Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Япон 0 1939 868628 864747 2026-09-06T13:20:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 868628 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Япон улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠶᠠᠫᠤᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Япон | native_name = {{native name|ja|日本国|italics=off}}<br/>{{resize|90%|Ниппон кокү эсвэл Нихон кокү}} | image_flag = Flag of Japan.svg | flag_type = [[Японы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = Centered deep red circle on a white rectangle | image_coat = Imperial Seal of Japan.svg | alt_coat = Golden circle subdivided by golden wedges with rounded outer edges and thin black outlines | symbol_type = [[Японы эзэн хааны сүлд|Эзэн хааны сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.2em;">[[File:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]</div> | other_symbol_type = [[Японы засгийн газрын тамга|Засгийн газрын тамга]] | national_anthem = <br />君が代<br />''[[Японы төрийн дуулал|Кимигаё]]''<br />"Эзэн дээдэс таны хаанчлал"<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]</div> | image_map = Japan (orthographic projection).svg | alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green | map_caption = Японы хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; [[Японы газар нутгийн маргаан|нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Токио]] | coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Үндэсний хэл | languages = [[Япон хэл]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] парламентын [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Японы эзэн хаан|Эзэн хаан]] | leader_name1 = [[Нарүхито]] | leader_title2 = [[Япон Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Такаичи Санаэ]] (高市 早苗) | legislature = [[Японы парламент|Улсын хурал]] | upper_house = [[Зөвлөхүүдийн танхим (Япон)|Зөвлөхүүдийн танхим]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Япон)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Японы түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Японы эзэн хааны гэр бүл|Төр улс байгуулагдсан]] | established_date1 = НТӨ 660 оны 2 сарын 11 | established_event2 = [[Мэйжийн Үндсэн хууль|Мэйжийн үндсэн хууль]] | established_date2 = 1890 оны 11 сарын 29 | established_event3 = [[Японы Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date3 = 1947 оны 5 сарын 3 | area_km2 = 377,975 | area_footnote = <ref name="area-2019">{{cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調 (10月1日時点)|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|trans-title=Reiwa 1 prefectures and municipalities ranked according to area (as of 1 October)|publisher=[[Geospatial Information Authority of Japan]]|language=ja|date=December 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archivedate=April 15, 2020|url-status=dead }}</ref> | percent_water = 1.4 (2015 оны байдлаар)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_rank = 62<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_census = 126,226,568<ref>{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00200521&tstat=000001136464&cycle=0&year=20200&month=24101210&tclass1=000001136465&tclass2=000001154388&tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]]}}</ref> | population_census_rank = | population_census_year = 2020 | population_estimate = 124,214,766 | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 11 | population_density_km2 = 332<!-- Per [[WP:CALC]], 125,440,000 / 377,975 = 331.87 --> | population_density_rank = 24 | GDP_PPP = {{increase}} $6.110 их наяд<ref name="IMFWEOJP">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook database: October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 4 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $48,813 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 36 | GDP_nominal = {{increase}} $4.301 их наяд<ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 3 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $34,358 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30 | Gini = 33.4<!-- Number only. --> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!-- Increase/decrease/steady. --> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=July 25, 2021}}</ref> | Gini_rank = 78 | HDI = 0.925<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Иен|Японы иен]] (¥) | time_zone = [[Японы Стандарт Цаг|ЯСЦ]] | utc_offset = +09:00 | drives_on = зүүн | calling_code = [[Япон дахь утасны дугаар|+81]] | cctld = [[.jp]] | official_website = <!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----> | demonym = [[Япончууд]] | today = }} '''Япон''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本 ''Нихон, Ниппон'', үгчилбэл. «Нар мандах газар») албан ёсоор — '''Япон улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国 ''«Нихон кокү», «Ниппон кокү»'') - [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсгийн [[олтриг|бүлэг арлуудаас]] тогтох [[Дорнод Ази|дорнод]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Япон нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа шинээр боловсруулан баталсан [[Японы Үндсэн Хууль]]д үндэслэн шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]т улс бөгөөд Үндсэн хуульд нь [[Төрийн тэргүүн]] гэж хэн болохыг заагаагүй боловч Япон Улсын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болох [[Японы эзэн хаан|эзэн хаан]] нь төрийн тэргүүн гэж хэлж болох юм. Япон нь эдийн засгийн чадавхаараа дэлхийд [[АНУ]], Хятадын дараа 3-т ордог, [[Их Долоо|Их Долоогийн]] гишүүн улс юм. Азийн цор ганц өндөр хөгжилтэй орон хэдий ч [[түүхий эд]], [[хүнс]], [[Энерги|эрчим хүчний]] 80-аас илүү хувийг [[Импорт|импортолдог]], гадаад худалдаанаас хамааралтай улс болно. Японы [[хүн ам]] нь [[Хоншүү]] арлаар төвлөрөн суудаг [[япон үндэстэн|япон]], [[Окинава]] аралд оршин суух [[Рюүкюү]] болон [[Хоккайдо]], [[Сахалин]]аас гаралтай [[Айнү]], [[Орок]], [[Нивхи]] зэрэг жижиг үндэстнүүдээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь [[япон хэл]] бөгөөд [[рюүкюү хэл]], [[айнү хэл]] зэрэг цөөн ярилцагч хүнтэй хэлнүүд оршдог. [[Газар зүй|Газар зүйн]] байрлалын хувьд газраар хиллэдэг орон байхгүй бөгөөд [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Солонгосын хойг]] ([[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай (ОХУ нь Япон тэнгисээс гадна [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгисээр]] хиллэнэ), [[Дорнод Хятадын тэнгис|Дорнод Хятадын тэнгисээр]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]], [[Тайвань]] зэрэг улсуудтай хиллэнэ. Түүнчлэн өмнө этгээдэд байх Огасавара олтригоор [[Микронез]] ([[Умард Марианы арлууд]]) улстай хиллэдэг. 2025 оны байдлаар Япон улсын хүн ам 123 саяас их байгаа ч нас баралтын түвшин төрөлтийн түвшнээс өндөр байгаа тул хүн амын тоо аажмаар буурч байгаа. Японы Эзэн хаан — [[Нарүхито]] (2019 оны 5-р сарын 1-нээс), Ерөнхий сайд — хатагтай [[Такаичи Санаэ]] (2025 оны 10-р сарын 21-нээс), [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Японы Либерал Ардчилсан намын]] (2024 оны 9-р сарын 27-нээс) дарга. == Нэр == [[Япон хэл|Япон хэлэнд]] 日本 (албан ёсоор Ниппон, аман ярианд Нихон гэж дуудагдана, "Наран үндэст/язгуурт/гарвалт" гэх утгатай) гэж нэрлэгддэг. Энэхүү нэрийг анх 645 оны 7-р сард [[Солонгосын хойг]]т оршин байсан [[Гуулин улс]] болон [[Вэкжэ]] улсын Элчид хандсан бичигт "Бурханы сурвалжит Наран үндэст улсын эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдсэн гэж үздэг. Европод түгсэн нэр нь [[Хятад хэл]]ний У аялгуун дахь ''Жэпен'' гэдгээс уламжлагдсан өвөг [[Малай хэл]]ний ''Жипенкүо'' гэдгээс үүссэн байдаг. Энэ үгийг 16-р зууны [[Малакка]]д очсон Португалын далайчид Европт түгээж, [[англи хэл]]ний сурвалжид 1565 онд ''Giapan'' (''Жиапан'') гэж анх бичигджээ<ref>{{cite book|last=Mancall|first=Peter C.|title=Travel narratives from the age of discovery: an anthology|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=156–157|chapter=Of the Ilande of Giapan, 1565}}</ref>. Түүнээс дамжсан [[герман хэл]]ний ''Japan'' (''Япан'') гэдгээс [[орос хэл]]энд ''Япон'' гэж зээлдэгдэж, өдгөө монгол хэлэнд '''Япон''' гэж нэрлэгдэх болсон юм. Мөн монголчууд албан бусаар уугуул нэрийг үндэслэн ''Наран Улс'', ''Мандах нарны орон'' гэж нэрлэх нь түгээмэл юм. == Газар зүй == Япон орон 377,944 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|60-р том]] улс болно. [[Файл:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:Japan topo en.jpg|thumb|left|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Япон хойд өргөргийн 24° — 46°, зүүн уртрагийн 122° — 146° дотор багтах ба НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаарна. Хуурай газрын хилгүй, арлын орон. Дорноос [[Номхон далай]], өмнөөс [[Филиппиний тэнгис]], өрнө өмнөдөөс [[Дорнод Хятадын тэнгис]], өрнөдөөс [[Солонгосын хоолой]], [[Япон тэнгис]], умар дорнодоос [[Агнуурын тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. [[Орос]], [[Өмнөд Солонгос|өмнө]] [[Умард Солонгос|умар]] [[Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]]тай ойр. === Арал === Номхон далайн өрнөд хэсгийн 6,852 арал Японд харьяалагддаг. [[Хоккайдо]] (22%), [[Хоншүү]] (60.3%), [[Шикокү]] (5%), [[Кюүшүү]] (9.5%) хэмээх дөрвөн том арал бүх нутгийн 97%-ийг эзэлж байна. [[Окинава]] арал хамаардаг [[Рюүкюү олтриг]] Кюүшюүгээс өрнө өмнөш нумран тогтсон байдаг. Хамгийн хол буюу Токиогоос өмнөш 1000 км алсад [[Бонин олтриг]] гэж байна. Ийм олон аралтай болохоор монголчууд «Арлын Япон» гэцгээнэ. Хамтад нь [[Японы олтриг]] ({{lang-en|Japanese Archipelago}}) гэж болно.<ref>{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-71002-2 {{Please check ISBN|reason=Check digit (2) does not correspond to calculated figure.