, Өвар Халх аймгууд байсан бөгөөд Нурхачи-Лигдэнтэй тулалдахад хүрвэл энэ 2 аймаг Лигдэнгийн талд орох илүү магадлалтай байсан. Тэгвэл Нурхачид Монголчуудыг дийлэх ямар ч боломж байгаагүй гэж түүхчид дүгнэдэг. Нурхачи олзонд байгаа Хонгориадын тайж Сог Зайсайг барьцаалж Өвөр Халхуудтай холбоотны тангараг өргөхийг шахаж шаардаж байсан. Тухайн үедээ Өвөр Халх аймаг Лигдэнд төдийлөн захирагдахгүй, бие даасан байхыг эрмэлзэж байсан учир Лигдэнтэй таагүй харилцаатай байв. Өвөр Халхаас хамгийн их Лигдэн хааны талыг баримтлагч Зайсайг суллаж авахаар Лигдэн өөрийн зүүн тэргүүн сайд Сирхунаг дүүрэн хунтайжид 2000 цэрэг өгч Шэньян руу довтлуулсан. Сирхунаг дүүрэн Шэньян хүрсэн ч Зайсайг булааж авч чадсангүй буцаж иржээ. Өвөр Халхууд Зайсай тэргүүтэй тайж нараа олзноос суллаж авахын тулд албан хүчээр Нурхачитай эвслийн тангараг өргөсөн. Нурхачи Өвөр Халхтай холбоотон болж хүчний харьцааг өөрийн талд эргүүлж чадсан тул одоо Лигдэнтэй харилцахаар шийдсэн. 1620 оны хаврын эхээр Нурхачи өөрийн элч Шоусэ Убашид захидал бариулан Лигдэнд илгээв ==Гэр бүл== * Өвөг эцэг: [[Буян сэцэн хаан]] * Эцэг: [[Мангус тайж]] ==== Дүү ==== * Сангаржа отгон тайж, * Урианхай гүнж ([[Хятад хэл|хят]]: 兀浪哈公主, 兀浪哈丈): Цахарын Гүен хиа (?-1628 оны 6 сар) гийн гэргий{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}, 1628 оны 6 сард нөхөр Гүен хиа нь Мин улсын Синпинбао (新平堡) цайзыг довтлох үедээ 100 гаруй цэргийн хамт алуулсны дараа, Урианхажин гүнж өшөө авахаар цэрэг удирдан (Датун хотын баруун хойд талын) Дэшэн боомт (得胜堡), Хонци боомт (洪赐堡), Жэнчуань боомтыг (镇川堡) довтлон дээрэмдсэн. * Тайсун гүнж (хят: 太松公主). 1634 онд манжийн Абахай хааны зарлигаар [[Дайшань]] их бэйлтэй гэрлэх ёслол үйлдэж, ёслолд зориулан морь 1, үхэр 20, хонь 60, архи 100 шил бэлдэн тансаг найр хийв.{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}} === Хатад === {| class="wikitable" |+ !№ !Хатадын нэр !Цол !Угсаа гарал !Нөхөр !Хүүхэд !Тайлбар |- |1 |[[Наннан тайху|Намужун]] |Төрийн их хатан '''Наннан тайху''' (1635 он хүртэл) Ижин гүйфэй (懿靖貴妃, 1636-1674) |[[Авга хошуу|Авга хошууны]] [[Дорж эцэг ноён|Дорж]] жүн вангийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Абунай]] Охин: Нэр тодорхойгүй (1643 онд Цахарын Гармаа жононгийн гэргий болсон) |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 5 сарын 27 буюу 1635 оны 7 сарын 11-нд манжид 1500 өрхийн хамт дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=114}} |- |2 |Дэлгэр |[[Сутай тайху]] (1634 он хүртэл) [[Жиргалан]] чин вангийн 5-р хатан (1635 оноос) |Зүрчидийн Ехэнара овгийн Дэлгэр тайжийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Жиргалан|Жиргалан ван]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Эжэй хаан|Эжэй]] | |- |3 |Бадамцоо |[[Дүүтүмэн хатан]] (1634 он хүртэл) Янцин ордны Шүфэй (衍庆宫淑妃, 1635 оноос) |Авга хошууны Бодис чөхүрийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Охин: Шүчи (淑侪, 1640 онд [[Доргон]] вангийн бага хатан болсон) |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны 8 сарын 28 буюу 1634 оны 9 сарын 19-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=112}} |- |4 | |'''Өлзийт тайху''' (1634 он хүртэл, 俄尔哲依图太后, Éěrzhéyītú tàihòu) Абатай чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абатай чин ван|Абатай]] чин ван (1634 оноос хойш) | | |- |5 |Тайсин (苔丝娜) |'''Бүжи хатан''' (伯奇福晋, 1634 он хүртэл) Хоогэ чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Хоогэ|Хоогэ чин ван]] (1634 оноос хойш) | | |- |6 | |'''Гол түмэн хатан'''{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} (хятадаар: 高尔土门福晋), бас Сэцэнт үжин (斯琴图福晋) гэдэг |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) Цахарын Гүнчинсэнгэ зайсан (Лигдэн хааны дараа) Цахарын Хятад чэрби (1635 оноос хойш) | |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны илүү 8 сарын 18 буюу 1634 оны 10 сарын 9-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} |- |7 |Субахай |'''Субахай үжин''' (хятадаар: 苏巴海福晋{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}) |Тодорхойгүй |Лигдэн хаан | |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 10 сарын 15-ний өдөр буюу 1635 оны 11 сарын 24 нд [[Абахай хаан]] түүнийг урьж нэг орой зоог барьсан{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}}гэх мэдээнээс өөр мэдээлэл байхгүй. |- |8 | |'''Алагчууд түмний үжин''', Оюун үжин (乌云娜福晋) |Цахарын Гүен хиагийн дүү |Лигдэн хаан | | |} === Үр хүүхэд === # [[Эжэй хаан|Эрх хонгор]] # [[Абунай]] # Шүчи гүнж, Дутүмэн хатнаас төрсөн охин. 1640 онд Доргон чин вангийн бага хатан болсон. # Нэр тодорхойгүй охин, 1643 онд цахарын зайсан Дасан Живангийн хүү Гармаа баатар жононтой гэрлэсэн. ==Лигдэн хааны тамга== Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг. Тамга [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон. Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын [[Ляонин|Ляонин мужийн]] нийслэл [[Шэньян хот|Шэньяан хотын]] Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан. [[Шэньян хот|Мүгдэнд]] тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв. ===Лигдэн хутагт хааны тамганы домог=== Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг: ''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим [[Инчан]] хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.'' ''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч [[Бошигт жонон|Бошигт хаанд]] өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс '''ЖИ ГАО ЖИ БОУ''' хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв. ==Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл== Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 ботийг Монголын 35 хэлмэрч Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар “[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур]]”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна. ==Лигдэн хаанд Манжийн Нурхач хаанаас ирүүлсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буян сэцэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Цахарын хаан]] | дараа = [[Эжэй хаан]] | он = [[1603]]-[[1634]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Baoyinchugula (宝音初古拉) |first= |date=2006 |title=林丹汗八大斡耳朵与察哈尔本部 |url=https://www.sinoss.net/uploadfile/2010/1130/5995.pdf |journal=蒙古学集刊 |volume=2006 |issue=2}} * {{Cite journal |last=Chimeed |first=Ulaanbars |year=2018 |title=Цахар найман хошууны байгуулагдсан үйл явц ба Дайчин гүрний хаан лугаа харилцан холбогдсон байдал |url=https://www.academia.edu/45089091/%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D1%8D%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%A6%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D1%86_%D0%B1%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB_Tomus_XLVII_Fasc_6_2018_pp_106_140 |journal=Түүхийн судлал. |volume=Tomus XLVII |issue=Fasc.6. |pages=106-140}} * {{Cite web |title=Volume 1: The Veritable Records of the Chongzhen Emperor (崇禎實錄卷之一) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh}} * {{Cite book |last=Zhongguo di yi li shi dang an guan |title=清初内国史院满文档案译编 (上册) |publisher= Guang ming ri bao chu ban she |year=1989 |location=Beijing |language=Zh|volume=1|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:SSID-14194464_%E6%B8%85%E5%88%9D%E5%85%A7%E5%9C%8B%E5%8F%B2%E9%99%A2%E6%BB%BF%E6%96%87%E6%AA%94%E6%A1%88%E8%AD%AF%E7%B7%A8.pdf&page=206 |access-date=2025-07-19}} {{DEFAULTSORT:Лигдэн хаан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1588 онд төрсөн]] [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] saaboeuhczj40pzo25w2bim2sk795o5 868611 868610 2026-09-06T08:44:31Z Megzer 20491 868611 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Лигдэн Хутагт Хаан | title = Монголын [[хаан]] | image = Ligden hutagt khaan.jpg | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1603–1634 | coronation = 1603 | full name = Лигдэн | predecessor = [[Буян сэцэн хаан]] | successor = [[Эжэй хаан]] | spouse = Сутай тайху<br>[[Наннан тайху|Намужун]] | issue = [[Эжэй хаан]]<br>[[Абунай]]<br>Шүчи | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Мангус тайж]] | mother = | birth_date = 1588 | death_date = {{death year and age|1634|1588}} | birth_place = Шар мөрний хөндий | death_place = Шар тал (орчин үеийн [[Ганьсү]]) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] }} '''Лигдэн Хутагт Хаан''' ([[1588 он|1588]]–[[1634 он|1634]]) нь [[Хиад Боржигин]] овогт [[Буян сэцэн хаан|Буян хааны]] хүү Мангус тайжийн ахмад хүү, [[1604 он|1604]]-[[1634 он|1634]] оны хооронд монголын хаан ширээнд заларсан [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] удмын сүүлчийн их хаан юм. == Нэр, цол == Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт '''Лигдэн, Линдан''' гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг [[төвөд хэл]]ээр '''Лиг-дан''' ({{lang|bo|རྦད་དེ}}) гэж бичсэн нь, [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] '''сайтар төгөлдөр''' гэсэн утгатай. [[Мин улс|Мин улсын]] түүхэн судар шастирт '''Линь дан''' (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичиж тэмдэглэсэн байдаг. [[Англи хэл]] дээр "''Ligdan Khan''" гэж тэмдэглэдэг байна. Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа '''''Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан'''''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=72}} гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг [[Их Шар Тууж]]ид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо '''Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан''' гэж зарлан тунхаглаж байсан нь [[Хожуу Алтан улс|хожуу Алтан улсын]] [[Нурхач|Нурхач хаанд]] явуулсан захидалд баримт болон үлджээ. Мөн [[Лувсанданзан|Лувсанданзаны]] бичсэн [[Алтан товч]]ид Лигдэн хааны нэрийдсэн цолыг "...'''Суут Чингис Таймин Сэцэн, зүгүүдийн тийн бөгөөд ялгуугч, Тайсун тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, Алтан хүрдийг орчуулагч номун хаан'''хэмээх болж, сайн зарлиг номуудыг монголчлон орчуулж маш ихэд дэлгэруулсэн ажгуу..."{{Choimaa|2006|pp=274}} гэж тэмдэглэжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === Эхэн үе === Боржигин Лигдэн (1588 онд төрсөн) нь Мангус Мэргэн тайжийн хүү бөгөөд [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн хааны]] ач хүү (1593–1603 он). Эцэг нь 1603 онд эрт нас барсан тул Лигдэнг өвөг эцэг Буян сэцэн хаан өөрийнхөө орыг залгамжлуулан "Хутагт" цолтойгоор Монголын хаан ширээнд суусан байна. Түүний үед Монголын нүүдэлчид нэгэн хаанд захирагддаггүй, олон жижиг ноёдын мэдэлд хуваагдаж, Лигдэн хааны захиргаанд зөвхөн [[Цахар]] түмний найман хошуу л оршиж байжээ. Хэдий тийм боловч тэрээр бүх Монголыг эрхэндээ оруулах төрийн бодлого явуулж байсан юм. Гэвч энэ үед [[Манж]]ийн овог аймгууд нэгдэн нийлж, Умард Алтан улсыг байгуулж [[Умард Алтан улс]]ын хаан [[Нурхачи]] говийн өмнөх Монголчуудыг захиргаандаа оруулж эхэлсэн түүхтэй. 1625, 1626 онд өвөр Халхын Баягуд аймгийн ноён [[Энгэдэр|Энхэдара]] таван отгийн Халхын элчийг томилон Нурхачи баатрын ордонд бараалхаж “Хүндлэлт хаан” хэмээн өргөмжилж байв. 1628 онд Нурхачи баатрын ахмад хөвгүүн [[Цүень|Цүен]] 5000 цэрэг дайчлан “Ула, Ехэ аймгийг өмгөөлөв” хэмээн довтлохоор зэхэж байсанд олон монгол аймгууд Хорчинд элч зарж цэргийн тусламж гуйсан байна. Хорчин аймаг Лигдэн хааны зарлиггүйгээр дураар цэрэг хөдөлгөж үл болох тул тусалж чадахгүй гээд элчийг буцаасан байна. Төд удалгүй Лигдэн хааны зарлигаар Хорчины Онгудай баатар, хөвгүүн [[Ууба|Ууба тайж]] нар цэрэг дайчлан манж-зөрчидийн цэргийг цохиж ухраажээ. Зөрчидийн нэгэн салбар монгол угсааны Ехэ аймаг Нурхачи баатрын довтолгоонд өртөж, арга буюу Лигдэн хаанаас тусламж хүссэнд Онгудай баатар, Ууба тайж нар Нурхачи баатрын цэргийг дайлж, хиа Буянтыг алсан байна. Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа. === Дунд үе === [[Нурхач|Нурхачи баатар]] (1575-1626) [[Манж үндэстэн|манж аймгуудыг]] 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна. 1619 онд Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсын хязгаарт хийх довтолгооноо өргөтгөж Тиелин давааг эзлэн авахаар хөдөлж ирсэнд Мин улс хүчин мөхөсдөж Монголын Лигдэн хаанаас тусламж хүсэв. Лигдэн хаан зарлигаар Өвөр Халхын Хонгирадын Зайсай ноён, Жарудын Бага дархан, Сабун, Хорчины [[Мянган тайж]] ба түүний хөвгүүн Сангаржай тайжи нар нэгэн түм илүү морьт цэрэг дайчлан Тиелин давааг довтолж эзэлсэн боловч Нурхачи баатар хаанд ялагдаж, Зайсай ноён зэрэг олон ноёд олзлогдсон байна. Нурхачи баатар хаан [[Чусонь|Солонгосыг]] дайлсныхаа дараа [[Мин улс|Нангиад орныг]] байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв. Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв. [[Тиелингийн тулалдаан|Тиелингийн тулалдаанаас]] хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна. Лигдэн хааны бичиг: {{Эшлэл|Би бол баатар агуу суут эзэн Чингис хааны удам Лигдэн бөгөөд Дөчин дөрвөн түмэн Монголын эзэн билээ. Нурхачи чи болбаас усны гурван түмэн Зөрчидийн эзэн билээ. Хэрбээ, чи миний өмнөөс довтлох гэж байгаа бол сайтар бодтугай. Чи нангиад оронд гай гамшиг их тарибай. Мин хийгээд бидний хоёр улс дайсан улсууд бүлгээ. Бид чамайг үхэр жилээс эхлэн Мин улсыг нэг бус удаа дайлсныг мэднэ. Энэ жилийн зун би өөрөө Мин улсын Гуаннины эсрэг цэрэглэж хотыг эзлэн авч тэнд хураасан албыг хураамжлан авсан болой. Хэрбээ чиний цэрэг Гуанниныг дайлах хэмээвэл би номхтгон дарна. Монгол улс эртнээс Мин улстай өшөөтэй болохоос Зөрчид нартай өшөө атаа үгүй. Бид тасарсан элчин харилцаагаа сэргээх буй за...}} Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна. [[Нурхач|Нурхачи баатар хаан]] энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв: {{Эшлэл|Та юуны учир өөрийгөөн манай улсаас дээш дөчин түмэн улс хэмээн өргөмжилнөм бэ. Мин улс Дадуг (Их нийслэл) авах үед танай дөчин түмэн монголчууд бүрнээ бут ниргүүлж, дөнгөж зургаан түмэн хүн амь золин гарсныг бид сонссон билээ. Тэд зургаан түмэн ч танд бүгд бүрэн захирагдаагүй болой... “Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнав ч, түүний мэдэл өчүүхэн, Цахарын эзэн төдийгөөс үл хэтрэх биш үү. Минчүүд биднээс айхын учир та бүгдийг бэлэг мөнгөөр өөртөө татаж байна. Та болон бид хэл яриа өмнөө боловч эмгэнэлийн хувцас өмсөх ёс журам бидэнд нэгэн адил болой. Минчүүд бидний заналт дайсан болой. Эзэн хаан Тэнгэр, Газрын өршөөл хүртэж, тэдний эсрэг дайтаж, хотыг нь нурааж, хүн ардыг нь устгав. Тэнгэр, Газарт ивээгдсэн эзэн хаантай хамтаар гүнзгий заналт дайсан минчүүдийг дайлах хэтийн санаа өвөрлөе гэхсэн. Тийм үг хэл илүү чухаг бус гэж үү}} гээд [[Цахар]] нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов. Манж-зөрчид нар хүчирхэгжсэнтэй холбогдуулан, Мин улсын эрх баригчид зөвлөлдөхөд Манж-зөрчид ба Монгол хоёрын алинтай нь холбоотон болох тухай хэлэлцэхдээ нангиад түшмэд: “Зөрчид нар эртнээс зальхай хүмүүс тул яаж ч мэднэ. Харин умардын монголчууд болбаас довтолж эд агуурс булаахаас өөр үгүй, хэлсэндээ хүрдэг хүмүүс тул Монголтой холбоотон болох нь зөв” гэж тогтсон байна. 1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ. Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа. Лигдэн хааны бодлогод дургүйцсэн Үзэмчин, [[Сөнөд]], [[Хуучид]], [[Авга нар]] аймгууд элсэн говийг гаталж, Халхын [[Сэцэн хан Шолой|Сэцэн хан Шолойн]] нутагт нүүж ирэв. 1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи [[Чин улс|Умард Алтан улсад]] дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ. Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хунтайж]], Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг [[Жарууд|Жарудын]] Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ. 1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайжид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв. Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины [[Ууба|Ууба тайж]], зөрчидийн [[Нурхач|Нурхачи хаанд]] бараалхан [[Есөн цагааны алба]] сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. [[Чин улс|Манж]] ба [[Бутралын үеийн Монгол|Цахар]] хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна. 1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ. 1626 оны 5-р сард “Хүндэлэн хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ. Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд [[Харчин]], [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]], [[Асуд]] аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм. Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ. 1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ. [[Файл:Chahar war.png|300px|thumb|1630-аад оны [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]].]] 1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм. Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна. 1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ: {{Эшлэл|Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан санагалзах агаар нэгэн буй заа Эх нь ганц хүүгээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр харилцан туслалцах болтугай}} хэмээгээд дагавар бичээсд: {{Эшлэл|Дээд тэнгэр хийгээд хаан, хатан ба аливаа ачтан хүмүүнээ мөргөм ... Тэргүүн хэсэг. Манж Чин улс Монголыг байлдан дагуулсан нь Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр, Монголын Хутагт хааны учир Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс нааш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсноо Жилийн эх модон хулгана жил, Сарын эх гал барс сарын арван таван их цагаан өдрөө, Хас эрдэнэ мэт хаданд бичив...}} хэмээжээ. Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм. === Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа === Чин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна. Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. [[Ар хорчин|Ар Хорчин]], [[Онниуд хошуу|Оннигуд]], [[Дөрвөн хүүхэд хошуу|Дөрвөн хүүхэд]] нар нь цөм өмнөш Чин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Чин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд : {{Эшлэл|...Цахар цэрэг мань зүг мордов. Сар гэж зарсан тэр хэлийг сонсоод цэргээ угтаж гараад, гэрээ бэрх газар оруулж, халхтай тулалдаж Халхын Буяаху гүен ирж хэлэлцэж, Халх жононтой угтаж гарав гэнэм}}... гэжээ. Мөн {{Эшлэл|...Халхын Бугутай хошууч 300 хүн туршуул, Цахарын захыг довтолж гархуй}}...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна. Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ. Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ. Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ. === Лигдэн хаан ба Нурхач хааны харилцаа=== 1619 оны 10-р сард Лигдэн өөрийн элч Хонгор байху-д захидал өгч Нурхачид илгээв. Үүнээс 1 сарын өмнө Мин улстай хэлэлцээр хийж, хил хамгаалах шагнал авахаар тохиролцсон байлаа. Лигдэн зөвхөн Мин улсаас авсан мөнгөний төлөө Нурхачийг дарахаар шийдсэн биш ээ. Өөр шалтгаанууд ч байсан. 1. Ө/Халхын Баюуд отогийн тайж Лууса, Энгэдэр, Мангус зэрэг тайж нар албат харьяатаа дагуулан нүүж Нурхачитай нийлсэн байсан. Тэдгээр Монголчуудыг Лигдэн өөрийнхөө албат харьяатууд гэж үздэг тул Нурхачид дургүйцэх шалтгаан болсон. 2. Эдгээр Монгол тайж нар Нурхачийг "Хүндлэн хан" гэж өргөмжилсөн. Гэтэл Лигдэн нэгэнтээ "Өмнө зүгт Дай Мингийн Их хаан, Умард зүгт ганцхан би л хаан байх ёстой. Яагаад хаа сайгүй хаан байгаа юм бэ?" гэж хэлдэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Умард зүгт өөрөөс нь өөр хаан байх ёсгүй гэж үздэг тул Хаан өргөмжилөгдсөн Нурхачи угаас Лигдэнгийн эрх ашгийг зөрчиж байв. Лигдэн Нурхачийг " боол" гэж нэрлэж байсан нь бас л санамсаргүй үг биш юм. 3. Мин улсаас их мөнгө авчихсан учир "ажил"-аа хийж өгөх ёстой болсон. 4. Нурхачи Гуанинг эзлэхээр төлөвлөнө гэдэг чинь одоогийн манай Замын үүдийг сүйтгэнэ гэсэн үг л дээ. Одоо Монгол улс БНХАУ-аас 90% хараат гадаад худалдаатай гэдэг билүү, Лигдэн гадаад худалдааны хувьд Мин улсаас 100% хараат байсан. Манай Замын үүдийг 1 нөхөр сүйтгээд хаявал юу болох вэ? Нурхачи Гуанинг эзэлнэ гэдэг яг л ийм юм болно гэсэн үг. Гуанинг алдах нь Лигдэнд Эдийн засгийн хувьд маш их хохиролтой байсан. Тиймээс хамгаалах нь Лигдэнгийн ч эрх ашиг мөн. Лигдэнгийн захиадал бардам дээрэнгүй байсан. Өөрийгөө 40 түмэн Монголын баатар Чингис хаан гээд Нурхачийг Усны эрэг дээрх 3 түмэн Зүрчидийн эзэн гэв. Бас Гуанин бол Мин улсаас миний алба авдаг газар. Чи түүнийг довтолж сүйтгэж болохгүй..." гэж сануулсан байлаа. Нурхачийн хөвгүүд түшмэл уурлан хилэгнэж, элчийн толгойг таслах, чих хамарыг огтолж явуулах, Лигдэн рүү цэрэглэхээр хашгирч байв. Гэвч ухаалаг, зальтай Нурхачи юу ч хэлээгүй, юу ч хийгээгүй захидалыг хураагаад, элчийг нь хорьсон юм. Нурхачи тухайн үедээ Лигдэнтэй тулалдах хүчгүй байсан. Тэдний дунд Хорчин, Өвар Халх аймгууд байсан бөгөөд Нурхачи-Лигдэнтэй тулалдахад хүрвэл энэ 2 аймаг Лигдэнгийн талд орох илүү магадлалтай байсан. Тэгвэл Нурхачид Монголчуудыг дийлэх ямар ч боломж байгаагүй гэж түүхчид дүгнэдэг. Нурхачи олзонд байгаа Хонгориадын тайж Сог Зайсайг барьцаалж Өвөр Халхуудтай холбоотны тангараг өргөхийг шахаж шаардаж байсан. Тухайн үедээ Өвөр Халх аймаг Лигдэнд төдийлөн захирагдахгүй, бие даасан байхыг эрмэлзэж байсан учир Лигдэнтэй таагүй харилцаатай байв. Өвөр Халхаас хамгийн их Лигдэн хааны талыг баримтлагч Зайсайг суллаж авахаар Лигдэн өөрийн зүүн тэргүүн сайд Сирхунаг дүүрэн хунтайжид 2000 цэрэг өгч Шэньян руу довтлуулсан. Сирхунаг дүүрэн Шэньян хүрсэн ч Зайсайг булааж авч чадсангүй буцаж иржээ. Өвөр Халхууд Зайсай тэргүүтэй тайж нараа олзноос суллаж авахын тулд албан хүчээр Нурхачитай эвслийн тангараг өргөсөн. Нурхачи Өвөр Халхтай холбоотон болж хүчний харьцааг өөрийн талд эргүүлж чадсан тул одоо Лигдэнтэй харилцахаар шийдсэн. 1620 оны хаврын эхээр Нурхачи өөрийн элч Шоусэ Убашид захидал бариулан Лигдэнд илгээв ==Гэр бүл== * Өвөг эцэг: [[Буян сэцэн хаан]] * Эцэг: [[Мангус тайж]] ==== Дүү ==== * Сангаржа отгон тайж, * Урианхай гүнж ([[Хятад хэл|хят]]: 兀浪哈公主, 兀浪哈丈): Цахарын Гүен хиа (?-1628 оны 6 сар) гийн гэргий{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}, 1628 оны 6 сард нөхөр Гүен хиа нь Мин улсын Синпинбао (新平堡) цайзыг довтлох үедээ 100 гаруй цэргийн хамт алуулсны дараа, Урианхажин гүнж өшөө авахаар цэрэг удирдан (Датун хотын баруун хойд талын) Дэшэн боомт (得胜堡), Хонци боомт (洪赐堡), Жэнчуань боомтыг (镇川堡) довтлон дээрэмдсэн. * Тайсун гүнж (хят: 太松公主). 1634 онд манжийн Абахай хааны зарлигаар [[Дайшань]] их бэйлтэй гэрлэх ёслол үйлдэж, ёслолд зориулан морь 1, үхэр 20, хонь 60, архи 100 шил бэлдэн тансаг найр хийв.{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}} === Хатад === {| class="wikitable" |+ !№ !Хатадын нэр !Цол !Угсаа гарал !Нөхөр !Хүүхэд !Тайлбар |- |1 |[[Наннан тайху|Намужун]] |Төрийн их хатан '''Наннан тайху''' (1635 он хүртэл) Ижин гүйфэй (懿靖貴妃, 1636-1674) |[[Авга хошуу|Авга хошууны]] [[Дорж эцэг ноён|Дорж]] жүн вангийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Абунай]] Охин: Нэр тодорхойгүй (1643 онд Цахарын Гармаа жононгийн гэргий болсон) |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 5 сарын 27 буюу 1635 оны 7 сарын 11-нд манжид 1500 өрхийн хамт дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=114}} |- |2 |Дэлгэр |[[Сутай тайху]] (1634 он хүртэл) [[Жиргалан]] чин вангийн 5-р хатан (1635 оноос) |Зүрчидийн Ехэнара овгийн Дэлгэр тайжийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Жиргалан|Жиргалан ван]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Эжэй хаан|Эжэй]] | |- |3 |Бадамцоо |[[Дүүтүмэн хатан]] (1634 он хүртэл) Янцин ордны Шүфэй (衍庆宫淑妃, 1635 оноос) |Авга хошууны Бодис чөхүрийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Охин: Шүчи (淑侪, 1640 онд [[Доргон]] вангийн бага хатан болсон) |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны 8 сарын 28 буюу 1634 оны 9 сарын 19-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=112}} |- |4 | |'''Өлзийт тайху''' (1634 он хүртэл, 俄尔哲依图太后, Éěrzhéyītú tàihòu) Абатай чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абатай чин ван|Абатай]] чин ван (1634 оноос хойш) | | |- |5 |Тайсин (苔丝娜) |'''Бүжи хатан''' (伯奇福晋, 1634 он хүртэл) Хоогэ чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Хоогэ|Хоогэ чин ван]] (1634 оноос хойш) | | |- |6 | |'''Гол түмэн хатан'''{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} (хятадаар: 高尔土门福晋), бас Сэцэнт үжин (斯琴图福晋) гэдэг |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) Цахарын Гүнчинсэнгэ зайсан (Лигдэн хааны дараа) Цахарын Хятад чэрби (1635 оноос хойш) | |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны илүү 8 сарын 18 буюу 1634 оны 10 сарын 9-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} |- |7 |Субахай |'''Субахай үжин''' (хятадаар: 苏巴海福晋{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}) |Тодорхойгүй |Лигдэн хаан | |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 10 сарын 15-ний өдөр буюу 1635 оны 11 сарын 24 нд [[Абахай хаан]] түүнийг урьж нэг орой зоог барьсан{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}}гэх мэдээнээс өөр мэдээлэл байхгүй. |- |8 | |'''Алагчууд түмний үжин''', Оюун үжин (乌云娜福晋) |Цахарын Гүен хиагийн дүү |Лигдэн хаан | | |} === Үр хүүхэд === # [[Эжэй хаан|Эрх хонгор]] # [[Абунай]] # Шүчи гүнж, Дутүмэн хатнаас төрсөн охин. 1640 онд Доргон чин вангийн бага хатан болсон. # Нэр тодорхойгүй охин, 1643 онд цахарын зайсан Дасан Живангийн хүү Гармаа баатар жононтой гэрлэсэн. ==Лигдэн хааны тамга== Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг. Тамга [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон. Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын [[Ляонин|Ляонин мужийн]] нийслэл [[Шэньян хот|Шэньяан хотын]] Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан. [[Шэньян хот|Мүгдэнд]] тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв. ===Лигдэн хутагт хааны тамганы домог=== Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг: ''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим [[Инчан]] хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.'' ''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч [[Бошигт жонон|Бошигт хаанд]] өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс '''ЖИ ГАО ЖИ БОУ''' хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв. ==Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл== Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 ботийг Монголын 35 хэлмэрч Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар “[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур]]”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна. ==Лигдэн хаанд Манжийн Нурхач хаанаас ирүүлсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буян сэцэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Цахарын хаан]] | дараа = [[Эжэй хаан]] | он = [[1603]]-[[1634]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Baoyinchugula (宝音初古拉) |first= |date=2006 |title=林丹汗八大斡耳朵与察哈尔本部 |url=https://www.sinoss.net/uploadfile/2010/1130/5995.pdf |journal=蒙古学集刊 |volume=2006 |issue=2}} * {{Cite journal |last=Chimeed |first=Ulaanbars |year=2018 |title=Цахар найман хошууны байгуулагдсан үйл явц ба Дайчин гүрний хаан лугаа харилцан холбогдсон байдал |url=https://www.academia.edu/45089091/%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D1%8D%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%A6%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D1%86_%D0%B1%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB_Tomus_XLVII_Fasc_6_2018_pp_106_140 |journal=Түүхийн судлал. |volume=Tomus XLVII |issue=Fasc.6. |pages=106-140}} * {{Cite web |title=Volume 1: The Veritable Records of the Chongzhen Emperor (崇禎實錄卷之一) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh}} * {{Cite book |last=Zhongguo di yi li shi dang an guan |title=清初内国史院满文档案译编 (上册) |publisher= Guang ming ri bao chu ban she |year=1989 |location=Beijing |language=Zh|volume=1|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:SSID-14194464_%E6%B8%85%E5%88%9D%E5%85%A7%E5%9C%8B%E5%8F%B2%E9%99%A2%E6%BB%BF%E6%96%87%E6%AA%94%E6%A1%88%E8%AD%AF%E7%B7%A8.pdf&page=206 |access-date=2025-07-19}} {{DEFAULTSORT:Лигдэн хаан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1588 онд төрсөн]] [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] s6sikvn1a9yh3fqdyoeegyim62b2bsa 868612 868611 2026-09-06T08:44:49Z Megzer 20491 868612 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Лигдэн Хутагт Хаан | title = Монголын [[хаан]] | image = Ligden hutagt khaan.jpg | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1603–1634 | coronation = 1603 | full name = Лигдэн | predecessor = [[Буян сэцэн хаан]] | successor = [[Эжэй хаан]] | spouse = Сутай тайху<br>[[Наннан тайху|Намужун]] | issue = [[Эжэй хаан]]<br>[[Абунай]]<br>Шүчи | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Мангус тайж]] | mother = | birth_date = 1588 | death_date = {{death year and age|1634|1588}} | birth_place = Шар мөрний хөндий | death_place = Шар тал (орчин үеийн [[Ганьсү]]) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] }} '''Лигдэн Хутагт Хаан''' ([[1588 он|1588]]–[[1634 он|1634]]) нь [[Хиад Боржигин]] овогт [[Буян сэцэн хаан|Буян хааны]] хүү Мангус тайжийн ахмад хүү, [[1604 он|1604]]-[[1634 он|1634]] оны хооронд монголын хаан ширээнд заларсан [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] удмын сүүлчийн их хаан юм. == Нэр, цол == Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт '''Лигдэн, Линдан''' гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг [[төвөд хэл]]ээр '''Лиг-дан''' ({{lang|bo|རྦད་དེ}}) гэж бичсэн нь, [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] '''сайтар төгөлдөр''' гэсэн утгатай. [[Мин улс|Мин улсын]] түүхэн судар шастирт '''Линь дан''' (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичиж тэмдэглэсэн байдаг. [[Англи хэл]] дээр "''Ligdan Khan''" гэж тэмдэглэдэг байна. Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа '''''Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан'''''{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=72}} гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг [[Их Шар Тууж]]ид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо '''Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан''' гэж зарлан тунхаглаж байсан нь [[Хожуу Алтан улс|хожуу Алтан улсын]] [[Нурхач|Нурхач хаанд]] явуулсан захидалд баримт болон үлджээ. Мөн [[Лувсанданзан|Лувсанданзаны]] бичсэн [[Алтан товч]]ид Лигдэн хааны нэрийдсэн цолыг "...'''Суут Чингис Таймин Сэцэн, зүгүүдийн тийн бөгөөд ялгуугч, Тайсун тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, Алтан хүрдийг орчуулагч номун хаан'''хэмээх болж, сайн зарлиг номуудыг монголчлон орчуулж маш ихэд дэлгэруулсэн ажгуу..."{{sfn|Choimaa|2006|pp=274}} гэж тэмдэглэжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === Эхэн үе === Боржигин Лигдэн (1588 онд төрсөн) нь Мангус Мэргэн тайжийн хүү бөгөөд [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн хааны]] ач хүү (1593–1603 он). Эцэг нь 1603 онд эрт нас барсан тул Лигдэнг өвөг эцэг Буян сэцэн хаан өөрийнхөө орыг залгамжлуулан "Хутагт" цолтойгоор Монголын хаан ширээнд суусан байна. Түүний үед Монголын нүүдэлчид нэгэн хаанд захирагддаггүй, олон жижиг ноёдын мэдэлд хуваагдаж, Лигдэн хааны захиргаанд зөвхөн [[Цахар]] түмний найман хошуу л оршиж байжээ. Хэдий тийм боловч тэрээр бүх Монголыг эрхэндээ оруулах төрийн бодлого явуулж байсан юм. Гэвч энэ үед [[Манж]]ийн овог аймгууд нэгдэн нийлж, Умард Алтан улсыг байгуулж [[Умард Алтан улс]]ын хаан [[Нурхачи]] говийн өмнөх Монголчуудыг захиргаандаа оруулж эхэлсэн түүхтэй. 1625, 1626 онд өвөр Халхын Баягуд аймгийн ноён [[Энгэдэр|Энхэдара]] таван отгийн Халхын элчийг томилон Нурхачи баатрын ордонд бараалхаж “Хүндлэлт хаан” хэмээн өргөмжилж байв. 1628 онд Нурхачи баатрын ахмад хөвгүүн [[Цүень|Цүен]] 5000 цэрэг дайчлан “Ула, Ехэ аймгийг өмгөөлөв” хэмээн довтлохоор зэхэж байсанд олон монгол аймгууд Хорчинд элч зарж цэргийн тусламж гуйсан байна. Хорчин аймаг Лигдэн хааны зарлиггүйгээр дураар цэрэг хөдөлгөж үл болох тул тусалж чадахгүй гээд элчийг буцаасан байна. Төд удалгүй Лигдэн хааны зарлигаар Хорчины Онгудай баатар, хөвгүүн [[Ууба|Ууба тайж]] нар цэрэг дайчлан манж-зөрчидийн цэргийг цохиж ухраажээ. Зөрчидийн нэгэн салбар монгол угсааны Ехэ аймаг Нурхачи баатрын довтолгоонд өртөж, арга буюу Лигдэн хаанаас тусламж хүссэнд Онгудай баатар, Ууба тайж нар Нурхачи баатрын цэргийг дайлж, хиа Буянтыг алсан байна. Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа. === Дунд үе === [[Нурхач|Нурхачи баатар]] (1575-1626) [[Манж үндэстэн|манж аймгуудыг]] 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна. 1619 онд Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсын хязгаарт хийх довтолгооноо өргөтгөж Тиелин давааг эзлэн авахаар хөдөлж ирсэнд Мин улс хүчин мөхөсдөж Монголын Лигдэн хаанаас тусламж хүсэв. Лигдэн хаан зарлигаар Өвөр Халхын Хонгирадын Зайсай ноён, Жарудын Бага дархан, Сабун, Хорчины [[Мянган тайж]] ба түүний хөвгүүн Сангаржай тайжи нар нэгэн түм илүү морьт цэрэг дайчлан Тиелин давааг довтолж эзэлсэн боловч Нурхачи баатар хаанд ялагдаж, Зайсай ноён зэрэг олон ноёд олзлогдсон байна. Нурхачи баатар хаан [[Чусонь|Солонгосыг]] дайлсныхаа дараа [[Мин улс|Нангиад орныг]] байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв. Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв. [[Тиелингийн тулалдаан|Тиелингийн тулалдаанаас]] хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна. Лигдэн хааны бичиг: {{Эшлэл|Би бол баатар агуу суут эзэн Чингис хааны удам Лигдэн бөгөөд Дөчин дөрвөн түмэн Монголын эзэн билээ. Нурхачи чи болбаас усны гурван түмэн Зөрчидийн эзэн билээ. Хэрбээ, чи миний өмнөөс довтлох гэж байгаа бол сайтар бодтугай. Чи нангиад оронд гай гамшиг их тарибай. Мин хийгээд бидний хоёр улс дайсан улсууд бүлгээ. Бид чамайг үхэр жилээс эхлэн Мин улсыг нэг бус удаа дайлсныг мэднэ. Энэ жилийн зун би өөрөө Мин улсын Гуаннины эсрэг цэрэглэж хотыг эзлэн авч тэнд хураасан албыг хураамжлан авсан болой. Хэрбээ чиний цэрэг Гуанниныг дайлах хэмээвэл би номхтгон дарна. Монгол улс эртнээс Мин улстай өшөөтэй болохоос Зөрчид нартай өшөө атаа үгүй. Бид тасарсан элчин харилцаагаа сэргээх буй за...}} Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна. [[Нурхач|Нурхачи баатар хаан]] энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв: {{Эшлэл|Та юуны учир өөрийгөөн манай улсаас дээш дөчин түмэн улс хэмээн өргөмжилнөм бэ. Мин улс Дадуг (Их нийслэл) авах үед танай дөчин түмэн монголчууд бүрнээ бут ниргүүлж, дөнгөж зургаан түмэн хүн амь золин гарсныг бид сонссон билээ. Тэд зургаан түмэн ч танд бүгд бүрэн захирагдаагүй болой... “Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнав ч, түүний мэдэл өчүүхэн, Цахарын эзэн төдийгөөс үл хэтрэх биш үү. Минчүүд биднээс айхын учир та бүгдийг бэлэг мөнгөөр өөртөө татаж байна. Та болон бид хэл яриа өмнөө боловч эмгэнэлийн хувцас өмсөх ёс журам бидэнд нэгэн адил болой. Минчүүд бидний заналт дайсан болой. Эзэн хаан Тэнгэр, Газрын өршөөл хүртэж, тэдний эсрэг дайтаж, хотыг нь нурааж, хүн ардыг нь устгав. Тэнгэр, Газарт ивээгдсэн эзэн хаантай хамтаар гүнзгий заналт дайсан минчүүдийг дайлах хэтийн санаа өвөрлөе гэхсэн. Тийм үг хэл илүү чухаг бус гэж үү}} гээд [[Цахар]] нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов. Манж-зөрчид нар хүчирхэгжсэнтэй холбогдуулан, Мин улсын эрх баригчид зөвлөлдөхөд Манж-зөрчид ба Монгол хоёрын алинтай нь холбоотон болох тухай хэлэлцэхдээ нангиад түшмэд: “Зөрчид нар эртнээс зальхай хүмүүс тул яаж ч мэднэ. Харин умардын монголчууд болбаас довтолж эд агуурс булаахаас өөр үгүй, хэлсэндээ хүрдэг хүмүүс тул Монголтой холбоотон болох нь зөв” гэж тогтсон байна. 1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ. Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа. Лигдэн хааны бодлогод дургүйцсэн Үзэмчин, [[Сөнөд]], [[Хуучид]], [[Авга нар]] аймгууд элсэн говийг гаталж, Халхын [[Сэцэн хан Шолой|Сэцэн хан Шолойн]] нутагт нүүж ирэв. 1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи [[Чин улс|Умард Алтан улсад]] дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ. Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хунтайж]], Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг [[Жарууд|Жарудын]] Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ. 1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайжид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв. Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины [[Ууба|Ууба тайж]], зөрчидийн [[Нурхач|Нурхачи хаанд]] бараалхан [[Есөн цагааны алба]] сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. [[Чин улс|Манж]] ба [[Бутралын үеийн Монгол|Цахар]] хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна. 1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ. 1626 оны 5-р сард “Хүндэлэн хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ. Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд [[Харчин]], [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]], [[Асуд]] аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм. Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ. 1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ. [[Файл:Chahar war.png|300px|thumb|1630-аад оны [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]].]] 1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм. Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна. 1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ: {{Эшлэл|Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан санагалзах агаар нэгэн буй заа Эх нь ганц хүүгээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр харилцан туслалцах болтугай}} хэмээгээд дагавар бичээсд: {{Эшлэл|Дээд тэнгэр хийгээд хаан, хатан ба аливаа ачтан хүмүүнээ мөргөм ... Тэргүүн хэсэг. Манж Чин улс Монголыг байлдан дагуулсан нь Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр, Монголын Хутагт хааны учир Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс нааш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсноо Жилийн эх модон хулгана жил, Сарын эх гал барс сарын арван таван их цагаан өдрөө, Хас эрдэнэ мэт хаданд бичив...}} хэмээжээ. Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм. === Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа === Чин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна. Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. [[Ар хорчин|Ар Хорчин]], [[Онниуд хошуу|Оннигуд]], [[Дөрвөн хүүхэд хошуу|Дөрвөн хүүхэд]] нар нь цөм өмнөш Чин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Чин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд : {{Эшлэл|...Цахар цэрэг мань зүг мордов. Сар гэж зарсан тэр хэлийг сонсоод цэргээ угтаж гараад, гэрээ бэрх газар оруулж, халхтай тулалдаж Халхын Буяаху гүен ирж хэлэлцэж, Халх жононтой угтаж гарав гэнэм}}... гэжээ. Мөн {{Эшлэл|...Халхын Бугутай хошууч 300 хүн туршуул, Цахарын захыг довтолж гархуй}}...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна. Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ. Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ. Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ. === Лигдэн хаан ба Нурхач хааны харилцаа=== 1619 оны 10-р сард Лигдэн өөрийн элч Хонгор байху-д захидал өгч Нурхачид илгээв. Үүнээс 1 сарын өмнө Мин улстай хэлэлцээр хийж, хил хамгаалах шагнал авахаар тохиролцсон байлаа. Лигдэн зөвхөн Мин улсаас авсан мөнгөний төлөө Нурхачийг дарахаар шийдсэн биш ээ. Өөр шалтгаанууд ч байсан. 1. Ө/Халхын Баюуд отогийн тайж Лууса, Энгэдэр, Мангус зэрэг тайж нар албат харьяатаа дагуулан нүүж Нурхачитай нийлсэн байсан. Тэдгээр Монголчуудыг Лигдэн өөрийнхөө албат харьяатууд гэж үздэг тул Нурхачид дургүйцэх шалтгаан болсон. 2. Эдгээр Монгол тайж нар Нурхачийг "Хүндлэн хан" гэж өргөмжилсөн. Гэтэл Лигдэн нэгэнтээ "Өмнө зүгт Дай Мингийн Их хаан, Умард зүгт ганцхан би л хаан байх ёстой. Яагаад хаа сайгүй хаан байгаа юм бэ?" гэж хэлдэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Умард зүгт өөрөөс нь өөр хаан байх ёсгүй гэж үздэг тул Хаан өргөмжилөгдсөн Нурхачи угаас Лигдэнгийн эрх ашгийг зөрчиж байв. Лигдэн Нурхачийг " боол" гэж нэрлэж байсан нь бас л санамсаргүй үг биш юм. 3. Мин улсаас их мөнгө авчихсан учир "ажил"-аа хийж өгөх ёстой болсон. 4. Нурхачи Гуанинг эзлэхээр төлөвлөнө гэдэг чинь одоогийн манай Замын үүдийг сүйтгэнэ гэсэн үг л дээ. Одоо Монгол улс БНХАУ-аас 90% хараат гадаад худалдаатай гэдэг билүү, Лигдэн гадаад худалдааны хувьд Мин улсаас 100% хараат байсан. Манай Замын үүдийг 1 нөхөр сүйтгээд хаявал юу болох вэ? Нурхачи Гуанинг эзэлнэ гэдэг яг л ийм юм болно гэсэн үг. Гуанинг алдах нь Лигдэнд Эдийн засгийн хувьд маш их хохиролтой байсан. Тиймээс хамгаалах нь Лигдэнгийн ч эрх ашиг мөн. Лигдэнгийн захиадал бардам дээрэнгүй байсан. Өөрийгөө 40 түмэн Монголын баатар Чингис хаан гээд Нурхачийг Усны эрэг дээрх 3 түмэн Зүрчидийн эзэн гэв. Бас Гуанин бол Мин улсаас миний алба авдаг газар. Чи түүнийг довтолж сүйтгэж болохгүй..." гэж сануулсан байлаа. Нурхачийн хөвгүүд түшмэл уурлан хилэгнэж, элчийн толгойг таслах, чих хамарыг огтолж явуулах, Лигдэн рүү цэрэглэхээр хашгирч байв. Гэвч ухаалаг, зальтай Нурхачи юу ч хэлээгүй, юу ч хийгээгүй захидалыг хураагаад, элчийг нь хорьсон юм. Нурхачи тухайн үедээ Лигдэнтэй тулалдах хүчгүй байсан. Тэдний дунд Хорчин, Өвар Халх аймгууд байсан бөгөөд Нурхачи-Лигдэнтэй тулалдахад хүрвэл энэ 2 аймаг Лигдэнгийн талд орох илүү магадлалтай байсан. Тэгвэл Нурхачид Монголчуудыг дийлэх ямар ч боломж байгаагүй гэж түүхчид дүгнэдэг. Нурхачи олзонд байгаа Хонгориадын тайж Сог Зайсайг барьцаалж Өвөр Халхуудтай холбоотны тангараг өргөхийг шахаж шаардаж байсан. Тухайн үедээ Өвөр Халх аймаг Лигдэнд төдийлөн захирагдахгүй, бие даасан байхыг эрмэлзэж байсан учир Лигдэнтэй таагүй харилцаатай байв. Өвөр Халхаас хамгийн их Лигдэн хааны талыг баримтлагч Зайсайг суллаж авахаар Лигдэн өөрийн зүүн тэргүүн сайд Сирхунаг дүүрэн хунтайжид 2000 цэрэг өгч Шэньян руу довтлуулсан. Сирхунаг дүүрэн Шэньян хүрсэн ч Зайсайг булааж авч чадсангүй буцаж иржээ. Өвөр Халхууд Зайсай тэргүүтэй тайж нараа олзноос суллаж авахын тулд албан хүчээр Нурхачитай эвслийн тангараг өргөсөн. Нурхачи Өвөр Халхтай холбоотон болж хүчний харьцааг өөрийн талд эргүүлж чадсан тул одоо Лигдэнтэй харилцахаар шийдсэн. 1620 оны хаврын эхээр Нурхачи өөрийн элч Шоусэ Убашид захидал бариулан Лигдэнд илгээв ==Гэр бүл== * Өвөг эцэг: [[Буян сэцэн хаан]] * Эцэг: [[Мангус тайж]] ==== Дүү ==== * Сангаржа отгон тайж, * Урианхай гүнж ([[Хятад хэл|хят]]: 兀浪哈公主, 兀浪哈丈): Цахарын Гүен хиа (?-1628 оны 6 сар) гийн гэргий{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}, 1628 оны 6 сард нөхөр Гүен хиа нь Мин улсын Синпинбао (新平堡) цайзыг довтлох үедээ 100 гаруй цэргийн хамт алуулсны дараа, Урианхажин гүнж өшөө авахаар цэрэг удирдан (Датун хотын баруун хойд талын) Дэшэн боомт (得胜堡), Хонци боомт (洪赐堡), Жэнчуань боомтыг (镇川堡) довтлон дээрэмдсэн. * Тайсун гүнж (хят: 太松公主). 1634 онд манжийн Абахай хааны зарлигаар [[Дайшань]] их бэйлтэй гэрлэх ёслол үйлдэж, ёслолд зориулан морь 1, үхэр 20, хонь 60, архи 100 шил бэлдэн тансаг найр хийв.{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}} === Хатад === {| class="wikitable" |+ !№ !Хатадын нэр !Цол !Угсаа гарал !Нөхөр !Хүүхэд !Тайлбар |- |1 |[[Наннан тайху|Намужун]] |Төрийн их хатан '''Наннан тайху''' (1635 он хүртэл) Ижин гүйфэй (懿靖貴妃, 1636-1674) |[[Авга хошуу|Авга хошууны]] [[Дорж эцэг ноён|Дорж]] жүн вангийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Абунай]] Охин: Нэр тодорхойгүй (1643 онд Цахарын Гармаа жононгийн гэргий болсон) |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 5 сарын 27 буюу 1635 оны 7 сарын 11-нд манжид 1500 өрхийн хамт дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=114}} |- |2 |Дэлгэр |[[Сутай тайху]] (1634 он хүртэл) [[Жиргалан]] чин вангийн 5-р хатан (1635 оноос) |Зүрчидийн Ехэнара овгийн Дэлгэр тайжийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Жиргалан|Жиргалан ван]] (1634 оноос хойш) |Хүү: [[Эжэй хаан|Эжэй]] | |- |3 |Бадамцоо |[[Дүүтүмэн хатан]] (1634 он хүртэл) Янцин ордны Шүфэй (衍庆宫淑妃, 1635 оноос) |Авга хошууны Бодис чөхүрийн охин |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абахай хаан]] (1634 оноос хойш) |Охин: Шүчи (淑侪, 1640 онд [[Доргон]] вангийн бага хатан болсон) |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны 8 сарын 28 буюу 1634 оны 9 сарын 19-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=112}} |- |4 | |'''Өлзийт тайху''' (1634 он хүртэл, 俄尔哲依图太后, Éěrzhéyītú tàihòu) Абатай чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Абатай чин ван|Абатай]] чин ван (1634 оноос хойш) | | |- |5 |Тайсин (苔丝娜) |'''Бүжи хатан''' (伯奇福晋, 1634 он хүртэл) Хоогэ чин вангийн бага хатан (1635 оноос хойш) |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) [[Хоогэ|Хоогэ чин ван]] (1634 оноос хойш) | | |- |6 | |'''Гол түмэн хатан'''{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} (хятадаар: 高尔土门福晋), бас Сэцэнт үжин (斯琴图福晋) гэдэг |Тодорхойгүй |'''Лигдэн хаан''' (1634 он хүртэл) Цахарын Гүнчинсэнгэ зайсан (Лигдэн хааны дараа) Цахарын Хятад чэрби (1635 оноос хойш) | |Тэнгэрийн сэцний 8-р оны илүү 8 сарын 18 буюу 1634 оны 10 сарын 9-нд манжид дагаар орсон.{{sfn|Chimeed|2018|pp=111}} |- |7 |Субахай |'''Субахай үжин''' (хятадаар: 苏巴海福晋{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}) |Тодорхойгүй |Лигдэн хаан | |Тэнгэрийн сэцний 9-р оны 10 сарын 15-ний өдөр буюу 1635 оны 11 сарын 24 нд [[Абахай хаан]] түүнийг урьж нэг орой зоог барьсан{{sfn|Baoyinchugula (宝音初古拉)|2006|pp=7-8}}{{sfn|Zhongguo di yi li shi dang an guan|1989|pp=206}}гэх мэдээнээс өөр мэдээлэл байхгүй. |- |8 | |'''Алагчууд түмний үжин''', Оюун үжин (乌云娜福晋) |Цахарын Гүен хиагийн дүү |Лигдэн хаан | | |} === Үр хүүхэд === # [[Эжэй хаан|Эрх хонгор]] # [[Абунай]] # Шүчи гүнж, Дутүмэн хатнаас төрсөн охин. 1640 онд Доргон чин вангийн бага хатан болсон. # Нэр тодорхойгүй охин, 1643 онд цахарын зайсан Дасан Живангийн хүү Гармаа баатар жононтой гэрлэсэн. ==Лигдэн хааны тамга== Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг. Тамга [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон. Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын [[Ляонин|Ляонин мужийн]] нийслэл [[Шэньян хот|Шэньяан хотын]] Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан. [[Шэньян хот|Мүгдэнд]] тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв. ===Лигдэн хутагт хааны тамганы домог=== Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг: ''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим [[Инчан]] хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.'' ''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч [[Бошигт жонон|Бошигт хаанд]] өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс '''ЖИ ГАО ЖИ БОУ''' хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв. ==Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл== Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 ботийг Монголын 35 хэлмэрч Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар “[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур]]”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна. ==Лигдэн хаанд Манжийн Нурхач хаанаас ирүүлсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буян сэцэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Цахарын хаан]] | дараа = [[Эжэй хаан]] | он = [[1603]]-[[1634]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Эртний Монголын Хаадын Үндсэний Их Шар тууж оршвой |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Baoyinchugula (宝音初古拉) |first= |date=2006 |title=林丹汗八大斡耳朵与察哈尔本部 |url=https://www.sinoss.net/uploadfile/2010/1130/5995.pdf |journal=蒙古学集刊 |volume=2006 |issue=2}} * {{Cite journal |last=Chimeed |first=Ulaanbars |year=2018 |title=Цахар найман хошууны байгуулагдсан үйл явц ба Дайчин гүрний хаан лугаа харилцан холбогдсон байдал |url=https://www.academia.edu/45089091/%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D1%8D%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%A6%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D1%86_%D0%B1%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB_Tomus_XLVII_Fasc_6_2018_pp_106_140 |journal=Түүхийн судлал. |volume=Tomus XLVII |issue=Fasc.6. |pages=106-140}} * {{Cite web |title=Volume 1: The Veritable Records of the Chongzhen Emperor (崇禎實錄卷之一) |url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=811198&remap=gb |access-date=2025-07-19 |website=ctext.org |language=zh}} * {{Cite book |last=Zhongguo di yi li shi dang an guan |title=清初内国史院满文档案译编 (上册) |publisher= Guang ming ri bao chu ban she |year=1989 |location=Beijing |language=Zh|volume=1|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:SSID-14194464_%E6%B8%85%E5%88%9D%E5%85%A7%E5%9C%8B%E5%8F%B2%E9%99%A2%E6%BB%BF%E6%96%87%E6%AA%94%E6%A1%88%E8%AD%AF%E7%B7%A8.pdf&page=206 |access-date=2025-07-19}} {{DEFAULTSORT:Лигдэн хаан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1588 онд төрсөн]] [[Ангилал:1634 онд өнгөрсөн]] iodkdqd4gc5rtzaxaxfhfoebq7l5w82 0 21161 868558 790494 2026-09-05T12:36:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868558 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс теннисчин | Name = | Bild = US Open Tennis 2010 1st Round 192.jpg | Bildbeschriftung = Ким Клийстерс, 2010 | Spitzname = | Nationalität = {{BEL}} | Geburtstag = 1983 оны 6 сарын 8 | Größe = 174 | Gewicht = | ErsteProfisaison = 1997 | Rücktritt = 2012 | Spielhand = баруун | Trainer = | Preisgeld = 24.442.340 | EinzelBilanz = 523:127 | AnzahlEinzelTitel = 41 [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Xолбоо|ЭТX]], 3 [[Oлон Улсын Теннисний Холбоо|ОУТХ]] | HoechsteEinzelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 11) | AktuelleEinzelPlatzierung = | WochenNr1 = 20 | AnzahlGrandSlamTitelEinzel = 4 | AustralianOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2011) | FrenchOpenErgebnisEinzel = Шигшээ (2001, 2003) | WimbledonErgebnisEinzel = Шөвгийн 4 (2003, 2006) | USOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2005, 2009, 2010) | DoppelBilanz = 131:55 | AnzahlDoppelTitel = 11 ЭТX, 3 ОУТХ | HoechsteDoppelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 4) | AktuelleDoppelPlatzierung = | WochenNr1Doppel = [[Дэлхийн эмэгтэй теннисний зэрэглэлийн жагсаалт|4]] | AnzahlGrandSlamTitelDoppel = 2 | AustralianOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2003) | FrenchOpenErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | WimbledonErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | USOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2002) | AnzahlGrandSlamTitelMixed = | AustralianOpenErgebnisMixed = | FrenchOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2000) | WimbledonErgebnisMixed = Шигшээ (2000) | USOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2012) | OlympischeMedaille1 = | OlympischeMedaille1Modus = | OlympischeMedaille1Jahr = | Updated = }} '''Ким Антони Лоде Клийстерс''' ({{lang-nl|Kim Antonie Lode Clijsters}}; 1983 оны 6 сарын 8-нд төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин. Тэрээр ганцаарчилсан болон хос төрлөөр аль алинд нь чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байсан удаатай. 2011 оны 1 сарын 31-ний байдлаар 2-рт бичигдэж байна. Тэрээр ээж болсныхоо дараа хамгийн олон удаа [[Их дуулга (теннис)|Их дуулгын]] ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн амжилтыг [[Маргарет Курт]]ын хамтаар эзэмшдэг. Клийстерс [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо|ЭТХ]]-ны цувралын 41 тэмцээнд ганцаарчилсан төрлөөр, 11 тэмцээнд хос төрлөөр тэргүүлж байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] 3 (2005, 2009, 2010), [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]д 1 (2011) удаа, нийтдээ Их дуулгад 4 удаа түрүүлжээ. Тэрээр мөн Их дуулгад 4 удаа аман хүзүүдэж байснаас гадна [[ЭТХ-ны цувралын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д ганцаарчилсан төрлөөр 2002, 2003, 2010 онуудад тэргүүлсэн. Хос төрлөөр 2003 онд [[Францын нээлттэй тэмцээн]], [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдонд]] тэргүүлж байв. Клийстерс 2007 оны 5 сарын 6-нд зодог тайлах болсноо гэнэт зарласан<ref name="Diary">{{Webarchiv|url=http://www.sport.be/kimclijsters/eng/nieuws/kimsdagboek/ |wayback=20061107014315 |text=Sport.be |archiv-bot=2023-09-26 12:16:32 InternetArchiveBot }}, Kim's Diary-Thanks you, 6 May 2007</ref>, гэхдээ 2 жил орчмын дараа буюу 2009 оны 3 сарын 26-нд ЭТХ-ны цувралд дахин оролцох болсон тухайгаа мэдэгджээ<ref name="Return">[http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE52P2KA20090326 Reuters.com], Clijsters announces return to tour, 26 March 2009</ref>. Буцаж ирснээсээ хойш дөнгөж гурав дахь тэмцээндээ буюу [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] түрүүлж, цагаан хуудсаар тус тэмцээнд оролцоод түрүүлсэн анхны теннисчин болсноос гадна 1980 оны [[Эвонн Гүүлагонг]]оос хойш томоохон тэмцээнд түрүүлсэн анхны ээж-теннисчин болсон байна<ref name="first-unseeded">{{Cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |title=SportsIllustrated.cnn.com |access-date=2011-01-31 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923041050/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Clijsters|Ким Клийстерс}} * {{official|http://www.kimclijsters.be/}} * {{Twitter|Clijsterskim}} * {{YouTube|user=ClijstersTube}} * {{wta|id=1583|name=Kim Clijsters}} * {{ITF female profile|number=20011723}} * {{ITF junior profile|number=20011723}} * {{FedCupplayerlink|id=20011723}} * {{imdb name|id=1716531|name=Kim Clijsters}} * [https://web.archive.org/web/20110130145552/http://www.tennistournaments4u.com/player-profiles/kim-clijsters-up-to-speed.html Ким Клийстерсийн профиль] {{DEFAULTSORT:Клийстерс, Ким}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] mhzutbrb1yrjhskznx6aspoji8k3pi7 0 25797 868564 858819 2026-09-05T15:36:54Z CommonsDelinker 211 Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Independence park (Shymkent)|]]. 868564 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Kazakhstan}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шымкент | native_name = Şymkent | settlement_type = [[Казахстаны мужууд|Улсын ач холбогдолтой хот]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = '''Зүүн дээрээс баруун тийш:''' Алтанзул усан оргилуур, Оросын драмын театр, Алтан Шанырак хөшөө, [[Арбат (Шымкент)|Арбат]] гудамж шөнө, Ордабассы талбай шөнө, Хуучин цайз. }} | image_flag = | image_seal = Shymkent logo.svg | image_map = Shymkent in Kazakhstan.svg | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|19|0|N|69|35|45|E|region:KZ|display=inline titleline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 3-2-р зуун | government_type = | governing_body = [[Шымкент хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Шымкент хотын дарга|Аким]] | leader_name = Габит Сыздыкбеков<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/gabit-syzdykbekov-appointed-as-shymkent-mayor_a4108283|title=Gabit Syzdykbekov appointed as Shymkent Mayor|website=www.inform.kz|date=2023-09-05}}</ref> | area_total_km2 = 1170 | area_land_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 506 | elevation_ft = 1660 | population_total = 1,274,296<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent |title=Shymkent city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics |access-date=2025-08-11 |archive-date=2025-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703022654/https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2025 оны 6 сарын 1 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Казахстаны тенге|KZT]] 4,408 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]9.256 тэрбум) · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|13-т]] | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = KZT 3,557,000<br />($7,470) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 160000 | area_code = (+7) 7252 | registration_plate = 17 | website = {{URL|http://shymkent.gov.kz/en}} | footnotes = | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | iso_code = [[ISO 3166-2:KZ|SHY]] | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = | blank2_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank2_info = Dsa / Csa | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.795<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|6-д]] }} '''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}) ( [[Узбек хэл|үзбек]]. Чимкент ) гэж [[Казахстан]] буюу Казахстан улсын [[Өмнөд Казахстан]] мужийн засаг захиргааны төв. [[Узбекистан]]тай хиллэх өмнөд хилд оршдог. Хүн амын тоогоор [[Алматы]], [[Астана]]гийн дараа 3-рт орно. 2020 оны байдлаар 1 сая хүн амтай. Казахууд Шымкент ( Shymkent ) , Узбекууд Чимкент ( Chimkent ) гэж дууддаг. Чимкент нэр нь Согд хэлний “chim” буюу ширэг, “ kent “ буюу хот гэсэн үгнээс гаралтай. == Нэр == {{Unreferenced}} Орос, Зөвлөлтийн үед '''Чимкент''' гэдэг байв. [[Монгол хэл|Монгол]], [[орос хэл|орос]] үгний «чи..»-г [[казах хэл|казахаар]] «шы..» гэж бичдэгийг анзаарвал монголоор «Чимкент» гэж үргэлжлүүлэх нь зөв. «Кент» гэдэг нь хот тосгон гэсэн утгатай олон хэлнээ байгаа нийтлэг үг, харин «шым»-ийн утга нь иран гаралтай хэлээр цэцэрлэгт хүрээлэн гэсэн утгатай. == Байршил == Шымкент хот [[Алматы|Алматаас]] баруун зүгт 690 километр{{citation needed}}, Узбекийн [[Ташкент]]аас хойд зүгт 120 километр{{citation needed}} зайтай байрладаг ба [[Сибирь-Туркестаны төмөр зам]]ын томоохон өртөө болдог.{{citation needed}} == Түүх == {{Unreferenced}} Шымкентэд XII зуунаас хүмүүс суурьшсан. 10 км зайтай байдаг [[Сайрам]] орох [[Торгоны зам]]ыг хамгаалж байжээ. Түрэг болон согдын хооронд арилжаа наймаа хийгддэг байв. Дараагийн зуудад умард өмнөдийн нүүдэлчин ард түмэн ээлжлэн хянаж байгаад [[Хоканд]], 1810 онд [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], 1‍864 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] мэдэлд оржээ. 1914 онд «Черняев» гэж нэртэй болсон ч 1924 хуучин нэр сэргэв. 1930-аад оноос эхлэн онцгойрч 1940-өөд онд дайны техник, 1950-аад оноос бүх төрлийн аж үйлдвэр эрчимтэй баригдаж, хүн ам олширжээ. 1967 онд нэг үймээн болж байсан. 1992 онд Казахстан улсын төрийн шийдвэрээр «Шымкент» болгосон ч Казахстан улсын гадна, зарим хэлнээ «Чимкент» нь байсаар байна. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Шымкент (1991–2020, туйлын үе 1939–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 22.2 | Feb record high C = 25.5 | Mar record high C = 31.5 | Apr record high C = 35.6 | May record high C = 38.2 | Jun record high C = 41.0 | Jul record high C = 44.2 | Aug record high C = 42.2 | Sep record high C = 38.8 | Oct record high C = 36.6 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 25.7 | year record high C = 44.2 | Jan high C = 5.2 | Feb high C = 7.2 | Mar high C = 14.1 | Apr high C = 20.5 | May high C = 26.0 | Jun high C = 31.5 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.4 | Sep high C = 28.0 | Oct high C = 20.3 | Nov high C = 12.3 | Dec high C = 6.6 | year high C = | Jan mean C = -0.4 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 7.8 | Apr mean C = 14.0 | May mean C = 19.3 | Jun mean C = 24.4 | Jul mean C = 26.8 | Aug mean C = 25.8 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 13.0 | Nov mean C = 6.1 | Dec mean C = 1.1 | year mean C = | Jan low C = -4.8 | Feb low C = -3.4 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 8.2 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 12.6 | Oct low C = 6.8 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -3.3 | year low C = | Jan record low C = -27.4 | Feb record low C = -30.3 | Mar record low C = -19.0 | Apr record low C = -9.6 | May record low C = -4.0 | Jun record low C = 4.7 | Jul record low C = 8.7 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -1.8 | Oct record low C = -11.8 | Nov record low C = -25.8 | Dec record low C = -27.3 | year record low C = -30.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 77.5 | Feb precipitation mm = 90.2 | Mar precipitation mm = 81.1 | Apr precipitation mm = 73.6 | May precipitation mm = 56.3 | Jun precipitation mm = 23.6 | Jul precipitation mm = 9.9 | Aug precipitation mm = 3.5 | Sep precipitation mm = 8.9 | Oct precipitation mm = 38.7 | Nov precipitation mm = 74.1 | Dec precipitation mm = 76.8 | year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 9.9 | Feb precipitation days = 10.1 | Mar precipitation days = 9.1 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 3.9 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 1.4 | Oct precipitation days = 4.2 | Nov precipitation days = 7.4 | Dec precipitation days = 8.9 | year precipitation days = 73.1 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 67 | Apr humidity = 63 | May humidity = 56 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 39 | Aug humidity = 34 | Sep humidity = 39 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 69 | Dec humidity = 75 | year humidity = 57 | Jan dew point C = -4.2 | Feb dew point C = -2.6 | Mar dew point C = 2.6 | Apr dew point C = 7.4 | May dew point C = 10.5 | Jun dew point C = 10.8 | Jul dew point C = 10.7 | Aug dew point C = 9.4 | Sep dew point C = 5.5 | Oct dew point C = 3.1 | Nov dew point C = 0.5 | Dec dew point C = -3.6 | year dew point C = | Jan rain days = 5 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 9 | May rain days = 9 | Jun rain days = 5 | Jul rain days = 4 | Aug rain days = 3 | Sep rain days = 3 | Oct rain days = 6 | Nov rain days = 6 | Dec rain days = 6 | year rain days = 72 | Jan snow days = 8 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.4 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 6 | year snow days = 29 | Jan sun = 120.0 | Feb sun = 138.6 | Mar sun = 199.3 | Apr sun = 255.3 | May sun = 301.6 | Jun sun = 331.0 | Jul sun = 340.6 | Aug sun = 331.1 | Sep sun = 278.1 | Oct sun = 204.7 | Nov sun = 127.2 | Dec sun = 107.0 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Shymkent | access-date = 2026-05-29 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]],<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Shymkent_38328.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-05-29}}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/kz/shymkent |title= Shymkent Weather & Climate Guide |access-date= 2026-05-29 |website= Weather.Directory}}</ref>}} [https://web.archive.org/web/20230130024147/https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КЛИМАТИЧЕСКИЙ КАДАСТР] <ref>{{cite web |url=https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ |access-date=2026-05-29 |ref=4 |title=Archive copy |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130024147/https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ |url-status=dead }}</ref> == Хүн ам == Чимкент хотод 1897 онд 11,194 хүн оршин сууж байсан.<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=893 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref> Үүнд: * [[сарт]] (үндсэндээ узбек) — 84.6 % * орос — 5.7 % * ''киргиз-кайсак'' ([[казахууд]]) — 4.0 % * [[украинчууд|украин]] — 1.8 % * [[еврейчүүд |еврей]] — 1.6 % байв. Харин одооны Шимкентийн хүн ардыг 2011 онд тоолоход 629,069 байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |title=Численность населения РК по отдельным этносам |access-date=2014-04-16 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116124224/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |url-status=dead }}</ref> Үүнд: * [[казахууд|казах үндэстэн]] — 64.8% * [[оросууд|орос үндэстэн]] — 14.5% * [[узбекчүүд|узбек үндэстэн]] — 13.7% * [[азербайжанчууд|азербайжан үндэстэн]] — 1.8% байна. Хүн амын ихэнх нь орос (74%), казах (72%) хэлтэй. == Зураг == <gallery> Image:Shymkent.JPG| Image:Shymkent.jpeg File:Shymkent5.jpg| File:Shymkent6.jpg| File:Shymkent7.jpg| </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Shymkent|Schymkent}} * [https://web.archive.org/web/20190806065735/https://shymkent.gov.kz/en Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Шымкент| ]] [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] nlyr6tft5vgepkaflzvbtnnka5ze5pn 10 29234 868615 853708 2026-09-06T10:48:06Z Egzs 88168 868615 wikitext text/x-wiki {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child={{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}}<div class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}} | abovestyle = font-size:125%;{{{abovestyle|}}} | subheaderstyle = font-size:125%; | subheader = {{#switch:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes=<!--empty when this infobox is embedded-->|#default={{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}} }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|300|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}}}x200px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}} | label2 = Дуудлага | data2 = {{{pronunciation|}}} | label10 = Төрсөн | data10 = {{Br separated entries|1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}}|2={{{birth_date|}}}|3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div style="display:inline" class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}}}} | label84 = Адис{{#if:{{{baptized|}}}|лагд}}сан | data84 = {{#if:{{{birth_date|}}}||{{{baptized|{{{baptised|}}}}}}}} | label12 = Алга болсон | data12 = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}} | label13 = Төлөв | data13 = {{{status|{{{disappeared_status|}}}}}} | label11 = Өссөн | data11 = {{{raised_place|}}} | label14 = Нас барсан | data14 = {{Br separated entries|1={{{death_date|}}}|2={{#if:{{{death_place|}}}|<div style="display:inline" class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}}}} | label15 = Нас барсан&nbsp;шалтгаан | data15 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | label16 = Body discovered | data16 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | label17 = {{#if:{{{burial_place|}}}|Burial place|Resting place}} | data17 = {{#if:{{{burial_place|}}}|{{Br separated entries|1={{{burial_place|}}}|2={{{burial_coordinates|}}}}}|{{Br separated entries|1={{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}|2={{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}}}}} | class17 = label | label18 = Monuments | data18 = {{{monuments|}}} <!-- removed per discussion at https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template_talk:Infobox_person&oldid=932429196#Residence_parameter | label19 = Residence | data19 = {{{residence|}}} | class19 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} --> | label20 = Улс орон | data20 = {{{nationality|}}} | class20 = category | label21 = Бусад&nbsp;нэр | data21 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{nickname|{{{alias|}}}}}}}}}}}}}}} | class21 = nickname | label22 = Siglum | data22 = {{{siglum|}}} | label23 = Иргэншил | data23 = {{{citizenship|}}} | class23 = category | label24 = Боловсрол | data24 = {{{education|}}} | label25 = Алма&nbsp;матер | data25 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | label26 = Мэргэжил | data26 = {{{occupation|}}} | class26 = role | label27 = Идэвхтэй | data27 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | label28 = Era | data28 = {{{era|}}} | class28 = category | label29 = Employer{{Pluralize from text|{{{employer|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{employer|}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{employer|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple employers]]}}}} | class29 = org | label30 = Байгууллага | data30 = {{{organisation|{{{organization|{{{organizations|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{organization|{{{organisation|}}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple organizations]]}}}} | class30 = org | label31 = Агент{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data31 = {{{agent|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple agents]]}}}} | class31 = agent | label32 = Ажил&nbsp;үйл | data32 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | label33 = Бүтээл | data33 = {{{works|}}} | label34 = <span style="white-space:nowrap;">Notable credit{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=(s)|plural=s}}</span> | data34 = {{#if:{{{works|}}}||<!-- -->{{{credits|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple credits]]}}}}}} | label35 = Label{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data35 = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}||<!