}}|pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/8 8]–11}}</ref> === Маргаан === {{гол|Японы газар нутгийн маргаан}} Японы [[Хоккайдо]] арлаас холгүй, [[Курилийн арлууд]]ад хамаарах, [[ОХУ]]-ын мэдлийн дөрвөн арлыг 1945 онд булаалгасан гэж Япон батлаад буцааж авна гэж маргаж байгаа. Япон тэнгис дэх [[БНСУ]]-ын харьяаны хэдэн жижиг арлыг (японоор ''Такэшима'') өөрийнх гэж зүтгэдэг. Эсрэгээр Дорнод Хятадын тэнгист байгаа Японы мэдлийн [[Сэнкакү]] хэмээх 5 арал, 3 хадыг [[БНХАУ]], [[Тайвань|Тайваниас]] 1895 оноос өмнөх эзэд нь авна гээд ид мэтгэцгэлцэж байгаа. === Уул усан === Өмнөөс [[Филиппиний хавтан]] [[Амарын хавтан|Амарын]], [[Окинавын хавтан|Окинавын]] хоёр хавтан доогуур, умар руу [[Номхон далайн хавтан]] [[Агнуурын тэнгисийн хавтан]] доогуур шурган шүргэж байдгаас Японд үе үе хүчтэй [[газар хөдлөлт|газар хөдөлж]], [[галт уул]]с оргилдог. Дэлхийн бүх газар хөдлөлтийн эрчмийн 10-20% нь Японд үүсдэг гэнэ.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2007-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |url-status=dead }}</ref> Японы галт уулс [[Номхон далайн галт цагираг]]т хамаатай. Хавтангийн шургалт Евразитай залгаа байсан Японы газрыг дорнош атируулж, 15 сая жилийн урьд [[Япон тэнгис]]ийг үүсгэсэн гэдэг.<ref>{{cite web|url=http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf|last=Barnes|first=Gina L.|title=Origins of the Japanese Islands|publisher=[[University of Durham]]|year=2003|accessdate=11 August 2009}}</ref> Японд одоо оргиход бэлэн 108 галт уул байна. Зуун зууны туршид үхлийн газар хөдлөлт, [[цунами]] тохиосоор л байсан.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=4 Хоёрдугаар сар 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=27 March 2007 |url-status=dead }}</ref> 1923 оны Кантоогийн газар хөдлөлтөөр 140 мянган хүний амь үрэгдэж байв.<ref>{{cite web|last=James|first=C.D.|title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire|url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|publisher=University of California Berkeley|accessdate=16 January 2011|year=2002|archive-date=7 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807010932/https://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|url-status=dead}}</ref> Ханшины 1995 оны газар хөдлөлт, Тоохокүгийн 2011 оны газар хөдлөлт, цунами гээд саяхны жишээ ч байна.<ref name="USGS9.0">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of 2011-03-12 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date=23 June 2011 |accessdate=9 November 2011}}</ref> Ийм нутагт байдгийнх амарч эмнүүлэхэд аятай халуун [[рашаан]] харин элбэг олдоно.<ref>{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |title=Attractions: Hot Springs |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref> Хамгийн өндөр уул бол д.т.д 3,776 м-т цоройсон [[Фүжи уул|Фүжи галт уул]]. Үүнээс гадна Хида, Кисо, Акайши гурван нурууг нийлүүлээд [[Японы Альп]] гэдэг. Оргил нь [[Кита уул]] (3,193 м). Ер нь Японы газар нутгийн 73% нь уулархаг, ой модтой. Ийм газраа [[газар тариалан]], [[аж үйлдвэр]], оршин суухад тохьгүй гээд далайн эрэг хавийн нам доор газарт хүмүүс шавалдсаар ирсэн.<ref>{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=16 January 2011}}</ref> Нам доор газраас Токио байрладаг Кантоогийн нам доор газар эн арай их (13,000 км<sup>2</sup>). Үүнээс гадна Нагоя хавийн Нооби, Осака-Кёото орчмын Кинки, Сэндай хавийн Сэндай гээд нам доор талууд бий. Уулын, түргэн урсгалт, богино голуудтай. Тэдэндээ усан цахилгаан станц барьсан нь олон. Хамгийн урт [[Шинано гол]] 367 км урсаад Япон тэнгист цутгадаг.<ref>Nilsson, Christer; Reidy,Catherine A.; Dynesius, Mats and Revenga, Carmen; Fragmentation and Flow Regulation of the World’s Large River Systems; ''[[Science (magazine)|Science]]''; vol. 308; pp.405-408</ref> Кёотогийн хажуугийн [[Бива нуур]] хамгийн том цэнгэг уст нуур гэдэг. === Уур амьсгал === Ихэнх нутаг нь дулаан бүсэд хамаарах бөгөөд өмнөд хэсгийн арлууд нь халуун, хойд хэсэг нь сэрүүн бүст хамаардаг<ref name="climate">{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref>. [[Сибирийн их даралт]] хойноос ирэх салхи нь [[Япон тэнгис]]ийн чийглэг агаарыг авчрах тул Япон тэнгис талдаа цас их унана. Харин [[Номхон далай]] талдаа цэлмэг өдөр олширдог. Зун нь [[Номхон далайн их даралт]]ын нөлөө ихсэж, халуун чийглэг өдрүүд үргэлжилнэ. Гэхдээ нутгийн умард хэсгээр нь [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгисийн их даралтын]] нөлөөгөөр сэрүүн байдаг. Японы тэнгис талдаа өвөл цас их унадаг, [[зургаадугаар сар|6]], [[долоодугаар сар|7 сард]] (Окинавад [[тавдугаар сар|5]], [[зургаадугаар сар]]) агаарын их даралтын шугамын нөлөөгөөр [[борооны улирал]] болж, зун, намрын заагаар өмнө талаас ирэх далайн шуурга зэргийн нөлөөгөөр харьцангуй хур тунадас ихтэй бүс нутгийн тоонд орно<ref name="climate"/><ref>{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |url-status=dead }}</ref>. == Түүх == {{main|Японы түүх}} [[Файл:MiddleJomonVessel.JPG|thumb|upright|left|МЭӨ 2000-3000 жилийн үеийн сав]] [[File:AinuManStilflied.JPG|thumb|Айнү хүн. 1880 он]] [[File:Historical expanse of Ainu.png|thumb|[[Айнү]]чууд эрт цагт [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байв]] [[File:Yamato en.png|thumb|Японы Ямато улс МЭ 250-538 он. Одоогийн япончууд арлын өмнө хэсгээс эхлэн айнүчүүдийн нутгийг аажмаар эзэлжээ. Хойд талын том арал нь [[Хоккайдо]], дунд талын том арал нь [[Хоншүү]], хамгийн урд талын жижиг арал нь [[Кюүшүү]]; [[Кюүшүү]]гийн хойд талын жижиг арал нь [[Шикокү]].]] Японд эрт үед хүн амьдарч байсныг батлах олдвор [[Нийтийн он тоолол|НТӨ]] 30,000 оны буюу [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсгийн үед]] хамаарна. Арай хожуу үед хамаарах чимэглэсэн шавар сав, ваар зэрэг нь [[дэлхий]] дээрх хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл гэж тооцогддог байна [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] гэсэн дөрвөн том арлаас Японы бүлэг арал тогтдог. Японы уугуул оршин суугчид нь [[Курилийн арлууд]] болон Японы бүлэг аралд хамаарагдах [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлуудыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байсан [[Айнү]] юм. Одоогийн [[япончууд]] анх [[Зүүн Ази]]йн эх газраас тус арлын өмнөд хэсэгт нүүн ирж хэдэн мянган жилийн турш аажим аажмаар тэднийг түрэн уусгасаар Японы арлуудын нутаг дэсвгэрт бүхэлд нь суурьшжээ. [[Айнү]]чүүд нь эрт цагт [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[Папуа-Шинэ Гвиней|папуа]]чуудтай адилхан австралоид төрхтэй (афирикчуудтай төстэй) байв. [[Япончууд]]ын гарал бүрэн тодорхойгүй, зарим эрдэмтэд дор хаяж 10,000 гаруй жилийн өмнө Японд байсан уугуул хүмүүс гэж үздэг ч ихэнх эрдэмтэд Зүүн эсвэл Зүүн Өмнөд Азиас нүүн ирсэн хүмүүс гэж үздэг. Хэдийгээр эхний онолд 10,000 гаруй жилийн өмнө тэд Японд байсан гэсэн таамаг дэвшүүлдэг ч айнүчүүдээс сүүлд тус аралд ирсэн болох нь [[археологи]]йн олдвороор батлагддаг. "Яёй эрин" буюу МЭӨ III зууны үеэс [[цагаан будаа]] тариалан, [[төмөр]] ба [[хүрэл]] боловсруулж, вааран эдлэл хийх болжээ. Эдгээр нь [[Хятад]] эсвэл [[Солонгос]]оос шилжин ирсэн одоогийн япончуудтай холбоотой гэж үздэг байна. [[Буддын шашин]] Солонгосын Вэкжэ улсаас дамжин нэвтэрсэн боловч Хятадын нөлөө их байсан байна "Нарагийн эрин" буюу МЭ VIII зууны үед Японы анхны хүчирхэг улс, одоогийн [[Нара]] орчимд төвлөрөн бий болжээ. Энэ үед хамаарах "Кожики" (''Kojiki'', 712 он), "Нихон Шоки" (''Nihon Shoki'', 720 он) зэрэг судрууд хадгалагдан үлдсэн байдаг XVI зууны үед [[Португал]]ын худалдаачид ба шашны номлогч нар анх Японд хүрсэн ба энэ үеэс Баруун болон Японы хооронд худалдаа, соёлын солилцоо эхэлжээ. Ода Нобүнага [[Европ]]оос нэвтэрсэн галт зэвсэг хэрэглэн Японыг нэгтгэж эхэлсэн боловч 1582 онд алуулсан байна. Түүний дараа [[Тоёотоми Хидэёши]] үйл хэргийг нь үргэлжүүлэн 1590 онд бүх Японыг нэгтгэж дууссан. [[Файл:Japanese Red Seal Ship Shuinsen 1634.png|thumb|left|Японы худалдааны хөлөг (1634)]] 1598 онд Хидэёши нас барсны дараа, [[Токүгава Иэясү]] 1603 онд [[Эдо]] буюу одоогийн [[Токио]] хотын орчим [[Токүгава Иэясү|Токүгава шогуныг]] үндэслэв. 1639 оноос эхлэн "Хаалттай улс" гэх бодлого баримтлах болсон байна. Энэ үеийг "Эдогийн эрин" гэж нэрлэдэг байна<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |url=http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |title=Japan Glossary; Kokugaku |publisher=Washington State University |date=[[1999-07-14]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828004748/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |url-status=dead }}</ref>. 1854 оны 3-р сарын 31-нд [[АНУ]]-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж, "[[Мэйжийн эрин]]" эхэлжээ (1868 он). Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт улсыг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, [[Орос]] зэрэг улсуудтай дайн хийж, [[Тайвань]], Солонгос, Сахалины өмнөд хагасыг эзлэв<ref>{{cite web |url= http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |title=Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan) |author=Jesse Arnold | publisher = vt.edu/users/jearnol2 | accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1931 онд [[Манжуур]]ыг эзлэн, 1941 онд "Тэнхлэгийн хүчинд" нэгдсэн байна<ref>{{cite web |url= http://www.friesian.com/pearl.htm |title= The Pearl Harbor Strike Force |author= Kelley L. Ross | publisher = friesian.com |accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1937 онд Хятадын бусад хэсгийг эзлэн, 1941 онд АНУ-ын Перл Харбор дахь цэргийн баазыг довтлосоны дараа Япон нь [[АНУ]], [[Их Британи]], [[Нидерланд]] зэрэг улсад дайн зарлажээ. Энэ явдал АНУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татан оруулсан. 1945 онд АНУ, Японы [[Нагасаки]], [[Хирошима]] хотууд дээр [[цөмийн бөмбөг]] хаяж, [[ЗХУ]] Японд дайн зарласны дараа 1945 оны 8-р сарын 15-нд Япон бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ<ref>{{cite web |url=http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |title=Japanese Instrument of Surrender |publisher=educationworld.net |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231090453/http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 онд Япон нь шинэ [[Үндсэн хууль]] баталж, Үндсэн хуульт, [[хаант засаглал]]тай ардчилсан орон болов. Япон 1956 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн орон болсон байна. == Хүн ам == [[Image:Bjs48 02 Ainu.jpg|thumb|Японы цөөн тоот ястан [[Айнү]] (XIX зуун)]] [[File:Meiji-jingu wedding procession - P1000847.jpg|thumb|Мэйжи сүмд болж буй япон маягийн хурим]] Япон улсад 2012 оны 3-р сарын байдлаар 127.3 сая хүн амьдарч байв.<ref>See links to the Census and the monthly Population Estimate through the [http://www.stat.go.jp/ Japan Statistical Agency] homepage.</ref> Энэ нь дэлхийн улс орнуудаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|10-р олон]] болохыг илтгэнэ. Хэл соёлоороо бараг нэгэн төрлийн ард түмэн.<ref name=MulticulturalJapan>{{cite news|title='Multicultural Japan' remains a pipe dream|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Japan Times|date=27 March 2007|archiveurl=https://archive.ph/20120716140322/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20070327zg.html%23.UAQfIKgo9Rw|archivedate=16 Долдугаар сар 2012|url-status=live}}</ref> Тоолвол 98.5% нь [[Япон үндэстэн]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=9 November 2011 |archive-date=28 Арван хоёрдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref> үлдсэн хувийг [[Солонгос]],<ref>{{cite news|title=Japan-born Koreans live in limbo|url=http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=2 April 2005}}</ref> Хятад,<ref name="nikkeijin">{{cite news|title=An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan|url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=1 November 2008|first=Norimitsu|last=Onishi}}</ref> [[Филиппин]], [[Бразил]], [[Перу]]<ref>{{cite news|title='Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians|url=http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Asia Times|date=16 October 1999|archive-date=6 Нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106194749/http://atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|url-status=dead}}</ref> гэх мэт орноос ирээд буцаагүй улс, тэдний үр хойч дүүргэж байдаг.<ref name=MulticulturalJapan/> Яг Япон (''Ямато'')-оос гадна маш цөөн тоот [[Айнү]],<ref>{{cite news |first= Philippa |last= Fogarty|title= Recognition at last for Japan's Ainu|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|publisher=BBC|date= 6 June 2008|accessdate=7 June 2008 }}</ref> [[Рюкюү ард түмэн]] Япон үндэстэнд багтана.<ref>{{cite news|title=The Invisible Race|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Time|date=8 January 1973|archive-date=16 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216231723/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|url-status=dead}}</ref> Нэг км<sup>2</sup>-т 336 хүн ноогдож байгаагаар дэлхийд хүн амын 24-р шигүү суурьшилт улс гэгдэнэ. Хүн амын 80% нь [[Хоншүү]] аралд нутагтай, 89.7% нь хот газрын суугуул.<ref>{{cite web|datepublished=6 мая 2009|url=http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|title=Япония|publisher=[[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]|accessdate=2010-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518174653/http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|archivedate=2007-05-18|url-status=dead}}</ref> Түүнчлэн [[Саппоро]], [[Сэндай]], [[Токио]], [[Сайтама]], [[Чиба]], [[Кавасаки]], [[Ёкохама]], [[Нагояа]], [[Киото]], [[Осака]], [[Кобэ]], [[Хирошима]], [[Китакюүшюү]], [[Фүкүока]] зэрэг саяас дээш хүн ам бүхий хотуудад хүн амын төвлөрөлт явагдаж байна. Газар нутгийн нь 10 хувьд нь хүн амын 90 хувь нь амьдардаг гэсэн тоо баримт байдаг юм байна. Үүний нөгөө талд хөдөө орон нутагт хүн ам сийрэгшиж, хөгшид л үлдэж хоцорч байна. 1940 онд 73 сая хүнтэй байсан Япон 1960 онд 94 сая, 1980 онд 117 сая, 2000 онд 127 сая болж өссөний эцэст тогтворжиж 2010 онд 128 сая хүнтэй л байна.<ref>[http://www.stat.go.jp/english/data/nenkan/1431-02.htm] Population by Age Group and Indices of Age Structure(Excel:29KB)</ref> Японд хүн хамгийн [[Олон улсын харьцуулалт:Наслалт|өндөр насалж]] (82.7 нас) байгаа,<ref name="autogenerated2006">[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf United Nations World Population Prospects: 2006 revision] &ndash; Table A.17 for 2005-2010</ref> хүн амын 21.2% нь 65 гарсан настан болсон,<ref>{{Cite news| title=Japan's age-old problem |work=The Guardian (UK) | date=17 April 2007| url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/apr/17/japan.justinmccurry | accessdate=2 January 2011 | first=Justin | last=McCurry}}</ref> хүүхэд төрөх нь урьдынхаас цөөрсөн зэргээс шалтгаалаад Японы хүн ам цаашид буурах төлөвтэй байна. Эрүүл мэндийн сайд нь 2060 он гэхэд 87 сая хүнтэй байх нь гэж халаглажээ.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16787538 |title=Japan population to shrink by one-third by 2060 |date=January 30, 2012}}</ref> === Хэл бичиг === Албан ёсны боловсролыг [[япон хэл]]ээр олгодог боловч парламентад [[айнү хэл]] болон [[окинава аялга]] ([[рюүкюү хэл]]） хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байдаг. Англи хэлийг [[дунд сургууль|дунд сургуулиас]] эхэлж заадаг боловч хүн амын англи хэлний мэдлэг ерөнхийдөө сайн биш. === Шашин шүтлэг === [[Шинто]], [[Буддын шашин|Буддын]] шашинд давхар шүтлэгтэй хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлох хүн олон тул энэ хоёр шашны сүсэгтнүүдийн тоог нийлээд 200 сая болдог ажээ. Түүнчлэн [[католик]], [[протестант]] зэрэг [[Христосын шашин|христианууд]] байх боловч хүн амын 1%-д ч хүрэхгүй боловч [[зул сарын баяр]] зэрэг христийн шашны зан үйл өргөн тархжээ. [[Ислам]], [[жүүдийн шашин]] шүтдэг хүн бараг үгүй гэхэд болно. === Боловсрол === [[Файл:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|thumb|[[Токиогийн Их Сургууль]], Ясүда танхим]] [[Мэйжийн эрин]] үеэс буюу 1872 оноос, бага дунд сургууль, их сургуулиуд байгуулагдаж эхэлжээ<ref>{{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |author=Lucien Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=[[2003-12-01]] |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 оноос Японд 6-15 насандаа бага, дунд сургуульд, мөн дараа нь 3 жил ахлах сургуульд суралцдаг болсон байна. 2005 оны байдлаар ахлах сургууль төгсөгчдийн 75.9% нь [[их сургууль]], [[коллеж]] болон бусад тусгай мэргэжлийн сургуульд элсэн орсон байна<ref>{{cite web |url= http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title= School Education |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology (Japan)|MEXT]] |format= [[PDF]] |accessdate= 2007-03-10 |archive-date= 2008-01-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |url-status= dead }}</ref>. [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн их сургууль]], [[Киотогийн их сургууль]] нь дэлхийд нэртэй том сургууль болно<ref>{{cite web |url=http://www.alnaja7.org/success/Education/times_world_ranking_2005.pdf |title=The Times Higher Education Supplement World University Rankings |date=[[2005-10-28]] |publisher=TSL Education Ltd. |format=[[PDF]] |accessdate=2007-03-27 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Олон улсын байгууллагын судалгаагаар Японы боловсролын систем дэлхийд эхний 6-д багтаж байна<ref>[http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html OECD’s PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes], [[OECD]], 04/12/2007. [http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf Range of rank on the PISA 2006 science scale]</ref>. * [[Бичиг үсэгт тайлагдсан байдал]]: 100.0% (эр: 100.0%, эм: 100.0%, [[2000 он]]). [[1990 он]]д 99.8% (эр: 99.9%, эм:99.7%) байсан аж. * [[Суурь боловсрол]]: [[Бага сургууль]] 6 жил, [[дунд сургууль]] 3 жил. Дунд сургууль төгсөгчдийн 96% нь [[ахлах сургууль|ахлах сургуульд]] дэвшин суралцдаг. == Төр засаг== [[File:Crown Prince Naruhito (2018).jpg|thumb|upright|Эзэн Хаан [[Нарүхито]]]] Өнөөгийн Японы төрийн бүтэц, эрх хувиарилалт [[Японы Үндсэн Хууль|1947 оны үндсэн хуулиар]] тогтжээ. [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] эрх мэдэл хумигдмал тул Японыг [[хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засагт]] улс гэж ойлгоно. Японы үндсэн хуулинд эзэн хааныгаа "ард түмний эв нэгдэл, төр улсын бэлгэ тэмдэг" гэж тодорхойлж, ёс ямбаны тэргүүнд өргөж, их л хүндэтгэж байдаг. Одоогийн хаан нь [[Нарүхито]] юм. [[Нарүхито]] нуган үргүй тул одоогоор дүү нь болох Хунтайж Акишино хаан өвийг нь залгах магадлалтай. Япон хууль тогтоох үндсэн [[Японы парламент]] (япон. 国会 ''коккай'') гэдэг бөгөөд 4 жил тутамд сонгогддог 480 суудалт [[Ардын танхим]] (衆議院 ''шүүги-ин''), зургаан жилийн хугацаат 242 суудалт [[Цэцдийн танхим]] (参議院 ''санги-ин'') гэсэн доод, дээд хоёр танхимаас бүрдэнэ. Японд хүн 18 нас хүрч байж сонгуульд санал өгөх эрх нээгддэг. Японы парламентад [[1955]] оноос хойш ихэнхдээ [[Японы Либерал Ардчилсан Нам]] олонх болж засгийн газраа бүрдүүлж байсан бөгөөд 2009 онд болсон бүх нийтийн сонгуулиар Ардчилсан Нам илт давуу ялалт байгуулан засгийн эрхийг авч, Либерал Ардчилсан Нам 2 дахь удаагаа сөрөг хүчин болсон. Гэсэн ч 2012 оны 12 сард болсон сонгуулиар Либерал Ардчилсан Нам дахин засгийн эрхэнд гарчээ. 1947 оноос [[ерөнхий сайд]]ад улсын гол хариуцлага оногдох болсон.<ref name="Constitution">{{cite web |url=http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |title=The Constitution of Japan |publisher=House of Councillors of the National Diet of Japan |date=3 November 1946 |accessdate=10 March 2007 |archive-date=17 Гуравдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317203812/http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |url-status=dead }}</ref> УХ-аас ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, эзэн хаан баталснаар үүрэгт ажилдаа ордог байна. Ерөнхий сайд нь сайд нараа бүрдүүлж, болохгүй бол халж сольдог. 