-- -->{{{label_name|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple labels]]}}}}}} | label36 = <span style="white-space:nowrap;">Онцлох бүтээл</span> | data36 = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}{{{label_name|}}}||{{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}}} | label37 = Style | data37 = {{{style|}}} | class37 = category | label40 = Television | data40 = {{{television|}}} | label41 = Өндөр | data41 = {{#if:{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{{height|}}}}} | label42 = {{#if:{{{office|}}}|Албан тушаал|Цол}} | data42 = {{{office|{{{title|}}}}}} | class42 = title | label43 = Term | data43 = {{{term|}}} | label44 = Predecessor | data44 = {{{predecessor|}}} | label45 = Successor | data45 = {{{successor|}}} | label46 = Нам эвсэл | data46 = {{{party|}}} | class46 = org | label47 = Бусад нам эвсэл | data47 = {{{otherparty|}}} | class47 = org | label48 = Movement | data48 = {{{movement|}}} | class48 = category | label49 = Opponent{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data49 = {{{opponents|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple opponents]]}}}} | label50 = Board member&nbsp;of | data50 = {{{boards|}}} | label51 = {{#if:{{{criminal_charges|}}}|Эрүүгийн хэрэг}} | data51 = {{{criminal_charges|{{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple criminal charges]]}}}} | label52 = Эрүүгийн шийтгэл | data52 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | label53 = {{#if:{{{judicial status|{{{judicial_status|}}}}}}|Judicial status|Эрүүгийн байдал}} | data53 = {{#if:{{{judicial status|{{{judicial_status|}}}}}} | {{{judicial status|{{{judicial_status}}}}}} | {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}}} | class53 = category | label54 = Хань | data54 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{spouse|{{{spouse(s)|}}}}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple spouses]]}}}} | label55 = Хамтрагч{{#if:{{{partners|}}}|s|{{Pluralize from text|{{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}} |likely=(s)|plural=s}}}} | data55 = {{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partners|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple partners]]}}}} | label56 = Хүүхэд | data56 = {{{children|}}} | label57 = Эцэг эх | data57 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{Unbulleted list|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (эцэг)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (эх)}}}}}}<!-- -->{{main other|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple parents]]}}}} | label58 = Хамаатан | data58 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} | label59 = Гэр бүл | data59 = {{{family|}}} | label60 = Call sign | data60 = {{{callsign|}}} | label61 = Шагналууд | data61 = {{{awards|}}} | label62 = {{#if:{{{honours|}}}|Honours|Honors}} | data62 = {{{honours|{{{honors|}}}}}} | data64 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data65 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data66 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data67 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data68 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data69 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} | label70 = Вэбсайт | data70 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|{{{url|}}}}}}}}}}}} | header71 = {{#if:{{{signature|}}}|{{if empty|{{{signature_type|}}}|Гарын үсэг}}}} | data72 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}}} | header73 = {{#if:{{{footnotes|}}}|Notes}} | data74 = {{#if:{{{footnotes|}}}|<div style="text-align: left;">{{{footnotes}}}</div>}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=n<!--this check deliberately flags empty unknown parameters; see talk, December 2022--> | abovestyle | agent | alias | alma mater | alma_mater | alt | awards | baptised | baptized | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | boards | body discovered | body_discovered | burial_coordinates | burial_place | callsign | caption | child | children | citizenship | credits | criminal charge | criminal penalty | criminal status | criminal_charge | criminal_charges | criminal_penalty | criminal_status | death cause | death_cause | death_date | death_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | domestic_partner | domesticpartner | education | embed | employer | era | family | father | footnotes | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | homepage | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image caption | image size | image_caption | image_size | image_upright | imagesize | judicial status | judicial_status | known | known for | known_for | label_name | landscape | misc | misc2 | misc3 | misc4 | misc5 | misc6 | module | module2 | module3 | module4 | module5 | module6 | monuments | mother | movement | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable works | notable_works | occupation | office | opponents | organisation | organization | organizations | other names | other_names | othername | otherparty | parents | partner | partners | partner(s) | party | predecessor | pre-nominals | post-nominals | pronunciation | raised_place | relations | relatives | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | siglum | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | signature_type | spouse | spouses | spouse(s) | status | style | successor | template_name | television | term | title | URL | url | website | works | years active | years_active | yearsactive }}<!-- -->{{Main other|{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[Category:Biography template using pronunciation]]}}<!-- -->{{#if:{{{signature|}}}|[[Ангилал:Гарын үсэгтэй намтар]]}}<!-- -->[[Category:Articles with hCards]] }}<!-- -->{{#invoke:Check for clobbered parameters|check | nested = 1 | template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] | cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | image size; image_size; imagesize | image caption; caption; image_caption | birth_name; birthname | baptized; baptised | status; disappeared_status | death cause; death_cause | body discovered; body_discovered | resting place; resting_place; restingplace | resting place coordinates; resting_place_coordinates; restingplacecoordinates | other names; other_names; othername; nickname; alias | alma mater; alma_mater | years active; years_active; yearsactive | organisation; organization; organizations | known for= known_for; known | {{#if:{{{works|}}}|works;}} {{#if:{{{credits|}}}|credits;}} {{#if:{{{label_name|}}}|label_name;}} notable works; notable_works | height_m; height_cm | office; title | criminal_charges; criminal charge; criminal_charge | criminal penalty; criminal_penalty | judicial status; judicial_status | criminal status; criminal_status | spouse; spouses; spouse(s) | partner; domesticpartner; domestic_partner; partners; partner(s) | {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{father|}}}||NULL_}}father | {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{mother|}}}||NULL_}}mother | relations; relatives | honours; honors | misc; module | misc2; module2 | misc3; module3 | misc4; module4 | misc5; module5 | misc6; module6 | website; homepage; URL; url }}<includeonly>{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} [[Ангилал:Загвар:Инфобокс|Хүн]] </noinclude> e8p4wzvbwe3x4ht6tnimark03gwbrgu 10 29899 868606 824653 2026-09-06T08:17:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь]] to [[Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] 824653 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | title = БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Image:Flag of North Korea.svg|40px]] | listclass = hlist | group1 = [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|Аймаг]] (9) | list1 = 1. [[Умард Солонгосын Канвон|Канвонь]] {{·}} 2. [[Өмнөд Пёнъань]] {{·}} 3. [[Өмнөд Хамгён]] {{·}} 4. [[Өмнөд Хуанхэ]] 5. [[Умард Пёнъань]] {{·}} 6. [[Умард Хамгён]] {{·}} 7. [[Умард Хуанхэ]] {{·}} 8. [[Чаган-ду|Чаган]] {{·}} 9. [[Рянган]] | group2 = [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|Шууд захирагдах хот]] (2) | list2 = 10. [[Пёнъян]] {{·}} 11. [[Расонь]] | group3 = [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|Тусгай захиргаат нутаг]] (3) | list3 = Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг {{·}} Кымган уулын жуулчлалын орон {{·}} Тусгай захиргаат Шиньыйжү нутаг }}<noinclude> 54u5c5zkl3zlt8v0jw1esniz3qlcqwj 0 34462 868578 864965 2026-09-05T19:04:25Z Enkhsaihan2005 64429 868578 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |url=https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=[https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa/page/50 50] |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг (эсвэл хороо), 2 тойрог,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнъань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] qbu752ueua22en60sff6y9n7bn85933 0 35356 868616 811414 2026-09-06T10:48:44Z Whymyname39 107305 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868616 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үйлдлийн систем |name = Unix |logo = |screenshot = [[Image:Unix history-simple.svg|256px]] |caption = Unix, Unix төст системүүдийн хувьсал |website = [http://www.unix.org unix.org] |developer = Беллийн Лабораторид Кен Томпсон, Деннис Ритчи, Брайан Керниган, Дуглас Макилрой, Жои Оссанна нар |source_model = Анхандаа хаалттай эхтэй, одоо зарим Unix (BSD-н салбарууд, Illumos) нь нээлттэй эхтэй. |frequently_updated = yes <!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> |programmed_in = [[Си хэл]], [[Ассемблер хэл]] |kernel_type = Цул |ui = Команд мөрний систем, X цонхны системийн график интерфейстэй |language = Англи хэл |family = Unix |released = 1969 оны 4-р сарын 20 |license = Хаалттай эхтэй |working_state = Хөгжүүлэгдэж байгаа }} Unix (албан ёсны худалдааны тэмдэг нь '''UNIX''', заримдаа '''Unix''' гэж бичдэг) нь 1969 онд AT&T (ЭиТи᠋᠋'анд'Ти) компанийн Кен Томпсон, Деннис Ритчи, Брайан Керниган, Дуглас Макилрой, Майкл Леск, Жои Оссанна гэх мэт хэсэг ажилчид Беллийн Лабораторид (бас Bell Labs гэдэг) давхар үйлдэлт, олон хэрэглэгчид үйлдлийн системийг бүтээжээ. Анх [[ассемблер хэл]]ээр хийгдсэн ч 1973 онд цаашдын хөгжүүлэлт болон олон төрлийн төхөөрөмжид хялбар суурьшуулах зорилгоор бараг бүгдийг нь [[Си хэл]] уруу хөрвүүлжээ. 1974 онд UNIX-н хамгийн анхны лицензийг Иллиноисийн Их Сургуульд Грег Чессон, Доналд Б.Гиллис нар авчээ. Өнөөдөр Unix системийг AT&T-ээс гадна олон худалдааны байгууллага, их сургууль (жишээ нь: Калифорнийн Их Сургуулийн BSD), ашгийн бус байгууллагууд тус тусдаа хөгжүүлж байна. Одоогоор UNIX-н худалдааны тэмдгийг [[Нээлттэй Бүлэг]] гэдэг үйлдвэрлэлийн стандартын консорциум эзэмшиж байгаа. "Нээлттэй Бүлэг"-ийн UNIX системийн шаардлагыг хангасан системүүд уг худалдааны тэмдгийг ашиглах эрхтэй бөгөөд бусад системүүдийг нь Unix төст систем гэдэг. Гэхдээ худалдааны эрх авсан системтэй төстэй системүүд албан бусаар Unix гэдэг нэр томьёог ашиглах нь түгээмэл байдаг. 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхээр Unix нь судалгаа, сургуулийн хүрээнээс хальж томоохон хэмжээний Unix (ялангуяа [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Калифорнийн Их Сургуулиас]] гаргасан BSD хувилбар)-үүд худалдаанд гарч эхлэв. Эд нараас дурдвал: Xenix, Sequent, HP-UX, Solaris, AIX, сүүлдээ Apple-н OS X, iOS болсон Darwin. Өнөө үед албан ёсны Unix системүүдээс гадна MINIX, [[Linux]], BSD-н салбарууд (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, DragonFly BSD) гэх мэт Unix төст үйлдлийн системүүд түгээмэл дэлгэрч байгаа. Уламжлалт Unix гэдэг нэр томьёо нь Хувилбар 7 Unix юм уу UNIX System V-н шинж чанарыг агуулж буй үйлдлийн системийг тодорхойлж болно. ==Тойм== Unix нь анхандаа олон системд ажилладаг програмыг хөгжүүлэхэд хэрэглэгддэг програмистын ажиллах орчин байсан. Сургалт, судалгааны хүрээнд өргөн тархаж хэрэглэгчид системд зориулж өөрсдийн хэрэгслүүдийг нэмж, өөр хоорондоо хуваалцсанаар уг систем улам томорсоор байв. Unix нь давхар үйлдэлт, олон хэрэглэгчид, олон системд хөрвөх чадвартай байхаар бүтээгдсэн. Unix систем нь олон төрлийн үзэл ухагдахууныг агуулсан байдаг. Үүнд: өгөгдөл хадгалахдаа ердийн бичвэр (текст) ашигладаг байх, үечилсэн файлын системтэй байх, олон төхөөрөмжийг дэмждэг бөгөөд файлаар мэдээллээ солилцдог байх, олон тооны програм хэрэгсэлтэй байх, команд мөрөнд дамжуулах тэмдэгт ашиглан хэд хэдэн жижиг програмуудыг цугт нь хэрэглэж болдог байх, ижил функцүүдийг агуулсан ганц цул програм байхын эсрэг байх. Эдгээр ойлголтуудыг цугт нь Unix-н философи гэдэг. Керниган, Роб Пайк хоёр Unix-н Програмчлалын Орчин дахь Unix-н философийг "системийн чадал нь програмууд хоорондын уялдаа холбоо, харилцаанаас үүсдэг гэсэн санаа" хэмээн дүгнэжээ. Unix үйлдлийн системүүд нь сервер, үйлчилгээний тооцоолуур, зөөврийн төхөөрөмжүүдэд өргөн хэрэглэгддэг. Unix-н орчин, хэрэглэгч–үйлчлэгч програмын загвар хоёр нь интернетийн хөгжүүлэлт болон сүлжээний тооцооллыг бүрэлдэн бий болгоход хамгийн чухал хүчин зүйлүүд болсон юм. Unix, Си [[програмчлалын хэл]] хоёуланг нь AT&T хөгжүүлж засгийн газар, сургуулиуд уруу тарааснаар энэ хоёр бусад үйлдлийн системтэй харьцангуй олон төрлийн машин уруу хөрвүүлэгдсэн. Үр дүнд нь Unix бараг нээлттэй систем болсон. Unix [[үйлдлийн систем]] нь дээд удирдах програм буюу цөмийг оролцуулаад олон хэрэгслүүдээс тогтдог. Цөм нь програмыг эхлүүлэх болон зогсоох, файлын систем болон "доод түвшний" ажлуудыг зохицуулах, програмууд нэг нөөц уруу юм уу нэг төхөөрөмж уруу зэрэг хандахад үүсэх зөрчлийг зохицуулах үүрэгтэй. Бичил цөм хэмээх ойлголт нь том цөмүүдийг багасгах зорилгоор гарсан буюу ихэнх ажлуудыг жижиг жижиг хэрэгслүүдээр биелүүлэхийг зорьдог. Тухайн үед ерийн [[компьютер]] нь өгөгдөл хадгалах хатуу диск, оролт гаралтын терминалтай, Unix-н файлын загвар нь алдаагүй, [[оролт гаралт]] нь шугаман байсан. Гэсэн ч орчин үеийн систем нь сүлжээгээр холбогддог, олон шинэ төхөөрөмжүүдтэй болсон. График интерфейс хөгжиж файлын загвар нь давхар ажлыг боловсруулж чадахгүй болох нь харагдав. Сүлжээний протоколуудтай хамаатай функцүүд цөмөөс хасагдсан. ==Түүх== 1960-аад онд Массачусетсийн Технологийн Сургууль, AT&T Беллийн Лаборатори, General Electric (Женерал Электрик)нар GE-645 тооцоолуурт '''Multics''' (Мултикс) гэдэг зэрэг тооцоолол хийдэг үйлдлийн системийг анх хөгжүүлсэн. Мултикс нь олон шинэлэг санааг дэвшүүлсэн ч бүтэлгүйтсэн юм. Мултикс нь дэндүү цогц, нүсэр байснаар зорилгодоо хүрэлгүй Белл Лаборатори аажмаар уг төслөөс гарсан юм. Мултиксыг хөгжүүлж байсан сүүлчийн судлаачид болох Кен Томпсон, Деннис Ритчи, Дуглас Макилрои, Жои Оссанна нар маш цомхон, жижиг байхаар Мултиксыг дахин хийхээр шийдэв. Тэр үед Ритчи: "''Бид зөвхөн програмчлахад сайн систем бүтээхээсээ илүүтэй системтэй харьцах бусад зүйлс нь зөв бүтэц зохион байгуулалттай байхыг зорьсон юм…''" гэжээ. Кен Томпсон Мултикс дээрээ ажиллаж байхдаа файл, хуудаслалтын шинэ системийн загварчлалыг бичсэн. Мөн тэрээр '''Оддын Аялал''' (Space Travel) гэдэг тоглоомыг програмчилсан боловч тоглоом ажиллахад бага өртөгтэй, өндөр хүчин чадалтай машин шаардагдаж Белл Лабораториосоо нээх их хэрэглэгдээгүй '''PDP-7''' гэдэг машиныг олов. 1969 онд PDP-7 дээрээ Томпсон, Ритчи, Руд Канадей нар Белл Лабораторийн судалгааны багийг удирдаж үечилсэн файлын систем, компьютерын процесс, төхөөрөмжийн файлын үндэс, команд мөрийн хөрвүүлэгч, хэд хэдэн жижиг хэрэгслүүдийг хөгжүүлжээ. ===1970-аад он=== 1970 онд Петер Нейман Multics (Multiplexed Information and Computer Service) гэдэг нэрийг егөөдөж төслийн нэрийг Unics (UNinplexed Information and Computer Service) гэж нэрлэв. Unix нь мөн зэрэг олон хэрэглэгчидтэй ажиллаж чаддаг бөгөөд нэрээ '''Unix''' (Юникс) болгон өөрчлөв. Энэ үе хүртэл Белл Лабораториос ямар ч санхүүгийн дэмжлэг байхгүй байв. Компьютерын Ухааны Судалгааны Бүлгэм (Computer Science Research Group) PDP-7-оос том машинд Unix-г хэрэглэхийг хүсэхэд Томпсон, Ритчи хоёр PDP-11/20 машинд зориулж, мөн Unix-тээ бичвэр боловсруулалтыг нэмж оруулахаар тохиролцож арилжаалахаар болжээ. Ингээд санхүү орж ирэв. 1970 онд анх удаа Unix үйлдлийн систем албан ёсны нэрээ авч PDP-11/20 машинд ажилладаг байхаар гарав. Бичвэр хэлбэржүүлэх "roff" гэдэг програм, бичвэр засварлагч нар орсон байв. Unix-н хамгийн анхны худалдааны хувилбарыг 1972 оны эхээр Нью-Йорк Телефон компанийн Системийн Хөгжүүлэлтийн Төвд Дан Гиеланы удирдлага дор суулгав. "Үйлдлийн систем мэтийн цогц системийг заавал ассемблер хэлээр програмчлах ёстой" гэгддэг үед Unix нь 1972 онд Си хэлээр дахин бичигдэв. Ассемблераас дээш түвшний хэл болох Си уруу хөрвөснөөр илүү авсаархан болж, багахан хэмжээний машинаас хамаарах кодыг өөрчлөөд бусад системүүд уруу суулгах боломжтой болов. Unix системийн хувилбар нь гарын авлагынхаа хэвлэлийн дугаараар тодорхойлогддог байв. Жишээ нь "5 дахь хэвлэл UNIX", "UNIX Хувилбар 5" хоёр нь нэг хувилбарыг илэрхийлж байгаа юм. 1975 онд хөгжүүлэгдсээр Хувилбар 4, 5, 6 гарав. Эдгээр хувилбаруудад дамжуулах тэмдэгтийн үндэс нэмэгдэж хөгжүүлэлтийг илүү хурдан, цэгцтэй болгож өгсөн. Хувилбар 5, ялангуяа Хувилбар 6-аас Белл Лабораторийн дотор болон гадна Unix-н олон ялгаатай хувилбарууд үүсэв. Үүнд: PWB/UNIX, анхны худалдааны Unix болох IS/1 гэх мэт. Unix Си хэлээр бичигдсэнээр хөрвөх чадвар нь өсөв. Уоллонгоны Их Сургуулийн баг Unix-г Interdata 7/32 уруу хөрвүүлсэн. Белл Лаборатори судалгааны болоод AT&T-н дотоод хэрэглээнд зориулж хэд хэдэн хөрвүүлэлт хийсэн. Үүнд: Intel 8086 суурьтай компьютер (MMU нэмж хийсэн), UNIVAC 1100 нар орно. 1975 оны 5-р сард ARPA RFC-681 машин дахь ARPA сүлжээний жижиг хостод Unix давхар ажиллагаатай систем нь "олон сонирхолтой чадавхуудтай" гэж уг системийн сайн талуудыг тэмдэглэсэн байдаг. 1978 онд UNIX/32V DEC-үүдэд гарч дараа нь шинэ VAX систем болсон. Тухайн үед 600-аад машин Unix-н ямар нэгэн хувилбаруудаар ажиллаж байлаа. Судалгааны Unix-н хамгийн өргөн тархсан сүүлийн хувилбар болох Хувилбар 7 Unix нь 1979 онд гарав. 1980-аад онд гарсан Хувилбар 8, 9, 10 нь хэдхэн их сургуульд тараагдсан ч шинэ ажил гарч ирэв. Уг судалгаа нь Белл Лабораторийн 9-р Төлөвлөгөө (Plan 9) буюу шинэ шилжимтгэй тархай системийн (portable distributed system) хөгжүүлэлт уруу аваачив. ===2000-аад он=== 2005 онд Sun Microsystems (Сана Микросистемс) компани Solaris (Соларис) системийн (UNIX System V Цуврал 4-д суурилсан) ихэнх кодоо OpenSolaris (Опен Соларис) гэдэг нээлттэй эхийн төсөл болгов. Шинэ Sun OS технологиуд (ялангуяа ZFS файлын систем) нь OpenSolaris төслөөрөө анх гарсан. Удалгүй OpenSolaris-ийн Sun компанийн бус тархацууд гарсан. 2010 онд Oracle (Оракел) компани Sun-ийг өөрийн болгоход OpenSolaris төсөл зогссон боловч бусад тархацууд нь хөгжигдсөөр байгаа. ===2038 он=== Unix нь системийн цагийг "Unix-н Эрин" (Unix Epoch) буюу 1970 оны 1-р сарын 1-ны 00:00 цагаас эхлэн секундээр тоологдох "signed long" буюу тэмдэгтэй урт бүхэл тоон төрлөөр тодорхойлогдсон time_t төрлийн хувьсагчид хадгалдаг. 2038 оны 1-р сарын 19-нд 32 бит Unix системийн цаг нь 0-ийн хойноос 31 нэг (0x7FFFFFFF) байснаас 1-ийн хойноос 31 тэг (0x80000000) болох буюу тэмдгийн битийг өөрчилснөөр он нь 1901 юм уу 1970 болно. 1970-н оноос өмнөх цагийг цөөн хэрэглэгдэнэ гэж үзвэл time_t төрлийг "тэмдэггүй 32 бит [[бүхэл тоо]]"-н төрлөөр өөрчилж болно. Гэхдээ дээрх алдааг зөвхөн 2106 оны 2-р сарын 7 хүртэл л хойшлуулахаас хэтрэхгүй бөгөөд програмуудын цагийн форматын зөрөөнөөс янз бүрийн алдаа гарч болно. Зарим Unix-ийн хувилбарууд уг алдааг тооцсон байдаг. Жишээ нь 64 битийн Solaris, Linux хоёр time_t-г 64 битийн урт бүхэл тоогоор тодорхойлсон байдаг нь үйлдлийн систем болон 64 битийн програмууд нь 292 тэрбум жилийг зөв илэрхийлж чадах юм. 32 бит time_t-г хэрэглэдэг 32 битийн програмууд нь 64 бит Solaris системд хэвийн ажиллах ч 2038 оны алдаа нь хэвээрээ байна. ==Бүтэц== 1.Kernel-бүх process, scheduling зэргийг зохицуулах ба Hardware-тай шууд харилцана. 2.Shell-хэрэглэгчээс мэдээлэл авч цааш дамжуулах, санах ойгоос програм ажиллуулах гэх мэт үйлдлийг хийнэ. 3.Бусад Tool буюу хэрэгслүүд-Үйлдлийн системд хэрэг болох хэрэгслүүд буюу бусад программууд. Unix-ийг дотор нь хоёр ангилж үздэг. Boot хийх үедээ системийн хаанаас программуудаа унших вэ? Яаж унших вэ? гэдгээр нь ангилал болгон авч үздэг. Өөрөөр хэлбэл ‘’Init’’ хийх төрлөөр нь ангилдаг. 1.System V 2.BSD (Berkely Software Distribution) == Юникс тухай == Unix (албан ёсны худалдааны тэмдэг нь UNIX, заримдаа Unix гэж бичдэг) нь 1969 онд AT&T (ЭиТи᠋᠋'анд'Ти) компанийн Кен Томпсон, Деннис Ритчи, Брайан Керниган, Дуглас Макилрой, Майкл Леск, Жои Оссанна гэх мэт хэсэг ажилчид Беллийн Лабораторид (бас Bell Labs гэдэг) давхар үйлдэлт, олон хэрэглэгчид үйлдлийн системийг бүтээжээ. Анх ассемблер хэлээр хийгдсэн ч 1973 онд цаашдын хөгжүүлэлт болон олон төрлийн төхөөрөмжид хялбар суурьшуулах зорилгоор бараг бүгдийг нь Си хэл уруу хөрвүүлжээ. 1974 онд UNIX-н хамгийн анхны лицензийг Иллиноисийн Их Сургуульд Грег Чессон, Доналд Б.Гиллис нар авчээ. Өнөөдөр Unix системийг AT&T-ээс гадна олон худалдааны байгууллага, их сургууль (жишээ нь: Калифорнийн Их Сургуулийн BSD), ашгийн бус байгууллагууд тус тусдаа хөгжүүлж байна. Одоогоор UNIX-н худалдааны тэмдгийг Нээлттэй Бүлэг гэдэг үйлдвэрлэлийн стандартын консорциум эзэмшиж байгаа. "Нээлттэй Бүлэг"-ийн UNIX системийн шаардлагыг хангасан системүүд уг худалдааны тэмдгийг ашиглах эрхтэй бөгөөд бусад системүүдийг нь Unix төст систем гэдэг. Гэхдээ худалдааны эрх авсан системтэй төстэй системүүд албан бусаар Unix гэдэг нэр томьёог ашиглах нь түгээмэл байдаг. 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхээр Unix нь судалгаа, сургуулийн хүрээнээс хальж томоохон хэмжээний Unix (ялангуяа Калифорнийн Их Сургуулиас гаргасан BSD хувилбар)-үүд худалдаанд гарч эхлэв. Эд нараас дурдвал: Xenix, Sequent, HP-UX, Solaris, AIX, сүүлдээ Apple-н OS X, iOS болсон Darwin. Өнөө үед албан ёсны Unix системүүдээс гадна MINIX, Linux, BSD-н салбарууд (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, DragonFly BSD) гэх мэт Unix төст үйлдлийн системүүд түгээмэл дэлгэрч байгаа. Уламжлалт Unix гэдэг нэр томьёо нь Хувилбар 7 Unix юм уу UNIX System V-н шинж чанарыг агуулж буй үйлдлийн системийг тодорхойлж болно. === Тойм === Unix нь анхандаа олон системд ажилладаг програмыг хөгжүүлэхэд хэрэглэгддэг програмистын ажиллах орчин байсан. Сургалт, судалгааны хүрээнд өргөн тархаж хэрэглэгчид системд зориулж өөрсдийн хэрэгслүүдийг нэмж, өөр хоорондоо хуваалцсанаар уг систем улам томорсоор байв. Unix нь давхар үйлдэлт, олон хэрэглэгчид, олон системд хөрвөх чадвартай байхаар бүтээгдсэн. Unix систем нь олон төрлийн үзэл ухагдахууныг агуулсан байдаг. Үүнд: өгөгдөл хадгалахдаа ердийн бичвэр (текст) ашигладаг байх, үечилсэн файлын системтэй байх, олон төхөөрөмжийг дэмждэг бөгөөд файлаар мэдээллээ солилцдог байх, олон тооны програм хэрэгсэлтэй байх, команд мөрөнд дамжуулах тэмдэгт ашиглан хэд хэдэн жижиг програмуудыг цугт нь хэрэглэж болдог байх, ижил функцүүдийг агуулсан ганц цул програм байхын эсрэг байх. Эдгээр ойлголтуудыг цугт нь Unix-н философи гэдэг. Керниган, Роб Пайк хоёр Unix-н Програмчлалын Орчин дахь Unix-н философийг "системийн чадал нь програмууд хоорондын уялдаа холбоо, харилцаанаас үүсдэг гэсэн санаа" хэмээн дүгнэжээ. Unix үйлдлийн системүүд нь сервер, үйлчилгээний тооцоолуур, зөөврийн төхөөрөмжүүдэд өргөн хэрэглэгддэг. Unix-н орчин, хэрэглэгч–үйлчлэгч програмын загвар хоёр нь интернетийн хөгжүүлэлт болон сүлжээний тооцооллыг бүрэлдэн бий болгоход хамгийн чухал хүчин зүйлүүд болсон юм. Unix, Си програмчлалын хэл хоёуланг нь AT&T хөгжүүлж засгийн газар, сургуулиуд уруу тарааснаар энэ хоёр бусад үйлдлийн системтэй харьцангуй олон төрлийн машин уруу хөрвүүлэгдсэн. Үр дүнд нь Unix бараг нээлттэй систем болсон. Unix үйлдлийн систем нь дээд удирдах програм буюу цөмийг оролцуулаад олон хэрэгслүүдээс тогтдог. Цөм нь програмыг эхлүүлэх болон зогсоох, файлын систем болон "доод түвшний" ажлуудыг зохицуулах, програмууд нэг нөөц уруу юм уу нэг төхөөрөмж уруу зэрэг хандахад үүсэх зөрчлийг зохицуулах үүрэгтэй. Бичил цөм хэмээх ойлголт нь том цөмүүдийг багасгах зорилгоор гарсан буюу ихэнх ажлуудыг жижиг жижиг хэрэгслүүдээр биелүүлэхийг зорьдог. Тухайн үед ерийн компьютер нь өгөгдөл хадгалах хатуу диск, оролт гаралтын терминалтай, Unix-н файлын загвар нь алдаагүй, оролт гаралт нь шугаман байсан. Гэсэн ч орчин үеийн систем нь сүлжээгээр холбогддог, олон шинэ төхөөрөмжүүдтэй болсон. График интерфейс хөгжиж файлын загвар нь давхар ажлыг боловсруулж чадахгүй болох нь харагдав. Сүлжээний протоколуудтай хамаатай функцүүд цөмөөс хасагдсан. === Түүх === 1960-аад онд Массачусетсийн Технологийн Сургууль, AT&T Беллийн Лаборатори, General Electric (Женерал Электрик)нар GE-645 тооцоолуурт Multics (Мултикс) гэдэг зэрэг тооцоолол хийдэг үйлдлийн системийг анх хөгжүүлсэн. Мултикс нь олон шинэлэг санааг дэвшүүлсэн ч бүтэлгүйтсэн юм. Мултикс нь дэндүү цогц, нүсэр байснаар зорилгодоо хүрэлгүй Белл Лаборатори аажмаар уг төслөөс гарсан юм. Мултиксыг хөгжүүлж байсан сүүлчийн судлаачид болох Кен Томпсон, Деннис Ритчи, Дуглас Макилрои, Жои Оссанна нар маш цомхон, жижиг байхаар Мултиксыг дахин хийхээр шийдэв. Тэр үед Ритчи: "Бид зөвхөн програмчлахад сайн систем бүтээхээсээ илүүтэй системтэй харьцах бусад зүйлс нь зөв бүтэц зохион байгуулалттай байхыг зорьсон юм…" гэжээ. Кен Томпсон Мултикс дээрээ ажиллаж байхдаа файл, хуудаслалтын шинэ системийн загварчлалыг бичсэн. Мөн тэрээр Оддын Аялал (Space Travel) гэдэг тоглоомыг програмчилсан боловч тоглоом ажиллахад бага өртөгтэй, өндөр хүчин чадалтай машин шаардагдаж Белл Лабораториосоо нээх их хэрэглэгдээгүй PDP-7 гэдэг машиныг олов. 1969 онд PDP-7 дээрээ Томпсон, Ритчи, Руд Канадей нар Белл Лабораторийн судалгааны багийг удирдаж үечилсэн файлын систем, компьютерын процесс, төхөөрөмжийн файлын үндэс, команд мөрийн хөрвүүлэгч, хэд хэдэн жижиг хэрэгслүүдийг хөгжүүлжээ. 1970-аад он 1970 онд Петер Нейман Multics (Multiplexed Information and Computer Service) гэдэг нэрийг егөөдөж төслийн нэрийг Unics (UNinplexed Information and Computer Sercice) гэж нэрлэв. Unics нь мөн зэрэг олон хэрэглэгчидтэй ажиллаж чаддаг бөгөөд нэрээ Unix (Юникс) болгон өөрчлөв. Энэ үе хүртэл Белл Лабораториос ямар ч санхүүгийн дэмжлэг байхгүй байв. Компьютерын Ухааны Судалгааны Бүлгэм (Computer Science Research Group) PDP-7-оос том машинд Unix-г хэрэглэхийг хүсэхэд Томпсон, Ритчи хоёр PDP-11/20 машинд зориулж, мөн Unix-тээ бичвэр боловсруулалтыг нэмж оруулахаар тохиролцож арилжаалахаар болжээ. Ингээд санхүү орж ирэв. 1970 онд анх удаа Unix үйлдлийн систем албан ёсны нэрээ авч PDP-11/20 машинд ажилладаг байхаар гарав. Бичвэр хэлбэржүүлэх "roff" гэдэг програм, бичвэр засварлагч нар орсон байв. Unix-н хамгийн анхны худалдааны хувилбарыг 1972 оны эхээр Нью-Йорк Телефон компанийн Системийн Хөгжүүлэлтийн Төвд Дан Гиеланы удирдлага дор суулгав. "Үйлдлийн систем мэтийн цогц системийг заавал ассемблер хэлээр програмчлах ёстой" гэгддэг үед Unix нь 1972 онд Си хэлээр дахин бичигдэв. Ассемблераас дээш түвшний хэл болох Си уруу хөрвөснөөр илүү авсаархан болж, багахан хэмжээний машинаас хамаарах кодыг өөрчлөөд бусад системүүд уруу суулгах боломжтой болов. Unix системийн хувилбар нь гарын авлагынхаа хэвлэлийн дугаараар тодорхойлогддог байв. Жишээ нь "5 дахь хэвлэл UNIX", "UNIX Хувилбар 5" хоёр нь нэг хувилбарыг илэрхийлж байгаа юм. 1975 онд хөгжүүлэгдсээр Хувилбар 4, 5, 6 гарав. Эдгээр хувилбаруудад дамжуулах тэмдэгтийн үндэс нэмэгдэж хөгжүүлэлтийг илүү хурдан, цэгцтэй болгож өгсөн. Хувилбар 5, ялангуяа Хувилбар 6-аас Белл Лабораторийн дотор болон гадна Unix-н олон ялгаатай хувилбарууд үүсэв. Үүнд: PWB/UNIX, анхны худалдааны Unix болох IS/1 гэх мэт. Unix Си хэлээр бичигдсэнээр хөрвөх чадвар нь өсөв. Уоллонгоны Их Сургуулийн баг Unix-г Interdata 7/32 уруу хөрвүүлсэн. Белл Лаборатори судалгааны болоод AT&T-н дотоод хэрэглээнд зориулж хэд хэдэн хөрвүүлэлт хийсэн. Үүнд: Intel 8086 суурьтай компьютер (MMU нэмж хийсэн), UNIVAC 1100 нар орно. 1975 оны 5-р сард ARPA RFC-681 машин дахь ARPA сүлжээний жижиг хостод Unix давхар ажиллагаатай систем нь "олон сонирхолтой чадавхуудтай" гэж уг системийн сайн талуудыг тэмдэглэсэн байдаг. 1978 онд UNIX/32V DEC-үүдэд гарч дараа нь шинэ VAX систем болсон. Тухайн үед 600-аад машин Unix-н ямар нэгэн хувилбаруудаар ажиллаж байлаа. Судалгааны Unix-н хамгийн өргөн тархсан сүүлийн хувилбар болох Хувилбар 7 Unix нь 1979 онд гарав. 1980-аад онд гарсан Хувилбар 8, 9, 10 нь хэдхэн их сургуульд тараагдсан ч шинэ ажил гарч ирэв. Уг судалгаа нь Белл Лабораторийн 9-р Төлөвлөгөө (Plan 9) буюу шинэ шилжимтгэй тархай системийн (portable distributed system) хөгжүүлэлт уруу аваачив. 2000-аад он 2005 онд Sun Microsystems (Сана Микросистемс) компани Solaris (Соларис) системийн (UNIX System V Цуврал 4-д суурилсан) ихэнх кодоо OpenSolaris (Опен Соларис) гэдэг нээлттэй эхийн төсөл болгов. Шинэ Sun OS технологиуд (ялангуяа ZFS файлын систем) нь OpenSolaris төслөөрөө анх гарсан. Удалгүй OpenSolaris-ийн Sun компанийн бус тархацууд гарсан. 2010 онд Oracle (Оракел) компани Sun-ийг өөрийн болгоход OpenSolaris төсөл зогссон боловч бусад тархацууд нь хөгжигдсөөр байгаа. 2038 он Unix нь системийн цагийг "Unix-н Эрин" (Unix Epoch) буюу 1970 оны 1-р сарын 1-ны 00:00 цагаас эхлэн секундээр тоологдох "signed long" буюу тэмдэгтэй урт бүхэл тоон төрлөөр тодорхойлогдсон time_t төрлийн хувьсагчид хадгалдаг. 2038 оны 1-р сарын 19-нд 32 бит Unix системийн цаг нь 0-ийн хойноос 31 нэг (0x7FFFFFFF) байснаас 1-ийн хойноос 31 тэг (0x80000000) болох буюу тэмдгийн битийг өөрчилснөөр он нь 1901 юм уу 1970 болно. 1970-н оноос өмнөх цагийг цөөн хэрэглэгдэнэ гэж үзвэл time_t төрлийг "тэмдэггүй 32 бит бүхэл тоо"-н төрлөөр өөрчилж болно. Гэхдээ дээрх алдааг зөвхөн 2106 оны 2-р сарын 7 хүртэл л хойшлуулахаас хэтрэхгүй бөгөөд програмуудын цагийн форматын зөрөөнөөс янз бүрийн алдаа гарч болно. Зарим Unix-ийн хувилбарууд уг алдааг тооцсон байдаг. Жишээ нь 64 битийн Solaris, Linux хоёр time_t-г 64 битийн урт бүхэл тоогоор тодорхойлсон байдаг нь үйлдлийн систем болон 64 битийн програмууд нь 292 тэрбум жилийг зөв илэрхийлж чадах юм. 32 бит time_t-г хэрэглэдэг 32 битийн програмууд нь 64 бит Solaris системд хэвийн ажиллах ч 2038 оны алдаа нь хэвээрээ байна. === Стандарт === 1980-аад оны эхээр, одоогийн POSIX гэгддэг нээлттэй үйлдлийн систем нь стандартчилагдан нь хүчин чармайлт бүхий үйлдлийн системүүдэд нийтлэг суурь болж өгсөн; IEEE 1988 онд анх POSIX стандартыг хэвлэн нийтэлсэн ба Unix системийн гол өрсөлдөгч төрлүүдтэй нийтлэг бүтэц эргэн тойронд POSIX үүсгэсэн. 1990 оны эхээр тусдаа боловч маш төстэй хүчин чармайлт бүхий салбарын консорциум эхэлсэн ба эцэст нь Open Group-удирдан зохион байгуулдаг Single UNIX-ийн тодорхойлолтыг Нийтлэг Нээлттэй програм хангамжийн орчин (COSE) санаачилгалсан. 1998 оноос эхлэн, Open Group болон IEEE POSIX болон UNIX-ийн нэг техникийн нийтлэг тодорхойлолт өгөх, Остин Групп эхэлжээ. 1999 онд нийцтэй хандах хүчин чармайлт, хэд хэдэн Unix системийн хоёртын үйлдвэрлэгчид болон объект код файлуудад зориулсан стандарт болгон SVR4-ын Executable болон Linkable Format (ELF) дээр тохиролцсон. Нийтлэг хэлбэр нь ижил CPU-ийн архитектур дээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа Unix системийн дунд ихээхэн хоёртын хэлбэртэй нийцтэй ажиллах боломжийг олгодог. Файлын системийн шатлал стандартыг Unix төст үйлдлийн системүүдэд зориулсан лавлах зохион хангахын тулд бий болгосон бөгөөд үүнийг ихэвчлэн Linux ашиглаж байна. === Бүрэлдэхүүн хэсэг === Unix систем нь хэд хэдэн хэсгээс бүрдэх ба үүнийг энгийнээр хамтад нь савласан байдаг. Нэмэлт үйлдлийн системд байгаль орчин, номын сан, баримт бичиг, мөн эдгээр өөрчлөх бүрэлдэхүүн хэсгийн бүх зөөврийн эх код нь цөм руу нэмж, Unix бие даасан програм хангамжийн систем байсан юм. Энэ нь заах болон сурах маш чухал арга хэрэгсэл болон гарч, ийм их нөлөө үзүүлсэн гол шалтгаануудын нэг байсан юм. Эх код болон баримт бичгийн хөрвүүлэгдсэн бүх нэмсэн бүх хувь нь 10-аас доош MB эзэлж бүрдсэн анхны V7 UNIX-ийн тархалт - Энэ бүрэлдэхүүн хэсэг их хэмжээний системийг хийж чадахгүй байсан ба 9 зам нь соронзон хальсны дээр ирсэн байна. Онлайн эх сурвалжаас бэлтгэх хэвлэсэн баримт, хоёр боть багтсан байна. Нэр, Unix бүрэлдэхүүн хэсэг нь файлын системийн байршил системийн түүхэн даяар ихээхэн өөрчлөгдсөн байна. Гэсэн хэдий ч, V7 хэрэгжүүлэх Дүрмийн дагуу ийм эрт бүтэц байх нь олон үзэж байна: Цөмийн - хэд хэдэн дэд хэсгээс бүрдэнэ / usr / систем нь эх код: • CONF - ачаалах кодын хамт тохиргоо болон машин хамааралтай эд анги, • Dev - тоног төхөөрөмжийн хяналтын төхөөрөмжийн драйверууд (зарим псевдо-техник хангамж) • Sys - "цөм" үйлдлийн системийн санах ойн менежмент, үйл явцын хуваарь, системийн дуудлага гэх мэт харьцах • h - толгой файлууд, тогтолцоо, чухал ач холбогдолтой системийн тусгайлсан invariables дотор гол бүтцийг тодорхойлох Хөгжлийн орчин - Unix-ийн эхний хувилбар нь эх код нь бүхэл системийг дахин үүсгэх хангалттай хөгжлийн орчин агуулсан: • CC - С хэлний хөрвүүлэгч (эхний V3 Unix-д ирсэн) машин машинаар хэл ассемблер • LD - Linker, обьект файлуудыг нэгтгэх • Либ - объект код сангууд (/ Либ эсвэл / usr / Либийн суурилуулсан). libc, C ажиллах үеийн дэмжлэгтэйгээр систем нь номын сан, үндсэн номын сан байсан ч үргэлж математикийн үйл ажиллагаа (libm) болон өгөгдлийн сангийн авах зэрэг зүйлсийг нэмэлт сангууд байхгүй байна. V7 Unix системийн номын сангийн хүрээнд орчин үеийн "Стандарт I / O" номын stdio эхний хувилбарыг танилцуулсан. Дараа нь шийдлүүд ихээхэн номын сангийн тоо нэмэгдсэн байна. • хийх - бүтээх менежер нь бүтээх үйл явцыг автоматжуулах нь (PWB / UNIX-д танилцуулсан) • орох - [[програм хангамж]] хөгжүүлэх толгой файл, стандарт интерфэйсүүд болон системийн invariants тодорхойлох • Бусад хэл - V7 Unix нь FORTRAN-77 эмхэтгэгч нь програмчлагдсан дурын нарийн тооцоолуурыг (BC, DC), болон awk скрипт хэл, болон түүнээс хойшхи хувилбаруудын болон шийдлүүд бусад олон хэл дээр хөрвүүлэгчээс хамаарахгүй хөрвүүлэхийг болон toolsets агуулсан орсон. Эрт BSD хувилбарууд Pascal хэрэгсэл орсон бөгөөд орчин үеийн олон Unix систем нь GNU Compiler цуглуулгыг оруулах, түүнчлэн, эсвэл оронд нь өмчийн хөрвүүлэгч систем. • Бусад хэрэгсэл - обьект-код архив менежер (Ar), тэмдэг ширээний Lister (нм), хөрвүүлэгч-хөгжүүлэх хэрэгсэл (жишээ нь, Lex & yacc) болон дибаг хийх хэрэгслүүд гэх мэт. Тушаалууд - Unix бага зэрэг системийн үйл ажиллагаа, засвар үйлчилгээ (жишээ нь cron), ерөнхий хэрэгсэл (жишээ нь, grep) -ийн тушаалын тушаалууд (хэрэглэгчийн түвшний програмууд) хоорондын ялгаа болон текст загварчлах, болон хэвлэлийн эх бэлтгэх багц болгон илүү ерөнхий зориулалттай програмуудыг болгож байна. Гэсэн хэдий ч зарим томоохон ангилал нь: Ш - "бүрхүүл" программаар тушаалын мөрийн хэлмэрч, (а "тушаал цонх" дотор) анхдагч хэрэглэгчийн цонх систем гарч өмнө Unix дээрх интерфэйсийг, тэр ч байтугай дараа. Хэрэгслүүд - ТБХ, LS, grep зэрэг Unix-ийн тушаалын цуглуулгыг гол арга хэрэгсэл олж болон бусад олон. Дэд ангилал дахь сануулга нь: • системийн хэрэгслүүд - Ийм mkfs, дээр ажиллах, болон бусад олон удирдлагын хэрэгслүүд. • хэрэглэгчийн багажууд - Ийм passwd, алж, болон бусад байгаль орчны удирдлагын арга хэрэгсэл. • баримт бичиг форматлах - Unix системийн баримт бичиг бэлтгэх, хэвлэлийн эх бэлтгэх системийн хувьд эхнээс нь хэрэглэдэг бөгөөд ийм nroff, troff, tbl, eqn, хандана уу, Pic зэрэг олон холбогдох хөтөлбөрүүдийг оруулсан байна. Зарим нь орчин үеийн Unix систем нь ийм TeX болон Ghostscript зэрэг багц орно. • Graphics - талбай дэд систем зэрэг файлуудыг харуулах Төхөөрөмжтэй холбоотой хэлмэрчдийн нь, төхөөрөмжийн хувьд хамааралгүй хэлбэрээр энгийн вектор талбайг үйлдвэрлэх үйлчилгээ үзүүлж байв. Орчин үеийн Unix систем нь ерөнхийдөө стандарт цонхот систем эхлэлтэй, олон дэмжлэг OpenGL гэж X11-г орно. • Харилцаа холбоо - эхээр Unix системүүд ямар ч систем хоорондох холбоог агуулсан, харин хоорондын хэрэглэгчийн харилцаа холбооны хөтөлбөр захидал бичиж, бичсэн байдаг. V7 эрт систем хоорондох харилцаа холбооны систем нь UUCP танилцуулсан бөгөөд BSD хувилбар 4.1c эхэлсэн систем TCP / IP хэрэгслүүдийг багтаасан. Бичиг баримттай - Unix машинаар уншигдах хэлбэрт онлайн түүний бичиг баримт бүх оруулах анхны үйлдлийн систем юм. Бичиг баримт нь: • хүмүүн –төрөл бүрийн тушаал, номын сангийн бүрэлдэхүүн хэсэг, системийн дуудлага, толгой файл гэх мэт гарын авлагын хуудаснуудаас • хаалттай - Ийм C хэл, troff зэрэг томоохон дэд системүүд, нарийвчлан урт баримт бичиг === Үр нөлөө === Unix систем нь өөр үйлдлийн систем дээр их хэмжээний нөлөө үзүүлсэн. Энэ нь: • Шууд харилцан. • Боловсролын ашиглах нэрлэсэн төлбөр нь програм хангамжийг хангах. • хямд тоног төхөөрөмж дээр ажиллаж байгаа. • дасан зохицож, өөр өөр машинууд уруу шилжих хялбар байх. Энэ нь өндөр түвшний хэл дээр биш, харин (эрт компьютер дээр тогтолцоог хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж бодож байсан) Ассемблер хэл дээр бичигдсэн байна. Энэ Multics болон Р. нь хар тугалга дараа ч энэ санааг дэлгэрүүлж гэж Unix байсан юм. Энгийн байт массивт гэх мэт бүх төрлийн файлуудыг эмчлэх: Unix маш олон орчин үеийн үйлдлийн системүүдэд харьцуулахад эрс хялбаршуулсан файлын загвар байсан юм. Файлын систем нь нэгдсэн интерфэйсийг хангах, (тухайлбал, принтер, терминал, эсвэл диск хөтчүүдийн гэх мэт) машины үйлчилгээ, төхөөрөмжүүд багтсан ч, ийм байхгүй байсан тоног төхөөрөмжийн боломжуудад хандаж ioctl болон горимын туг шиг заримдаа шаардлагатай нэмэлт механизмыг зардлаар энгийн "урсгалын байт" загварыг тохирсон. Plan 9 үйлдлийн систем нь цаашид ч энэ загварыг түлхэж, нэмэлт механизм шаардаж бууруулсан. Unix нь анх Multics танилцуулсан дур мэдэн багтсан дэд сангуудад бүхий шаталсан файлын системийг дэлгэрүүлсэн. Тухайн үеийн бусад нийтлэг үйлдлийн системүүд нь олон сангууд юм уу эсвэл хэсэг болгон хадгалах төхөөрөмж хуваах арга замыг байсан, гэвч тэд түвшин нь тогтмол тоо, ихэвчлэн нэг л түвшин юм. Хэд хэдэн томоохон хувийн үйлдлийн системүүд нь эцэстээ тухайн Multics маягаар рекурсив дэд сан чадвар нэмэгдсэн. DEC-ын RSX-11 сая-ийн "групп, хэрэглэгч" шатлал VMS сангуудын хөгжсөн, CP / M-ийн хэмжээ нь MS-DOS 2.0+ дэд сангууд хөгжсөн бөгөөд HP-ийн хамгийн их зөвшөөрөгдөх алдаа group.account шатлал болон IBM-ийн SSP болон OS / 400 номын сангийн систем нь өргөн POSIX файл руу атираат систем. Бие даасан хөтөлбөр байдлаар нэмэлт тушаалаар тушаалын тайлбарлагч нь энгийн хэрэглэгчийн түвшний программ хийх, Unix-ээс дэлгэрүүлж өөр Multics шинэлэг зүйл байсан. Unix дүн интерактив скриптээр хийх зэрэг тушаалууд адил хэлийг ашигладаг (бүрхүүлийн орчны скриптэд - IBM-JCL шиг ямар ч тус тусад нь ажлын хяналт хэл байсан). Бүрхүүл болон OS тушаал "өөр нэг хөтөлбөр" байсан тул хэрэглэгч өөрийн бүрхүүл сонгох (эсвэл бичих) болох юм. Шинэ тушаалууд бүрхүүл нь өөрчлөх ямар ч нэмж болох юм. Үйлдвэрлэгч-хэрэглэгч үйл явц (хоолой) нь модуль сүлжээ бий болгох Unix-ийн шинэ санаачлага тушаалын мөрийн синтакс хүчирхэг програмчлалын парадигм (coroutines) өргөн боломжтой. Олон дараа нь тушаалын мөрийн хэлмэрч Unix бүрхүүлээс урамшуулсан юм. Зарим хүмүүст Linux, Unix, GNU энэ тэрийн тухай өөрийн мэддэгийг хуваалцъя гэж бодлоо. 1960 аад оны сүүлчээр Unix үйлдлийн системийг анхлан Кен Томпсон 1969 онд АТ&Т Bell лабораторид PDP-7 машин дээр бичжээ. Тэрээр хожим нь C программчлалын хэлний үндэс болсон B хэлийг зохиожээ. Улмаар 1970 онд Дэннис Ритчиегийн хамтаар АТ&Т Bell лабораторид PDP-11 дээр UNIX үйлдлийн системээ гаргажээ. Хожим нь Дэннис Ритчие C программийн хэл зохиосныг бид мэдэх билээ. Unix үйлдлийн систем нь анхлан компьютерийг програм зохиогчдод нэг зэрэг ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор бүтээгджээ. Тухайн үедээ хэд хэдэн чухал чанарыг агуулж байжээ. Жишээ нь multitasking, multiuser capability гэх мэт. Unix-ийн үндсэн хялбаршуулах таамаглал бараг бүх файл төрлүүдээс шинэ мөр таслагдсан текст дээр нь анхаарч байсан юм. Тэнд Unix-ийн анхны хувилбар нь байхгүй харин зөвхөн "хоёртын" редактор байсан – Энэ нь бүхэл бүтэн системыг нийтлэг текстэн бичгийн хэв ашиглан тохируулж болно. I / O системийн нийтлэг танигч нь байт байсан юм - "рекорд тулгуурласан" файлын системүүд адилгүй юм. Бараг бүх илэрхийлэлдээ текст дээр анхаарсан ба Unix хоолой нь ялангуяа ихээхэн хэрэгцээтэй болсон мөн илүү төвөгтэй амархан түр зуурын ажлыг гүйцэтгэхэд түүнийг нэгтгэж болох энгийн, ерөнхий хэрэгсэл хөгжлийг дэмжинэ. UNIX-ын онцгой шинжүүд: UNIX-ийг эхнээс нь л шилдэгт тооцуулсан шинжүүд нь: • Multitasking – Мультитаскинг буюу олон бодлогот горимд ажиллах чадвар • Multiuser – буюу олон хэрэглэгчийн горимд хэрэглэх боломж • Portability- зөөгдөх буюу суурилагдах чадвар • UNIX-ийн програмууд • Library – буюу програм хангамжуудын сан. Unix-ийн үйлдлийн систем нь доорх хэсгээс тогтоно. 1. Kernel – бүх process, scheduling энэ тэрийг зохицуулна. Hardware энэ тэртэй шууд харицана. 2. Шэлл – хэрэглэгчээс мэдээлэл авч цааш дамжуулах, санах ойгоос програм ажиллуулах гэх мэтийг хийнэ. 3. Бусад tool буюу хэрэгслүүд – Үйлдлийн системд хэрэг болох хэрэгслүүд буюу бусад программууд Зарим хүмүүст Linux, Unix, GNU энэ тэрийн тухай өөрийн мэддэгийг хуваалцъя гэж бодлоо. 1960 аад оны сүүлчээр Unix үйлдлийн системийг анхлан Кен Томпсон 1969 онд АТ&Т Bell лабораторид PDP-7 машин дээр бичжээ. Тэрээр хожим нь C программчлалын хэлний үндэс болсон B хэлийг зохиожээ. Unix нь дотроо 2 төрлийн байх юм. Юугаар төрөлж ангилваа гэхээр boot хийх үедээ системийн хаанаас программуудаа унших вэ яаж унших вэ гэдгээр. Өөрөөр хэлбэл “init” хийх төрлөөр нь ангилдаг. Тэр хоёр төрөл нь: 1. SystemV 2. BSD (Berkeley Software Distribution) [[Беркли дэх Калифорний их сургууль|Берклигийн их сургуульд]] АТ&Т-ийн Unix-ийг 1970-аад онд суулгаснаар BSD Unix үүсэх эхлэл тавигдаж. System V төрөл нь init хийхдээ /etc/rc.d/init.d/ дотроос программуудаа (daemons бую services-ийн startup script-ууд) ачаалах ба энэ директор нь цааш хэд хэдэн ч директор руу симболик линк хийгдсэн байж болно. Single user уу multi user-уу энэ тэрээсээ хамаарч өөр өөр директориос даэмон-уудаа ачаална. Одоо байгаа системүүдээс Solaris, Redhat, Debian, Mandrake эд нар энэ төрлийг ашигладаг. [[Ангилал:Үйлдлийн систем]] j1qbwafwpgf8t2di1vulhxhiidmgfkr 0 37704 868586 837513 2026-09-06T02:33:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868586 wikitext text/x-wiki [[File:Hellboy The Wolves of St August.jpg|thumb|200px|[[Майк Миньола]]гийн ''Тамын хүү''.]] '''Тамын хүү''' ({{lang-en|Hellboy}}) буюу '''Тамаас илгээгдсэн чөтгөрийн бяцхан хүү-Анунг Ун Рама ''' ({{lang-en|Anung Un Rama}}) нь [[Америк]]ийн [[Dark Horse Comics]] хэвлэх газарт [[Майк Миньола]]гийн бүтээсэн [[зурагт ном]]ны дүр юм. Анх [[1994]] онд хэвлэлтээс гарч уншигчдын гар дээр очиж байв. [[Тамын хүү (кино)|2004]], [[Тамын хүү II: Алтан арми|2008]] онуудад бүтээгдсэн кинонуудад Тамын хүүгийн дүрийг жүжигчин [[Рон Перлман]] чадварлаг бүтээсэн билээ. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{commonscat}} * {{official website|http://www.hellboy.com}} * [https://web.archive.org/web/20180819060854/https://www.darkhorse.com/Zones/Hellboy ''Тамын хүү'' зурагт ном] * {{comicbookdb|type=character|id=159|title=Тамын хүү}} * [https://web.archive.org/web/20080517162548/http://www.konami.com/Konami/ctl3810/cp20102/si1726320/cl1/hellboy ''Тамын хүү'' видеотоглоом] [[Konami]] * [https://web.archive.org/web/20070623030448/http://www.gotohellboy.com/ ''Тамын хүү'' цахим хуудас] [[Ангилал:1994 оны зурагт өгүүллэг]] [[Ангилал:АНУ-ын зурагт өгүүллэгийн бүтээл]] [[Ангилал:АНУ-ын зурагт өгүүллэгийн дүр]] {{stub}} euycmpod6heq5ijula1rgqnuofnrhj4 0 40021 868563 859683 2026-09-05T13:16:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868563 wikitext text/x-wiki {{Short description|Португалын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лиссабон | native_name = {{lang|pt|Lisboa}} | native_name_lang = pt | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 305 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Lisboa - Portugal (52597836992).jpg | caption1 = [[Тахо гол]]ын эрэг ба [[Алфама]] | image2 = Belem Tower (33641421694) (cropped).jpg | caption2 = [[Белем цамхаг]] | image3 = Empty Arco da Rua Augusta during the COVID-19 lockdown, Lisbon, Portugal julesvernex2-2.jpg | caption3 = [[Руа Аугуста нуман хаалга]] | image4 = A Big Bird Discovering the Monument (24487392920) (cropped).jpg | caption4 = [[Нээлтүүдийн хөшөө]] | image5 = Praça Luís de Camões DSC 0191 (52637381613).jpg | caption5 = [[Чиаду]] | image6 = Praça de Touros do Campo Pequeno September 2014.jpg | caption6 = [[Кампо Пекено]] | image7 = Parque das Nações 31 (cropped2).jpg | caption7 = [[Парке дас Начоес]] дахь [[Васко да Гамагийн цамхаг]] (зүүн) болон [[Васко да Гамагийн гүүр]] (ард) }} | image_blank_emblem = Câmara Municipal de Lisboa logo.svg | blank_emblem_type = [[Лого]] | image_flag = Flag of Lisbon.svg | image_shield = Coat_of_Arms_of_Lisbon.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-point = none | pushpin_map = Португал#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|38|43|31|N|09|09|00|W|type:city_region:PT-11|display=it}} | coordinates_footnotes = | motto = | nickname = | etymology = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Португал}} | subdivision_type1 = Их хот | subdivision_name1 = [[Их Лиссабоны бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Португалын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Карлос Моедас]] | government_type = [[Орон нутгийн захиргааны нэгж]] | governing_body = [[Хотын захиргаа]]/[[Хотын танхим]] | established_title = Суурьшил | established_date = [[манай эриний өмнөх|МЭӨ]] 1200 он орчим | established_title1 = Ромын [[Олисипо]] | established_date1 = МЭӨ 138 он орчим | established_title2 = Мавруудын удирдлага | established_date2 = [[Манай эрин|МЭ]] 711 он | established_title3 = [[Лиссабоны бүслэлт]] | established_date3 = МЭ 1147 он | established_title4 = Нийслэл | established_date4 = МЭ 1256 он | area_footnotes = | area_total_km2 = 100.05 | area_metro_km2 = 3015.24 | elevation_footnotes = | elevation_m = 2 | elevation_ft = |population_rank = [[Португалын хотын жагсаалт|1-р байр]] | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="Pop24">{{Cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0012918&contexto=bd&selTab=tab2&xlang=en|title=Resident population (No.) by Place of residence (NUTS - 2024), Sex and Age group; Annual|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Португал)|INE]]|date=2025-06-18}}</ref> | population_total = 575739 | population_metro = 3028000 | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_demonym = Лиссабончууд | demographics_type1 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) [[Их Лиссабон]] | demographics1_footnotes = <ref name=":0">{{cite web|access-date=2026-06-14|title=Em 2024, a maioria das regiões registou um crescimento do PIB semelhante ao do país, conduzindo a uma ligeira redução da disparidade regional do PIB per capita - 2024|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707487423&DESTAQUESmodo=2|date=2025-12-17|website=www.ine.pt}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €90.686&nbsp;тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €42,345 (2024) | timezone1 = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset1 = ±00:00{{!}}UTC | timezone1_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = Шуудангийн бүс | postal_code = 1000-000 - 1999-XXX Лиссабон | area_code_type = | area_code = (+351) 21 XXX XXXX | geocode = | iso_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = Хотын амралтын өдрүүд | blank1_info = 6 сарын 13 ([[Лиссабоны Антони|Гэгээн Антонигийн өдөр]]) | website = {{URL|http://www.cm-lisboa.pt/|cm-lisboa.pt}} }} '''Лиссабон''' ({{lang-pt|Lisboa}} [{{IPA|liʒˈβoɐ}}] → Лижбоа) — [[Португал|Португалын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том боомт хот. 547,733 хүн амтай [[хот]].<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 População residente (N.º) por Local de residência e Sexo; Decenal (2011).]</ref> Европ тивийн хамгийн баруун хэсэгт [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх цорын ганц нийслэл хот. Лиссабон нь Атлантын далай дахь [[Иберийн хойг|Иберийн хойгийн]] баруун хэсэгт байрладаг дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг. Лиссабон бол тус улсын улс төрийн төв юм. Энд засгийн газар, парламент, Дээд шүүх, зэвсэгт хүчний штаб, төрийн тэргүүний ордон байрладаг. == Түүх == Баруун Европын хамгийн эртний хот бөгөөд Европын хоёр дахь ууган нийслэл (Афины дараа). [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унасны дараа 5-р зуунаас эхлэн тус хот Германы янз бүрийн овог аймгууд, ялангуяа вестготуудын мэдэлд байв. 8-р зуунд түүнийг Моорчууд эзлэн авчээ. 1147 онд I Их Афонсо хотыг эзэлж, 1255 онд Лиссабон Коимбрагийн оронд Португалын нийслэл болжээ. Түүнээс хойш тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв байсаар ирсэн. 20-р зуунд Лиссабон хот гурван хувьсгал гарсан газар болжээ. Эдгээрийн эхнийх нь буюу 1910 оны 10-р сарын 5-ны хувьсгал нь Португалын хаант засаглалыг нурааж, тогтвор муутай, авлигад идэгдсэн Португалын Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. 1926 оны 6-р сарын 6-ны хувьсгал нь Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг устгаж, Эстадо Ново буюу Португалын Хоёр дахь Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. Гурав дахь хувьсгал нь 1974 оны 4-р сарын 25-нд болсон бөгөөд Эстадо Новогийн дэглэмийг дуусгавар болгож, иж бүрэн шинэчлэлийн эхлэл, орчин үеийн Гурав дахь Португалын Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан юм. ==Газар зүй== == Хүн ам == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Хүн амын тоо |- !1864 !1878 !1890 !1900 !1911 !1920 !1930 !1940 !1950 |- |190 311 |'''↗'''240 740 |'''↗'''300 964 |'''↗'''351 210 |'''↗'''431 738 |'''↗'''484 664 |'''↗'''591 939 |'''↗'''694 389 |'''↗'''783 226 |- !1960 !1970 !1981 !1991 !2001 !2011 !2017 !2021 ! |- |'''↗'''802 230 |'''↘'''769 044 |'''↗'''807 937 |'''↘'''663 394 |'''↘'''564 657 |'''↘'''547 733 |'''↘'''505 526 |'''↗'''545 923 |} ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Лиссабон (Д. Луисийн геофизикийн хүрээлэн) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1941–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 25.4 | Mar record high C = 29.4 | Apr record high C = 32.4 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 41.5 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 44.0 | Sep record high C = 41.4 | Oct record high C = 35.3 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 23.2 | year record high C = | Jan high C = 15.1 | Feb high C = 16.4 | Mar high C = 18.9 | Apr high C = 20.4 | May high C = 23.1 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 28.2 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 26.6 | Oct high C = 22.8 | Nov high C = 18.1 | Dec high C = 15.4 | year high C = | Jan mean C = 11.8 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 14.9 | Apr mean C = 16.3 | May mean C = 18.8 | Jun mean C = 21.5 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 22.1 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 15.0 | Dec mean C = 12.4 | year mean C = | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.1 | Mar low C = 11.0 | Apr low C = 12.3 | May low C = 14.4 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 18.8 | Sep low C = 17.6 | Oct low C = 15.3 | Nov low C = 11.8 | Dec low C = 9.4 | year low C = | Jan record low C = -0.5 | Feb record low C = -1.2 | Mar record low C = 0.2 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 6.4 | Jun record low C = 10.2 | Jul record low C = 12.1 | Aug record low C = 13.3 | Sep record low C = 10.3 | Oct record low C = 7.7 | Nov record low C = 3.6 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 103.8 | Feb precipitation mm = 77.8 | Mar precipitation mm = 68.7 | Apr precipitation mm = 71.8 | May precipitation mm = 57.8 | Jun precipitation mm = 14.1 | Jul precipitation mm = 2.6 | Aug precipitation mm = 5.4 | Sep precipitation mm = 38.6 | Oct precipitation mm = 110.6 | Nov precipitation mm = 133.9 | Dec precipitation mm = 108.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 10.0 | Feb precipitation days = 7.9 | Mar precipitation days = 7.6 | Apr precipitation days = 7.9 | May precipitation days = 5.8 | Jun precipitation days = 2.0 | Jul precipitation days = 0.6 | Aug precipitation days = 1.1 | Sep precipitation days = 3.8 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 9.9 | Dec precipitation days = 10.0 | year precipitation days = | Jan humidity = 80.5 | Feb humidity = 78.3 | Mar humidity = 76.9 | Apr humidity = 76.8 | May humidity = 74.8 | Jun humidity = 75.3 | Jul humidity = 75.2 | Aug humidity = 74.8 | Sep humidity = 76.3 | Oct humidity = 79.2 | Nov humidity = 79.7 | Dec humidity = 81.5 | year humidity = |Jan sun = 158.6 |Feb sun = 174.7 |Mar sun = 216.0 |Apr sun = 248.0 |May sun = 296.8 |Jun sun = 322.2 |Jul sun = 349.7 |Aug sun = 339.9 |Sep sun = 259.8 |Oct sun = 196.4 |Nov sun = 163.1 |Dec sun = 149.7 |year sun = | source 1 = [[Португалын Далай ба Агаар мандлын хүрээлэн]],<ref name="IPMA">{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1991-2020 |url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_91-20_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1971-2000|url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_71-00_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|title=Dataclima|access-date=2026-06-14|language=pt|publisher=IPMA|archive-date=2026-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513164326/http://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|url-status=dead}}</ref> [[Германы Цаг Уурын Алба]] (нартай цаг 1990-2019)<ref name="dwd">{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08535_198607_201812.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}</ref><ref>{{cite web|url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt|title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD|access-date=2026-06-14|archive-date=2025-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326162901/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt|url-status=dead}}</ref> | source 2 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/pt/lisbon |title= Lisbon Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-14 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Lisboa|Лиссабоны зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Лиссабон| ]] [[Ангилал:Лиссабон мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Португалын коммун]] [[Ангилал:Португалын хот]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)|!]] 3uz2b0sd9uh761w9twa8scpacy73l02 0 41046 868567 868294 2026-09-05T16:21:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868567 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнх жонон''' (1440{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=189}}/1476{{sfn|Mongolian Academy of Sciences||2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}), '''Болху жонон''' нь [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]] тайж, Ойрадын [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] охин [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] нарын ганц хүү бөгөөд [[Батмөнх даян хаан|Батмөнх даян хааны]] аав юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=119}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Choima|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=124}}{{sfn|Choimaa|2006|pp=257}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=53}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Serruys|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Urangua|2015|pp=30}} Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Bayarsaikhan|first=M|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Choimaa|first=Sh |title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Zayabaatar|first=D |title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Shagdarsuren|first=Ts|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Urangua|first=N |title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] difdb97p8k8yd6qwjjzsmqxfthgipow 0 43610 868599 864581 2026-09-06T05:44:48Z CommonsDelinker 211 Ухуань1.png файлыг коммонсд [[c:User:Minorax|Minorax]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Munkhgerel|]]. 868599 wikitext text/x-wiki '''Ухуань''' (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуань гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх) нь эртний нүүдэлчин аймаг. Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]д ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номд “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан [[Тадун]] нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. ===Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс=== Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. ===Оршуулгын зан үйл=== Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. ===Шүтлэг=== Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. ===Ёслолын мэндчилгээ=== Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == Түүх == ===Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл=== МЭӨ 209 онд Хүннүгийн Модун шаньюй Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газар зүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. ===Хүннүгийн ноёрхлын үе=== Модун шаньюйн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. ===Хань улсын хамгаалалтын бүс=== МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. ===Хань улстай харилцах нь=== Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. ===Хүннү, Хань хоёрын дунд=== Хань улсын Сюань хааны үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. ===Зүүн Хань улсын үе=== МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаанд бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. ===Ван Мангийн үе=== Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. ===Гурван улсын өмнөх үе=== Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шаог дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. ===Цагаан Чонын уулын тулалдаан=== МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-г ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. ===Сүүлчийн үе=== III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == Ургийн мод == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == Цааш унших == Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. *'''[[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]''' (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал. *'''[[Тадун]]''' (蹋頓) – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == Ном зүй == === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] o013adddc5crp5pukvszio4ztuq49xe 868600 868599 2026-09-06T05:44:52Z CommonsDelinker 211 Ухуань_ургийн_мод.png файлыг коммонсд [[c:User:Minorax|Minorax]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Munkhgerel|]]. 868600 wikitext text/x-wiki '''Ухуань''' (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуань гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх) нь эртний нүүдэлчин аймаг. Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]д ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номд “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан [[Тадун]] нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. ===Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс=== Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. ===Оршуулгын зан үйл=== Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. ===Шүтлэг=== Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. ===Ёслолын мэндчилгээ=== Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == Түүх == ===Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл=== МЭӨ 209 онд Хүннүгийн Модун шаньюй Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газар зүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. ===Хүннүгийн ноёрхлын үе=== Модун шаньюйн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. ===Хань улсын хамгаалалтын бүс=== МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. ===Хань улстай харилцах нь=== Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. ===Хүннү, Хань хоёрын дунд=== Хань улсын Сюань хааны үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. ===Зүүн Хань улсын үе=== МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаанд бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. ===Ван Мангийн үе=== Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. ===Гурван улсын өмнөх үе=== Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шаог дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. ===Цагаан Чонын уулын тулалдаан=== МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-г ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. ===Сүүлчийн үе=== III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == Ургийн мод == == Цааш унших == Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. *'''[[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]''' (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал. *'''[[Тадун]]''' (蹋頓) – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == Ном зүй == === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] o7ffeg1msjm4gqhini8fdewb4zo3sfv 868601 868600 2026-09-06T05:44:55Z CommonsDelinker 211 Ухуань.png файлыг коммонсд [[c:User:Minorax|Minorax]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Munkhgerel|]]. 868601 wikitext text/x-wiki '''Ухуань''' (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуань гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх) нь эртний нүүдэлчин аймаг. Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]д ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номд “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан [[Тадун]] нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. ===Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс=== Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. ===Оршуулгын зан үйл=== Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. ===Шүтлэг=== Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. ===Ёслолын мэндчилгээ=== Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == Түүх == ===Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл=== МЭӨ 209 онд Хүннүгийн Модун шаньюй Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газар зүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. ===Хүннүгийн ноёрхлын үе=== Модун шаньюйн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. ===Хань улсын хамгаалалтын бүс=== МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. ===Хань улстай харилцах нь=== Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. ===Хүннү, Хань хоёрын дунд=== Хань улсын Сюань хааны үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. ===Зүүн Хань улсын үе=== МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаанд бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. ===Ван Мангийн үе=== Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. ===Гурван улсын өмнөх үе=== Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шаог дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. ===Цагаан Чонын уулын тулалдаан=== МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-г ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. ===Сүүлчийн үе=== III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. == Ургийн мод == == Цааш унших == Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. *'''[[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]''' (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал. *'''[[Тадун]]''' (蹋頓) – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == Ном зүй == === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] rtxhlx6pby00wcu71acmxtq4dcl4lih 0 53928 868572 866032 2026-09-05T16:33:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868572 wikitext text/x-wiki [[File:DNA RNA structure (1).png|thumb|upright=1.1|Нуклейн хүчлийн анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч болон дөрөвдөгч бүтцийн жишээ.]] '''Нуклейн хүчлийн дараалал''' (англи: ''nucleic acid sequence'') гэдэг нь [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] молекул дахь [[нуклеотид]]ын сууриудын дарааллыг хэлнэ. ДНХ-ийн дарааллыг ихэвчлэн A, C, G, T үсгээр, РНХ-ийн дарааллыг A, C, G, U үсгээр тэмдэглэдэг. Эдгээр нь тус тус [[аденин]], [[цитозин]], [[гуанин]], [[тимин]] болон [[урацил]]ыг илэрхийлнэ.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Конвенцийн дагуу нуклейн хүчлийн дарааллыг 5′ төгсгөлөөс 3′ төгсгөл рүү бичдэг. Нуклейн хүчлүүд нь ихэвчлэн салаалаагүй шугаман полимер тул нуклеотидын дарааллыг тодорхойлох нь тухайн молекулын ковалент бүтцийг үндсэнд нь тодорхойлж байгаа хэрэг юм. Иймээс нуклейн хүчлийн дарааллыг мөн нуклейн хүчлийн '''анхдагч бүтэц''' гэж үздэг.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=The Structure and Function of DNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26821/ |language=en}}</ref> Нуклеотидын дараалал нь генетикийн мэдээллийг илэрхийлэх үндсэн хэлбэрийн нэг юм. Биологийн ДНХ-д организмын хөгжил, үйл ажиллагаа болон нөхөн үржихүйд шаардлагатай мэдээлэл хадгалагддаг.<ref>{{Cite web |title=Deoxyribonucleic Acid (DNA) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Deoxyribonucleic-Acid-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Нуклейн хүчил нь анхдагч бүтцээс гадна [[нуклейн хүчлийн хоёрдогч бүтэц|хоёрдогч]] болон гуравдагч бүтэц үүсгэж болно. == Нуклеотид ба дараалал == [[File:RNA chemical structure.GIF|thumb|РНХ-ийн химийн бүтцийн хэсэг. Нуклейн хүчлийн гинж фосфат, сахар болон азотлог сууриудаас тогтоно.]] Нуклейн хүчил нь хоорондоо холбогдсон [[нуклеотид]]уудаас тогтох полимер юм. Нуклеотид бүр гурван үндсэн бүрэлдэхүүнтэй: фосфатын бүлэг, таван нүүрстөрөгчтэй сахар болон азотлог суурь. РНХ-д сахар нь [[рибоз]], ДНХ-д [[дезоксирибоз]] байна.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн үндсэн дөрвөн суурь нь: * '''A''' — аденин * '''C''' — цитозин * '''G''' — гуанин * '''T''' — тимин РНХ-д тимины оронд: * '''U''' — урацил ордог.<ref>{{Cite web |title=RNA (Ribonucleic Acid) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/RNA-Ribonucleic-Acid |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Дарааллыг ихэвчлэн үсгүүдийн хооронд зайгүй бичнэ. Жишээлбэл: :5′–AAAGTCTGAC–3′ [[ДНХ-ийн давхар мушгиа]] хоёр гинжээс тогтдог тул нэг гинжийн дараалал нөгөө гинжийн дараалалтай [[комплементар]] байна. Аденин нь тиминтэй, цитозин нь гуанинтай хосолдог. Жишээлбэл: :5′–TTAC–3′ :3′–AATG–5′ гэсэн хоёр дараалал хоорондоо комплементар юм. [[File:RNA-codons.svg|thumb|мРНХ-ийн молекулын хэсэг дэх кодонууд. Кодон бүр гурван нуклеотидоос тогтоно.]] === Тэмдэглэгээ === Тодорхой байрлалд аль нуклеотид байгааг нарийн тогтоох боломжгүй үед олон боломжит суурийг илэрхийлэх нэмэлт тэмдэглэгээг ашигладаг. [[Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбоо|IUPAC]] болон Олон улсын биохимийн холбооноос ийм тэмдэглэгээний стандартыг боловсруулсан.<ref>{{Cite journal |title=Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=83 |issue=1 |pages=4–8 |year=1986 |doi=10.1073/pnas.83.1.4 |pmid=2417239 |pmc=322779 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC322779/ |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! Тэмдэг ! Боломжит суурь ! Утга |- | A | A | Аденин |- | C | C | Цитозин |- | G | G | Гуанин |- | T | T | Тимин |- | U | U | Урацил |- | R | A эсвэл G | Пурин |- | Y | C эсвэл T | Пиримидин |- | W | A эсвэл T | A/T |- | S | C эсвэл G | C/G |- | M | A эсвэл C | A/C |- | K | G эсвэл T | G/T |- | B | C, G эсвэл T | A биш |- | D | A, G эсвэл T | C биш |- | H | A, C эсвэл T | G биш |- | V | A, C эсвэл G | T биш |- | N | A, C, G эсвэл T | Дурын нуклеотид |} РНХ-ийн дараалалд эдгээр тэмдэглэгээг ашиглах үед T-ийн оронд U хэрэглэнэ.<ref>{{Cite journal |title=Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=83 |issue=1 |pages=4–8 |year=1986 |doi=10.1073/pnas.83.1.4 |pmid=2417239 |pmc=322779 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC322779/ |language=en}}</ref> == Биологийн ач холбогдол == [[File:Kooditabel.png|thumb|upright=0.9|Генетикийн код. мРНХ-ийн кодонуудыг харгалзах амин хүчлүүдтэй нь үзүүлжээ.]] Нуклейн хүчлийн дараалалд агуулагдах мэдээллийг эс олон төрлийн биологийн үйл ажиллагаанд ашигладаг. Уураг кодлодог [[ген]]ийн хувьд ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал эхлээд [[транскрипци]]йн үед [[мэдээлэгч РНХ]] буюу мРНХ-д хуулбарлагдана. Дараа нь [[рибосом]] дээр явагдах [[трансляци]]йн үед мРНХ-ийн дарааллын мэдээллийг ашиглан амин хүчлүүдийн дараалал бүхий уураг нийлэгжинэ.