2001-2006 оны хоорондох [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичироогоос]] хойш жил бүр ерөнхий сайд солигдсоны эцэст 2012 оны 12 сараас [[Абэ Шинзоо]] 2 дахь удаагаа ерөнхий сайд болоод 8 жил орчим буюу хамгийн удаан ажиллажээ. Одоо тус улсын ерөнхий сайдаар 2024 оны 10 сарын 1-нд сонгогдсон [[Ишиба Шигэрү]] ажиллаж байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтнээс гадна шүүх тогтолцоо байна. Гэхдээ шүүхийн салбар сул, гүйцэтгэх нь хүчтэй байдгаараа [[Герман]]тай төстэй<ref name="ciawfbjapan">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=World Factbook; Japan |publisher=[[CIA]] |date=[[2007-03-15]] |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref>. Холбоос: [[Японы Ерөнхий сайд нар]] === Сонгууль === Сонгуулийн нас нь 18 бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимын сонгууль 4 жил болгон, харин Зөвлөхүүдийн Танхимын сонгууль 3 жил тутамд болдог байна<ref name="ciawfbjapan"/> <ref name="Constitution"/>. === Орон нутаг === {{гол|Японы засаг захиргааны хуваарь}} Бүхэл Япон эхлээд, том түвшинд 47 ялгаатай нутаг, засаг захиргааны нэгж болж хуваагдана. Үүнд [[Токио]] гэсэн нэртэй 1 [[өргөн хот]] (都 ''to''), [[Хоккайдо]] гэх 1 [[хязгаар]] (道 ''dō''), [[Осака]], [[Киото]] гэдэг 2 [[хотожсон аймаг]] (府 ''fu''), бусад нэр бүхий 43 энгийн [[аймаг]] (県 ''ken'') багтана. Энэ түвшнээ японоор ''тодоофүкэн'' (都道府県 ''todōfuken'') гэж бүлэглэнэ. Монголоор зүгээр л «аймаг» гэхэд болно. Доошилбол аймаг дотроо хэд хэдэн [[хот]] (市 ''shi''), орон нутгийн тойрог (郡 ''gun'') болж хуваагдана. Орон нутгийн тойрог цаашаа суурин (町 ''chō''), [[гацаа]] (村 ''son'') гээд дараална. Зарим аймаг дотроо завсрын шат үүсгэдгийг [[тойрог]] (支庁 ''shichō'') гэж бичиж болох юм. Жишээ нь: [[Хоккайдо]] дотроо 14 тойрогт хуваагддаг. Токио бол [[хот аймаг]]. «Токио хот», «Токио аймаг» гэвэл нэг л газар юм. Газар зүйн байрлалаар нь аймгуудаа мужилдаг уламжлалтай. Үүнийг монголоор [[муж]], эсвэл [[бүс]] гэж (''Chihō'') бичиж болно. {| | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Хоккайдо]]'''</center> ---- 1.&nbsp;[[Хоккайдо]]<br> <center>'''[[Тоохокү]]'''</center> ---- 2.&nbsp;[[Аомори]]<br> 3.&nbsp;[[Иватэ]]<br> 4.&nbsp;[[Мияги]]<br> 5.&nbsp;[[Акита]]<br> 6.&nbsp;[[Ямагата]]<br> 7.&nbsp;[[Фүкүшима]]<br> <center>'''[[Кантоо]]'''</center> ---- 8.&nbsp;[[Ибараки]]<br> 9.&nbsp;[[Точиги]]<br> 10.&nbsp;[[Гүнма]]<br> 11.&nbsp;[[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймаг|Сайтама]]<br> 12.&nbsp;[[Чиба (аймаг)|Чиба]]<br> 13.&nbsp;[[Токио]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Тоокёо)<br> 14.&nbsp;[[Канагава]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Чүүбү]]'''</center> ---- 15.&nbsp;[[Ниигата]]<br> 16.&nbsp;[[Тояма]]<br> 17.&nbsp;[[Ишикава]]<br> 18.&nbsp;[[Фүкүи]]<br> 19.&nbsp;[[Яманаши]]<br> 20.&nbsp;[[Нагано]]<br> 21.&nbsp;[[Гифү]]<br> 22.&nbsp;[[Шизүока]]<br> 23.&nbsp;[[Айчи]]<br> <center>'''[[Кансай]]'''</center> ---- 24.&nbsp;[[Миэ]]<br> 25.&nbsp;[[Шига]]<br> 26.&nbsp;[[Киото]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Кёото)<br> 27.&nbsp;[[Осака]]<br> 28.&nbsp;[[Хёого]]<br> 29.&nbsp;[[Нара]]<br> 30.&nbsp;[[Вакаяма]]<br> <center>'''[[Чүүгокү]]'''</center> ---- 31.&nbsp;[[Тоттори]]<br> 32.&nbsp;[[Шиманэ]]<br> 33.&nbsp;[[Окаяма]]<br> 34.&nbsp;[[Хирошима]]<br> 35.&nbsp;[[Ямагүчи]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Шикокү]]'''</center> ---- 36.&nbsp;[[Токүшима]]<br> 37.&nbsp;[[Кагава]]<br> 38.&nbsp;[[Эхимэ]]<br> 39.&nbsp;[[Кочи (аймаг)|Кочи]]<br> <center>'''[[Кюүшү]]'''</center> ---- 40.&nbsp;[[Фүкүока]]<br> 41.&nbsp;[[Сага]]<br> 42.&nbsp;[[Нагасаки]]<br> 43.&nbsp;[[Күмамото]]<br> 44.&nbsp;[[Оита]]<br> 45.&nbsp;[[Миязаки]]<br> 46.&nbsp;[[Кагошима]] '''[[Окинава]]''' ---- 47.&nbsp;[[Окинава]]<br> |{{Японы мужлан будаж, аймаглан нэрлэсэн газрын зураг}} |} == Эдийн засаг == {{гол|Японы эдийн засаг}} [[Файл:2007 Lexus LX 570 01.jpg|thumb|left|Автомашин үйлдвэрлэл Японы эдийн засгийн хэмжээнд их хувь оролцоотой]] [[Файл:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|thumb|upright|Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хоёрдагч том бирж]] [[Эдогийн эрин|Эдо эринд]] зарим зохион байгуулалттай аж ахуйн харилцаанууд үүсч, эдийн засаг хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, [[Осакагийн будаа зууч нар]] даатгал, банкны хэлбэрүүдийг хөгжүүлж, усан, газрын замаарх худалдааны сүлжээ өргөжсөн байна. [[Мэйжийн эрин]]д зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба одоогийн томоохон аж ахуйн нэгтгэлүүд тухайн үед байгуулагдсан байдаг. Япон нь өнөө үеийн Азид тэргүүлэх, дэлхийн гурав дахь том хэмжээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүн бүхий орон юм. Хоёрдугаар дайны дараа үсрэнгүй өсөлт хэмээгдсэн үе ирсэн ба 1960 болон 1970-аад онуудад эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 7.5% байв. Харин 1980 болон 1990-ээд онуудад 3.2%-ын жилийн дундаж өсөлттэй байсан. Ерөнхийдөө [[байгалийн баялаг]] хомс боловч [[цемент]]ийн түүхий эд, [[шил]] зэргээр баялаг. Эрт цагт [[алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[нүүрс|чулуун нүүрс]] их хэмжээгээр олборлодог байсан түүхтэй. [[Нефть]], [[ашигт малтмалын геологи#Ашигт малтмал|ашигт малтмал]] зэргийг импортлон [[автомашин]], [[цахилгаан бараа]], [[химийн бүтээгдэхүүн]] зэргийг үйлдвэрлэн экспортолдог<ref name="ciaecon">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |title=World Factbook; Japan—Economy |publisher=[[CIA]] |date=[[2006-12-19]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |url-status=dead }}</ref>. [[Гадаад худалдаа]]ны гол түншүүд нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зүүн Ази|Зүүн]], [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Европын Холбоо]], [[Саудын Араб]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] гэх мэт. [[Гадаад худалдааны тэнцэл]] нь ашигтай байдаг<ref>Blustein, Paul. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China Passes U.S. In Trade With Japan: 2004 Figures Show Asian Giant's Muscle".] ''[[The Washington Post]]'' ([[2005-01-27]]). Retrieved on [[2006-12-28]].</ref>. == Өв соёл == {{гол|Японы соёл}} Японы нутаг дэвсгэр дээр [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын дурсгал 10, байгалийн дурсгал 3 бий. === Бүх нийтээр тэмдэглэх баярууд === {|class="wikitable" |- !Огноо||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жил]]|| |- ||[[1 сар|1 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Насанд хүрэгсдийн өдөр]]||Тухайн жилд 18 нас хүрсэн хүмүүс тэмдэглэнэ. |- ||[[2 сарын 11]]||[[Тусгаар тогтнолын өдөр]]|| |- ||[[3 сарын 21]] орчим||[[Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны хаврын тайлга |- ||[[4 сарын 29]]||[[Шёовагийн өдөр]]||Хирохито хааны төрсөн өдөр |- ||[[5 сарын 3]]||[[Үндсэн хуулийн өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 4]]||[[Ногоон өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 5]]||[[Хүүхдийн баяр]]|| |- ||[[долоодугаар сар|7 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Далайн өдөр]]|| |- ||[[есдүгээр сар|9 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Ахмадын өдөр]]|| |- ||[[9 сарын 23]] орчим||[[Намрын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны намрын тайлга |- ||[[аравдугаар сар|10 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Биеийн тамирын өдөр]]|| |- ||[[11 сарын 3]]||[[Соёлын өдөр]]||Мэйжи эзэн хааны төрсөн өдөр |- ||[[11 сарын 23]]||[[Хөдөлмөрийг хүндэтгэх өдөр]]|| |- ||[[12 сарын 23]]||[[Японы Эзэн хааны төрсөн өдөр]]|| |} * Баярын өдөр Ням гарагт таарвал дараах өдөр буюу Даваа гарагт нь, түүнчлэн баярын өдрүүдийн хоорондох өдөр Бүх нийтийн амралтын өдөр болдог.　 == Нэмэр == * [[Япон хэл]] * [[Оригами]] * [[Манга]] *Анимэ *[[Японы уран зохиол]] *[[Самүрай|Самурай]] *[[Кабуки]] *[[Икэбана]] == Цахим холбоос == ; * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Kunaicho.go.jp Эзэн хааны гэр бүлийн албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.mofa.go.jp/ Ministry of Foreign Affairs Японы гадаад бодлого, боловсролын хөтөлбөр, соёл урлаг, амьдралын тухай] * [http://www.shugiin.go.jp/index.nsf/html/index_e.htm Shugi-in.go.jp Төлөөлөгчдийн танхимын албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.ndl.go.jp/en/index.html Парламентын номын сан (Англи хэлээр)] ; Албан ёсны хэвлэл мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20090920123446/http://www.nhk.or.jp/english/ Интернетээр NHK] * [http://home.kyodo.co.jp/ Кёодо мэдээ] * [https://web.archive.org/web/20050629001918/http://www.yomiuri.co.jp/dy/ Ёмиүри Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.asahi.com/english/index.html Асахи Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.japantimes.co.jp/ Жапан Таймс] ; Жуулчлал * [http://www.jnto.go.jp/eng/ Японы Үндэсний Жуулчны Байгууллага] * [[wikivoyage:Japan|Японоор жуулчлах танилцуулга]]-Викитравел ; Бусад * [https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html CIA World Factbook] * [http://www.britannica.com/nations/Japan Британника нэвтэрхий толь] * {{commons|日本}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] ps2s905i9zmjtwki48kxemf5xvchgp5 Хоншүү 0 2672 868622 868595 2026-09-06T12:53:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 868622 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы хамгийн том арал}} {{Инфобокс арал | name = Хоншүү | native_name = {{nobold|本州}} | native_name_link = Япон хэл | native_name_lang = ja | image = Satellite image of Honshu in May 2003.png | image_caption = Хоншүү арлын хиймэл дагуулын зураг | image_map = Japan honshu map.svg | location = {{ubl | [[Япон тэнгис]] (Умард, Баруун) | [[Номхон далай]] (Өмнөд, Зүүн) }} | coordinates = {{coord|36|N|138|E|region:JP_type:isle_scale:5000000|display=inline,title}} | archipelago = [[Японы олтриг]] | area_km2 = 227,960<ref name=honshu>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uUNWAgAAQBAJ&pg=PA268 |page=268 |title=An Atlas of the World's Conifers: An Analysis of their Distribution, Biogeography, Diversity and Conservation Status |first1=Алжос |last1=Фаржон |first2=Денис |last2=Филер |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=9789004211810}}</ref> | length_km = 1300 | width_min_km = 50 | width_max_km = 230 | coastline_km = 10084 | rank = 7-д | highest_mount = [[Фүжи уул]] | elevation_m = 3776 | country = [[Япон]] | country_admin_divisions_title = [[Японы мужууд|Муж]] | country_admin_divisions = {{clist | title = Мужийн жагсаалт | [[Айчи]] | [[Акита муж|Акита]] | [[Аомори]] | [[Вакаяма муж|Вакаяма]] | [[Гифү]] | [[Гүнма]] | [[Ибараки муж|Ибараки]] | [[Иватэ муж|Иватэ]] | [[Ишикава муж|Ишикава]] | [[Канагава]] | [[Киото]] | [[Миэ муж|Миэ]] | [[Мияги муж|Мияги]] | [[Нагано муж|Нагано]] | [[Нара муж|Нара]] | [[Ниигата муж|Ниигата]] | [[Окаяма]] | [[Осака]] | [[Сайтама муж|Сайтама]] | [[Токио]] | [[Тоттори муж|Тоттори]] | [[Точиги муж|Точиги]] | [[Тояма муж|Тояма]] | [[Фүкүи муж|Фүкүи]] | [[Фүкүшима муж|Фүкүшима]] | [[Хёого]] | [[Хирошима]] | [[Чиба муж|Чиба]] | [[Шига]] | [[Шизүока муж|Шизүока]] | [[Шиманэ]] | [[Ямагата муж|Ямагата]] | [[Ямагүчи муж|Ямагүчи]] | [[Яманаши муж|Яманаши]] }} | country_largest_city = [[Токио]] | country_largest_city_population = 14,043,239<ref name = "metrostat">{{cite web |title=Tokyo Metropolis' Population overview – Reiwa 3 January 1 |url=https://www.metro.tokyo.lg.jp/tosei/hodohappyo/press/2021/08/30/03.html |publisher=[[Токио хотын захиргаа]] |access-date=2026-04-12 |language=ja}}</ref> | population = 104,000,000<ref name = "metrostat"/> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] ([[UTC+9]]) | population_as_of = 2017 | density_km2 = 447 | ethnic_groups = [[Япончууд]] }} '''Хоншүү''' (本州) - [[Япон]] улсын гол 4 том арал болох [[Хоншүү]], [[Хоккайдо]], [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] зэрэг арлууд дотроос талбайн хэмжээгээр хамгийн том нь. == Ерөнхий мэдээлэл == Арал нь 1300 км урт, 50-230 км өргөнтэй, нийт талбай нь 227,969.74 км² буюу Японы нийт газар нутгийн 60 орчим хувийг эзэлдэг. Хоншүү арал нь Их Британиас (Британийн арлууд) арай жижиг. Эргийн нийт шугам нь 5,450 км урт. Хоншүү арлын газар нутаг нь уулархаг. Уулсын дунд олон тооны галт уулс байдаг. Эдгээрээс хамгийн том нь болох [[Фүжи уул]] (3,776 м) нь Японы бэлгэдэл юм. Үүний ачаар Хоншүү нь дэлхийн 7 дахь өндөр арал юм. Арлын хамгийн том гол нь Шинано гол юм. Арал дээр японы том хотууд байралдаг: [[Токио]], [[Ёкохама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Киото]], [[Хирошима]] зэрэг. == Бүс нутаг болон мужууд == Хоншүү арал нь таван бүсэд хуваагддаг: Чүүгокү (баруун), Кансай (өмнөд, Чүүгокүгийн зүүн талд), Чүүбү (төв), Кантоо (зүүн), Тоохокү (хойд). Эдгээр бүс нутгийг Токио зэрэг 34 муж болгон хуваадаг. * '''[[Кансай]]''' бүс— Миэ, Сига, [[Киото]], Осака, Хиого, Нара, Вакаяма мужууд. * '''[[Кантоо]]''' бүс — Ибараки, Тотиги, Гумма, Сайтама, Тиба, Токио, Канагава мужууд. * '''Тоохоку''' бүс— Аомори, Иватэ, Мияги, Акита, Ямагата, Фукусима мужууд. * '''Чүүбү''' бүс — Ниигата, Тояма, Исикава, Фукуи, Яманаси, Нагано, Гифу, Сидзуока, Айти мужууд. * '''Чүүгокү''' бүс — Тоттори, Симане, Окаяма, [[Хирошима]], Ямагути мужууд. == Хүн ам == 19-р зууны сүүл үе хүртэл тус арал дээр [[Айнү|Айнүчууд]] амьдардаг байсан бөгөөд Япончууд тэднийг [[Хоккайдо]] руу бүрэн нүүлгэсэн байна. Арлын хүн ам 104 сая (2017) бөгөөд энэ нь тус улсын нийт хүн амын ойролцоогоор 75%-ийг эзэлдэг юм. ==Эшлэл== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Японы арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Хоншүү| ]] p99bwqa6njtvrpxu4dxyz5f57q2t593 868647 868622 2026-09-06T19:54:46Z Rue323 94251 868647 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы хамгийн том арал}} {{Инфобокс арал | name = Хоншүү | native_name = {{nobold|本州}} | native_name_link = Япон хэл | native_name_lang = ja | image = Satellite image of Honshu in May 2003.png | image_caption = Хоншүү арлын хиймэл дагуулын зураг | image_map = Japan honshu map.svg | location = {{ubl | [[Япон тэнгис]] (Умард, Баруун) | [[Номхон далай]] (Өмнөд, Зүүн) }} | coordinates = {{coord|36|N|138|E|region:JP_type:isle_scale:5000000|display=inline,title}} | archipelago = [[Японы олтриг]] | area_km2 = 227,960<ref name=honshu>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uUNWAgAAQBAJ&pg=PA268 |page=268 |title=An Atlas of the World's Conifers: An Analysis of their Distribution, Biogeography, Diversity and Conservation Status |first1=Алжос |last1=Фаржон |first2=Денис |last2=Филер |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=9789004211810}}</ref> | length_km = 1300 | width_min_km = 50 | width_max_km = 230 | coastline_km = 10084 | rank = 7-д | highest_mount = [[Фүжи уул]] | elevation_m = 3776 | country = [[Япон]] | country_admin_divisions_title = [[Японы мужууд|Муж]] | country_admin_divisions = {{clist | title = Мужийн жагсаалт | [[Айчи]] | [[Акита муж|Акита]] | [[Аомори]] | [[Вакаяма муж|Вакаяма]] | [[Гифү]] | [[Гүнма]] | [[Ибараки муж|Ибараки]] | [[Иватэ муж|Иватэ]] | [[Ишикава муж|Ишикава]] | [[Канагава]] | [[Киото]] | [[Миэ муж|Миэ]] | [[Мияги муж|Мияги]] | [[Нагано муж|Нагано]] | [[Нара муж|Нара]] | [[Ниигата муж|Ниигата]] | [[Окаяма]] | [[Осака]] | [[Сайтама муж|Сайтама]] | [[Токио]] | [[Тоттори муж|Тоттори]] | [[Точиги муж|Точиги]] | [[Тояма муж|Тояма]] | [[Фүкүи муж|Фүкүи]] | [[Фүкүшима муж|Фүкүшима]] | [[Хёого]] | [[Хирошима]] | [[Чиба муж|Чиба]] | [[Шига]] | [[Шизүока муж|Шизүока]] | [[Шиманэ]] | [[Ямагата муж|Ямагата]] | [[Ямагүчи муж|Ямагүчи]] | [[Яманаши муж|Яманаши]] }} | country_largest_city = [[Токио]] | country_largest_city_population = 14,043,239<ref name = "metrostat">{{cite web |title=Tokyo Metropolis' Population overview – Reiwa 3 January 1 |url=https://www.metro.tokyo.lg.jp/tosei/hodohappyo/press/2021/08/30/03.html |publisher=[[Токио хотын захиргаа]] |access-date=2026-04-12 |language=ja}}</ref> | population = 104,000,000<ref name = "metrostat"/> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] ([[UTC+9]]) | population_as_of = 2017 | density_km2 = 447 | ethnic_groups = [[Япончууд]] }} '''Хоншүү''' (本州) - [[Япон]] улсын гол 4 том арал болох [[Хоншүү]], [[Хоккайдо]], [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] зэрэг арлууд дотроос талбайн хэмжээгээр хамгийн том нь. == Ерөнхий мэдээлэл == [[Арал]] нь 1300 км урт, 50-230 км өргөнтэй, нийт талбай нь 227,969.74 км² буюу Японы нийт газар нутгийн 60 орчим хувийг эзэлдэг. Хоншүү арал нь Их Британиас (Британийн арлууд) арай жижиг. Эргийн нийт шугам нь 5,450 км урт. Хоншүү арлын газар нутаг нь уулархаг. Уулсын дунд олон тооны галт уулс байдаг. Эдгээрээс хамгийн том нь болох [[Фүжи уул]] (3,776 м) нь Японы бэлгэдэл юм. Үүний ачаар Хоншүү нь дэлхийн 7 дахь өндөр арал юм. Арлын хамгийн том гол нь Шинано гол юм. Арал дээр японы том хотууд байралдаг: [[Токио]], [[Ёкохама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Киото]], [[Хирошима]] зэрэг. == Бүс нутаг болон мужууд == Хоншүү арал нь таван бүсэд хуваагддаг: Чүүгокү (баруун), Кансай (өмнөд, Чүүгокүгийн зүүн талд), Чүүбү (төв), Кантоо (зүүн), Тоохокү (хойд). Эдгээр бүс нутгийг Токио зэрэг 34 муж болгон хуваадаг. * '''[[Кансай]]''' бүс— Миэ, Сига, [[Киото]], Осака, Хиого, Нара, Вакаяма мужууд. * '''[[Кантоо]]''' бүс — Ибараки, Тотиги, Гумма, Сайтама, Тиба, Токио, Канагава мужууд. * '''Тоохоку''' бүс— Аомори, Иватэ, Мияги, Акита, Ямагата, Фукусима мужууд. * '''Чүүбү''' бүс — Ниигата, Тояма, Исикава, Фукуи, Яманаси, Нагано, Гифу, Сидзуока, Айти мужууд. * '''Чүүгокү''' бүс — Тоттори, Симане, Окаяма, [[Хирошима]], Ямагути мужууд. == Хүн ам == 19-р зууны сүүл үе хүртэл тус арал дээр [[Айнү|Айнүчууд]] амьдардаг байсан бөгөөд Япончууд тэднийг [[Хоккайдо]] руу бүрэн нүүлгэсэн байна. Арлын хүн ам 104 сая (2017) бөгөөд энэ нь тус улсын нийт хүн амын ойролцоогоор 75%-ийг эзэлдэг юм. ==Эшлэл== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Японы арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Хоншүү| ]] h67o9wxvob6psqlmigqlt369adwjlt7 Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль 0 2864 868688 830537 2026-09-07T11:24:05Z Chongkian 21163 868688 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Улаанбаатарын их сургууль}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | эх_хэл = | зураг = Mongolian National University of Arts and Culture.jpg | зургийн_хэмжээ = 220px | image_alt = | тайлбар = | latin_name = | other_name = <!-- or: | other_names = --> | former_name = <!-- or: | former_names = --> | motto = | motto_lang = | mottoeng = | байгуулагдсан = 1957 | хаагдсан = <!-- {{end date|YYYY}} --> | төрөл = | parent = | affiliation = | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor= | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = | state = | province = | country = | coor = | campus = | хэл = | free_label = | free = | colors = <!-- or: | colours = --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!-- or: | athletics_nicknames = --><!-- or: | sports_nickname = --><!-- or: | sports_nicknames = --> | mascot = <!-- or: | mascots = --> | sporting_affiliations = | цахим хаяг = <!-- {{URL|example.com}} --> | logo = | footnotes = }} '''Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль''' нь 1957 онд үүсгэн байгуулагдсан улсын их сургууль бөгөөд нийслэл [[Улаанбаатар]] болон [[Улиастай]] хотуудад салбартай соёл, урлагийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг их сургууль юм. [[Монгол улс]]ын [[соёл]], [[урлаг]]ийн салбарын эрдэм шинжилгээ, сургалт, уран бүтээлийн үндэсний цөм байж, олон улсын жишигт нийцэхүйц тэргүүлэх чадвар бүхий мэргэжилтэн бэлтгэх дорно дахины уран сайхны сэтгэлгээний төв болох. ==Товч түүх== Соёл, урлагийн их сургуулийн эх суурь анх Дүрслэх, дизайн урлагийн сургуулийг анх Ардын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны 1945 оны 6 дугаар сарын 1-ний өдрийн хамтарсан 34/30 тоот тогтоолоор уран сайхны байгууллагуудын уран бүтээлийн хийгээд удирдах боловсон хүчнийг бэлтгэх мэргэжлийн дунд сургуулиуд байгуулах хүрээнд Зураг урлалын дунд сургуулийг байгуулж, 2 анги 24 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн байна. 