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=From DNA to RNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26887/ |language=en}}</ref> Энэ мэдээллийн үндсэн урсгалыг: :'''ДНХ → РНХ → уураг''' гэж дүрсэлдэг бөгөөд [[молекул биологийн төв догма]]тай холбоотой.<ref>{{Cite web |title=Central Dogma |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Central-Dogma |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Уураг нийлэгжих үед мРНХ-ийн дарааллыг гурван нуклеотид бүхий бүлгээр уншина. Ийм гурвал бүрийг [[кодон]] гэнэ. Кодон нь тодорхой амин хүчил эсвэл трансляцийг эхлүүлэх, зогсоох дохиотой харгалзана.<ref>{{Cite web |title=Codon |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Codon |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Кодонууд болон амин хүчлүүдийн хоорондын харгалзааны системийг [[генетикийн код]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=The Genetic Code |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/15-1-the-genetic-code |publisher=OpenStax |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Нуклейн хүчлийн бүх дараалал уураг кодлодоггүй. Геномд уураг кодлогч хэсгээс гадна РНХ кодлодог ген, генийн зохицуулагч дараалал, интрон болон бусад олон төрлийн [[кодлогддоггүй ДНХ]] байдаг.<ref>{{Cite web |title=Non-Coding DNA |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Non-Coding-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Дарааллыг тогтоох == [[File:DNA sequence.svg|thumb|ДНХ-ийн дараалал тогтоох автомат төхөөрөмжөөс гарсан электрофореграммын жишээ. Өнгөт оргилууд нь нуклеотидуудыг илэрхийлнэ.]] {{Main|ДНХ дараалал тогтоох}} ДНХ-ийн молекул дахь нуклеотидуудын дарааллыг тодорхойлох үйл явцыг [[ДНХ дараалал тогтоох]] буюу '''ДНХ-ийн секвенсинг''' гэнэ.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн дарааллыг тогтоох нь генүүдийг тодорхойлох, генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэх, организм хоорондын ялгааг судлах болон өвчинтэй холбоотой генетикийн өөрчлөлтийг шинжлэх боломж олгодог.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Дараалал тогтоох технологиудын тусламжтайгаар бүхэл [[геном]], тодорхой ген эсвэл ДНХ-ийн жижиг хэсгийн нуклеотидын дарааллыг тодорхойлж болно. РНХ-ийн дарааллыг судлахдаа олон арга РНХ-ийг [[урвуу транскриптаза]] ферментийн тусламжтайгаар комплементар ДНХ буюу cDNA болгон хувиргасны дараа түүний дарааллыг тогтоодог. === Тоон дүрслэл === [[File:AMY1gene.png|thumb|upright=1.2|Генетикийн дарааллыг тоон хэлбэрээр дүрсэлсэн жишээ.]] Нуклейн хүчлийн дарааллыг тогтоосны дараа мэдээллийг компьютерийн системд тоон хэлбэрээр хадгалж болно. ДНХ-ийн дараалал нь үндсэндээ A, C, G, T тэмдэгтүүдийн урт дараалал хэлбэрээр хадгалагдана. Тоон дарааллуудыг [[дарааллын мэдээллийн сан]]д хадгалах, [[биоинформатик]]ийн аргаар шинжлэх, өөр өөр организм болон генүүдийн дарааллыг харьцуулах боломжтой.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Тоон дарааллын өгөгдөл нь геномын судалгаа, молекул биологи, анагаах ухаан, эволюцийн биологи болон биотехнологийн олон салбарт үндсэн өгөгдлийн төрөл болдог. == Дарааллын шинжилгээ == {{Main|Дарааллын шинжилгээ}} Нуклейн хүчлийн тоон дарааллыг [[биоинформатик]]ийн арга, алгоритмуудаар шинжилж, тухайн дарааллын боломжит бүтэц, үүрэг болон бусад дараалалтай холбоог судалдаг.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> === Генетикийн шинжилгээ === [[Генетикийн шинжилгээ]]гээр ДНХ-ийн дараалал болон бусад генетикийн мэдээллийг судалж, тодорхой генетикийн хувилбар эсвэл өөрчлөлтийг илрүүлж болно. Ийм шинжилгээг зарим удамшлын эмгэгийг оношлох, өвчин үүсэх эрсдэлийг үнэлэх болон тухайн өөрчлөлт үр удамд дамжих боломжийг судлахад ашигладаг.<ref>{{Cite web |title=What is genetic testing? |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/testing/genetictesting/ |publisher=MedlinePlus Genetics |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> === Дарааллын зэрэгцүүлэлт === [[Дарааллын зэрэгцүүлэлт]] (англи: ''sequence alignment'') гэдэг нь хоёр буюу түүнээс олон ДНХ, РНХ эсвэл уургийн дарааллыг хооронд нь зэрэгцүүлэн ижил болон ялгаатай хэсгүүдийг тодорхойлох арга юм. Дарааллуудын ижил төстэй хэсгүүд нь тэдгээрийн үйл ажиллагаа, бүтэц эсвэл [[эволюци]]йн гарал үүслийн холбоог илтгэж болно. Хоёр гомолог дарааллын ялгаа нь [[мутаци]], нуклеотид нэмэгдэх эсвэл устах зэрэг өөрчлөлтийн үр дүнд бий болсон байж болно.<ref>{{Cite book |last=Mount |first=David W. |title=Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis |url=https://archive.org/details/bioinformaticsse0000moun_p8z2 |edition=2 |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |year=2004 |isbn=0-87969-608-7 |language=en}}</ref> Дарааллын зэрэгцүүлэлтийг [[филогенетик]]ийн судалгаанд өргөн ашигладаг бөгөөд төрөл зүйл, ген болон уургийн эволюцийн хамаарлыг тогтооход тусалдаг. === Дарааллын мотив === [[Дарааллын мотив]] гэдэг нь ДНХ, РНХ эсвэл уургийн дараалалд давтагдан илрэх, тодорхой биологийн үүрэгтэй холбоотой богино хэв шинжийг хэлнэ. Зарим мотив нь генийн транскрипци, РНХ боловсруулалт, уурагтай холбогдох болон бусад молекулын үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Нуклеотид]] * [[Ген]] * [[Геном]] * [[Хромосом]] * [[Генетикийн код]] * [[Генийн илэрхийлэл]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Дарааллын шинжилгээ]] * [[Биоинформатик]] * [[Мутаци]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] [[Ангилал:Биоинформатик]] 22vpyow2m7diimb3a7bqj8divxuylui 0 66299 868598 864582 2026-09-06T05:44:45Z CommonsDelinker 211 Тулааны_зураг.png файлыг коммонсд [[c:User:Minorax|Minorax]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Munkhgerel|]]. 868598 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Цагаан чоно уулын тулалдаан | image = | caption = | partof = Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үеийн умардын аян дайн | date = МЭ 207 оны намар (ихэнх судлаачийн үздэгээр IX сарын сүүл – X сарын эх) | place = Цагаан Чонын уул (白狼山), өнөөгийн БНХАУ-ын Ляонин мужийн Линьюань орчим байсан байж болзошгүй | result = Цао Цаогийн шийдвэрлэх ялалт | combatant1 = Зүүн Хань улсын цэрэг | combatant2 = Ухуань–Юань овгийн холбоотон хүч | commander1 = *[[Цао Цао]] (曹操) *Жан Ляо (張遼) *Цао Чүнь (曹純) | commander2 = *[[Тадун]] (蹋頓) † *Лоубань (樓班) *Үянь (烏延) *Юань Шан (袁尚) *Юань Си (袁熙) | strength1 = Судлаачдын тооцоогоор ойролцоогоор 10,000–20,000 морин болон явган цэрэг. | strength2 = Тодорхойгүй. Судлаачдын тооцоогоор Цао Цаогийн цэрэгтэй ойролцоо буюу түүнээс олон байсан байж болзошгүй. | casualties1 = Тодорхойгүй. | casualties2 = *Тадун тулалдаанд алагдсан. *Олон мянган цэрэг амь үрэгдэж, олзлогдсон. *Ухуань аймгуудын холбоо задран бутарчээ. }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь НТ 207 онд [[Зүүн Хань улс]]ын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин [[Цао Цао]] (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч [[Тадун]] (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == Тулааны өмнөх байдал == НТ 200 онд болсон [[Гуандугийн тулалдаан]]д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд Юань Шан (袁尚), Юань Си (袁熙) нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Цао Цаогийн умард аян == НТ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == Тулааны явц == Хоёр талын гол хүч Цагаан Чоно уул (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == Үр дагавар == Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын Вэй улсын (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. == Түүхэн ач холбогдол == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Тадун]] == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] m7woxsbnhgyd6w1fowa8ludz2jq8kz5 0 66614 868590 868220 2026-09-06T03:50:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868590 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 75878 868575 821428 2026-09-05T18:48:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Солонгосын найман аймаг]] to [[Солонгосын найман муж]] 821428 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Administrative divisions of Late Joseon.png|thumb|right|160px|Солонгосын найман аймаг газрын зурагт]] '''Найман аймаг''' (팔도, паль-ду) — [[Чусонь]] улсын үед [[Солонгос]] орон найман '''[[аймаг]]т''' хувааагдаж байв. Найман аймгийн хил хязгаар 1413-1895 он хүртэл 480 жилийн турш үндсэндээ өөрчлөлтгүй тогтсон. Энэ аймгууд тогтвортой удаан байснаар орон нутгийн онцлог, хэл аялгуу, засаг захиргааны хуваарь ихэд тогтвортой болсон. 1945 оноос хойш буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]] хоёр улсын үед ч дээрх аймгуудын нэр, онцлог хүчтэй хэвээр байна. == Түүх == === 1895 он хүртэлх аймаг === 1413 он, Чусоний [[Тэжун ван|Тэжун]] вангийн үед газар нутаг нь зүүн хойш тэлж [[Түмэн гол]] хүрчээ. Энэ үед засаг захиргааны хуваарийг найман аймаг болгон өөрчилжээ. Үүнд: {{Олон баганат жагсаалт |өргөн=15em |баганынтоо=2 |жагсаалт= * Ёнгил (1509 оноос [[Хамгён]] гэсэн) *[[Канвонь]] *[[Кёнги]] *[[Кёнсан]] *[[Пёнъань]] * Пүнхэ (1417 онд [[Хуанхэ]] гэж нэрийдсэн) * [[Чолла]] *[[Чүнчон]] }} ===1895-1896 оны тойрог === 500 жил гаруй тогтсон найман аймгийг 1895 онд өөрчлөн байгуулагдсан [[Солонгосын эзэнт улс]]ын [[Кужун]] хаан өөрчилж 23 тойрог болгон хуваажээ. Ингэхдээ гол гол хотуудын нэрээр нэрлэсэн. ===1896 онд дахин аймаг === Шинэ засаг захиргааны системээр удалгүй 1896 оны 8 сарын 4-нд уламжлалт аймгийн нэрсийг сэргээжээ. Ингэхдээ Кёнсан, Пёнъань, Хамгён, Чолла, Чүнчон аймгуудыг өмнөд умард байршлаар таллан хувааж нийт 13 аймагтай болсон. Энэ хуваарь 1910-1945 оны Японы эзэрхийллийн үед хэвээр байсан ба одоогийн хоёр Солонгосын үед тусгай хотуудыг нэмж салган хуваажээ. == Найман аймгийн хүснэгт == Найман аймгийн нэр, төв хот, ард түмний хэл аялгуу, одоогийн нутгийн хуваарийг хүснэгтээр харуулав. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:smaller;" ! bgcolor="#eeeeff" | Аймаг ! bgcolor="#eeeeff" | Солонгос үсэг ! bgcolor="#eeeeff" | Засаг захиргааны төв ! bgcolor="#eeeeff" | Хэл аялгуу ! bgcolor="#eeeeff" | 1896 оноос эхлэн ! bgcolor="#eeeeff" | Одоогийн нутгийн хуваарь |- | [[Канвонь]] | {{lang|ko|강원도}} | [[Воньжү]] | Канвонь аялгуу | * [[Канвонь]] | * [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]] ---- * [[Канвонь (Умард Солонгос)|Умард Солонгосын Канвонь]] |- | [[Кёнги]] | {{lang|ko|경기도}} | Ханьсон ([[Сөүл]]) | Сөүл аялгуу | * [[Кёнги]] | * [[Кёнги]] * [[Сөүл]] * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} ---- * [[Умард Хуанхэ]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Кёнсан]] | {{lang|ko|경상도}} | [[Тэгү]] | Кёнсан аялгуу | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] * [[Пүсань]] * [[Тэгү]] * [[Үлсань]] |- | [[Пёнъань]] | {{lang|ko|평안도}} | [[Пёнъян]] | Пёнъань аялгуу | * [[Умард Пёнъань]] * [[Өмнөд Пёнъань]] | * [[Умард Пёнъань]] * [[Өмнөд Пёнъань]] * [[Чаган]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Пёнъян]] * [[Нампу]] |- | [[Хамгён]] | {{lang|ko|함경도}} | [[Хамхөн]] | Хамгён аялгуу | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Расонь]] |- | [[Хуанхэ]] | {{lang|ko|황해도}} | [[Хэжү]] | Хуанхэ аялгуу | * [[Хуанхэ]] | * [[Умард Хуанхэ]] * [[Өмнөд Хуанхэ]] ---- * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Чолла]] | {{lang|ko|전라도}} | [[Чоньжү]] | Чолла аялгуу;<br/>Чэжү аялгуу | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] * [[Куанжү]] |- | [[Чүнчон]] | {{lang|ko|충청도}} | [[Кунжү]] | Чүнчон аялгуу | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] * [[Тэжонь]] * [[Сэжун хот]] |} [[Ангилал:Солонгосын урьдын аймаг]] r78vm588q5816c5p0vnmkawq0kl5e34 868577 868575 2026-09-05T18:49:53Z Enkhsaihan2005 64429 868577 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Administrative divisions of Late Joseon.png|thumb|right|160px|Солонгосын найман муж газрын зурагт]] '''Найман муж''' (팔도, паль-ду) — [[Чусонь]] улсын үед [[Солонгос]] орон найман мужид хувааагдаж байв. Найман аймгийн хил хязгаар 1413-1895 он хүртэл 480 жилийн турш үндсэндээ өөрчлөлтгүй тогтсон. Энэ аймгууд тогтвортой удаан байснаар орон нутгийн онцлог, хэл аялгуу, засаг захиргааны хуваарь ихэд тогтвортой болсон. 1945 оноос хойш буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]] хоёр улсын үед ч дээрх аймгуудын нэр, онцлог хүчтэй хэвээр байна. == Түүх == === 1895 он хүртэлх муж === 1413 он, Чусоний [[Тэжун ван|Тэжун]] вангийн үед газар нутаг нь зүүн хойш тэлж [[Түмэн гол]] хүрчээ. Энэ үед засаг захиргааны хуваарийг найман муж болгон өөрчилжээ. Үүнд: {{Олон баганат жагсаалт |өргөн=15em |баганынтоо=2 |жагсаалт= * Ёнгил (1509 оноос [[Хамгён]] гэсэн) *[[Канвонь]] *[[Кёнги]] *[[Кёнсан]] *[[Пёнъань]] * Пүнхэ (1417 онд [[Хуанхэ]] гэж нэрийдсэн) * [[Чолла]] *[[Чүнчон]] }} ===1895-1896 оны тойрог === 500 жил гаруй тогтсон найман аймгийг 1895 онд өөрчлөн байгуулагдсан [[Солонгосын эзэнт улс]]ын [[Кужун]] хаан өөрчилж 23 тойрог болгон хуваажээ. Ингэхдээ гол гол хотуудын нэрээр нэрлэсэн. ===1896 онд дахин муж === Шинэ засаг захиргааны системээр удалгүй 1896 оны 8 сарын 4-нд уламжлалт аймгийн нэрсийг сэргээжээ. Ингэхдээ Кёнсан, Пёнъань, Хамгён, Чолла, Чүнчон аймгуудыг өмнөд умард байршлаар таллан хувааж нийт 13 мужтай болсон. Энэ хуваарь 1910-1945 оны Японы эзэрхийллийн үед хэвээр байсан ба одоогийн хоёр Солонгосын үед тусгай хотуудыг нэмж салган хуваажээ. == Найман аймгийн хүснэгт == Найман аймгийн нэр, төв хот, ард түмний хэл аялгуу, одоогийн нутгийн хуваарийг хүснэгтээр харуулав. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:smaller;" ! bgcolor="#eeeeff" | Муж ! bgcolor="#eeeeff" | Солонгос үсэг ! bgcolor="#eeeeff" | Засаг захиргааны төв ! bgcolor="#eeeeff" | Хэл аялгуу ! bgcolor="#eeeeff" | 1896 оноос эхлэн ! bgcolor="#eeeeff" | Одоогийн нутгийн хуваарь |- | [[Канвонь]] | {{lang|ko|강원도}} | [[Воньжү]] | Канвонь аялгуу | * [[Канвонь]] | * [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]] ---- * [[Канвонь (Умард Солонгос)|Умард Солонгосын Канвонь]] |- | [[Кёнги]] | {{lang|ko|경기도}} | Ханьсон ([[Сөүл]]) | Сөүл аялгуу | * [[Кёнги]] | * [[Кёнги]] * [[Сөүл]] * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} ---- * [[Умард Хуанхэ]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Кёнсан]] | {{lang|ko|경상도}} | [[Тэгү]] | Кёнсан аялгуу | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] * [[Пүсань]] * [[Тэгү]] * [[Үлсань]] |- | [[Пёнъань]] | {{lang|ko|평안도}} | [[Пёнъян]] | Пёнъань аялгуу | * [[Умард Пёнъань]] * [[Өмнөд Пёнъань]] | * [[Умард Пёнъань]] * [[Өмнөд Пёнъань]] * [[Чаган]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Пёнъян]] * [[Нампу]] |- | [[Хамгён]] | {{lang|ko|함경도}} | [[Хамхөн]] | Хамгён аялгуу | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Расонь]] |- | [[Хуанхэ]] | {{lang|ko|황해도}} | [[Хэжү]] | Хуанхэ аялгуу | * [[Хуанхэ]] | * [[Умард Хуанхэ]] * [[Өмнөд Хуанхэ]] ---- * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Чолла]] | {{lang|ko|전라도}} | [[Чоньжү]] | Чолла аялгуу;<br/>Чэжү аялгуу | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] * [[Куанжү]] |- | [[Чүнчон]] | {{lang|ko|충청도}} | [[Кунжү]] | Чүнчон аялгуу | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] * [[Тэжонь]] * [[Сэжун хот]] |} [[Ангилал:Чосоны муж]] mu6g8upp2qg95u28g155x8ld8q2mtlp 0 105908 868593 868225 2026-09-06T04:35:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868593 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 2 111892 868560 843871 2026-09-05T13:03:20Z Ganaahuu 27277 Глория Стайнем 868560 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монгол Викичид]] [[Ангилал:Улаанбаатарын Викичид]] __FORCETOC__ __NEWSECTIONLINK__ [[Ангилал:User mn]] Ganaahuu нь Монгол викичин. <br> {{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User mn-N}} {{Userboxbottom}} {{User Wikipedian|[[2014]] оны [[2 сарын 09]]-ноос}} <br><br><br> == Шинээр үүсгэсэн хуудас == === Хүмүүс === ==== Монгол хүмүүс ==== # [[Цэнддоогийн Хулан]] # [[Эрдэнэцогтын Сонинтогос]] # [[Эрдэнэцогтын Сарантогос]] # [[Нямбуугийн Нямдорж]] # [[Баатарсүрэнгийн Цэрэнпагма]] ‎ # [[Лхамжавын Тайванбат]] # [[Буянаагийн Ган-Очир]] # [[Доржийн Золбаяр]] ‎ # [[Самдангийн Дашдондог]] ‎ # [[Чулуунбаатарын Насантогтох]] ‎ # [[Маулетийн Зулькафиль]] # [[Товуухорлоогийн Дэлгэрмөрөн|Товуухоролын Дэлгэрмөрөн]] # [[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] ‎ # [[Гомбын Ганбаатар]] ‎ # [[Анандын Байгалмаа]] # [[Шатарын Цэцэг]] ‎ # [[Гонгорын Батсүх]] ‎ # [[Жанцангийн Дорлигжав]] # [[Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан]] # [[Доржжавын Чулуун]] ‎ # [[Доржийн Мөнхөө]] # [[Мөнхөөгийн Оюунчимэг]] # [[Пунцагийн Цэгмид]] # [[Сүхбаярын Батцоож]] # [[Галсангийн Жамъян]] # [[Санзайгалсангийн Ууганбаяр]] # [[Яйчилын Батсуурь]] # [[Аръяагийн Хайдав]] # [[Долгорын Батжаргал]] # [[Жагдалын Лхагва]] # [[Сономын Удвал]] # [[Вандандоржийн Баттулга]] ‎ # [[Тогтохын Сэр-Од]] ‎ # [[Гончигжавын Чулуунбат]] # [[Чойжилжавын Чойсамба]] # [[Зундуйн Алтангэрэл]] ‎ # [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] ‎ # [[Агвааны Тэгшээ]] ‎ # [[Шагдаржавын Бямбацогт]] ‎ # [[Шаравын Дэлгэржаргал]] ‎ # [[Ломбын Норовсүрэн]] # [[Дашдэлэгийн Ишдоо]] # [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] ‎ # [[Луузаншаравын Шаравдорж]] # [[Буурангийн Нандинцэцэг]] # [[Данзандаржаагийн Туяа]] # [[Ойдовын Нямсүрэн]] # [[Батын Содном]] # [[Долгорын Цэнджав]] ‎ # [[Нэрэнгийн Мягмар]] # [[Очирын Мягмар]] # [[Дэмчигийн Мягмар]] # [[Бадамдоржийн Ганбат]] # [[Лувсангийн Одончимэд]] # [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар]] # [[Сүхбаатарын Бадрал]] # [[Цэрэнчимэдийн Эрдэнэцог]] # [[Лхагваагийн Бумандорж]] # [[Самандарын Цогтбаяр]] # [[Дашцэрэнгийн Гунгаа]] # [[Бямбаагийн Ганхүү]] # [[Нүрзэдийн Оросоо]] ‎ # [[Ламжавын Ганболд]] # [[Цүлтэмийн Энхжин]] # [[Цүлтэмийн Мөнхжин]] # [[Чүлтэмийн Бизъяа]] # [[Мижидийн Лхагвадорж]] # [[Чойдогийн Базарваан]] # [[Чойжилнамсрайн Батмөнх]] ‎ # [[Сандагийн Алтангэрэл]] # [[Найдансүрэнгийн Дариймаа]] # [[Адъяагийн Гүржав]] ‎ # [[Цэгмэдийн Бүдбазар]] ‎ # [[Мижидийн Бүтэмж]] ‎ # [[Батлувсангийн Энхтуяа]] # [[Батцэндийн Пүрэвсүх]] # [[Очирын Мягмар]] # [[Дэмчигийн Мягмар]] ‎ # [[Ядамсүрэнгийн Үржнээ]] ‎ # [[Жамсрангийн Гэндэндарам]] # [[Пүрэвийн Цогзол]] # [[Сэр-Одын Саранцацралт]] ‎ # [[Сономын Удвал]] # [[Долгоржавын Болд]] # [[Ёндонгийн Өлзийхутаг]] ‎ # [[Сумъяажавын Дондог]] # [[Мятавын Цэмбэлдорж]] ‎ # [[Бадамжавын Чогсом]] ‎ # [[Содномын Төгс-Оюун]] # [[Цэндийн Монгол]] # [[Баянжаргалын Насанцэнгэл]] # [[Пүрэвийн Мэлс]] ‎ ==== Гадаад хүмүүс ==== # [[Глория Стайнем]] # <bdi>[[Роберт Кийосаки]]</bdi> # [[Роберт Грин (зохиолч)]] # [[Василий Александрович Сухомлинский]] # [[Михаил Васильевич Ломоносов]] # [[Эдвард Марроу]] # [[Хантер Томпсон]] # [[Альфред Хармсворт]] # [[Харри Гордон Селфриж]] # [[Аксель Шпрингер]] # [[Анастасия Ивановна Филатова]] ‎ # [[Оно Ёоко]] # [[Жан Имоу]] # [[Амитабх Баччан]] ‎ # [[Уильям Ховард Рассел]] # [[Ли Сын-Ги]] # [[Хонгийн эгч дүүс]] # [[Кейро]] # [[Нелли Блай]] ‎ # [[Барбара Андерсон]] # [[Руперт Мёрдок]] # [[Уильям Рандольф Херст]] # [[Алла Пугачёва]] # [[Жозеф Пулитцер]] # [[Эммелин Панкхёрст]] === Амьтан === * [[Ингэ]] * [[Хөвсгөлийн омуль]] * [[Дархадын цагаан загас]] === Ургамал === * [[Хунчир]] * <bdi>[[Энхэлгэнэ цэцэг]]</bdi> * <bdi>[[Өрөл]]</bdi> * [[Царгас]] * [[Хошуу будаа]] * [[Лаванда]] * [[Шүүдэргэнэ]] ‎ * [[Хумсан цэцэг]] * [[Хадаасгана]] * [[Шар дэмэг]] * [[Хөц будаа]] ‎ * [[Зуншил цэцэг]] === Байгууллага === * [[Олон улсын оюун ухааны музей]] * [[Ялалт кино театр]] * [[Элдэв-Очирын нэрэмжит кино театр]] * [[Сансар кино театр]] * <bdi>[[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль]]</bdi> * [[Кингс кидс сургууль|Кингс Кидс сургууль]] * [[Титэм хамтлаг]] ‎ * [["Сэлэнгийн долгио" чуулга]] ‎ * [[39 дүгээр сургууль]] * [[Black Box театр]] * [["Мөнгөн хараа" чуулга]] ‎ * [[Данзанравжаа судлалын музей]] * [[С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]] ‎ * [[Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэг]] ‎ * [[Улаан бүч]] * [[Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей]] ‎ * [[Монголын Спорт Аялалын Холбоо]] ‎ * [[Цагдаагийн Музей]] ‎ * [[Хэнтий аймгийн музей]] * [[Хархорум музей]] * [[Өвөрхангай аймгийн музей]] ‎ * [[Монгол Цэргийн Музей]] * [[Монголын урчуудын эвлэл]] * [[Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл]] * [[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо]] ‎ * [[Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл]] * [[Сэтгүүлч коллеж]] === Ном === * [[Нүхнүүд (роман)]] * [[Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь I]] * [[Олон түмний харилцааны онол (ном)]] === Кино, жүжиг === * <bdi>[[Маззи (Muzzy)]]</bdi> * [[Жуманжи]] ‎ * [[Хааны нар]] * [[Баг (Солонгос ТВ цуврал кино)|Баг]] * [[Миний найз охин есөн сүүлт үнэг]] * [[Тамгагүй төр]] * [[Их Нацагдорж (теле-кино)|Их Нацагдорж]] * [[Долоогонын модон дор (кино)|Долоогонын модон дор]] * [[Шинэ жил (2017 оны монгол кино)|Шинэ жил]] * [[Сайн чөтгөр (ТВ цуврал)|Сайн чөтгөр]] === Сэтгүүл зүй === * [[Аженда сеттинг онол]] * [[Хур сурвалж]] * [[Баримтат гэрэл зураг]] * [[Нийгмийн баримтат гэрэл зураг]] ‎ * [[Гэрэл зургийн сэтгүүл зүй]] * [[Гэрэл зургийн эссе]] ‎ * [[Эссе]] * [[Байгаль орчны сэтгүүл зүй]] * [[Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл]] * [[Эх сурвалж]] * [[Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй]] * [[Сэтгүүл]] * [[Шар хэвлэл]] * [[Долоо хоног тутмын сонин]] * [[Ярилцлага]] ‎ * [[Сэтгүүл зүйн дээд курс]] ‎ * [[Телевизийн мэдээ]] * [[Барууны сэтгүүл зүй]] * [[Уруугаа харсан гурвалжин (сэтгүүл зүй)]] * [[Мэдээний нэвтрүүлэг]] ‎ * [[Хуурамч мэдээ]] * [[Баримт нягтлах нь]] ‎ * [[Ташаа мэдээлэл]] ‎ * [[Сэтгүүл зүйн хоточ нохой]] * [[Мэдээллийн дүрсжүүлэлт]] ‎ * [[Спортын сэтгүүл зүй]] * [[Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй]] * [[Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл]] * [[Цахим сэтгүүл зүй]] * [[Дүрслэл]] * [[Цагдан хяналт]] * [[Сурвалжлагч]] ‎ === Сэтгэл судлал === * [[Суртал ухуулга]] * [[Архинд донтох өвчин]] * [[Атаархал]] * [[Хардалт]] * [[Харилцаа]] * [[Хорон сэтгэл]] * [[Талархал]] * [[Дээрэлхүү]] * [[Дарамтлахуй]] * [[Сургууль орчмын дээрэлхэлт]] * [[Сайн сайхан байдал]] ‎ === Хоол хүнс === * [[Битүү хоол]] * [[Хайлмаг тос]] * [[Ингэний сүү]] * [[Хорхог]] === Боловсрол судлал === *[[Олон улсын бага ангийн сургалтын хөтөлбөр (IPC)]] *[[Олон талт суралцахуй|Олон талт суралцахуйн загвар]] *[[Сургалтын хөтөлбөр]] * [[Сургалтын төлөвлөгөө]] * [[Суралцахуйн гурвалжин]] * [[Блумын таксономи]] * [[Судалгаа]] ‎ === Итгэл үнэмшил === * [[Алганы хээ судлал]] * [[Ганц хөндлөн алганы зураас]] * [[Арван хар нүгэл]] === Хувцас хэрэглэл === *[[Малгай]] *[[Богтаг малгай]] === Жагсаалт === * [[Монголын театруудын жагсаалт]] * [[Монголын зураачийн жагсаалт]] * [[Байгаль орчны голлох асуудлуудын жагсаалт]] ‎ === Бусад === *[[Улаан бал]] *[[Драмын дөрөв]] *[[Яг түүн шиг (7-р улирал)]] ‎ *[[Хатны булаг]] *[[Сэнжит хад]] ‎ *[[Жинчин]] * [[Тэмээчин]] * [[Тахилч]] ‎[[Тэмээн жин]] * [[Тэмээн жингийн цуваа]] * [[Тэмээн уралдаан]] * [[Тэмээний магтаал]] *[[Тэмээ эврээ алдсан нь]] *[[Өнчин цагаан ботго]] *[[Нагтан]] * [[Кхмер хэл]] * [[Данзангийн хэрэг]] * [[Стэнд-ап комеди]] * [[Тархины саажилт]] * [[Түүхэн эх сурвалж]] * [[Хүчирхийлэл]] * [[Баг (салаа утга)]] * [[Бүлэг]] * [[Цирк]] ‎ * [[Бүжгийн спорт]] * [[Эрх зүйн философи]] * [[Дарамсала]] ‎ * [[Дулаан ханз]] * [[Дэлхийн багш нарын өдөр]] owfio8e5m93q8gfeehkywwwi0tc8hg5 0 124016 868588 729079 2026-09-06T03:26:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 868588 wikitext text/x-wiki [[Файл:Negotiations about Iranian Nuclear Program - Foreign Ministers and other Officials of P5+1 Iran and EU in Lausanne.jpg|thumb|Олон талт хэлэлцээ]] '''Хэлэлцээ''' ([[Англи хэл|англи.]] -''negotiation'', [[Франц хэл|франц]]. -''négociation'', [[Орос хэл|орос]]. ''переговоры'') - хоёр буюу хэд хэдэн талуудын ямар нэгэн тодорхой асуудлаар харилцан хүлээн зөвшөөрч болохуйц тохиролцоонд хүрэх зорилготой хоорондоо яриа хэлэлцээ өрнүүлэхийг хэлнэ. Эрт дээр үеэс одоо хүртэл хэлэлцээ бол янз бүрийн салбарт, төрөл бүрийн асуудлаар улс хоорондын харилцаа холбоо тогтоож учраа ололцох, ойлголцох хамгийн чухал суваг юм. Хэлэлцээ, [[Хэлэлцээр]] гэсэн хоёр өөр үгийг эндүүрэч болохгүй. Учир нь Хэлэлцээр бол "Гэрээ" гэх мэт баримт бичиг, харин Хэлэлцээ гэдэг үг нь яриа, хэлэлцээ гэсэн утгатай үг болно. Хэлэлцээнд оролцогч талууд өөрсдийн хэрэгцээ, ашиг сонирхолыг тодорхойлохын зэрэгцээ хэлэлцээг зогсоох зөрчилдөөнөөс зайлсхийх, бусад талуудтай тохиролцоонд хүрэх эсвэл харилцан ашиг олох боломжийг нэмэгдүүлэхийн тулд харилцагч нөгөө талын хүсэл, хэрэгцээг ойлгохыг хичээх ёстой. Хэлэлцээний үр дүнд дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын гэрээ байгуулж, олон улсын байгууллагууд байгуулагдаж, улс хоорондын харилцаа тогтвортой явагдаж байдаг бөгөөд үүнгүйгээр [[Олон улсын эрх зүй|олон улсын эрх зүйн]] зохицуулалтын механизмын үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй юм. Хэлэлцээрийн зорилго нь санал зөрөлдөөнтэй асуудлуудыг шийдвэрлэх, хувь хүн эсвэл хамт олны давуу талыг олж авах, эсвэл янз бүрийн ашиг сонирхлыг хангахын тулд үр дүнд хүрэх явдал юм. Хуваарилах хэлэлцээр буюу буулт нь тохиролцоонд хүрэхийн тулд байр сууриа илэрхийлж, буулт хийх замаар явагддаг. Хэлэлцээ амжилттай шийдэлд хүрэх гол хүчин зүйл бол хэлэлцээ хийж буй талууд харилцан итгэлцсэн байдалдтай байх хэрэгтэй. Хэлэлцээний онолчид ерөнхийдөө хэлэлцээний хоёр үндсэн төрлийг ялгадаг: ''хуваарилах хэлэлцээ'' ба ''интегратив хэлэлцээ''. Хэлэлцээний хэлбэр нь хэлэлцээнд оролцогч талуудын сэтгэлгээ, хэлэлцээрийн нөхцөл байдлаас хамаарна. Жишээлбэл, урт удаан хугацааны харилцаа холбоогүй нэг удаагийн уулзалтууд нь хуваарилах хэлэлцээг бий болгох магадлал өндөр байдаг бол удаан үргэлжлэх харилцаа нь нэгдсэн хэлэлцээг шаарддаг. Онолчид эдгээр хоёр үндсэн төрлийг тэмдэглэж, тодорхойлохдоо харилцан адилгүй байдаг. == Хэлэлцээний үе шат == # Хэлэлцээний бэлтгэл ажил. # Хэлэлцээний үеийн үйл явц. # Хэлэлцээний төгсгөл ба хэлэлцээний үр дүндгийн анализ. Олон улс орон хэлэлцээ явуулах ур чадварыг хөгжүүлэхийн тулд бүх түвшний чиглэлээр ​​​​сургалт явуулдаг олон төрлийн байгууллага, нийгэмлэгүүд байдаг. [[Ангилал:Зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх]] [[Ангилал:Төлөвлөлт болон зохион байгуулалт]] [[Ангилал:Харилцааны арга барил]] [[Ангилал:Аман харилцаа]] [[Ангилал:Ажил хөдөлмөр]] 6zyc3r795lkj824205vltn95rs0p98x 0 135241 868613 855327 2026-09-06T09:18:39Z Egzs 88168 сонгуулийн үр дүн 868613 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль | country = Монгол | previous_election = [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | outgoing_members = 2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт | next_election = 2028 | elected_members = Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028 | election_date = 2024 оны 6 сарын 28 | seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 126 суудал | majority_seats = 64 | opinion_polls = | turnout = 69.3% ({{decrease}} 4.35[[хувь|%]]) | ongoing = no | party1 = Монгол Ардын Нам | colour1 = | leader1 = {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} | percentage1 = 54 | seats1 = 68 | last_election1 = 62 | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | colour2 = | leader2 = {{nowrap|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]}} | percentage2 = 33.3 | seats2 = 42 | last_election2 = 11 | party3 = Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол) | colour3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} | leader3 = {{nowrap|[[Тогмидын Доржханд]]}} | percentage3 = 6.3 | seats3 = 8 | last_election3 = 1 | party4 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | leader4 = [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | percentage4 = 3.2 | seats4 = 4 | last_election4 = Шинэ | party5 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | leader5 = [[Батын Батбаатар]] | percentage5 = 3.2 | seats5 = 4 | last_election5 = 0 | map = 2024 Mongolian legislative election map (mn).svg | map_caption = Сонгуулийн дүн | title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | before_election = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | after_election = | after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] }}{{Монгол улсын улс төр}} '''2024 Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль''' 2024 оны 6-р сарын 28-ны баасан гаригт зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web | title=УИХ-ын ээлжит сонгуулийг 2024 оны зургаадугаар сарын 28-нд явуулна | website=Монцаме | date=2023-12-28 | url=https://montsame.mn/mn/read/334399}}</ref> Сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр эрх баригч [[Монгол Ардын Нам]] олонх буюу 68 суудал авч засгийн газар байгуулах эрхтэй болсон. ==Сонгуулийн өмнө== [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуулиар]] [[Монгол Ардын Нам]] 76 суудлын 62-ыг нь авч, засгийн газраа байгуулсан. Гэвч [[2021 оны Монголын жагсаал|2021 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үр дүнд ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] болон түүний засгийн газар огцорсон.<ref>{{cite web |last=Лхаажавын |first=Болор |date=2021-01-22 |title=Эсэргүүцлийн үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд огцрохыг санал болгов |url=https://thediplomat.com/2021/01/mongolias-prime-minister-offers-shock-resignation-amid-protests/ |agency=The Diplomat}}</ref> Дараа нь 12.9 тэрбум ам.долларын нүүрсний хулгайтай холбоотой авлигын дуулианы дараа [[2022 оны Монголын жагсаал|2022 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үеэр засгийн газрын хууль ёсны эсэхэд эргэлзээн гарсан. [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] 2022 оны 8 сард [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] 39-р зүйлийн 1 дэх хэсэгт "[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] дөрвөөс илүүгүй гишүүн УИХ-ын гишүүний албыг хашиж болно" гэсэн заалтыг хүчингүй болгосон. УИХ-ын 2022 оны хаврын ээлжит бус чуулганы нээлтийн үеэр УИХ-ын дарга [[Гомбожавын Занданшатар]] "Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүдийн тоо, УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхийн талаарх асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Үндэсний зөвшилцлийн ажлын хэсэг байгуулж, асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх замаар гүйцэтгэх засаглалын чадамж, засаглалын хяналт, тэнцвэрт байдлыг хангах, парламентын ардчиллыг хөгжүүлэхэд чиглэнэ" гэсэн. Улсын Их Хурал 2023 оны 6-р сарын 2-ны өдөр Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталж, УИХ-ын гишүүний тоо 76 байсныг 126 болгож нэмэгдүүлсэн.<ref>{{cite news |last=Э.|first=Намуунцэцэг|title=УИХ 126 гишүүнтэй байх, сонгуулийг холимог тогтолцоогоор явуулах Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг батлав |url=https://ikon.mn/n/2vkf |work=ikon |date=2023-05-31}}</ref> ==Сонгуулийн тогтолцоо== {{see also|Монголын сонгууль}}Сонгуулийн шинэ хууль батлагдсанаар улсын хэмжээнд олон мандаттай 13 тойргоос 78 мандатыг [[шилжүүлж болохгүй олон санал]]аар, [[хаалттай жагсаалт]]ын [[пропорциональ тогтолцоо|пропорциональ тогтолцоогоор]] 48 мандат сонгох сонгуулийн [[параллель систем]]ээр явагдана. Сонгуулийн босго намуудын хувьд 4%, хоёр намын эвсэлд 5%, гурав ба түүнээс дээш намын эвсэлд 7% байхаар тогтоосон.<ref>{{cite news|title=УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд шинээр орсон зарим зохицуулалтууд|url=https://montsame.mn/mn/read/321621|work=montsame|date=2024-03-16|access-date=2023-06-20}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Smith |first=Marissa |title=2024 оны УИХ-ын сонгууль: Сонгуулийн ээлжит шинэ тогтолцоо |url=https://blogs.ubc.ca/mongolia/2024/yet-another-new-election-system/ |access-date=2024-04-19 |website=Mongolia Focus |publisher=Британийн Колумбын их сургууль |language=en-US}}</ref> Пропорциональ суудал авахын тулд нам, эвслүүд мөн тойрог тус бүрийн суудлын талаас доошгүй суудалд нэр дэвшигчидтэй байх ёстой. Намын жагсаалтын нэр дэвшигчдийн хүйсийн харьцаа 70:30-аас их, 30:70-аас бага байж болохгүй. Тухайн тойргийн дүнг хүчинтэйд тооцохын тулд сонгогчдын 50-иас илүү хувийн ирц шаардлагатай бөгөөд ирц хангалтгүй тохиолдолд тухайн тойрогт дахин санал хураалт явуулах шаардлагатай.<ref name=":0" /> ===Цагийн хуваарь=== {| class="wikitable" | 3 сарын 1 || Аудитын байгууллагаас сонгуулийн кампанит ажлын санхүүжилтийн хязгаарыг тогтоох эцсийн хугацаа |- | 3 сарын 24 || Намуудын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө өргөн барих эцсийн хугацаа |- | 4 сарын 28 || Намууд оролцох хүсэлтээ илэрхийлэх эцсийн хугацаа |- | 5 сарын 14–20 || Намууд нэр дэвшигчээ тодруулна |- | 6 сарын 10 || [[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо|СЕХ]] нэр дэвшигчийн үнэмлэхийг гардуулна<ref>{{Cite web |last=Адьяа |first=Амар |date=2024-05-11 |title=Монгол Улсын сонгуулийн нэр дэвшүүлэх үйл явцын хар хайрцаг |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/the-black-box-of-mongolian-election-nomination-process |access-date=2024-05-17 |website=Mongolia Weekly |language=en}}</ref> |- | 6 сарын 15 || Гадаадад оршин суугаа Монгол иргэд бүртгүүлэх эцсийн хугацаа |- | 6 сарын 10–26 || Сонгуулийн сурталчилгааны хугацаа |- | 6 сарын 20–23 || Гадаадад байгаа Монгол Улсын иргэдээс ЭСЯ, консулын газруудад санал авах өдрүүд |- | 6 сарын 28 || '''Санал авах өдөр''' (07:00-аас 22:00 хүртэл) |} == Нам, эвсэл == === Улсын Их Хуралд суудалтай нам === [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуулиар]] нийт 4 нам эвсэл, 1 бие даагч УИХ-д сонгогдсон. {| class="wikitable" ! colspan="3" rowspan="2" |Нам ! rowspan="2" |Намын дарга ! rowspan="2" |УИХ-ын бүлгийн дарга ! rowspan="2" |Үзэл баримтлал ! rowspan="2" |Байр суурь ! colspan="2" |2020 оны УИХ-ын сонгууль ! rowspan="2" |УИХ тарах үед |- ! style="text-align: center;" |Санал (%) ! style="text-align: center;" |Суудал |- | style="background:{{party color|Mongolian People's Party}}" | | style="text-align:center" |'''МАН''' |[[Монгол Ардын Нам]] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |[[Дуламдоржийн Тогтохсүрэн]] |[[Социал демократ]] |[[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | style="text-align:center" |45.0% |{{Composition bar|62|76|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |{{Composition bar|62|76|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |- | style="background:{{party color|Democratic Party (Mongolia)}}" | | style="text-align:center" |'''АН''' |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |[[Либерал консерватизм]] |[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | style="text-align:center" |24.5% |{{Composition bar|11|76|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{Composition bar|11|76|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |- | style="background:{{party color|Mongolian People's Revolutionary Party (2010)}}" | | style="text-align:center" |'''МАХН''' |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | colspan="2" |[[Намбарын Энхбаяр]] |[[Социал демократ]] [[Популизм]] |[[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | style="text-align:center" |8.1% |{{Composition bar|1|76|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}}} |{{Composition bar|0|76|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}}} |- | style="background:{{party color|HUN Party}}" | | style="text-align:center" |'''ХҮН''' |[[ХҮН нам|ХҮН Нам]] | colspan="2" |[[Тогмидын Доржханд]] |[[Либерализм]] |[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | style="text-align:center" |5.2% |{{Composition bar|1|76|{{party color|ХҮН нам}}}} |{{Composition bar|1|76|{{party color|ХҮН нам}}}} |} === Сонгуульд оролцох нам эвсэл === Монгол Улсын Сонгуулийн Ерөнхий Хороо 1336 нэр дэвшигчийг бүртгэж, дээд амжилт тогтоосон.