1949 онд Урлагийн Хэрэг эрхлэх хорооны харьяа тусгай дунд сургуулиудыг нэгтгэн Театр хөгжмийн сургууль болгон өргөтгөж, мэргэжлийн уран бүтээлчдийг бэлтгэх болсон. 1951 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд дууны анги нээсэн. МУИС-д 1957 онд театрын найруулагч, УБИС-д 1959 онд кино-драмын жүжигчин, 1967 онд дуулаач, 1989 онд ардын хөгжмийн мэргэжлээр бэлтгэж эхэлснээр тавигдан, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1990 ины 6-р сарын 8-ны өдрийн 292 тоот тогтоолооор Соёл, урлагийн дээд сургуулийг бие даалган байгуулжээ. 1992 онд Монгол Улсын Боловсролын сайд, Үндэсний хөгжлийн сайд, Засгийн газрын дэргэдэх Соёл, урлагийн хөгжлийн хорооны даргын 1992 оны 2 дугаар сарын 18-ны өдрийн 85/46/42 тоот хамтарсан тушаалаар Соёл урлагийн дээд сургууль, Соёл, урлагийн хөгжлийн хорооны Соёл, урлагийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнг нэгтгэн Урлагийн үндэсний их сургууль болгон өөрчлөн байгуулсан байна. 2003 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын сайдын 2003 оны 1 дүгээр сарын 6-ны өдрийн 03 тоот тушаалаар Дизайн урлагийн сургуулийн харьяаллыг өөрчилж, “Барилга, архитектур” корпорацад харьяалуулсан. 2005 он Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын сайдын 2005 оны 5 дугаар сарын 16-ны өдрийн 155 тоот тушаалаар Соёл урлагийн их сургуулийн харьяа Соёлын коллежийг Соёлын дээд сургууль болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Монгол улсын их, дээд сургуулиудын консорциумыг үндэслэгчдийн нэг нь СУИС юм. СУИС өнөөдөр урлаг, соёлын салбарын бакалавр, магистр, докторын зэрэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэдэг эрдэм шинжилгээ- сургалтын тэргүүлэх төв болж хувирлаа. ==Бүрэлдэхүүн сургуулиуд== Соёл, урлагийн их сургуульд дараах бүтцийн сургууль, институт, ахлах сургууль, хүрээлэн, коллеж харъяалагддаг. Үүнд: *Бүжгийн урлагийн сургууль *Дүрслэх дизайн урлагийн сургууль *Радио, телевиз медиа урлагийн сургууль *Соёлын сургууль *Театрын урлагийн сургууль *Хөгжмийн урлагийн сургууль *Гадаад хэлний институт *Бадмаараг ахлах сургууль *Завхан аймаг дахь Хөгжим бүжгийн коллеж *Соёл, урлаг судлалын хүрээлэн ==Гадаад харилцаа== СУИС-ийн гадаад харилцаа өргөжиж, Английн Лондон хотын Вимбледоны урлагийн сургууль, Францын Лион хотын Хөгжмийн консерватори, ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Кемерово мужийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Екатеринбург хотын Хөгжмийн Академи, Москвагийн Гнесиний нэрэмжит Хөгжмийн Академи, ХБНГУ-ын Мюнхен хотын Телевиз, киноны дээд сургууль, Японы Сока их сургууль, БНХАУ-ын өМөЗО-ны Багшийн их сургууль, Урлагийн дээд сургууль, Солонгос улын Чунг-Ангийн их сургууль, Югославын Белградын Соёл, урлагийн Академитай хамтран ажиллаж байна. :-Соёл, Урлагийн Их Сурууль ОХУ-ын Екатеринбург хотын академи :-Москва хотын Гнесины нэрэмжит хөгжмийн академи :-Улаан-Үдийн Дорнод Сибирийн соёл :-Урлагийн академи :-ОХУ-ын Кемерово мужийн Соёл урлагийн улсын академи :-БНСУ-ын Чунг Ангийн их сургууль :-Германы Мюнхений телевиз, киноны сургууль :-БНХАУ-ын Бээжингийн төвийн үндэсний их сургууль :-ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Улсын их сургууль :-Багшийн их сургууль :-тэдгээрийн харъяа сургуулиуд :-Францын Лион хотын хөгжмийн дээд сургууль :-Югославын Белоград хотын Соёл урлагийн академи :-АНУ-ын Хойд Каролины их сургууль :-Английн Вимбельдоны урлагийн сургуультай хамтын ажиллагаатай бөгөөд багш, оюутан, сургалтын материал солилцох, эрдэм шинжилгээний хурал, семинар сургалт, ярилцлага зохион байгуулах, сургалтын удирдлага, зохион байгуулалт, ажлын арга барилаас харилцан суралцах, тоглолт хийх, үзэсгэлэн гаргах хэлбэрээр хамтран ажиллаж байна. ==Бусад== СУИС 1993 оноос докторын сургалтыг явуулж байна. Соёл, урлаг судлалын салбарт докторын зэрэг хамгаалуулах Зөвлөл ажилладаг. СУИС–д жил бүр профессор багш нарын болон оюутны эрдэм шинжилгээний бага хурлыг зохион байгуулдаг. СУИС-ийн профессор-багш нар улсын хэмжээний болон олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, симпозиумд өргөнөөр оролцдог. СУИС-ийн уран бүтээлчид гадаад орнуудад, тоглолт хийдэг, олон улсын фестивалиас шагнал хүртэгсэд цөөнгүй байдаг. СУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Соёл, урлаг судлалын хүрээлэн ажилладаг. Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнгийн ажилтнууд, СУИС-ийн пхрофессор багш нарын хүчээр нүүдэлчдийн соёлын уламжлал, шинэчлэл, хөгжим, театр, дүрслэх урлагийн хөгжил, соёлын менежмент, маркетингийн асуудлаар судлагааны олон бүтээл туурвив. 2000 онд “Монголын соёлын түүх” 3 боть суурь бүтээл хэвлүүлэв. == Цахим холбоос == {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын их сургууль]] [[Ангилал:Соёл Урлагийн Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] [[Ангилал:Улиастайн их сургууль]] [[Ангилал:1957 онд байгуулагдсан]] 0hvjajk7mxjl2s0332bfgsizzt1j7c1 Батцэнгэл сум 0 4273 868654 868430 2026-09-07T00:58:22Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-47206-70|~2026-47206-70]] ([[User talk:~2026-47206-70|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-37375-27|~2026-37375-27]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860536 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] bv6w1ghn81890juacwi86ytm8pyi6l3 Баянгол дүүрэг 0 8717 868624 851475 2026-09-06T12:59:41Z HorseBro the hemionus 100126 868624 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Баянгол дүүрэг | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | image_skyline = Bayangol 2026 view larp.png | image_caption = Баянгол дүүрэг | image_flag = Flag of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg | flag_size = 150 px | image_seal = | image_shield = Emblem of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|47|55|N|106|55|E|region:MN_type:city(160479)_dim:10000_source:dewiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]] | subdivision_name1 = {{flag|Улаанбаатар}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Октябрийн район | established_date = 1965 он | established_title1 = Баянгол дүүрэг | established_date1 = 1992 он | parts_type = Хороо | parts = 33 | government_type = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = [[Өлзий-Оршихын Сумъяабаатар|Ө. Сумъяабаатар]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{increase}} 246,886 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_note = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{URL|www.bgd.mn}} }} [[File:Bayangol entrance sign in Ulaanbaatar.jpg|thumb]] '''Баянгол''' нь [[Монгол]] Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг. ==Хүн ам== Баянгол дүүрэгт 2013 оны эхний байдлаар 49683 өрхийн 192615 хүн амьдарч байгаа бөгөөд 1 км2 нутаг дэвсгэрт 6596 хүн ноогдож байна. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд 25 [[хороо]]той. 2949 га нутаг дэвсгэртэй. Дүүргийн нийт өрхийн 76.2 хувь буюу 37873 өрх орон сууцны хороололд, 23.8 хувь буюу 11810 өрх гэр хороололд амьдарч байна. Гэр хороололд амьдардаг нийт өрхийн 50.4 хувь буюу 5951 нь монгол гэрт амьдарч байна. Баянгол дүүрэгт улс, орон нутгийн чанартай 30 орчим эрүүл мэндийн байгууллагад нийт 3300 гаруй их эмч, эмнэлгийн дунд мэргэжилтэн ажиллаж байна. Мөн Ерөнхий боловсролын 42 сургуульд 30502 хүүхэд сурдаг ажээ.Үүнээс 16 нь төрийн өмчийн, 25 нь хувийн хэвшлийн сургууль байна. Мөн 58 цэцэрлэгт 12704 хүүхэд сурдаг. Үүнээс 28 нь хувийн хэвшлийн, 30 нь төрийн өмчийн цэцэрлэг байна. Тус дүүрэгт худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний 12000 гаруй аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн радио телевиз, хэвлэл мэдээллийн томоохон газрууд бий. ==Ажилгүйдэл, ядуурал== 2018 оны байдлаар дүүрэгт бүртгэлтэй ажилгүй 666 иргэн байгаа ба тэдний 56,4<ref>{{Cite web |url=http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |title=Archive copy |access-date=2020-02-17 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217122437/http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |url-status=dead }}</ref> хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна.<ref name="statis">Дүүргийн танилцуулга, {{Webarchiv|url=http://www.bgd.mn/page/723.shtml?sel=1359 |wayback=20131207131852 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-12-06 05:27:12 InternetArchiveBot }}</ref> ==Хороодын олон нийтэд танил болсон газрууд== {| class="wikitable" ! Хороо ! Олон нийтэд танил газар |- |1-р хороо |УБ төмөр зам, БГД-ийн цагдаагийн хэсэг |- |2-р хороо |25-р эмийн сан, ТБД андууд |- |3-р хороо |Барс захын ойр орчим, Төмөр замын удирдах газар |- |4-р хороо |Ханбүргэдэй, Hermes, Эргэн дурсахуй, [[38-р сургууль]] |- |5-р хороо |10-р хороололын баруун хойд хэсэг |- |6-р хороо |10-р хороололын зүүн хойд хэсэг, UB palace |- |7-р хороо |4-р хороолол, Гэмтлийн эмнэлэг, Хорооллын эцэс |- |8-р хороо |Баянгол их дэлгүүр, 93-р сургууль |- |9-р хороо |СОТ-ын ногоон |- |10-р хороо |13-р сургуулийн замын хойд тал |- |11-р хороо |МҮОНТ-ийн ойролцоо |- |12-р хороо |6-р бичил хороолол |- |13-р хороо |3-р хороолол, Өргөө кино театр, Хорооллын эцэс |- |14-р хороо |3-р хороолол, Номин супермаркет, Ачлал ИД |- |15-р хороо |3-р хороолол, Ахуйн үйлчилгээ, 28-р сургууль |- |16-р хороо |[[Гандантэгчэнлин хийд|Гандан]] |- |17-р хороо |Модны 2 |- |18-р хороо |4-р хороолол, Түн Дэ Мүн |- |19-р хороо |4-р хороолол, Paradox-с урагш |- |20-р хороо |5 шар |- |21-р хороо |Гэмтэлийн эмнэлэгийн хойд хэсэг Гэмтэл согог үндэсний төв |- |22-р хороо |141-р цэцэрлэг |- |23-р хороо |6-р бичил хороололын хойно |27-р хороо |Төмөр замын эмнэлэгийн хажууд |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}} [[Ангилал:Баянгол дүүрэг| ]] [[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]] 6gq2m4acfh9sp86eqgpkm0f94vasej0 Умард Солонгос 0 9167 868645 863084 2026-09-06T18:42:27Z Enkhsaihan2005 64429 868645 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Умард Солонгос | native_name = {{nowrap|{{resize|90%|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국|italics=off}}}}<br />{{resize|90%|Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк}}}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Умард Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Умард Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|ko|애국가}}<br />{{transliteration|ko|[[Умард Солонгосын төрийн дуулал|Эгүкка]]}}<br />"Эх орончийн дуу"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of North Korea Instrumental.mp3]]}} | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Умард Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Умард Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Умард Солонгосын хүн ам|Умард Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Умард Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Умард Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Умард Солонгосын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Умард Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Умард Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Умард Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Умард Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Умард талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын умард хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Умард Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Умард Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ умард улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Умард Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Умард Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Умардын [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Умард-төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Умард хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Умард хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Умард Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Умард Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Умард Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Умард Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Умард Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Умард Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Умард Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Умард Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Умардын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Умардын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Умардын тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Умард Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Умард Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Умард Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Умард Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Умард Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 "North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010.]</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Умард}} [[Ангилал:Умард Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] hk55eqdevz68smu1fzc3idhjmecb24m 868646 868645 2026-09-06T18:45:16Z Enkhsaihan2005 64429 868646 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Умард Солонгос | native_name = {{nowrap|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />''Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк''}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Умард Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Умард Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | anthem = {{lang|ko|조선민주주의인민공화국 국가}}<br />("[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төрийн дуулал]]"){{parabr}}[[File:DPRK anthem.mp3|centre]] | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Умард Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Умард Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Умард Солонгосын хүн ам|Умард Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Умард Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Умард Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Умард Солонгосын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Умард Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Умард Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Умард Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Умард Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Умард талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын умард хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Умард Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Умард Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ умард улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Умард Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Умард Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Умардын [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Умард-төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Умард хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Умард хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Умард Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Умард Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Умард Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Умард Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Умард Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Умард Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Умард Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Умард Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Умардын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Умардын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Умардын тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Умард Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Умард Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Умард Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Умард Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Умард Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 "North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010.]</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Умард}} [[Ангилал:Умард Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] thu9jptqx46x4x9kbdjh9k3rt9p9v6j Монгол Улсын Консерватори 0 21979 868686 851091 2026-09-07T10:42:11Z Chongkian 21163 868686 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль|нэр=Монгол Улсын Консерватори|байгуулагдсан=1937|цахим_хаяг=http://conservatory.edu.mn/|academic_staff=261}} [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаагийн]] нэрэмжит '''Монгол Улсын Консерватори''' нь [[Монгол Улс]]ын хэмжээнд мэргэжлийн [[хөгжимчин]], [[бүжигчин]], [[дуучин]], [[циркчин]] бэлтгэн гаргадаг мэргэжлийн урлагийн сургууль юм. == Түүх == Монгол Улсын [[Консерватори]] нь анх 1937 онд БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайдын 1937 оны 04 сарын 10-ны өдрийн 45 дугаар тоот тушаалаар “Уран сайхны сургууль” нэртэй байгуулагдаж байсан. <blockquote> БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН АРДЫН САЙД НАРЫН ЗӨВЛӨЛИЙН ЕРӨНХИЙ САЙДААС УЛСЫН ТӨВ ТЕАТРЫН АЖЛЫГ САЙЖРУУЛАХ ТУХАЙ ГАРГАСАН 1927/37 ОНЫ 4 ДҮГЭЭР САРЫН 15-НЫ ӨДРИЙН 45 ТООТ ТУШААЛ Одон тэмдэгт Улсын Төв театр ину өнгөрсөн 26 оны намаржинаас эхэлж тус теетрын удирдлагыг өөрчлөн сайжруулсан хийгээд тусгай мэргэжилтэй сургагч нарыг урьж ирүүлсэн зэргээс ажил нь нилээд өөрчлөлтийг олох зүгт хандсан боловч сүүлийн саруудад үндэсний шинэ шинэ зүйлүүдийг хараахан тавьж чадсангүй хийгээд, шинэ хүчин бэлтгэх явдлыг чанартайгаар үл явуулсан ба, ялангуяа жүжигчдийн хүмүүжил сурлагыг дээшлүүлэх явдал саадгүйгээр гүйцэлдэж чадаагүй, уран сайхны улс төрийн зөвлөл ба уран зохиолын бүлэгмээс түүний ажилд туслалцаж үл чадсан зэргээр, тус театрын хувьсгалт замаар хөгжих явдалд үлэмжхэн дутагдалууд буй болой хэмээн үзэж эл дутагдалтай ажлуудыг эрс шийдвэртэйгээр арилган сайжруулахын тулд ерөнхий сайдаас Тушаах нь: 1. Монголын үндэсний хувьсгалт театр болбоос үндэсний хувьсгалт соёлыг хөгжүүлэх ... (...) 7. Тус театрын хөгжилтөд туйлын чухлаар холбогдох уран сайхны ажилчдын шинэ хүчнийг төрүүлэх нь онц чухал тул жүжигчин, найруулагч, хөгжимчин, дуучны зэрэг уран сайхны ажилчдыг бэлтгэх театрын тусгай сургуулийг 30-аас дорогшгүй орон тоогоор хурдавчлан байгуулж эцэстээ театрын техникум болгох чиглэлийг хадгалах нь чухал болох. Үүнд энэ тухай бүхий л зохион байгуулалтын ажлыг одоогоос бэлтгэж, уул сургуулийг ирэх 9 сарын 15-нд ямарч саадгүй нээхийг Ардыг Гэгээрүүлэх яаманд даалган тушаасугай. (...) Ерөнхий сайд: Амар Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд, улсын маршал өрлөг жанжин: Чойбалсан Нарийн бичгийн дарга: Өлзий-Очир </blockquote> 1945 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл ба МАХН-ын Төв хорооны 1945 оны 6 сарын 1-ний өдрийн № 34/30 тоот тогтоолоор “Хөгжимт драматик сургууль”, 1957 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1957 оны 9 сарын 12-ны өдрийн № 385 тоот тогтоолоор “Хөгжим бүжгийн дунд сургууль”, 1991 онд БНМАУ-ын Боловсролын сайд, Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны даргын хамтарсан 1991 оны 11 сарын 29-ний өдрийн № 326/473 тоот тушаалаар “Хөгжмийн коллеж”, 1996 онд Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны сайдын 1996 оны 11 сарын 12-ны өдрийн № 126 тоот тушаалаар “Хөгжим бүжгийн коллеж” хэмээн нэрлэгдэж байсан. Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухаан, Спортын сайдын 2017 оны 08 сарын 24-ны А/84 тоот тушаалаар Монгол Улсын Консерватори (хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага) болж, бүтэц зохион байгуулалтын хувьд өөрчлөгдсөн. Монгол Улсын Консерватори нь үүсэн байгуулагдсанаасаа хойш урлагийн чиглэлээр 7000 гаруй мэргэжилтэн бэлтгэн гаргасан байна. Монгол Улсын нийт урлагийн салбарын мэргэжилтнүүдийн 70%, мэргэжлийн хөгжимчдийн 90% нь тус сургуулийг төгссөн байдаг.