<ref>{{Cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2024-06-08 |title=MONGOLIA ELECTION FRENZY: Record-Breaking Number of Candidates Battle for Top Spot |url=https://mongolia.substack.com/p/mongolia-election-frenzy-record-breaking |access-date=2024-06-08 |website=Mongolia Weekly}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" ! colspan="2" align="center" width="270" |Нам ! align="center" width="70" |Тойргийн суудал ! align="center" width="70" |Намын жагсаалт ! align="center" width="40" |Нийт |- | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | || align="left" |[[Монгол Ардын Нам]]||78||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | || align="left" | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]||78||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | || align="left" | [[ХҮН нам]]||75||47|| bgcolor="#eeeeee" |122 |- | bgcolor="#005f33" | || align="left" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]||43||24|| bgcolor="#eeeeee" |67 |- | bgcolor="#fe6901" | || align="left" |Шинэ нэгдсэн эвсэл||53||37|| bgcolor="#eeeeee" |90 |- | bgcolor="#363A91" | || align="left" | Эх орончдын нэгдсэн нам||1||0|| bgcolor="#eeeeee" |1 |- | bgcolor="#0b63b7" | || align="left" |Иргэний Оролцооны Нэгдэл Нам||53||4|| bgcolor="#eeeeee" |57 |- | bgcolor="{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | || align="left" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]||59||12|| bgcolor="#eeeeee" |71 |- | bgcolor="#01109b" | || align="left" |Ард түмний олонхын засаглал нам||44|| 27 || bgcolor="#eeeeee" |71 |- | bgcolor="#{{party color|Монголын Бүгд Найрамдах Нам}}" | || align="left" | [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]||39||15|| bgcolor="#eeeeee" |54 |- | bgcolor="#086493" | || align="left" |Монголын Либерал Ардчилсан Нам||1||0|| bgcolor="#eeeeee" |1 |- | bgcolor="#5c2e93" | || align="left" |Иргэний хөдөлгөөний нам||76||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="#fec402" | || align="left" |[[Үнэн ба зөв нам]]||62||18|| bgcolor="#eeeeee" |80 |- | bgcolor="#0033a0" | || align="left" |Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам||37||18|| bgcolor="#eeeeee" |55 |- | bgcolor="#030162" | || align="left" |Монгол Консерватив Нам||22||0|| bgcolor="#eeeeee" |22 |- | bgcolor="#FFCB01" | || align="left" |Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам||25||5|| bgcolor="#eeeeee" |30 |- | bgcolor="#025ab4" | || align="left" |[[Монголын Социал Демократ Нам]]||6||0|| bgcolor="#eeeeee" |6 |- | bgcolor="#fec402" | || align="left" |[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]||39||4|| bgcolor="#eeeeee" |43 |- | bgcolor="#32aee0" | || align="left" |Ард түмний хүч нам||52||8|| bgcolor="#eeeeee" |60 |- | bgcolor="#fe0001" | || align="left" |Монгол хүний төлөө нам||38||4|| bgcolor="#eeeeee" |42 |- | bgcolor="#ffcb02" | || align="left" |Эрх чөлөөний эвсэл нам||43||4|| bgcolor="#eeeeee" |47 |- | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | || align="left" |[[Бие даагч]]||42||0 | bgcolor="#eeeeee" |42 |- |- bgcolor="#EEEEEE" " | colspan="2" align="left" |'''Нийт''' |966 |371 |1337 |} == Мэтгэлцээн == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-justify: none" |- ! style="background:#B0C4DE" colspan="18" | 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулийн мэтгэлцээн |- style="font-size:small;" ! rowspan="3" | Огноо ! rowspan="3" | Нэвтрүүлэгч ! rowspan="3" | Хөтлөгч ! colspan="13" scope="col" | <!-- -->{{Colors|black|#90ff90|&nbsp;И&nbsp;}} {{small|Ирсэн &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#bfd|&nbsp;У&nbsp;}} {{small|Урьсан &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#D0F0C0|&nbsp;О&nbsp;}} {{small|Орлогч &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#A2B2C2|&nbsp;УГ&nbsp;}} {{small|Уригдаагүй &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#ff9090|&nbsp;ИГ&nbsp;}} {{small|Ирээгүй &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#FFD|&nbsp;МГ&nbsp;}} {{small|Мэтгэлцээнгүй &nbsp;}} |- style="font-size:small;" ! scope="col" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] ! scope="col" |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] ! scope="col" |[[ХҮН нам|ХҮН]] ! scope="col" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] ! scope="col" |Шинэ ! scope="col" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] ! scope="col" |МХТН ! scope="col" |ИОНН ! scope="col" |[[Монголын Социал Демократ Нам|МСДН]] ! scope="col" |[[Үнэн ба зөв нам|ҮЗН]] ! scope="col" |Бусад ! scope="col" |Б.Д. |- ! style="width:6.5em; background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | ! style="width:6.5em; background:#005f33;" | ! style="width:6.5em; background:#fe6901;" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};" | ! style="width:6.5em; background:#fe0001;" | ! style="width:6.5em; background:#0b63b7;" | ! style="width:6.5em; background:#1C5CAC;" | ! style="width:6.5em; background:#fec402;" | ! style="width:6.5em; background:#000000;" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Бие даагч}};" | |- | 06.10 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жанчивын Галбадрах|Галбадрах]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цогтхүүгийн Алтансор|Алтансор]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чимэддоржийн Амарсанаа|Амарсанаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сэтэвийн Шаарийбуу|Шаарийбуу]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.11 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сүхбаатарын Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржзовдын Энхтуяа|Энхтуяа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Содномдоржийн Санасэр|Санасэр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Мөнхцацрал|Мөнхцацрал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Буянжаргалын Мягмардорж|Мягмардорж]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашийн Батсүх|Батсүх]]}}}} |- | 06.12 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхчулууны Энхцэцэг|Энхцэцэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Саруулсайханы Цэнгүүн|Цэнгүүн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдинсүрэнгийн Мөнхцэцэг|Мөнхцэцэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.13 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нацагдоржийн Батсүмбэрэл|Батсүмбэрэл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдиндоржийн Дэжидмаа|Дэжидмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.13 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндсүрэнгийн Гантулга|Гантулга]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чагнаадоржийн Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхбаатарын Өрнөхбилэг|Өрнөхбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.14 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвжавын Сайнзориг|Сайнзориг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөрийн Золзаяа|Золзаяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Тогоочийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадарчийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.14 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жадамбаагийн Отгонбаяр|Отгонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэвээний Бээжин|Бээжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Сувдаа|Сувдаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.15 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэмэхбаярын Амаржин|Амаржин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадралын Мөнхдөл|Мөнхдөл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шагдарсүрэнгийн Батсүрэн|Батсүрэн]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Адъяагийн Эрдэнэбилэг|Эрдэнэбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.15-16 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Майнбаярын Тулгат|Тулгат]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оюунбилэгийн Дүүрэнбилэг|Дүүрэнбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Самбуугийн Төмөрбат|Төмөрбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.16 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасандаваагийн Дөлгөөн|Дөлгөөн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхжаргалын Чимэддорж|Чимэддорж]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Отгонтөгс|Отгонтөгс]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа|Пүрэвдаваа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхтуяагийн Оюунхишиг|Оюунхишиг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Гочоосүрэнгийн Батжаргал|Батжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.17 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэмэхээгийн Одонгуа|Одонгуа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржоогийн Батсайхан|Батсайхан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батмөнхийн Цэцэгсайхан|Цэцэгсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Идэшийн Тунгалагтуяа|Тунгалагтуяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шайрийнямбуугийн Мөнхсайхан|Мөнхсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.17 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Октябрийн Баасанхүү|Баасанхүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.18 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ням-Осорын Учрал|Учрал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цагаан-Өвгөний Жадамбаа|Жадамбаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэнддоржийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ламжавын Гүндалай|Гүндалай]]<br/>[[Базарсадын Жаргалсайхан|Жаргалсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.18 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цүлтэнгийн Энхжин|Энхжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбаасүрэнгийн Жагар|Жагар]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.19 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Одсүрэнгийн Номинчимэг|Номинчимэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ринзааны Булгамаа|Булгамаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бат-Очирын Энхмаа|Энхмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхтөрийн Нарантуяа|Нарантуяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сугарын Майнцэцэг|Майнцэцэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мягмарын Нямгэрэл|Нямгэрэл]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.19 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|-}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Пүрвээгийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэрэндамбын Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.20 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Отгоншарын Батнайрамдал|Батнайрамдал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батсуурийн Баттөмөр|Баттөмөр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шаравдэмбэрэлийн Энхтуул|Энхтуул]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл|Цогтгэрэл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэгмэдийн Бумцэнд|Бумцэнд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.20 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дугаржавын Ариунаа|Ариунаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Даваацэрэнгийн Лхачинсүрэн|Лхачинсүрэн]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Уламбаярын Хосбаяр|Хосбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.21 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Түмэнбаярын Сайнжаргал|Сайнжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дүгэржавын Болорсүрэн|Болорсүрэн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]<br/>[[Цэвээндоржийн Эрдэмт|Эрдэмт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.21 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржвалын Энхжаргал|Энхжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ринчиндоржийн Ариунсанаа|Ариунсанаа]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэргүйн Жавхлан|Жавхлан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батбаярын Жаргалан|Жаргалан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Гончигдоржийн Уянгахишиг|Уянгахишиг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдины Цогтбаатар|Цогтбаатар]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Агваанлувсангийн Ундраа|Ундраа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Пүрэвдоржийн Галиндэв|Галиндэв]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.23 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дуламын Бум-Очир|Бум-Очир]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадрахын Найдалаа|Найдалаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Лувсандоржийн Хишигбаяр|Хишигбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Төмөрдөшийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хумбаадайн Чингисхаан|Чингисхаан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.23 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чадраабалын Өнөрбаяр|Өнөрбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Отгоны Мөнхзаяа|Мөнхзаяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батбаярын Бат-Очир|Бат-Очир]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чулуунбатын Нямсамбуу|Нямсамбуу]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.25 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин|Тэмүүжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Аюурзанын Отгонбаатар|Отгонбаатар]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Галсангийн Нямдаржаа|Нямдаржаа]]}}}} |} ==Хэрэг явдал== [[File:2024 Mongolia election board.jpg|right|thumb|[[Улаанбаатар]] дахь нэр дэвшигчдийн суртачилгааны нэгдсэн самбар]] ===Сөрөг хүчний намын гишүүний аллага=== Өнгөрсөн 6-р сарын 16-нд АН-ын гишүүн, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сумын]] засаг дарга Б.Баянмөнхийг зодож хөнөөсөн хэрэг гарсан. Цагдаагийн байгууллага халдлагын нөхцөл байдал хараахан тодорхой болоогүй гэдгийг мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=Монголын сөрөг хүчний нэр дэвшигч сонгуулийн сурталчилгааны үеэр зодуулж амиа алджээ | website=South East China Post | date=2024-06-17 | url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/3266838/mongolia-opposition-candidate-beaten-death-during-election-campaign | access-date=2024-06-19}}</ref> Гэмт этгээд нь сонгуулийн 1-р тойрогт [[Монгол Ардын Нам]]аас нэр дэвшигч [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]ын ухуулагч болох нь тогтоогджээ.<ref>{{cite web | title=ЦЕГ: Сант сумын Ардчилсан намын даргын амийг хөнөөсөн этгээд сонгуулийн ухуулагч гэдэг нь тогтоогдсөн | website=24tsag.mn | date=2024-06-16 | url=https://www.24tsag.mn/a/228932 | access-date=2024-06-19}}</ref> Үүний хариуд МАН-ын сонгуулийн штабаас Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эгүүлэн татах шийдвэр гаргасан. Харин СЕХ нэр дэвшигчийг бүртгэж, иргэний үнэмлэх олгож, саналын хуудсанд нэрийг нь бичсэн тохиолдолд эгүүлэн татах боломжгүй гэж мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=МАН Батлан хамгаалахын сайд Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эргүүлэн татах улс төрийн шийдвэр гаргалаа | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/365q | access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{cite web | title=СЕХ: Г.Сайханбаярын нэрийг саналын хуудаснаас хасах боломжгүй | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/366w | access-date=2024-06-19}}</ref> Мөн Г.Сайханбаяр өөрөө сонгуулийн сурталчилгаагаа үргэлжлүүлж, сонгуульд өрсөлдөхөө мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=Г.Сайханбаяр: Би сонгуулийн сурталчилгаагаа цаашид үргэлжлүүлж, өрсөлдөөд явна | website=ikon.mn | date=2024-06-18 | url=https://ikon.mn/n/367p | access-date=2024-06-19}}</ref> ==Санал асуулга== {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:110px;" rowspan="2"| Санал асуулгын компани ! style="width:110px;" rowspan="2"| Огноо ! style="width: 35px;" rowspan="2"| Хэмжээ ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Монгол Ардын Нам|МАН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[ХҮН нам|ХҮН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |Бусад ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |{{abbr|Б.Д.|Бие даагч}} ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |Аль нь ч биш ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |{{abbr|Т-гүй|Тодорхойгүй}} |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | ! style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | ! style="background:#066B55" | |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_a61f6206b06649cea0101f73e4db2671.pdf Сант Марал] |2024.04.23 - 05.19 |1,000 | style="background:#F4C6C9;" | '''18.6''' |12.6 |– |2.9 |– |1.4 |– |42.7 |21.8 |- |[https://barometer.mn/portfolios/2024-%d0%be%d0%bd%d1%8b-4-%d1%80-%d1%81%d0%b0%d1%80-2/ MEC Барометр] |2024.04.03-10 |980 | style="background:#F4C6C9;" | '''22''' |17 |– |10 |6 |15 |– |– |30 |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_658ad78e7b8e469d828b49a2c359e494.pdf Сант Марал] |2023.03.18 – 04.16 |1,000 |style="background:#F4C6C9;"| '''13.6''' |10.7 |– |2.3 |– |1.4 |– |6.7 |65.3 |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_4864ac9e5acb445a966a8c952d6a4967.pdf Сант Марал] |data-sort-value="2022-06-10"|2022.05.03 – 06.10 |1,200 |style="background:#F4C6C9;"| '''21.4''' |10.2 |– |3.1 |– |0.3 |– |3.7 |61.4 |- | | 2021.05.28 | colspan="9" | [[Монгол Ардын Нам|МАН]], [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]-ын нэгдэл |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_1d367fc2acc74af18b89f18a55bd86e6.pdf Сант Марал] |2021.04.01 – 16 |1,210 |style="background:#F4C6C9;"| '''20.7''' |9.7 |2.4 |3.6 |– |0.5 |0.2 |4.4 |58.4 |- style="background:#E9E9E9;" | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]] | 2020.06.24 |– |style="background:#F4C6C9;"| '''44.9''' |24.5 |8.1 |5.2 |– |8.5 |8.7 |– |– |} == Үр дүн == {{Сонгуулийн дүн |image=[[File:2024 Mongolian State Great Khural.svg]] |firstround=Жагсаалт |secondround=Тойрог |party1=[[Монгол Ардын Нам]]|votes1=509482|seats1=18|votes1_2=3619950|seats1_2=50|totseats1=68|sc1=+6 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]|votes2=438506|seats2=16|votes2_2=3135988|seats2_2=26|totseats2=42|sc2=+31|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3=[[ХҮН нам]]|votes3=151111|seats3=6|votes3_2=636648|seats3_2=2|totseats3=8|sc3=+7 |party4=[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]|votes4=75196|seats4=4|votes4_2=291166|seats4_2=0|totseats4=4|sc4=Шинэ |party5=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]|votes5=73006|seats5=4|votes5_2=269582|seats5_2=0|totseats5=4|sc5=+4 |party6=Шинэ Нэгдсэн Эвсэл|votes6=69682|seats6=0|votes6_2=255847|seats6_2=0|totseats6=0|sc6=Шинэ |party7=[[Үнэн ба зөв нам]]|votes7=40783|seats7=0|votes7_2=208717|seats7_2=0|totseats7=0|sc7=Шинэ |party8=Иргэний Хөдөлгөөн Нам|votes8=20443|seats8=0|votes8_2=153615|seats8_2=0|totseats8=0|sc8=Шинэ |party9=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]|votes9=19635|seats9=0|votes9_2=116561|seats9_2=0|totseats9=0|sc9=Шинэ |party10=Иргэний Оролцооны Нэгдэл Нам|votes10=13733|seats10=0|votes10_2=86083|seats10_2=0|totseats10=0|sc10=Шинэ|color10=#0b63b7 |party11=Ард түмний хүч нам|votes11=10614|seats11=0|votes11_2=106423|seats11_2=0|totseats11=0|sc11=Шинэ|color11=#32aee0 |party12=Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам|votes12=6104|seats12=0|votes12_2=59902|seats12_2=0|totseats12=0|sc12=Шинэ|color12=#0033a0 |party13=[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]|votes13=5621|seats13=0|votes13_2=52803|seats13_2=0|totseats13=0|sc13=Шинэ |party14=Эрх чөлөөний эвсэл нам|votes14=4738|seats14=0|votes14_2=45794|seats14_2=0|totseats14=0|sc14=Шинэ|color14=#ffcb02 |party15=Ард түмний олонхын засаглал нам|votes15=3619|seats15=0|votes15_2=31025|seats15_2=0|totseats15=0|sc15=0|color15=#01109b |party16=Монгол хүний төлөө нам|votes16=3461|seats16=0|votes16_2=35183|seats16_2=0|totseats16=0|sc16=Шинэ|color16=#fe0001 |party17=Монголын Либерал Ардчилсан Нам|votes17=2820|seats17=0|votes17_2=232|seats17_2=0|totseats17=0|sc17=Шинэ|color17=#086493 |party18=Эх орончдын нэгдсэн нам|votes18=2168|seats18=0|votes18_2=213|seats18_2=0|totseats18=0|sc18=0|color18=#363A91 |party19=[[Монголын Социал Демократ Нам]]|votes19=1531|seats19=0|votes19_2=7789|seats19_2=0|totseats19=0|sc19=0 |party20=Монгол Консерватив Нам|votes20=1485|seats20=0|votes20_2=21177|seats20_2=0|totseats20=0|sc20=Шинэ|color20=#030162 |party21=Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам|votes21=1450|seats21=0|votes21_2=26192|seats21_2=0|totseats21=0|sc21=0|color21=#FFCB01 |party22=Бие даагч|votes22_2=206916|seats22_2=0|totseats22=0|sc22=–1|total_sc=+50|valid2=1441825|invalid=7717|invalid2=9728 |electorate=2094733 |electorate2=2097961 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2024 |website=[[General Election Commission of Mongolia]] |page=529–745 |trans-title=Mongolian State Great Khural election results |url=https://e-election.mn/storage/uploads/process/file_1737532739557811_172831324709551.pdf}}</ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]] [[Ангилал:2024 оны Азийн сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:2024 он Монголд|Улсын Их Хурал]] 0cinr85mvykb95dr5mek3r5jdxf7cag 868614 868613 2026-09-06T09:20:09Z Egzs 88168 868614 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль | country = Монгол | previous_election = [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | outgoing_members = 2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт | next_election = 2028 | elected_members = Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028 | election_date = 2024 оны 6 сарын 28 | seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 126 суудал | majority_seats = 64 | opinion_polls = | turnout = 69.3% ({{decrease}} 4.35[[хувь|%]]) | ongoing = no | party1 = Монгол Ардын Нам | colour1 = | leader1 = {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} | percentage1 = 54 | seats1 = 68 | last_election1 = 62 | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | colour2 = | leader2 = {{nowrap|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]}} | percentage2 = 33.3 | seats2 = 42 | last_election2 = 11 | party3 = Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол) | colour3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} | leader3 = {{nowrap|[[Тогмидын Доржханд]]}} | percentage3 = 6.3 | seats3 = 8 | last_election3 = 1 | party4 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | leader4 = [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | percentage4 = 3.2 | seats4 = 4 | last_election4 = Шинэ | party5 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | leader5 = [[Батын Батбаатар]] | percentage5 = 3.2 | seats5 = 4 | last_election5 = 0 | map = 2024 Mongolian legislative election map (mn).svg | map_caption = Сонгуулийн дүн | title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | before_election = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | after_election = | after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] }}{{Монгол улсын улс төр}} '''2024 Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль''' 2024 оны 6-р сарын 28-ны баасан гаригт зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web | title=УИХ-ын ээлжит сонгуулийг 2024 оны зургаадугаар сарын 28-нд явуулна | website=Монцаме | date=2023-12-28 | url=https://montsame.mn/mn/read/334399}}</ref> Сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр эрх баригч [[Монгол Ардын Нам]] олонх буюу 68 суудал авч засгийн газар байгуулах эрхтэй болсон. ==Сонгуулийн өмнө== [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуулиар]] [[Монгол Ардын Нам]] 76 суудлын 62-ыг нь авч, засгийн газраа байгуулсан. Гэвч [[2021 оны Монголын жагсаал|2021 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үр дүнд ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] болон түүний засгийн газар огцорсон.<ref>{{cite web |last=Лхаажавын |first=Болор |date=2021-01-22 |title=Эсэргүүцлийн үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд огцрохыг санал болгов |url=https://thediplomat.com/2021/01/mongolias-prime-minister-offers-shock-resignation-amid-protests/ |agency=The Diplomat}}</ref> Дараа нь 12.9 тэрбум ам.долларын нүүрсний хулгайтай холбоотой авлигын дуулианы дараа [[2022 оны Монголын жагсаал|2022 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үеэр засгийн газрын хууль ёсны эсэхэд эргэлзээн гарсан. [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] 2022 оны 8 сард [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] 39-р зүйлийн 1 дэх хэсэгт "[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] дөрвөөс илүүгүй гишүүн УИХ-ын гишүүний албыг хашиж болно" гэсэн заалтыг хүчингүй болгосон. УИХ-ын 2022 оны хаврын ээлжит бус чуулганы нээлтийн үеэр УИХ-ын дарга [[Гомбожавын Занданшатар]] "Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүдийн тоо, УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхийн талаарх асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Үндэсний зөвшилцлийн ажлын хэсэг байгуулж, асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх замаар гүйцэтгэх засаглалын чадамж, засаглалын хяналт, тэнцвэрт байдлыг хангах, парламентын ардчиллыг хөгжүүлэхэд чиглэнэ" гэсэн. Улсын Их Хурал 2023 оны 6-р сарын 2-ны өдөр Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталж, УИХ-ын гишүүний тоо 76 байсныг 126 болгож нэмэгдүүлсэн.<ref>{{cite news |last=Э.|first=Намуунцэцэг|title=УИХ 126 гишүүнтэй байх, сонгуулийг холимог тогтолцоогоор явуулах Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг батлав |url=https://ikon.mn/n/2vkf |work=ikon |date=2023-05-31}}</ref> ==Сонгуулийн тогтолцоо== {{see also|Монголын сонгууль}}Сонгуулийн шинэ хууль батлагдсанаар улсын хэмжээнд олон мандаттай 13 тойргоос 78 мандатыг [[шилжүүлж болохгүй олон санал]]аар, [[хаалттай жагсаалт]]ын [[пропорциональ тогтолцоо|пропорциональ тогтолцоогоор]] 48 мандат сонгох сонгуулийн [[параллель систем]]ээр явагдана. Сонгуулийн босго намуудын хувьд 4%, хоёр намын эвсэлд 5%, гурав ба түүнээс дээш намын эвсэлд 7% байхаар тогтоосон.<ref>{{cite news|title=УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд шинээр орсон зарим зохицуулалтууд|url=https://montsame.mn/mn/read/321621|work=montsame|date=2024-03-16|access-date=2023-06-20}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Smith |first=Marissa |title=2024 оны УИХ-ын сонгууль: Сонгуулийн ээлжит шинэ тогтолцоо |url=https://blogs.ubc.ca/mongolia/2024/yet-another-new-election-system/ |access-date=2024-04-19 |website=Mongolia Focus |publisher=Британийн Колумбын их сургууль |language=en-US}}</ref> Пропорциональ суудал авахын тулд нам, эвслүүд мөн тойрог тус бүрийн суудлын талаас доошгүй суудалд нэр дэвшигчидтэй байх ёстой. Намын жагсаалтын нэр дэвшигчдийн хүйсийн харьцаа 70:30-аас их, 30:70-аас бага байж болохгүй. Тухайн тойргийн дүнг хүчинтэйд тооцохын тулд сонгогчдын 50-иас илүү хувийн ирц шаардлагатай бөгөөд ирц хангалтгүй тохиолдолд тухайн тойрогт дахин санал хураалт явуулах шаардлагатай.<ref name=":0" /> ===Цагийн хуваарь=== {| class="wikitable" | 3 сарын 1 || Аудитын байгууллагаас сонгуулийн кампанит ажлын санхүүжилтийн хязгаарыг тогтоох эцсийн хугацаа |- | 3 сарын 24 || Намуудын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө өргөн барих эцсийн хугацаа |- | 4 сарын 28 || Намууд оролцох хүсэлтээ илэрхийлэх эцсийн хугацаа |- | 5 сарын 14–20 || Намууд нэр дэвшигчээ тодруулна |- | 6 сарын 10 || [[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо|СЕХ]] нэр дэвшигчийн үнэмлэхийг гардуулна<ref>{{Cite web |last=Адьяа |first=Амар |date=2024-05-11 |title=Монгол Улсын сонгуулийн нэр дэвшүүлэх үйл явцын хар хайрцаг |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/the-black-box-of-mongolian-election-nomination-process |access-date=2024-05-17 |website=Mongolia Weekly |language=en}}</ref> |- | 6 сарын 15 || Гадаадад оршин суугаа Монгол иргэд бүртгүүлэх эцсийн хугацаа |- | 6 сарын 10–26 || Сонгуулийн сурталчилгааны хугацаа |- | 6 сарын 20–23 || Гадаадад байгаа Монгол Улсын иргэдээс ЭСЯ, консулын газруудад санал авах өдрүүд |- | 6 сарын 28 || '''Санал авах өдөр''' (07:00-аас 22:00 хүртэл) |} == Нам, эвсэл == === Улсын Их Хуралд суудалтай нам === [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуулиар]] нийт 4 нам эвсэл, 1 бие даагч УИХ-д сонгогдсон. {| class="wikitable" ! colspan="3" rowspan="2" |Нам ! rowspan="2" |Намын дарга ! rowspan="2" |УИХ-ын бүлгийн дарга ! rowspan="2" |Үзэл баримтлал ! rowspan="2" |Байр суурь ! colspan="2" |2020 оны УИХ-ын сонгууль ! rowspan="2" |УИХ тарах үед |- ! style="text-align: center;" |Санал (%) ! style="text-align: center;" |Суудал |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | style="text-align:center" |'''МАН''' |[[Монгол Ардын Нам]] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |[[Дуламдоржийн Тогтохсүрэн]] |[[Социал демократ]] |[[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | style="text-align:center" |45.0% |{{Composition bar|62|76|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |{{Composition bar|62|76|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | style="text-align:center" |'''АН''' |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |[[Либерал консерватизм]] |[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | style="text-align:center" |24.5% |{{Composition bar|11|76|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{Composition bar|11|76|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}" | | style="text-align:center" |'''МАХН''' |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | colspan="2" |[[Намбарын Энхбаяр]] |[[Социал демократ]] [[Популизм]] |[[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | style="text-align:center" |8.1% |{{Composition bar|1|76|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}}} |{{Composition bar|0|76|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}}} |- | style="background:{{party color|ХҮН нам}}" | | style="text-align:center" |'''ХҮН''' |[[ХҮН нам|ХҮН Нам]] | colspan="2" |[[Тогмидын Доржханд]] |[[Либерализм]] |[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | style="text-align:center" |5.2% |{{Composition bar|1|76|{{party color|ХҮН нам}}}} |{{Composition bar|1|76|{{party color|ХҮН нам}}}} |} === Сонгуульд оролцох нам эвсэл === Монгол Улсын Сонгуулийн Ерөнхий Хороо 1336 нэр дэвшигчийг бүртгэж, дээд амжилт тогтоосон.<ref>{{Cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2024-06-08 |title=MONGOLIA ELECTION FRENZY: Record-Breaking Number of Candidates Battle for Top Spot |url=https://mongolia.substack.com/p/mongolia-election-frenzy-record-breaking |access-date=2024-06-08 |website=Mongolia Weekly}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" ! colspan="2" align="center" width="270" |Нам ! align="center" width="70" |Тойргийн суудал ! align="center" width="70" |Намын жагсаалт ! align="center" width="40" |Нийт |- | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | || align="left" |[[Монгол Ардын Нам]]||78||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | || align="left" | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]||78||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | || align="left" | [[ХҮН нам]]||75||47|| bgcolor="#eeeeee" |122 |- | bgcolor="#005f33" | || align="left" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]||43||24|| bgcolor="#eeeeee" |67 |- | bgcolor="#fe6901" | || align="left" |Шинэ нэгдсэн эвсэл||53||37|| bgcolor="#eeeeee" |90 |- | bgcolor="#363A91" | || align="left" | Эх орончдын нэгдсэн нам||1||0|| bgcolor="#eeeeee" |1 |- | bgcolor="#0b63b7" | || align="left" |Иргэний Оролцооны Нэгдэл Нам||53||4|| bgcolor="#eeeeee" |57 |- | bgcolor="{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | || align="left" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]||59||12|| bgcolor="#eeeeee" |71 |- | bgcolor="#01109b" | || align="left" |Ард түмний олонхын засаглал нам||44|| 27 || bgcolor="#eeeeee" |71 |- | bgcolor="#{{party color|Монголын Бүгд Найрамдах Нам}}" | || align="left" | [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]||39||15|| bgcolor="#eeeeee" |54 |- | bgcolor="#086493" | || align="left" |Монголын Либерал Ардчилсан Нам||1||0|| bgcolor="#eeeeee" |1 |- | bgcolor="#5c2e93" | || align="left" |Иргэний хөдөлгөөний нам||76||48|| bgcolor="#eeeeee" |126 |- | bgcolor="#fec402" | || align="left" |[[Үнэн ба зөв нам]]||62||18|| bgcolor="#eeeeee" |80 |- | bgcolor="#0033a0" | || align="left" |Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам||37||18|| bgcolor="#eeeeee" |55 |- | bgcolor="#030162" | || align="left" |Монгол Консерватив Нам||22||0|| bgcolor="#eeeeee" |22 |- | bgcolor="#FFCB01" | || align="left" |Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам||25||5|| bgcolor="#eeeeee" |30 |- | bgcolor="#025ab4" | || align="left" |[[Монголын Социал Демократ Нам]]||6||0|| bgcolor="#eeeeee" |6 |- | bgcolor="#fec402" | || align="left" |[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]||39||4|| bgcolor="#eeeeee" |43 |- | bgcolor="#32aee0" | || align="left" |Ард түмний хүч нам||52||8|| bgcolor="#eeeeee" |60 |- | bgcolor="#fe0001" | || align="left" |Монгол хүний төлөө нам||38||4|| bgcolor="#eeeeee" |42 |- | bgcolor="#ffcb02" | || align="left" |Эрх чөлөөний эвсэл нам||43||4|| bgcolor="#eeeeee" |47 |- | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | || align="left" |[[Бие даагч]]||42||0 | bgcolor="#eeeeee" |42 |- |- bgcolor="#EEEEEE" " | colspan="2" align="left" |'''Нийт''' |966 |371 |1337 |} == Мэтгэлцээн == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-justify: none" |- ! style="background:#B0C4DE" colspan="18" | 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулийн мэтгэлцээн |- style="font-size:small;" ! rowspan="3" | Огноо ! rowspan="3" | Нэвтрүүлэгч ! rowspan="3" | Хөтлөгч ! colspan="13" scope="col" | <!-- -->{{Colors|black|#90ff90|&nbsp;И&nbsp;}} {{small|Ирсэн &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#bfd|&nbsp;У&nbsp;}} {{small|Урьсан &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#D0F0C0|&nbsp;О&nbsp;}} {{small|Орлогч &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#A2B2C2|&nbsp;УГ&nbsp;}} {{small|Уригдаагүй &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#ff9090|&nbsp;ИГ&nbsp;}} {{small|Ирээгүй &nbsp;}}<!-- -->{{Colors|black|#FFD|&nbsp;МГ&nbsp;}} {{small|Мэтгэлцээнгүй &nbsp;}} |- style="font-size:small;" ! scope="col" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] ! scope="col" |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] ! scope="col" |[[ХҮН нам|ХҮН]] ! scope="col" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] ! scope="col" |Шинэ ! scope="col" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] ! scope="col" |МХТН ! scope="col" |ИОНН ! scope="col" |[[Монголын Социал Демократ Нам|МСДН]] ! scope="col" |[[Үнэн ба зөв нам|ҮЗН]] ! scope="col" |Бусад ! scope="col" |Б.Д. |- ! style="width:6.5em; background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | ! style="width:6.5em; background:#005f33;" | ! style="width:6.5em; background:#fe6901;" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};" | ! style="width:6.5em; background:#fe0001;" | ! style="width:6.5em; background:#0b63b7;" | ! style="width:6.5em; background:#1C5CAC;" | ! style="width:6.5em; background:#fec402;" | ! style="width:6.5em; background:#000000;" | ! style="width:6.5em; background:{{party color|Бие даагч}};" | |- | 06.10 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жанчивын Галбадрах|Галбадрах]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цогтхүүгийн Алтансор|Алтансор]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чимэддоржийн Амарсанаа|Амарсанаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сэтэвийн Шаарийбуу|Шаарийбуу]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.11 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сүхбаатарын Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржзовдын Энхтуяа|Энхтуяа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Содномдоржийн Санасэр|Санасэр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Мөнхцацрал|Мөнхцацрал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Буянжаргалын Мягмардорж|Мягмардорж]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашийн Батсүх|Батсүх]]}}}} |- | 06.12 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхчулууны Энхцэцэг|Энхцэцэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Саруулсайханы Цэнгүүн|Цэнгүүн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдинсүрэнгийн Мөнхцэцэг|Мөнхцэцэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.13 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нацагдоржийн Батсүмбэрэл|Батсүмбэрэл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдиндоржийн Дэжидмаа|Дэжидмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.13 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндсүрэнгийн Гантулга|Гантулга]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чагнаадоржийн Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхбаатарын Өрнөхбилэг|Өрнөхбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.14 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвжавын Сайнзориг|Сайнзориг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөрийн Золзаяа|Золзаяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Тогоочийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадарчийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.14 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жадамбаагийн Отгонбаяр|Отгонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэвээний Бээжин|Бээжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Сувдаа|Сувдаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.15 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэмэхбаярын Амаржин|Амаржин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадралын Мөнхдөл|Мөнхдөл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шагдарсүрэнгийн Батсүрэн|Батсүрэн]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Адъяагийн Эрдэнэбилэг|Эрдэнэбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.15-16 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Майнбаярын Тулгат|Тулгат]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оюунбилэгийн Дүүрэнбилэг|Дүүрэнбилэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Самбуугийн Төмөрбат|Төмөрбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.16 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасандаваагийн Дөлгөөн|Дөлгөөн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхжаргалын Чимэддорж|Чимэддорж]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Отгонтөгс|Отгонтөгс]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа|Пүрэвдаваа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхтуяагийн Оюунхишиг|Оюунхишиг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Гочоосүрэнгийн Батжаргал|Батжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.17 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэмэхээгийн Одонгуа|Одонгуа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржоогийн Батсайхан|Батсайхан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батмөнхийн Цэцэгсайхан|Цэцэгсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Идэшийн Тунгалагтуяа|Тунгалагтуяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шайрийнямбуугийн Мөнхсайхан|Мөнхсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.17 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Октябрийн Баасанхүү|Баасанхүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.18 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ням-Осорын Учрал|Учрал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цагаан-Өвгөний Жадамбаа|Жадамбаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэнддоржийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ламжавын Гүндалай|Гүндалай]]<br/>[[Базарсадын Жаргалсайхан|Жаргалсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.18 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цүлтэнгийн Энхжин|Энхжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбаасүрэнгийн Жагар|Жагар]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.19 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Одсүрэнгийн Номинчимэг|Номинчимэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ринзааны Булгамаа|Булгамаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бат-Очирын Энхмаа|Энхмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мөнхтөрийн Нарантуяа|Нарантуяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Сугарын Майнцэцэг|Майнцэцэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Мягмарын Нямгэрэл|Нямгэрэл]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.19 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Б.Батбаатар | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|-}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Пүрвээгийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэрэндамбын Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.20 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Отгоншарын Батнайрамдал|Батнайрамдал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батсуурийн Баттөмөр|Баттөмөр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шаравдэмбэрэлийн Энхтуул|Энхтуул]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл|Цогтгэрэл]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Цэгмэдийн Бумцэнд|Бумцэнд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.20 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дугаржавын Ариунаа|Ариунаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Даваацэрэнгийн Лхачинсүрэн|Лхачинсүрэн]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Уламбаярын Хосбаяр|Хосбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.21 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Түмэнбаярын Сайнжаргал|Сайнжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дүгэржавын Болорсүрэн|Болорсүрэн]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]<br/>[[Цэвээндоржийн Эрдэмт|Эрдэмт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.21 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Доржвалын Энхжаргал|Энхжаргал]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Ринчиндоржийн Ариунсанаа|Ариунсанаа]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Нэргүйн Жавхлан|Жавхлан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батбаярын Жаргалан|Жаргалан]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Гончигдоржийн Уянгахишиг|Уянгахишиг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дамдины Цогтбаатар|Цогтбаатар]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Агваанлувсангийн Ундраа|Ундраа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.22 | [[TV8 (Монгол)|TV8]] | Х.Нарангэрэл | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}} | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Пүрэвдоржийн Галиндэв|Галиндэв]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{No|'''ИГ'''<br/>{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.23 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дуламын Бум-Очир|Бум-Очир]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Бадрахын Найдалаа|Найдалаа]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Лувсандоржийн Хишигбаяр|Хишигбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Төмөрдөшийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хумбаадайн Чингисхаан|Чингисхаан]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.23 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чадраабалын Өнөрбаяр|Өнөрбаяр]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Отгоны Мөнхзаяа|Мөнхзаяа]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Батбаярын Бат-Очир|Бат-Очир]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Чулуунбатын Нямсамбуу|Нямсамбуу]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' |- | 06.25 | [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]] | А.Ундрал | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин|Тэмүүжин]]}}}} | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Аюурзанын Отгонбаатар|Отгонбаатар]]}}}} | style="background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;" |'''УГ''' | {{Yes|'''И'''<br/>{{small|[[Галсангийн Нямдаржаа|Нямдаржаа]]}}}} |} ==Хэрэг явдал== [[File:2024 Mongolia election board.jpg|right|thumb|[[Улаанбаатар]] дахь нэр дэвшигчдийн суртачилгааны нэгдсэн самбар]] ===Сөрөг хүчний намын гишүүний аллага=== Өнгөрсөн 6-р сарын 16-нд АН-ын гишүүн, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сумын]] засаг дарга Б.Баянмөнхийг зодож хөнөөсөн хэрэг гарсан. Цагдаагийн байгууллага халдлагын нөхцөл байдал хараахан тодорхой болоогүй гэдгийг мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=Монголын сөрөг хүчний нэр дэвшигч сонгуулийн сурталчилгааны үеэр зодуулж амиа алджээ | website=South East China Post | date=2024-06-17 | url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/3266838/mongolia-opposition-candidate-beaten-death-during-election-campaign | access-date=2024-06-19}}</ref> Гэмт этгээд нь сонгуулийн 1-р тойрогт [[Монгол Ардын Нам]]аас нэр дэвшигч [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]ын ухуулагч болох нь тогтоогджээ.<ref>{{cite web | title=ЦЕГ: Сант сумын Ардчилсан намын даргын амийг хөнөөсөн этгээд сонгуулийн ухуулагч гэдэг нь тогтоогдсөн | website=24tsag.mn | date=2024-06-16 | url=https://www.24tsag.mn/a/228932 | access-date=2024-06-19}}</ref> Үүний хариуд МАН-ын сонгуулийн штабаас Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эгүүлэн татах шийдвэр гаргасан. Харин СЕХ нэр дэвшигчийг бүртгэж, иргэний үнэмлэх олгож, саналын хуудсанд нэрийг нь бичсэн тохиолдолд эгүүлэн татах боломжгүй гэж мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=МАН Батлан хамгаалахын сайд Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эргүүлэн татах улс төрийн шийдвэр гаргалаа | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/365q | access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{cite web | title=СЕХ: Г.Сайханбаярын нэрийг саналын хуудаснаас хасах боломжгүй | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/366w | access-date=2024-06-19}}</ref> Мөн Г.Сайханбаяр өөрөө сонгуулийн сурталчилгаагаа үргэлжлүүлж, сонгуульд өрсөлдөхөө мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | title=Г.Сайханбаяр: Би сонгуулийн сурталчилгаагаа цаашид үргэлжлүүлж, өрсөлдөөд явна | website=ikon.mn | date=2024-06-18 | url=https://ikon.mn/n/367p | access-date=2024-06-19}}</ref> ==Санал асуулга== {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:110px;" rowspan="2"| Санал асуулгын компани ! style="width:110px;" rowspan="2"| Огноо ! style="width: 35px;" rowspan="2"| Хэмжээ ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Монгол Ардын Нам|МАН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[ХҮН нам|ХҮН]] ! class="unsortable" style="width:50px;"| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |Бусад ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |{{abbr|Б.Д.|Бие даагч}} ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |Аль нь ч биш ! class="unsortable" style="width:30px;" rowspan="2" |{{abbr|Т-гүй|Тодорхойгүй}} |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | ! style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | ! style="background:#066B55" | |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_a61f6206b06649cea0101f73e4db2671.pdf Сант Марал] |2024.04.23 - 05.19 |1,000 | style="background:#F4C6C9;" | '''18.6''' |12.6 |– |2.9 |– |1.4 |– |42.7 |21.8 |- |[https://barometer.mn/portfolios/2024-%d0%be%d0%bd%d1%8b-4-%d1%80-%d1%81%d0%b0%d1%80-2/ MEC Барометр] |2024.04.03-10 |980 | style="background:#F4C6C9;" | '''22''' |17 |– |10 |6 |15 |– |– |30 |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_658ad78e7b8e469d828b49a2c359e494.pdf Сант Марал] |2023.03.18 – 04.16 |1,000 |style="background:#F4C6C9;"| '''13.6''' |10.7 |– |2.3 |– |1.4 |– |6.7 |65.3 |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_4864ac9e5acb445a966a8c952d6a4967.pdf Сант Марал] |data-sort-value="2022-06-10"|2022.05.03 – 06.10 |1,200 |style="background:#F4C6C9;"| '''21.4''' |10.2 |– |3.1 |– |0.3 |– |3.7 |61.4 |- | | 2021.05.28 | colspan="9" | [[Монгол Ардын Нам|МАН]], [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]-ын нэгдэл |- |[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_1d367fc2acc74af18b89f18a55bd86e6.pdf Сант Марал] |2021.04.01 – 16 |1,210 |style="background:#F4C6C9;"| '''20.7''' |9.7 |2.4 |3.6 |– |0.5 |0.2 |4.4 |58.4 |- style="background:#E9E9E9;" | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]] | 2020.06.24 |– |style="background:#F4C6C9;"| '''44.9''' |24.5 |8.1 |5.2 |– |8.5 |8.7 |– |– |} == Үр дүн == {{Сонгуулийн дүн |image=[[File:2024 Mongolian State Great Khural.svg]] |firstround=Жагсаалт |secondround=Тойрог |party1=[[Монгол Ардын Нам]]|votes1=509482|seats1=18|votes1_2=3619950|seats1_2=50|totseats1=68|sc1=+6 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]|votes2=438506|seats2=16|votes2_2=3135988|seats2_2=26|totseats2=42|sc2=+31|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3=[[ХҮН нам]]|votes3=151111|seats3=6|votes3_2=636648|seats3_2=2|totseats3=8|sc3=+7 |party4=[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]|votes4=75196|seats4=4|votes4_2=291166|seats4_2=0|totseats4=4|sc4=Шинэ |party5=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]|votes5=73006|seats5=4|votes5_2=269582|seats5_2=0|totseats5=4|sc5=+4 |party6=Шинэ Нэгдсэн Эвсэл|votes6=69682|seats6=0|votes6_2=255847|seats6_2=0|totseats6=0|sc6=Шинэ |party7=[[Үнэн ба зөв нам]]|votes7=40783|seats7=0|votes7_2=208717|seats7_2=0|totseats7=0|sc7=Шинэ |party8=Иргэний Хөдөлгөөн Нам|votes8=20443|seats8=0|votes8_2=153615|seats8_2=0|totseats8=0|sc8=Шинэ |party9=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]|votes9=19635|seats9=0|votes9_2=116561|seats9_2=0|totseats9=0|sc9=Шинэ |party10=Иргэний Оролцооны Нэгдэл Нам|votes10=13733|seats10=0|votes10_2=86083|seats10_2=0|totseats10=0|sc10=Шинэ|color10=#0b63b7 |party11=Ард түмний хүч нам|votes11=10614|seats11=0|votes11_2=106423|seats11_2=0|totseats11=0|sc11=Шинэ|color11=#32aee0 |party12=Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам|votes12=6104|seats12=0|votes12_2=59902|seats12_2=0|totseats12=0|sc12=Шинэ|color12=#0033a0 |party13=[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]|votes13=5621|seats13=0|votes13_2=52803|seats13_2=0|totseats13=0|sc13=Шинэ |party14=Эрх чөлөөний эвсэл нам|votes14=4738|seats14=0|votes14_2=45794|seats14_2=0|totseats14=0|sc14=Шинэ|color14=#ffcb02 |party15=Ард түмний олонхын засаглал нам|votes15=3619|seats15=0|votes15_2=31025|seats15_2=0|totseats15=0|sc15=0|color15=#01109b |party16=Монгол хүний төлөө нам|votes16=3461|seats16=0|votes16_2=35183|seats16_2=0|totseats16=0|sc16=Шинэ|color16=#fe0001 |party17=Монголын Либерал Ардчилсан Нам|votes17=2820|seats17=0|votes17_2=232|seats17_2=0|totseats17=0|sc17=Шинэ|color17=#086493 |party18=Эх орончдын нэгдсэн нам|votes18=2168|seats18=0|votes18_2=213|seats18_2=0|totseats18=0|sc18=0|color18=#363A91 |party19=[[Монголын Социал Демократ Нам]]|votes19=1531|seats19=0|votes19_2=7789|seats19_2=0|totseats19=0|sc19=0 |party20=Монгол Консерватив Нам|votes20=1485|seats20=0|votes20_2=21177|seats20_2=0|totseats20=0|sc20=Шинэ|color20=#030162 |party21=Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам|votes21=1450|seats21=0|votes21_2=26192|seats21_2=0|totseats21=0|sc21=0|color21=#FFCB01 |party22=Бие даагч|votes22_2=206916|seats22_2=0|totseats22=0|sc22=–1|total_sc=+50|valid2=1441825|invalid=7717|invalid2=9728 |electorate=2094733 |electorate2=2097961 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2024 |website=[[General Election Commission of Mongolia]] |page=529–745 |trans-title=Mongolian State Great Khural election results |url=https://e-election.mn/storage/uploads/process/file_1737532739557811_172831324709551.pdf}}</ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]] [[Ангилал:2024 оны Азийн сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:2024 он Монголд|Улсын Их Хурал]] ctoa30rjre5a7ff3ckdsb3aab4v67ig 0 135919 868579 833155 2026-09-05T19:08:31Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)]] to [[Солонгосын Ажилчдын Нам]] 833155 wikitext text/x-wiki [[Файл:WPK symbol red.svg|thumb|Солонгосын Хөдөлмөрийн намын сүлд]] '''Солонгосын Хөдөлмөрийн нам''' (товч. СХН, [[Солонгос хэл|солонгос]]. 조선로동당^?, 朝鮮勞動黨^?: ''Joseon Rodongdang'') — [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] байгуулагдсан цагаас хойш эрх барьж байгаа улс төрийн нам. 1949-1994 онд Ким Ду Бон, [[Ким Ил Сон]], 1994-2011 онд [[Ким Чен Ир]] нар удирдаж байсан. 2012 оноос хойш намыг [[Ким Жон-ын]] тэргүүлж байна. СХН-ын үзэл суртал "Чучхе" үзэл санаан дээр суурилдаг. Солонгосын Хөдөлмөрийн намыг 1945 оны [[10 сарын 10|10-р сарын 10-]]<nowiki/>нд байгуулагдсан гэж үздэг. Энэ өдөр Солонгосын коммунистууд Солонгосын Коммунист намыг дахин сэргээн байгуулсан байна. Энэ өдөр Солонгосын Хөдөлмөрийн нам байгуулагдсан БНАСАУ-ын Үндэсний баярын өдөр юм. == Намын сүлд == Намын сүлд нь хадуур, алх, бийр гурвын бариулын огтолцол бөгөөд Хойд Солонгосын нийгмийн анги доторх бүтээлч бүлгүүд болох тариачид, ажилчид, сэхээтнүүдийн эв нэгдлийг илэрхийлдэг байна. Ким Ир Сений зөвлөснөөр дэлхийн ажилчин намуудын дунд уламжлал болсон алх, хадуур дээр сэхээтний төлөөлөл болгож бийр нэмж оруулсан байна. == Түүх == 1946 оны 7-р сарын 29-нд Шинэ Ардын Нам, Умард Солонгосын Коммунист намын хамтарсан бүгд хурлаар хоёр нам нэгдэж буй тухай албан ёсоор зарлаж, холбогдох мэдэгдлийг батласан байна. Дараа сарын турш аймаг, дүүрэг, хотын намын байгууллагуудыг нэгтгэх ажлыг хийж дуусжээ. 1946 оны 8-р сарын 28-аас 30-ны хооронд Умард Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам (УСХН)-ын '''Анхдугаар Их хурал''' [[Пёньян|Пёньянд]] болов. Намын даргаар [[Ким Ду Бон]] сонгогдож 170 мянган гишүүнтэй байжээ. 1947 оны 1-р сарын 1-нд тус нам 562 мянган гишүүнтэй болж намын гишүүдийн тоо хурдацтай нэмэгдэж 1948 оны 7-р сарын 1-нд 738,913 гишүүнтэй болсон байна. 1948 оны 3-р сарын 27-30-ны өдрүүдэд Пёньян хотод Умард Солонгосын Хөдөлмөрийн '''Намын II Их хурал''' болсон байна. [[Файл:Visitors Paying Their Respects To Kim Il-Sung.jpg|thumb|282x282px|Ким Ир Сений хөшөө]] 1946 оны 11-р сарын 23-нд Өмнөд Солонгосын Коммунист болон Шинэ Ардын Нам (1946 оны 3-р сарын 1-нд [[Сөүл]] хотод байгуулсан) нэгдэж Өмнөд Солонгосын Хөдөлмөрийн нам (남조선로동당) (ӨСХН) байгуулагдсан. Пак Хонг Ён намын дарга болсон байна. Тус нам хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж байсан ч [[Өмнөд Солонгос]] даяар салбар үүрийн сүлжээ байгуулж чадсан байна. Намын гишүүдийн тоо 360 мянгад хүрчээ. Америкийн цэргийн эрх баригчид 1946 оны 9-р сарын 7-нд уг намын удирдагчдыг баривчлах тушаал буулгасаны дараа намын удирдлагын ихэнх хэсэг 1946-1947 онд Умард руу нүүжээ. 1949 онд Хойд болон Өмнөд Солонгосын Хөдөлмөрийн намууд нэгдэж шинээр байгуулагдсан Солонгосын Хөдөлмөрийн намын даргаар Ким Ил Сон болсон түүхтэй юм. Ким Ир Сен СХНам байгуулагдсанаас хойш түүний удирдагчаар ажиллаж байсан. Эхлээд СХН-ын Төв Хорооны даргаар, дараа нь 1966 оноос СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. Удирдагч Ким Ил Сон 1994 онд нас барсны дараа түүний хүү [[Ким Жон Ил|Ким]] [[Ким Жон Ил|Жон Ил]] СХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болж, 2011 онд нас барах хүртлээ энэ албан тушаалыг хашсан юм. 2012 оны 4-р сарын 11-нд Ким Чен Ирийг нас барсны дараа СХН-ын Төв Хорооны мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн даргаар зарлан тунхаглаж, түүний хүү [[Ким Жон-ын|Ким]] [[Ким Жон-ын|Жон-ын]] намын удирдлагыг хүлээн авч, СХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хүлээж авав. 2016 оны 5-р сарын 9-нд болсон намын 7-р их хурлаар уг албан тушаалыг СХН-ын дарга, 2021 оны 1-р сарын 11-ний өдөр СХН-ын 8-р их хурлын шийдвэрээр тус намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон. '''1950-1953 оны''' [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр Өмнөд Солонгосын Хөдөлмөрийн намын байгууллагууд үгүй болж, үйл ажиллагаагаа зогсоосон. Умард Солонгост Пан Хак Се тэргүүтэй төрийн аюулгүй байдлынхан нам дотроо хатуу цэвэрлэгээ хийж, өрсөлдөгч фракцуудыг устгаж, Ким Ир Сений бүрэн дарангуйлал тогтсон байна. 1956 оны 4-р сарын 23-29-ний хооронд болсон '''СХН-ын III их хурал''' социализмын үндэс суурийг бий болгох, хөдөө аж ахуйн хамтралын үйл ажиллагааг дуусгах, хувийн аж үйлдвэр, худалдаанд социалист болгох өөрчлөлтийг хийх намын чиглэлийг баталсан. '''СХН-ын IV их хурал''' 1961 оны 9-р сарын 4-нөөс 11-ний хооронд болж [[БНАСАУ]]-ын үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэх 1961-1967 оны долоон жилийн төлөвлөгөөний зорилтыг баталж, түүний үндсэн зорилт болох социализмын материал техникийн бааз бий болгохыг тодорхойлсон. '''СХН-ын V их хурал''' 1970 оны 11-р сарын 2-оос 13-ны хооронд болж Бүгд найрамдах улсын эдийн засгийн хөгжил, социалист аж үйлдвэржсэн улс болгон хувиргах үр дүнг дүгнэж, үндэсний хөгжлийн 1971-1976 онуудын эдийн засгийн зургаан жилийн төлөвлөгөөний удирдамжийг батлав. '''СХН-ын VI их хурал''' 1980 оны 10-р сарын 10-14-ний хооронд болж улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийг дүгнэж, социализмын материал-техникийн баазыг бэхжүүлэх зорилтуудыг дэвшүүлж, хоёр дахь долоон жилийн төлөвлөгөөг дэвшүүлэв. БНАСАУ-ын үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэх (1978-1984) нь чухал үе шат гэж зарлав. Дараа нь хүү [[Ким Чен Ир|Ким Чен Ирийг]] хайрт удирдагч Ким Ир Сений залгамжлагч хэмээн ард түмэнд анх танилцуулсан. 2010 он хүртэл хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байсан жишгээр Солонгосын Хөдөлмөрийн намын Их хурлыг таван жил тутамд хийх ёстой байсан ч 2015 оны 10-р сарын 30-ны өдөр л СХН-ын VII их хурлыг 2016 оны 5-р сард хуралдах тухай зарласан юм. '''СХН-ын VII их хурал''' 2016 оны 5-р сарын 6-9-ний хооронд 36 жилийн дараа болсон анхны Их хурал байв. Тус намын чуулга уулзалтад шийдвэрлэх саналтай 3467, зөвлөх саналтай 200 орчим төлөөлөгч оролцож, гадаадын хэвлэлд хаалттай хуралдсан байна. Их хурлаар намын дээд байгууллагуудын нэрэнд зарим өөрчлөлт оруулсан: Нарийн бичгийн дарга нарын газрын оронд намын дарга (Ким Жон-ын сонгогдсон), түүний есөн орлогчтой болжээ. '''СХН-ын VIII их хурал''' 2021 оны 1-р сарын 5-аас-12-ны хооронд болсон. Их хуралд 5000 хүн оролцсоноос 4750 нь шийдвэрлэх, 250 нь зөвлөх саналтай байсан юм. Чуулганд мөн 2000 хүн ажиглагчаар оролцов. Их хурлаар намын Дүрэмд хэд хэдэн өөрчлөлт оруулсан бөгөөд үүний дагуу, тухайлбал дараагийн их хурлыг таван жил тутамд хуралдуулахаар болсон. Түүнчлэн их хурлын шийдвэрээр СХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Гүйцэтгэх зөвлөлийг Хэрэг эрхлэх газар болгон өөрчилж, [[Ким Жон-ын]]<nowiki/>ыг Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосон байна. 2025 оны 10-р сарын 10-нд тус нам 80 жилийн ойгоо цэргийн ёслолын жагсаал хийж тэмдэглэсэн байна. t3gy1r4wfxe38xmldbl5fqvdmb8u7j9 10 140120 868562 820450 2026-09-05T13:14:52Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Загвар:Category main article]] 868562 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Category main article]] mxzsladgnk0cfhrhhxnrftc5ifstwde 0 140155 868604 866997 2026-09-06T08:04:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868604 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Үндэсний Эвсэл | logo = Logo of the National Coalition (Mongolia).png | logo_size = 200 | colorcode = #066B55 | leader = [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | founded = {{start date|2024|01|29|df=y}}<ref>{{cite web |title=Үндэсний ардчилсан үзлийн дор "Үндэсний эвсэл" байгуулагдлаа |date=29 January 2024 |url=https://ikon.mn/n/32br |publisher=ikon.mn |language=mn}}</ref> | ideology = [[Баруунтан|Үндэсний ардчилсан үзэл]]<ref>{{cite web |title=Үндэсний эвсэл: Намчдын хулгайтай бид тэмцэнэ |date=10 June 2024 |url=https://news.mn/r/2729198/ |publisher=news.mn |language=mn |access-date=23 Наймдугаар сар 2026 |archive-date=24 Наймдугаар сар 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824224354/https://news.mn/r/2729198/ |url-status=dead }}</ref> | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = {{URL|evsel.mn}} | country = Монголын | abbreviation = ҮЭ | colors = {{color box|#066B55|border=darkgray}} Ногоон | position = [[Баруун-төвийн улс төр|Баруун-төв]] | slogan = {{lang|mn|Үндэстнээрээ баяжья!}} | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|4|126|#066B55}} | affiliation1 = *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] *Монголын Либерал Ардчилсан Нам | affiliation1_title = Гишүүн намууд }} '''Үндэсний Эвсэл''' ('''ҮЭ''') нь Монгол Улсын улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан [[Нямтайширын Номтойбаяр]] тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх [[Монголын Ногоон Нам]] (МНН) болон [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] (МЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн. == Үзэл баримтлал ба зорилго == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн "Иргэн баян бол улс баян" гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг. == Бодлого, байр суурь == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог. == Сонгуулийн оролцоо == [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг "1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн" зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, [[Реформисм|улс төрийн шинэчлэл]], авлигын эсрэг тэмцэл, [[Эдийн засгийн либерализм|эдийн засгийн либералчлал]] зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. <ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2024-06-29 |title=Н.Номтойбаяр: "Үндэсний эвсэл" хуульд заасан босгыг амжилттай давлаа |url=https://ikon.mn/n/36ia |access-date=2025-06-02 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] h7vlpz19iidfzz19l5jz5h5fwsq3p4f 0 144876 868594 846294 2026-09-06T04:42:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 868594 wikitext text/x-wiki [[Файл:Motegi Toshimitsu at the U.S. Department of State in Washington, D.C., on May 2, 2023 - 52864781962 (cropped).jpg|thumb|Мотэги Тошимицү]] '''Мотэги''' '''Тошимицү''' ([[Япон хэл|япон.]] 茂木敏充 ''Мотэги Тошимицу'', 1955 оны 10-р сарын 7-нд Японы [[Точиги]] мужийн Ашикага хотод төрсөн) — Японы улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2021 оноос 2024 он хүртэл [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Японы Либерал Ардчилсан намын]] ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 2019 оны 9-р сарын 11-нээс 2021 оны 11-р сарын 4 хүртэл, мөн 2025 оны 10-р сарын 21-нээс Японы Гадаад хэргийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна. Тэрээр Гадаад хэргийн сайдын хувьд 2026 оны 9-р сарын 3-4-нд Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан. == Намтар == Мотэги Тошимицү Японы [[Хоншүү]] арал дахь Точиги мужийн Ашикага хотод төрсөн бөгөөд [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их Сургуулийг]] 1978 онд төгссөн байна. Дараа нь 1983 онд Харвардын их сургуулийн Жон Ф. Кеннедигийн Төрийн удирдлагын сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр "Marubeni" худалдааны компанид, "Yomiuri Shimbun" сонинд улс төрийн сурвалжлагчаар, McKinsey & Company зөвлөх компанид 1984-1992 онд ажиллаж байжээ. [[Файл:Toshimitsu Motegi 20140911.jpg|thumb|2014 он.]] Мотэги анх 1993 онд Японы Шинэ Намын гишүүнээр Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон. Тэрээр 1995 онд [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал Ардчилсан Намд]] элссэн. Тэрээр одоогоор Төлөөлөгчдийн танхимд 5 дахь удаагаа сонгогдон ажиллаж байна. Тэрээр Гадаад хэргийн дэд сайд, [[Окинава]] болон Хойд нутаг дэвсгэрийн асуудал эрхэлсэн төрийн сайд, Шинжлэх ухаан, технологийн бодлогын сайд зэрэг Засгийн газрын янз бүрийн албан тушаал хашиж байжээ. [[Фүкүда Ясүо|Фукуда]] [[Фүкүда Ясүо|Ясүогийн]] Засгийн газарт тэрээр Санхүүгийн үйлчилгээ, захиргааны шинэчлэлийн төрийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2012 оны 12-р сарын 26-нд тэрээр [[Абэ Шинзоо|Абэ Шинзоогийн]] хоёр дахь Засгийн газарт Эдийн засаг, худалдаа, аж үйлдвэрийн сайдаар ажилласан. Тэрээр энэ албан тушаалыг 2014 оны 9-р сарын 2 хүртэл хашсан. 2019 оны 9-р сарын 11-нээс 2021 оны 11-р сарын 4 хүртэл бөгөөд 2025 оны 10-р сарын 21-нээс дахин [[Японы Гадаад хэргийн яам|Японы Гадаад хэргийн сайдаар]] ажиллаж байна. [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Японы худалдааны сайд]] [[Ангилал:Японы Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн]] 8xnvt9ogout2t7eor7o7omrad6j3iyb 0 147494 868569 863662 2026-09-05T16:26:21Z Hovcccp 106334 868569 wikitext text/x-wiki Бэкгамон буюу Нарды тоглоом нь өнөө үед оюуны спорт болон хөгжсөн билээ. Уг спортыг [[:en:Mongolia|Монгол]] улсдаа хурдацтай хөгжүүлэх зорилгоор [https://www.facebook.com/Hovcccp Чойжилсүрэнгийн Сэсээрхүү] болон [https://www.facebook.com/hasaghuu.choijilsuren Чойжилсүрэнгийн Хасагхүү] нар [https://www.facebook.com/CXBackgammontournaments "CX Backgammon Tournaments"]-нэрийг санаачлан, уг нэрээрээ 2024 оны 10 сараас онлайнаар тэмцээн зохион байгуулж эхэлсэн билээ. 2025 оны хагасаас зохион байгуулах болон зөвлөлдөх үйл хэрэгтээ тамирчдаасаа тусламж авахаар Эхцэцэгийн Цэрэннадмид, Баттөрийн Сүхбаатар, Бат-Очирын Батбаяр, Очирбатын Чинбилэг, Натарын Мөнгөнсувд нартай хамтран тэмцээнүүдээ зохион байгуулж эхэлсэн билээ. Тамирчдын чадвар богино хугацаанд хурдацтай өсөж байгаад урамшин тэмцээнүүдээ олон төрөл болгон өргөжүүлж, өөрсдийн чөлөөт цагийн боломжинд тааруулан тэмцээнүүдээ зохиосоор байна. Хамгийн анхны тэмцээн нь [["MGL13"]] нэртэй бөгөөд түүний араас "NO CUBE MGLeague"("NC") лигийн тэмцээн, "Club Battle"("CB") 3 хүний бүрэлдхүүнтэй багийн тэмцээн, улирлын шилдэг тамирчдын "Clash Of Bests"("COB") тэмцээн, мөн тэмцээнтэй зэрэгцэн зохиогддог "Level Up"("LU") тэмцээн, "Аялал" уулзалт тэмцээн, "Speed" хурдны тэмцээн, "Хөлөгт Наадам" зэрэг өөр өөр дүрэм, зохион байгуулалттай тэмцээнүүдийг цуврал болгон зохион байгуулж байна. == [["MGL13" тэмцээн]] == [[:en:Swiss-system_tournament|Швецарь систем]]-ээр 13 онооны тоглолт хийдэг бөгөөд 5 хожигдлоор хасагддаг тэмцээн юм. Эхний 5 байр шагналт байр байдаг бөгөө "Таавар Эвдэгч", "Kомпютер" гэх шагналуудтай байсан ба 8-р тэмцээнээс эхлэн "Хүнд Тулаан", "Шонхор" шагналуудыг шинээр үүсгэсэн билээ. "Таавар Эвдэгч"<ref>"Таавар Эвдэгч" шагналын эзэн</ref> - санаанд оромгүй амжилт гаргаж таавар эвдсэн тамирчин. Ихэнхдээ шагналт болон жагсаалтын дээгүүр анх удаа жагсаж байгаа тамирчидыг шагнадаг. "Kомпютер"<ref name=":0">MGL13 тэмцээний "Компютер" шагнал</ref> - ПР онооны дунджаар хамгийн бага оноо авсан тамирчин "Хүнд тулаан"<ref>"Хүнд Тулаан" шагналын эзэн</ref> - Бүх тоглолт дундаас өрсөлдөгчөөсөө аз болон ПР оноогоор бага бөгөөд хожсон тоглолтыг шалгаруулдаг. "Шонхор"<ref>"Шонхор" шагналын эзэн</ref> - Тухайн тэмцээний өмнөх тэмцээнд бүртгүүлсэн ПР дунджаа хамгийн их хувиар буулгасан тамирчинд олгодог шагнал {| class="wikitable sortable" |+ ! !MGL13-1 !MGL13-2 !MGL13-3 !MGL13-4 !MGL13-5 !MGL13-6 !MGL13-7 !MGL13-8 !MGL13-9 |- ! !2024.10.5 !2024.12.2 !2025.2.26 !2025.5.5 !2025.8.18 !2025.10.1 !2025.12.30 !2026.2.24 !2026.6.13 |- |1 |<u>Золбоот.Г</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Анхболд.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Аззаяа.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |<u>Батбилэг.С</u> |- |2 |<u>Мичидмаа.Г</u> |<u>Соронзонболд.Л</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Түвшиннаран.Ц</u> |<u>Эгшиглэн.Г</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |- |3 |<u>Сүхбаатар.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Пүрэвжав.Э</u> |- |4 |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Болорчимэг.Б</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Мөнгөнсувд.Н</u> |<u>Даваадорж.Б</u> |- |5 |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Цэрэннадмид.Э</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Энхномин.Б</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Болдхүү.Д</u> |<u>Батбилэг.С</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |- |6 |Чинбилэг.О<ref name=":0" /> |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Энхномин.Б |Батбаяр.Б |Аззаяа.Б |Номин-Эрдэнэ.Э |Нандин-Ивээл.Ш |Сүхбаатар.Б |Дашдэлэг.Я |- |7 |Есүй.Н |Сүхбаатар.Б |Болорчимэг.Б |Аззаяа.Б |Батбаяр.Б |Сайнхүү.Э |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Бат-Эрдэнэ.Ц |- |8 |Энхдөлгөөн.Б |Хишигт.Б |Гантулга.П |Нандин-Ивээл.Ш |Нандин-Ивээл.Ш |Энхдөлгөөн.Б |Гантулга.П |Энхрийлэн.Г |Мөнхзул.М |- |9 |Сэсээрхүү.Ч |Эрхэс.С |Хишигт.Б |Оюунтуяа.А |Номин-Эрдэнэ.Э |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Номин-Эрдэнэ.Э |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |- |10 |Бадралгомбо.Д |Хасагхүү.Ч |Цэрэннадмид.Э |Гантулга.П |Эрхэс.С |Энхномин.Б |Чинбилэг.О |Бадралгомбо.Д |Даваадорж.Д |- |11 |Даваажаргал.Э |Бадралгомбо.Д |Дашдулам.Ч |Золбоот.Г |Энхжин.Э |Анхболд.Б |Энхдөлгөөн.Б |Цэрэннадмид.Э |Бадралгомбо.Д |- |12 |Номин-Эрдэнэ.Э |Тэлмүүн.Ц |Чинбилэг.О |Даваажаргал.Э |Гантулга.П |Чинбилэг.О |Мөнгөнсувд.Н |Даваажаргал.Э |Сайнхүү.Э |- |13 |Эрдэнэ.Л |Энхномин.Б |Бадралгомбо.Д |Амин-Эрдэнэ.С |Эгшиглэн.Г |Оюунцэцэг.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Батбаяр.Б |Батбаяр.Б |- |14 |Цэрэннадмид.Э |Золбоот.Г |Билгүүн.Э |Амгалан.Ч |Одмандах.Б |Амгалан.Ч |Хишигт.Б |Булганзул.Б |Одмандах.Б |- |15 |Отгонзаяа.Л |Эрдэнэ.Л |Сүхбаатар.Б |Чинбилэг.О |Амгалан.Ч |Мөнхцэцэг.Б |Мөнхзул.М |Пүрэвжав.Э |Түмэндэмбэрэл.Г |- |16 |Мөнхзул.М |Номин-Эрдэнэ.Э |Оюунтуяа.А |Сүхбаатар.Б |Мөнхцэцэг.Б |Мөнгөнсувд.Н |Хасагхүү.Ч |Батбилэг.С |Должинсүрэн.А |- |17 |Билгүүн.Э |Энхдөлгөөн.Б |Аззаяа.Б |Мөнгөнсувд.Н |Энхдөлгөөн.Б |Сүхбаатар.Б |Даваажаргал.Э |Бат-Итгэл.Ц |Сүхбаатар.Б |- |18 |Одмаа.Б |Арьяа.Э |Арьяа.Э |Болдхүү.Д |Сүхбаатар.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Дашдэлэг.Я |Амгалан.Ч |Сэлэнгэ.Б |- |19 |Ариунаа.Ё |Аззаяа.Б |Энхжин.Э |Эгшиглэн.Г |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |Солонго.Б |- |20 |Мандахнар.С |Мичидмаа.Г |Номин-Эрдэнэ.Э |Номин-Эрдэнэ.Э |Чинбилэг.О |Халиун.Б |Эрдэнэ.Л |Бат-Эрдэнэ.Ц |Булганзул.Б |- |21 | |Буянхишиг.Б |Золбоот.Г |Балжинням.Н |Мөнгөнсувд.Н |Энхрийлэн.Г |Сүхбаатар.Б |Цэнд-Аюуш.А |Хун-Эрдэнэ.Т |- |22 | |Отгонзаяа.Л |Мичидмаа.Г |Энхдөлгөөн.Б |Даваадорж.Д |Даваажаргал.Э |Хун-Эрдэнэ.Т |Түвшиннаран.Ц |Гэгээнгэрэлт.Ө |- |23 | |Ганхүлэг.Э |Анхболд.Б |Эрдэнэ.Л |Эрхэмбаяр.Э |Эрдэнэ.Л |Амгалан.Ч |Даваадорж.Б |Ундрахбаяр.Д |- |24 | |Оюунтуяа.А |Энхдөлгөөн.Б |Бадралгомбо.Д |Дашдэлэг.Я |Сондор.С |Энхрийлэн.Г |Хишигт.Б |Номин-Эрдэнэ.М |- |25 | |Энхжин.Э |Батбаяр.Б |Сэлэнгэ.Б |Халиун.Б |Ариунаа.Ё |Тэлмүүн.Ц |Одмандах.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |- |26 | |Дашдулам.Ч |Болдхүү.Д |Отгонзаяа.Л |Мандахнар.С |Хасагхүү.Ч |Сайнхүү.Э |Итгэлмаа.Б |Хүслэн.С |- |27 | |Ариунаа.Ё |Мөнхзул.М |Цэрэннадмид.Э |Хишигт.Б |Буянхишиг.Б |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Д |Цэнд-Аюуш.А |- |28 | |Лхагвадорж.М |Эгшиглэн.Г |Энхжин.Э |Болдхүү.Д |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Халиун.Б |Лхагвадорж.М |- |29 | | |Одмаа.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Түвшиннаран.Ц |Номин-Эрдэнэ.М |Хүслэн.Г |Оюунтуяа.А |Ариунаа.Ё |- |30 | | |Отгонзаяа.Л |Лхагвадорж.М |Сайнхүү.Э |Мөнхзул.М |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Эрдэнэдалай.Б |- |31 | | |Ариунаа.Ё |Хишигт.Б |Анхболд.Б |Нандин-Ивээл.Ш |Гэгээнгэрэлт.Ө |Эрдэнэ.Л |Бат-Итгэл.Ц |- |32 | | |Буянхишиг.Б |Сарнай.Х |Буянхишиг.Б |Пүрэвжав.Э |Пүрэвжав.Э |Гэгээнгэрэлт.Ө |Хишигт.Б |- |33 | | | |Мядагмаа.Э |Цэнд-Аюуш.А |Гэгээнгэрэлт.Ө |Сарнай.Х |Энхдөлгөөн.Б |Халиун.Б |- |34 | | | |Мөнхзул.М |Сондор.С |Дашдэлэг.Я |Бадралгомбо.Д |Хүслэн.С |Сондор.С |- |35 | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Оюунцэцэг.Б |Эгшиглэн.Г |Мөнхцэцэг.Б |Нандин-Ивээл.Ш | |- |36 | | | |Эрхэмбаяр.Э |Сэлэнгэ.Б |Энхдарь.О |Хүслэн.С |Мөнхзул.М | |- |37 | | | |Пүрэвдулам.С |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Одмандах.Б |Хун-Эрдэнэ.Т | |- |38 | | | |Наранмандах.Э |Эрдэнэдалай.Б |Сарантүшиг.Д |Сондор.С |Сайнхүү.Э | |- |39 | | | |Хаш-Эрдэнэ.Ж |Номин-Эрдэнэ.М |Мандахнар.С |Халиун.Б |Гантулга.П | |- |40 | | | |Халиун.Б |Энхномин.Б |Цэрэннадмид.Э |Цэнд-Аюуш.А |Ариунаа.Ё | |- |41 | | | |Одмаа.Б |Гэгээнгэрэлт.Ө |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Сарнай.Х | |- |42 | | | |Буянхишиг.Б |Ариунаа.Ё |Эрхэмбаяр.Э |Эгшиглэн.Г |Буянхишиг.Б | |- |43 | | | |Ариунаа.Ё |Мядагмаа.Э |Сугармаа.Г |Лхагвадорж.М |Дашдэлэг.Я | |- |44 | | | |Оюунцэцэг.Б |Энхзаяа.Э |Мядагмаа.Э |Мядагмаа.Э |Сэлэнгэ.Б | |- |45 | | | |Мөнгөнтуяа.Г |Сугармаа.Г |Даваадорж.Д |Мандахнар.С |Наранцэцэг.Ц | |- |46 | | | |Сайнхүү.Э |Даваа-Эрдэнэ.А |Хишигт.Б |Эрхэмбаяр.Э |Түвшинжаргал.Б | |- |47 | | | |Эрхэс.M |Должинсүрэн.А |Сэлэнгэ.Б |Буянхишиг.Б |Солонго.Б | |- |48 | | | |Энхзаяа.Э |Сарнай.Х |Цэнд-Аюуш.А |Сэлэнгэ.Б |Түмэндэмбэрэл.Г | |- |49 | | | |Мандахнар.С | |Одмандах.Б |Солонго.Б |Мандахнар.С | |- |50 | | | |Буяндалай.Б | |Сарнай.Х |Баян-Эрдэнэ.О |Сондор.С | |- |51 | | | | | |Лхагвадорж.М |Сугармаа.Г |Цэлмэг.А | |- |52 | | | | | |Хүслэн.С |Ариунаа.Ё |Хүслэн.Г | |- |53 | | | | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Номин-Эрдэнэ.Э | |- |54 | | | | | | |Оюунцэцэг.Б | | |- |55 | | | | | | |Буянжаргал.Б | | |- |56 | | | | | | |Цэлмэг.А | | |} aftf0a1bvh0hbt2dm3nrsaqswvlofqv 868574 868569 2026-09-05T17:56:41Z Hovcccp 106334 Бэкгамоны тэмцээн зохион байгуулагч 868574 wikitext text/x-wiki Бэкгамон буюу Нарды тоглоом нь өнөө үед оюуны спорт болон хөгжсөн билээ. Уг спортыг [[:en:Mongolia|Монгол]] улсдаа хурдацтай хөгжүүлэх зорилгоор [https://www.facebook.com/Hovcccp Чойжилсүрэнгийн Сэсээрхүү] болон [https://www.facebook.com/hasaghuu.choijilsuren Чойжилсүрэнгийн Хасагхүү] нар [https://www.facebook.com/CXBackgammontournaments "CX Backgammon Tournaments"]-нэрийг санаачлан, уг нэрээрээ 2024 оны 10 сараас онлайнаар тэмцээн зохион байгуулж эхэлсэн билээ. 2025 оны хагасаас зохион байгуулах болон зөвлөлдөх үйл хэрэгтээ тамирчдаасаа тусламж авахаар Эхцэцэгийн Цэрэннадмид, Баттөрийн Сүхбаатар, Бат-Очирын Батбаяр, Очирбатын Чинбилэг, Натарын Мөнгөнсувд нартай хамтран тэмцээнүүдээ зохион байгуулж эхэлсэн билээ. Тамирчдын чадвар богино хугацаанд хурдацтай өсөж байгаад урамшин тэмцээнүүдээ олон төрөл болгон өргөжүүлж, өөрсдийн чөлөөт цагийн боломжинд тааруулан тэмцээнүүдээ зохиосоор байна. Хамгийн анхны тэмцээн нь [["MGL13"]] нэртэй бөгөөд түүний араас "NO CUBE MGLeague"("NC") лигийн тэмцээн, "Club Battle"("CB") 3 хүний бүрэлдхүүнтэй багийн тэмцээн, улирлын шилдэг тамирчдын "Clash Of Bests"("COB") тэмцээн, мөн тэмцээнтэй зэрэгцэн зохиогддог "Level Up"("LU") тэмцээн, "Аялал" уулзалт тэмцээн, "Speed" хурдны тэмцээн, "Хөлөгт Наадам" зэрэг өөр өөр дүрэм, зохион байгуулалттай тэмцээнүүдийг цуврал болгон зохион байгуулж байна. 9rps0ybpr6olo2k8j3tx5b9ix5zttq7 0 147631 868570 866596 2026-09-05T16:27:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868570 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] hs66kasieomps6fpcdkizvj5bsi0soa 0 147970 868568 866685 2026-09-05T16:26:09Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868568 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromosomal Crossover.svg|thumb|300px|Гомолог хромосомуудын хооронд явагдах кроссинговер. ДНХ-ийн хэсгүүд солилцогдсоноор рекомбинант хроматидууд үүснэ.]] '''Кроссинговер''' (англиар ''crossing over'') нь [[мейоз]]ын үед хосолсон [[гомолог хромосом]]ын эгч бус хроматидуудын хооронд [[ДНХ]]-ийн харгалзах хэсгүүд солилцогдох үйл явц юм. Кроссинговерын үр дүнд эх, эцгийн гаралтай генетикийн материал нэг хромосомд шинэ байдлаар хослон, '''рекомбинант хромосом''' үүсдэг.<ref>{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002}}</ref> Кроссинговер нь [[генетикийн рекомбинаци]]йн нэг хэлбэр бөгөөд бэлгийн үржлээр үүсэх үр удмын генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх үндсэн механизмуудын нэг юм. == Мейоз дахь кроссинговер == [[Файл:Crossing-over-meiosis.png|thumb|350px|Мейозын үед гомолог хромосомуудын хооронд генетикийн материал солилцогдох бүдүүвч.]] Кроссинговер нь гол төлөв мейозын I хуваагдлын [[профаз I]] үед явагдана. Энэ үед эхийн болон эцгийн гаралтай гомолог хромосомууд хоорондоо хосолж, бивалент буюу тетрад бүтэц үүсгэдэг.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Хос хромосом тус бүр ДНХ-ийн репликацийн дараа хоёр хроматидаас тогтдог тул нэг бивалент нийт дөрвөн хроматидтай байна. Кроссинговер нь ихэвчлэн өөр өөр гомолог хромосомд хамаарах '''эгч бус хроматидуудын''' хооронд явагдана. Кроссинговер болсон хэсгийг микроскопоор хромосомууд огтлолцсон мэт харагдах үед '''хиазм''' гэж нэрлэдэг. Хиазм нь гомолог хромосомуудыг мейозын I хуваагдлын тодорхой үе хүртэл хооронд нь холбоотой байлгахад чухал үүрэгтэй. == Молекулын механизм == Мейозын рекомбинаци нь ДНХ-ийн хоёр гинж зэрэг тасрах үйл явдлаар эхэлж болно. Олон эукариот организмд эдгээр тасралыг '''Spo11''' хэмээх уураг үүсгэхэд оролцдог.<ref>{{cite journal |last1=Keeney |first1=S |last2=Giroux |first2=C N |last3=Kleckner |first3=N |title=Meiosis-specific DNA double-strand breaks are catalyzed by Spo11, a member of a widely conserved protein family |url=https://archive.org/details/cell_1997-02-07_88_3/page/375 |journal=Cell |volume=88 |issue=3 |pages=375–384 |year=1997 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81876-0 |pmid=9039264}}</ref> ДНХ тасарсны дараа нэг гомолог хромосомын ДНХ-ийн хэлхээ нөгөө гомолог хромосомын ижил төстэй дараалалтай хэсгийг ашиглан холбогдож, засвар болон рекомбинацийн процесс явагдана. Энэ процессын зарим бүтээгдэхүүн нь кроссинговер болж, хоёр хромосом ДНХ-ийн хэсгүүдээ харилцан солилцсон байдлаар төгсөнө. Харин бусад рекомбинацийн үйл явдал нь хромосомын том хэсгүүдийг солилцуулахгүйгээр дуусч болно. == Генетикийн ач холбогдол == Кроссинговерын хамгийн чухал үр дагаврын нэг нь нэг хромосом дээр байрлах [[аллел]]уудын шинэ хослол үүсэх явдал юм. Жишээлбэл, хоёр гомолог хромосом дээр: * нэг хромосомд '''A—B'''; * нөгөө хромосомд '''a—b''' аллелууд байрлаж байвал кроссинговерын дараа '''A—b''' болон '''a—B''' зэрэг шинэ хослол бүхий рекомбинант хроматидууд үүсэж болно. Ингэснээр үр удам эцэг, эхээсээ авсан хромосомыг яг өөрчлөлтгүйгээр өвлөхөөс гадна, тэдгээрийн генетикийн материалын шинэ хослолыг өвлөх боломжтой болдог. == Генийн холбоо == Нэг хромосом дээр ойрхон байрладаг генүүд хамт удамших хандлагатай байдаг. Үүнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. Хоёр ген хоорондоо хол байх тусам тэдгээрийн хооронд кроссинговер явагдах боломж ерөнхийдөө нэмэгдэнэ. Харин маш ойр байрлах генүүдийн хооронд кроссинговер явагдах магадлал бага байдаг. Энэ зарчмыг ашиглан генүүдийн хромосом дээрх харьцангуй байрлалыг тодорхойлж, '''генетикийн зураг''' буюу холбоосын зураг байгуулж болно.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> == Рекомбинацийн давтамж == Хоёр генийн хооронд үүссэн рекомбинант үр удмын хувь хэмжээг '''рекомбинацийн давтамж''' гэж нэрлэдэг. Генетикийн зураглалд рекомбинацийн давтамжийг хэмжих нэгж болгон '''сантиморган''' (cM)-ыг хэрэглэдэг. 1 сантиморган нь мейозын үед хоёр генетикийн маркер рекомбинацийн улмаас салж удамших ойролцоогоор 1 хувийн магадлалтай тохирно. Энэ аргыг хромосом дээрх ген болон генетикийн маркеруудын харьцангуй байрлалыг тогтооход ашигладаг. == Кроссинговерын интерференц == Кроссинговерын үйл явдлууд хромосомын дагуу бүрэн санамсаргүй тархдаггүй. Нэг кроссинговер болсон хэсгийн ойролцоо дахин кроссинговер үүсэх магадлал буурах үзэгдлийг '''кроссинговерын интерференц''' гэж нэрлэдэг. Интерференц нь кроссинговеруудыг хромосомын дагуу харьцангуй зайтай байрлуулахад нөлөөлдөг.<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=P R |last2=Roeder |first2=G S |title=Tam1, a telomere-associated meiotic protein, functions in chromosome synapsis and crossover interference |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1997-07-15_11_14/page/1786 |journal=Genes & Development |volume=11 |issue=14 |pages=1786–1800 |year=1997 |doi=10.1101/gad.11.14.1786 |pmid=9242487}}</ref> == Биологийн үүрэг == Кроссинговер хоёр үндсэн ач холбогдолтой. Нэгдүгээрт, эцэг болон эхийн аллелуудыг шинэ хослолоор нэгтгэж, бэлгийн үржлийн үед [[генетикийн олон янз байдал]] үүсэхэд хувь нэмэр оруулдаг. Хоёрдугаарт, олон организмд кроссинговерын үр дүнд үүссэн хиазмууд нь мейозын I хуваагдлын үед гомолог хромосомууд зөв салж, өөр өөр охин эсүүдэд хуваарилагдахад чухал үүрэгтэй. == Түүх == Хромосомын хэсгүүд хоорондоо солилцож болох тухай ойлголт XX зууны эхээр үүссэн. 1909 онд Бельгийн цитологич Франс Альфонс Янссенс мейозын хромосомын ажиглалтад үндэслэн хроматидуудын хооронд хэсэг солилцох боломжтой гэсэн санааг дэвшүүлсэн.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Дараа нь [[Томас Хант Морган]] болон түүний судалгааны баг ''Drosophila'' жимсний ялаан дээр хийсэн генетикийн туршилтуудаар хромосом дээрх генийн холбоо болон рекомбинацийн хоорондын хамаарлыг судалсан. Энэ нь хромосомын генетикийн зураг гаргах үндэс болсон. == Мөн үзэх == * [[Мейоз]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Гомолог хромосом]] * [[Хроматид]] * [[Хромосом]] * [[Генийн холбоо]] * [[Аллел]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Генетик]] * [[Геном]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Chromosomal crossover}} [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хромосом]] [[Ангилал:Мейоз]] iey0j7z8jn65hoxpuc2pzvdp7npd32g 0 148042 868605 866976 2026-09-06T08:15:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868605 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Өмнөд Данийн их сургууль | эххэлдээрх_нэр = ''Syddansk Universitet'' | уриа = | зураг = | зургийн_хэмжээ = 200px | байгуулагдсан = 1998 он | төрөл = Улсын сургууль | endowment = | city = [[Оденсе]] | state = | country = [[Дани]] | staff = 3772 (2016)<ref name="numbers">{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal & Tabeller |language=da |trans-title=Numbers & Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | faculty = | ректор = | chancellor = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = 29,674 оюутан (2016)<ref name="numbers" /> | campus = [[Оденсе]] (төв)<br>[[Сённерборг]]<br>[[Эсбьерг]]<br>[[Копенхаген]]<br>[[Коллинг]] | mascot = | colors = | affiliations = | цахим_хуудас = {{url|www.sdu.dk}} }} '''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг. 29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар), тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь). 2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> 38 (2013 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 <ref>{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> )-д жагсаж байна. <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. <ref>{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> == Түүх == Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон. 2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн. Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон <ref>{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}</ref> бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. <ref>{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}</ref> Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. <ref>{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}</ref> Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. <ref>{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}</ref> == Захиргаа ба зохион байгуулалт == Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. <ref>{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}</ref> Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. <ref>{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}</ref> == Кампусууд == [[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''"Зэвэрсэн цайз"'']] Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус. Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. <ref>{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}</ref> SDU-ийн физик барилга нь 272,554 ^м2 талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 ^м2 талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. <ref>{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}</ref> Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. <ref>{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}</ref> UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. <ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref> Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. <ref>{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref>{{Reflist}} * [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль] * [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан] * [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга] * [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.] [[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]] [[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]] [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] tsmmcbc1dxoe36wx47spstppwo6slh4 0 148161 868566 867821 2026-09-05T16:14:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260905)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 868566 wikitext text/x-wiki '''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур") эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''"Талай Тайши"'' эсвэл ''"Далай Тайши"''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖泰什"'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}}{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: "Далай Батур Тайши"; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''"达赖巴图尔泰什"'' гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[тайш]], [[Ойрад|Ойрадын]] улс төр, цэргийн нэр нөлөө бүхий зүтгэлтэн байв. Тэрээр XVII зууны эхний хагаст Дөрвөдийн тэргүүлэх ноёдын нэг байж, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Атвудын үздэгээр Далайбаатар тайш нь тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг Ойрадын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд,{{sfn|Atwood|2004|p=621}} [[Мияваки Жүнко|Миявакигийн]] хэлснээр Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн ноён хэмээн үзсэн байдаг.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Түүний угсааны салаа, 4-р үеийн ач [[Цэрэн]] нь хожим [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөд Далай хан]] цолтой ноёдын угсаатай холбогдсон хэмээн тэмдэглэгддэг.{{sfn|Amarjargal|2024|p=140}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Amarjargal |first=P. |title=ЗАХИРГААНЫ ШИНЖЛЭХ УХААНЫ НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ |publisher=Monkhiin Useg |year=2024 |isbn=978-9919-26-684-4 |edition=2nd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Ойрад]] 6kwe43avfnkwdloxrpjlf1k4axnylgq 0 148244 868559 2026-09-05T13:01:06Z Ganaahuu 27277 Глория Стайнем 868559 wikitext text/x-wiki Глория Стайнем (1934–2026) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]<nowiki/>ийн [[сэтгүүлч]], [[зохиолч]], нийгмийн идэвхтэн бөгөөд XX зууны эмэгтэйчүүдийн эрхийн хөдөлгөөний хамгийн нөлөө бүхий төлөөлөгчдийн нэг юм. Глория Стайнем нь [[1934 он|1934]] оны 3-р сарын 25-нд Охайо мужийн Толедо хотод төржээ. == Намтар == Эцэг эх нь салсны дараа Стайнем сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудалтай ээжийгээ асран халамжилж өссөн нь түүний залуу насанд хүчтэй нөлөөлсөн байдаг. Тэр Smith College-ийг 1956 онд төгсөж, дараа нь [[Энэтхэг]]<nowiki/>т хоёр жил орчим суралцаж, аялжээ. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д буцаж ирээд Нью-Йоркт чөлөөт сэтгүүлчээр ажиллаж эхэлсэн ч тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн салбарт [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] [[сэтгүүлч]]<nowiki/>дэд ноцтой ялгаварлал байсныг өөрийн биеэр мэдэрчээ. Глория Стайнем нь [[1963 он|1963]] онд Playboy Club-д “Bunny” зөөгчийн дүрээр нууцаар ажиллаж, эмэгтэй ажилчдын хөдөлмөрийн нөхцөлийг судалсан нь түүнийг олонд таниулсан юм. Энэхүү эрэн сурвалжилга нь Show сэтгүүлд “A Bunny's Tale” нэрээр хоёр хэсэг болон хэвлэгдэж, нууц сэтгүүл зүй буюу undercover journalism-ийн алдартай жишээнүүдийн нэг болсон. Гэхдээ Глория Стайнем хожим энэ нийтлэлээс болж хэсэг хугацаанд ноцтой сэдвээр бичих сэтгүүлчийн ажил олоход хэцүү болсон тухай ярьсан байдаг. 1960-аад оны сүүлээс эмэгтэйчүүдийн тэгш эрх, үр хөндөлтийн эрх, [[Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй|хөдөлмөр]]<nowiki/>ийн ялгаварлал зэрэг асуудлыг идэвхтэй сурвалжилж, олон нийтэд ярьж эхэлжээ. [[1969 он|1969]] онд [[үр хөндөлт]]<nowiki/>ийн тухай олон нийтийн хэлэлцүүлгийг сурвалжилсан явдал нь өөрийгөө феминист хөдөлгөөний нэг хэсэг гэдгээ илүү тодорхой ойлгоход нөлөөлсөн гэж Стайнем хожим дурссан байдаг. [[1971 он|1971]] онд эмэгтэйчүүдийн асуудлыг эмэгтэйчүүдийн өөрсдийн өнцгөөс тууштай хөндөх Ms. сэтгүүлийг байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Ms.-ийн туршилтын дугаар [[1971 он|1971]] онд [[Нью-Йорк хот|Нью Йорк]] сэтгүүлд хавсралтаар гарч, [[1972 он|1972]] онд бие даасан сэтгүүл болон хэвлэгдэж эхэлсэн юм. Глория Стайнем [[Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл|арьс өнгө]], [[Хүйсийн баримжаа|хүйс]], нийгмийн давхарга зэрэг ялгаварлан гадуурхалтын асуудлууд хоорондоо холбоотой гэж үзэж, олон төрлийн иргэний эрхийн хөдөлгөөнтэй хамтран ажилладаг байв. Тэр зөвхөн сэтгүүлч бус, улс орноор аялагч илтгэгч, зохион байгуулагч, улс төрийн идэвхтэн болсон юм. == Ном зохиол бүтээл == Глория Стайнемын номуудаас хамгийн алдартай нь: * Outrageous Acts and Everyday Rebellions (1983), * Revolution from Within (1992), * My Life on the Road (2015) зэрэг бүтээлүүд юм. Глория Стайнем 66 нас хүртлээ гэрлээгүй бөгөөд 2000 онд бизнес эрхлэгч, идэвхтэн Дэвид Бэйлтэй гэрлэсэн ч нөхөр нь 2003 онд нас баржээ. [[2013 он|2013]] онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] түүнд тус улсын иргэний дээд шагналуудын нэг болох Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний одонг гардуулсан. Түүний [[сэтгүүл зүй]] болон нийгмийн, хүний эрхийн идэвхтний үйл ажиллагаа эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөр эрхлэлт, нөхөн үржихүйн эрх, [[улс төр]]<nowiki/>ийн төлөөлөл, [[Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээлэл]] дэх эмэгтэйчүүдийн дүрийн талаарх Америкийн олон нийтийн хэлэлцүүлэгт олон арван жилийн турш нөлөөлсөн юм. Глория Стайнем 2026 оны [[9 сарын 2|9-р сарын 2]]-нд Нью-Йорк дахь гэртээ 92 насандаа нас барж, сэтгүүл зүй ба эмэгтэйчүүдийн эрхийн хөдөлгөөний хагас зуунаас давсан томоохон өв үлдээжээ. == Гадаад холбоос == aqds0ubf35hm00n6ebodwsj022tgsrz 0 148245 868573 2026-09-05T17:55:07Z Hovcccp 106334 Бэкгамон тэмцээн 868573 wikitext text/x-wiki [[CX Backgammon Tournamnents|"CX Backgammon Tournaments"]]-c зохион байгуулсан анхны тэмцээн болох "MGL13" маань [[Монгол]]<nowiki/>ынхоо тамирчдыг олон улсад бэлдэх зорилгоор олон улсын онлай тэмцээнээс санаа аван зохион байгуулсан билээ. Эхний 2 тэмцээн 11 болон 12 үер зохиогдсон бол 3-р тэмцээнээс эхлэн бүх тамирчид хасагдах хүртэл тоглохоор зохион байгуулж эхэлсэн билээ. Уг тэмцээн маань [[:en:Swiss-system_tournament|Швецарь систем]]-ээр 13 онооны тоглолт хийдэг бөгөөд 5 хожигдлоор хасагддаг. ПР онооны дундаж гаргаж тамирчдын өсөж хөгжиж байгааг өмнөх тэмцээнүүдтэй харьцуулан хэрхэн хөгжиж байгааг харуулдаг шалгалт болсон тэмцээн юм. Тэмцээний мэдээлэл [https://www.facebook.com/CXBackgammontournaments "Бэкгамон Тэмцээн"] хуудсанд нийтлэгддэг ба тамирчид цаг товлох бүлэг чатд холбогдон тоглолтынхоо цагийг тохирдог. Жагсаалтын эхний 5 байр шагналтай. Мөн "Таавар Эвдэгч", "Kомпютер" гэх шагналуудтай байсан ба 8-р тэмцээнээс эхлэн "Хүнд Тулаан", "Шонхор" шагналуудыг шинээр үүсгэсэн билээ. "Таавар Эвдэгч"<ref>"Таавар Эвдэгч" шагналын эзэн</ref> - санаанд оромгүй амжилт гаргаж таавар эвдсэн тамирчин. Ихэнхдээ жагсаалтын дээгүүр анх удаа жагсаж байгаа тамирчидыг шагнадаг. "Kомпютер"<ref name=":0">MGL13 тэмцээний "Компютер" шагнал</ref> - ПР онооны дунджаар хамгийн бага оноо авсан тамирчин "Хүнд тулаан"<ref>"Хүнд Тулаан" шагналын эзэн</ref> - Бүх тоглолт дундаас өрсөлдөгчөөсөө аз болон ПР оноогоор бага бөгөөд хожсон тоглолтын ялагчыг шалгаруулдаг. "Шонхор"<ref>"Шонхор" шагналын эзэн</ref> - Тухайн тэмцээний өмнөх тэмцээнд бүртгүүлсэн ПР дунджаа хамгийн их хувиар буулгасан тамирчинд олгодог. {| class="wikitable sortable" |+ ! !MGL13-1 !MGL13-2 !MGL13-3 !MGL13-4 !MGL13-5 !MGL13-6 !MGL13-7 !MGL13-8 !MGL13-9 |- ! !2024.10.5 !2024.12.2 !2025.2.26 !2025.5.5 !2025.8.18 !2025.10.1 !2025.12.30 !2026.2.24 !2026.6.13 |- |1 |<u>Золбоот.Г</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Анхболд.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Аззаяа.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |<u>Батбилэг.С</u> |- |2 |<u>Мичидмаа.Г</u> |<u>Соронзонболд.Л</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Түвшиннаран.Ц</u> |<u>Эгшиглэн.Г</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |- |3 |<u>Сүхбаатар.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Пүрэвжав.Э</u> |- |4 |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Болорчимэг.Б</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Мөнгөнсувд.Н</u> |<u>Даваадорж.Б</u> |- |5 |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Цэрэннадмид.Э</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Энхномин.Б</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Болдхүү.Д</u> |<u>Батбилэг.С</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |- |6 |Чинбилэг.О<ref name=":0" /> |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Энхномин.Б |Батбаяр.Б |Аззаяа.Б |Номин-Эрдэнэ.Э |Нандин-Ивээл.Ш |Сүхбаатар.Б |Дашдэлэг.Я |- |7 |Есүй.Н |Сүхбаатар.Б |Болорчимэг.Б |Аззаяа.Б |Батбаяр.Б |Сайнхүү.Э |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Бат-Эрдэнэ.Ц |- |8 |Энхдөлгөөн.Б |Хишигт.Б |Гантулга.П |Нандин-Ивээл.Ш |Нандин-Ивээл.Ш |Энхдөлгөөн.Б |Гантулга.П |Энхрийлэн.Г |Мөнхзул.М |- |9 |Сэсээрхүү.Ч |Эрхэс.С |Хишигт.Б |Оюунтуяа.А |Номин-Эрдэнэ.Э |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Номин-Эрдэнэ.Э |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |- |10 |Бадралгомбо.Д |Хасагхүү.Ч |Цэрэннадмид.Э |Гантулга.П |Эрхэс.С |Энхномин.Б |Чинбилэг.О |Бадралгомбо.Д |Даваадорж.Д |- |11 |Даваажаргал.Э |Бадралгомбо.Д |Дашдулам.Ч |Золбоот.Г |Энхжин.Э |Анхболд.Б |Энхдөлгөөн.Б |Цэрэннадмид.Э |Бадралгомбо.Д |- |12 |Номин-Эрдэнэ.Э |Тэлмүүн.Ц |Чинбилэг.О |Даваажаргал.Э |Гантулга.П |Чинбилэг.О |Мөнгөнсувд.Н |Даваажаргал.Э |Сайнхүү.Э |- |13 |Эрдэнэ.Л |Энхномин.Б |Бадралгомбо.Д |Амин-Эрдэнэ.С |Эгшиглэн.Г |Оюунцэцэг.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Батбаяр.Б |Батбаяр.Б |- |14 |Цэрэннадмид.Э |Золбоот.Г |Билгүүн.Э |Амгалан.Ч |Одмандах.Б |Амгалан.Ч |Хишигт.Б |Булганзул.Б |Одмандах.Б |- |15 |Отгонзаяа.Л |Эрдэнэ.Л |Сүхбаатар.Б |Чинбилэг.О |Амгалан.Ч |Мөнхцэцэг.Б |Мөнхзул.М |Пүрэвжав.Э |Түмэндэмбэрэл.Г |- |16 |Мөнхзул.М |Номин-Эрдэнэ.Э |Оюунтуяа.А |Сүхбаатар.Б |Мөнхцэцэг.Б |Мөнгөнсувд.Н |Хасагхүү.Ч |Батбилэг.С |Должинсүрэн.А |- |17 |Билгүүн.Э |Энхдөлгөөн.Б |Аззаяа.Б |Мөнгөнсувд.Н |Энхдөлгөөн.Б |Сүхбаатар.Б |Даваажаргал.Э |Бат-Итгэл.Ц |Сүхбаатар.Б |- |18 |Одмаа.Б |Арьяа.Э |Арьяа.Э |Болдхүү.Д |Сүхбаатар.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Дашдэлэг.Я |Амгалан.Ч |Сэлэнгэ.Б |- |19 |Ариунаа.Ё |Аззаяа.Б |Энхжин.Э |Эгшиглэн.Г |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |Солонго.Б |- |20 |Мандахнар.С |Мичидмаа.Г |Номин-Эрдэнэ.Э |Номин-Эрдэнэ.Э |Чинбилэг.О |Халиун.Б |Эрдэнэ.Л |Бат-Эрдэнэ.Ц |Булганзул.Б |- |21 | |Буянхишиг.Б |Золбоот.Г |Балжинням.Н |Мөнгөнсувд.Н |Энхрийлэн.Г |Сүхбаатар.Б |Цэнд-Аюуш.А |Хун-Эрдэнэ.Т |- |22 | |Отгонзаяа.Л |Мичидмаа.Г |Энхдөлгөөн.Б |Даваадорж.Д |Даваажаргал.Э |Хун-Эрдэнэ.Т |Түвшиннаран.Ц |Гэгээнгэрэлт.Ө |- |23 | |Ганхүлэг.Э |Анхболд.Б |Эрдэнэ.Л |Эрхэмбаяр.Э |Эрдэнэ.Л |Амгалан.Ч |Даваадорж.Б |Ундрахбаяр.Д |- |24 | |Оюунтуяа.А |Энхдөлгөөн.Б |Бадралгомбо.Д |Дашдэлэг.Я |Сондор.С |Энхрийлэн.Г |Хишигт.Б |Номин-Эрдэнэ.М |- |25 | |Энхжин.Э |Батбаяр.Б |Сэлэнгэ.Б |Халиун.Б |Ариунаа.Ё |Тэлмүүн.Ц |Одмандах.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |- |26 | |Дашдулам.Ч |Болдхүү.Д |Отгонзаяа.Л |Мандахнар.С |Хасагхүү.Ч |Сайнхүү.Э |Итгэлмаа.Б |Хүслэн.С |- |27 | |Ариунаа.Ё |Мөнхзул.М |Цэрэннадмид.Э |Хишигт.Б |Буянхишиг.Б |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Д |Цэнд-Аюуш.А |- |28 | |Лхагвадорж.М |Эгшиглэн.Г |Энхжин.Э |Болдхүү.Д |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Халиун.Б |Лхагвадорж.М |- |29 | | |Одмаа.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Түвшиннаран.Ц |Номин-Эрдэнэ.М |Хүслэн.Г |Оюунтуяа.А |Ариунаа.Ё |- |30 | | |Отгонзаяа.Л |Лхагвадорж.М |Сайнхүү.Э |Мөнхзул.М |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Эрдэнэдалай.Б |- |31 | | |Ариунаа.Ё |Хишигт.Б |Анхболд.Б |Нандин-Ивээл.Ш |Гэгээнгэрэлт.Ө |Эрдэнэ.Л |Бат-Итгэл.Ц |- |32 | | |Буянхишиг.Б |Сарнай.Х |Буянхишиг.Б |Пүрэвжав.Э |Пүрэвжав.Э |Гэгээнгэрэлт.Ө |Хишигт.Б |- |33 | | | |Мядагмаа.Э |Цэнд-Аюуш.А |Гэгээнгэрэлт.Ө |Сарнай.Х |Энхдөлгөөн.Б |Халиун.Б |- |34 | | | |Мөнхзул.М |Сондор.С |Дашдэлэг.Я |Бадралгомбо.Д |Хүслэн.С |Сондор.С |- |35 | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Оюунцэцэг.Б |Эгшиглэн.Г |Мөнхцэцэг.Б |Нандин-Ивээл.Ш | |- |36 | | | |Эрхэмбаяр.Э |Сэлэнгэ.Б |Энхдарь.О |Хүслэн.С |Мөнхзул.М | |- |37 | | | |Пүрэвдулам.С |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Одмандах.Б |Хун-Эрдэнэ.Т | |- |38 | | | |Наранмандах.Э |Эрдэнэдалай.Б |Сарантүшиг.Д |Сондор.С |Сайнхүү.Э | |- |39 | | | |Хаш-Эрдэнэ.Ж |Номин-Эрдэнэ.М |Мандахнар.С |Халиун.Б |Гантулга.П | |- |40 | | | |Халиун.Б |Энхномин.Б |Цэрэннадмид.Э |Цэнд-Аюуш.А |Ариунаа.Ё | |- |41 | | | |Одмаа.Б |Гэгээнгэрэлт.Ө |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Сарнай.Х | |- |42 | | | |Буянхишиг.Б |Ариунаа.Ё |Эрхэмбаяр.Э |Эгшиглэн.Г |Буянхишиг.Б | |- |43 | | | |Ариунаа.Ё |Мядагмаа.Э |Сугармаа.Г |Лхагвадорж.М |Дашдэлэг.Я | |- |44 | | | |Оюунцэцэг.Б |Энхзаяа.Э |Мядагмаа.Э |Мядагмаа.Э |Сэлэнгэ.Б | |- |45 | | | |Мөнгөнтуяа.Г |Сугармаа.Г |Даваадорж.Д |Мандахнар.С |Наранцэцэг.Ц | |- |46 | | | |Сайнхүү.Э |Даваа-Эрдэнэ.А |Хишигт.Б |Эрхэмбаяр.Э |Түвшинжаргал.Б | |- |47 | | | |Эрхэс.M |Должинсүрэн.А |Сэлэнгэ.Б |Буянхишиг.Б |Солонго.Б | |- |48 | | | |Энхзаяа.Э |Сарнай.Х |Цэнд-Аюуш.А |Сэлэнгэ.Б |Түмэндэмбэрэл.Г | |- |49 | | | |Мандахнар.С | |Одмандах.Б |Солонго.Б |Мандахнар.С | |- |50 | | | |Буяндалай.Б | |Сарнай.Х |Баян-Эрдэнэ.О |Сондор.С | |- |51 | | | | | |Лхагвадорж.М |Сугармаа.Г |Цэлмэг.А | |- |52 | | | | | |Хүслэн.С |Ариунаа.Ё |Хүслэн.Г | |- |53 | | | | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Номин-Эрдэнэ.Э | |- |54 | | | | | | |Оюунцэцэг.Б | | |- |55 | | | | | | |Буянжаргал.Б | | |- |56 | | | | | | |Цэлмэг.А | | |} 1ij6vj5qkbmtwtcuakhtm34b2zz7oh0 0 148246 868576 2026-09-05T18:48:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Солонгосын найман аймаг]] to [[Солонгосын найман муж]] 868576 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Солонгосын найман муж]] odz7unprovutasq7bxz4hbduxa78i7o 0 148247 868580 2026-09-05T19:08:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)]] to [[Солонгосын Ажилчдын Нам]] 868580 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Солонгосын Ажилчдын Нам]] 3cqx16fhod9mtrr7dp94elvt8cknzt1 0 148248 868596 2026-09-06T05:18:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Japan kanto map small.png|thumb|Кантоо бүсийн байршил]] '''Кантоо''' ([[Япон хэл|япон.]] 関東地方, үгчилбэл. "цайзаас зүүн зүг дахь бүс нутаг") — [[Хоншүү]] аралын бүс нутаг, [[Япон|Японы]] хамгийн их хүн амтай бөгөөд аж үйлдвэржсэн нутаг юм. Энэ бүс нутагт нийслэл [[Токио]] хот..." 868596 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan kanto map small.png|thumb|Кантоо бүсийн байршил]] '''Кантоо''' ([[Япон хэл|япон.]] 関東地方, үгчилбэл. "цайзаас зүүн зүг дахь бүс нутаг") — [[Хоншүү]] аралын бүс нутаг, [[Япон|Японы]] хамгийн их хүн амтай бөгөөд аж үйлдвэржсэн нутаг юм. Энэ бүс нутагт нийслэл [[Токио]] хот, Эзэн хааны ордон болон Засгийн газар байралдаг юм. [[Файл:Mapofkanto.png|thumb|Кантоо бүсийн газрын зураг]] Тус бүс нутаг нь Гумма, Точиги, Ибараки (Хойд Кантоо дэд бүс), Канагава, Сайтама, Чиба, Токио (Өмнөд Кантоо дэд бүс) гэсэн 7 мужийг хамардаг. 2010 оны 4-р сарын 1-ний байдлаар тус бүс нутгийн хүн ам 42,335,080 байжээ. 3cm3vh24lnpejj7b69w9x8j7ez5j0zk 10 148249 868607 2026-09-06T08:17:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь]] to [[Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] 868607 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] o0g51kniqelgmum28b3yb3ku4vf5fke