<ref>http://conservatory.edu.mn/aboutus.php{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сургалтын тогтолцоо, бүтэц зохион байгуулалт == Монгол Улсын Консерватори нь дараах 5 бүрэлдэхүүн сургуультайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнд: # Шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль # Сонгодог хөгжмийн мэргэжлийн сургууль # Хөгжмийн ухаан, дуулаачийн сургууль # Үндэсний хөгжмийн мэргэжлийн сургууль # Бүжиг, циркийн мэргэжлийн сургууль Монгол Улсын Консерваторийн харьяа шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль нь I-V ангид бага боловсрол, VI-IX ангид дунд боловсрол, X-XI ангид тусгай мэргэжил олгодог. Үндсэн бүтцийн 4 сургууль нь [[төгөлдөр хуур]], [[хийл]], [[морин хийл]], үндэсний болон үлээвэр бүх төрөл, сонгодог бүжиг, ардын бүжиг, ардын болон дуурийн дуучин зэрэг хөгжмийн урлагийн бүхий л төрлөөр бакалавр, магистр, докторын эрдмийн зэрэг бүхий мэргэжилтэн бэлтгэдэг. Ерөнхий эрдмийн дунд сургууль нь үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог. Бээжингийн гудамжинд байрлах хичээлийн хоёр байртай, 2020 оны байдлаар үндсэн болон цагийн нийт 261 багштайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын их сургууль]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] dbqw4yo6psy30y15097awg9webcmez9 868687 868686 2026-09-07T11:20:08Z Chongkian 21163 868687 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль|нэр=Монгол Улсын Консерватори|байгуулагдсан=1937|цахим_хаяг=http://conservatory.edu.mn/|academic_staff=261}} [[File:Mongolian State Conservatory.jpg|thumb|Монгол Улсын Консерватори]] [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаагийн]] нэрэмжит '''Монгол Улсын Консерватори''' нь [[Монгол Улс]]ын хэмжээнд мэргэжлийн [[хөгжимчин]], [[бүжигчин]], [[дуучин]], [[циркчин]] бэлтгэн гаргадаг мэргэжлийн урлагийн сургууль юм. == Түүх == Монгол Улсын [[Консерватори]] нь анх 1937 онд БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайдын 1937 оны 04 сарын 10-ны өдрийн 45 дугаар тоот тушаалаар “Уран сайхны сургууль” нэртэй байгуулагдаж байсан. <blockquote> БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН АРДЫН САЙД НАРЫН ЗӨВЛӨЛИЙН ЕРӨНХИЙ САЙДААС УЛСЫН ТӨВ ТЕАТРЫН АЖЛЫГ САЙЖРУУЛАХ ТУХАЙ ГАРГАСАН 1927/37 ОНЫ 4 ДҮГЭЭР САРЫН 15-НЫ ӨДРИЙН 45 ТООТ ТУШААЛ Одон тэмдэгт Улсын Төв театр ину өнгөрсөн 26 оны намаржинаас эхэлж тус теетрын удирдлагыг өөрчлөн сайжруулсан хийгээд тусгай мэргэжилтэй сургагч нарыг урьж ирүүлсэн зэргээс ажил нь нилээд өөрчлөлтийг олох зүгт хандсан боловч сүүлийн саруудад үндэсний шинэ шинэ зүйлүүдийг хараахан тавьж чадсангүй хийгээд, шинэ хүчин бэлтгэх явдлыг чанартайгаар үл явуулсан ба, ялангуяа жүжигчдийн хүмүүжил сурлагыг дээшлүүлэх явдал саадгүйгээр гүйцэлдэж чадаагүй, уран сайхны улс төрийн зөвлөл ба уран зохиолын бүлэгмээс түүний ажилд туслалцаж үл чадсан зэргээр, тус театрын хувьсгалт замаар хөгжих явдалд үлэмжхэн дутагдалууд буй болой хэмээн үзэж эл дутагдалтай ажлуудыг эрс шийдвэртэйгээр арилган сайжруулахын тулд ерөнхий сайдаас Тушаах нь: 1. Монголын үндэсний хувьсгалт театр болбоос үндэсний хувьсгалт соёлыг хөгжүүлэх ... (...) 7. Тус театрын хөгжилтөд туйлын чухлаар холбогдох уран сайхны ажилчдын шинэ хүчнийг төрүүлэх нь онц чухал тул жүжигчин, найруулагч, хөгжимчин, дуучны зэрэг уран сайхны ажилчдыг бэлтгэх театрын тусгай сургуулийг 30-аас дорогшгүй орон тоогоор хурдавчлан байгуулж эцэстээ театрын техникум болгох чиглэлийг хадгалах нь чухал болох. Үүнд энэ тухай бүхий л зохион байгуулалтын ажлыг одоогоос бэлтгэж, уул сургуулийг ирэх 9 сарын 15-нд ямарч саадгүй нээхийг Ардыг Гэгээрүүлэх яаманд даалган тушаасугай. (...) Ерөнхий сайд: Амар Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд, улсын маршал өрлөг жанжин: Чойбалсан Нарийн бичгийн дарга: Өлзий-Очир </blockquote> 1945 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл ба МАХН-ын Төв хорооны 1945 оны 6 сарын 1-ний өдрийн № 34/30 тоот тогтоолоор “Хөгжимт драматик сургууль”, 1957 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1957 оны 9 сарын 12-ны өдрийн № 385 тоот тогтоолоор “Хөгжим бүжгийн дунд сургууль”, 1991 онд БНМАУ-ын Боловсролын сайд, Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны даргын хамтарсан 1991 оны 11 сарын 29-ний өдрийн № 326/473 тоот тушаалаар “Хөгжмийн коллеж”, 1996 онд Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны сайдын 1996 оны 11 сарын 12-ны өдрийн № 126 тоот тушаалаар “Хөгжим бүжгийн коллеж” хэмээн нэрлэгдэж байсан. Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухаан, Спортын сайдын 2017 оны 08 сарын 24-ны А/84 тоот тушаалаар Монгол Улсын Консерватори (хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага) болж, бүтэц зохион байгуулалтын хувьд өөрчлөгдсөн. Монгол Улсын Консерватори нь үүсэн байгуулагдсанаасаа хойш урлагийн чиглэлээр 7000 гаруй мэргэжилтэн бэлтгэн гаргасан байна. Монгол Улсын нийт урлагийн салбарын мэргэжилтнүүдийн 70%, мэргэжлийн хөгжимчдийн 90% нь тус сургуулийг төгссөн байдаг.<ref>http://conservatory.edu.mn/aboutus.php{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сургалтын тогтолцоо, бүтэц зохион байгуулалт == Монгол Улсын Консерватори нь дараах 5 бүрэлдэхүүн сургуультайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнд: # Шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль # Сонгодог хөгжмийн мэргэжлийн сургууль # Хөгжмийн ухаан, дуулаачийн сургууль # Үндэсний хөгжмийн мэргэжлийн сургууль # Бүжиг, циркийн мэргэжлийн сургууль Монгол Улсын Консерваторийн харьяа шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль нь I-V ангид бага боловсрол, VI-IX ангид дунд боловсрол, X-XI ангид тусгай мэргэжил олгодог. Үндсэн бүтцийн 4 сургууль нь [[төгөлдөр хуур]], [[хийл]], [[морин хийл]], үндэсний болон үлээвэр бүх төрөл, сонгодог бүжиг, ардын бүжиг, ардын болон дуурийн дуучин зэрэг хөгжмийн урлагийн бүхий л төрлөөр бакалавр, магистр, докторын эрдмийн зэрэг бүхий мэргэжилтэн бэлтгэдэг. Ерөнхий эрдмийн дунд сургууль нь үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог. Бээжингийн гудамжинд байрлах хичээлийн хоёр байртай, 2020 оны байдлаар үндсэн болон цагийн нийт 261 багштайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын их сургууль]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] 3bhlemb1vpd6mrikvey3wxtqwnqds8g Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ 0 26150 868617 687875 2026-09-06T12:01:21Z Egzs 88168 шинэчлэв. 2026 онд болсон явдлыг нэмэв. 868617 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|image=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|image caption=С.Молор-Эрдэнэ. 2023 он.|education=Дрездений Техникийн Их сургууль (PhD)<br>[[Мюнхены Их сургууль]] (PhD)|birth_date={{birth date and age|1962|3|14}}|birth_place=[[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант сум]], [[Төв аймаг]]|occupation=|known for=Философич, олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор|party=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2024 оноос хойш)|website=[https://www.molorerdene.mn/ molorerdene.mn]|nationality=[[Монгол]]}} '''Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ''' (1962 оны 3 сарын 14-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байна. 20 гаруй номын зохиолч, мөн 10 номны орчуулагч.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |title=Намтар |url=http://molorerdene.com/index.php |access-date=2026-09-06 |website=molorerdene.com}}</ref> == Бага нас ба боловсрол == С.Молор-Эрдэнэ нь 1962 оны 3 сарын 14-нд Төв аймгийн [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн. * 1970-1971 онд ерөнхий боловсролын 33-р сургууль,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-05-14 |title=Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Намын дарга, Доктор Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ Товч намтар |url=https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%d1%85%d0%b0%d0%bc%d1%83%d0%b3-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b3%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%85%d3%a9%d0%b4%d3%a9%d0%bb%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80/ |access-date=2026-09-06 |website=Hamug Mongol Sonin}}</ref> * 1972-1976 онд ерөнхий боловсролын 48-р сургууль,<ref name=":1" /> * 1976-1978 онд ерөнхий боловсролын 24-р сургуульд тус тус суралцаж улмаар<ref name=":1" /> * 1980 онд Төв аймгийн Жаргалант сумын 10 жилийн сургууль төгссөн.<ref name=":0" /> * 1982-1987 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургуулийг Дулааны станцын Конструктор инженерийн мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> * 1993-1997 онд [[ХБНГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургууль Доктор-Инженерийн цол хамгаалсан.<ref name=":0" /> * 2003-2007 онд [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхены Их сургуульд]] Философийн Докторын цол хамгаалсан.<ref name=":0" /><ref name=":2">https://edoc.ub.uni-muenchen.de/6808/</ref> '''Докторын диссертацууд''' * 1993 - 1997 Dr.-Engr. TU Dresden Doctor thesis: “Solar powered Sorption isotherm construction for developing countries” <ref>https://www.amazon.de/-/en/Sanjaadorj-Molor-Erdene/dp/389675176X/ref=sr_1_1?keywords=molorerdende&qid=1639037538&sr=8-1</ref> * 2003 - 2007 Dr. phil. LMU München Doctor thesis: “Culture ethics as knowledge ethics”<ref name=":2" /> == Намтар == * 1987-1989 он хүртэл ХАА-н барилга зургийн институтед технологийн инженер.<ref name=":1" /> * 1990-1991 онд ШУА-д газарзүй цэвдэг судлалын хүрээлэнд Мөсөн Зоорийн инженер.<ref name=":1" /> * 1991-1992 онд ШУА-д физик технологийн хүрээлэнд нарны эрчим хүч ашиглах технологийн ЭША.<ref name=":1" /> * 1993-1994 онд Германы Zeo Tech компанид, 1994-1995 онд Германы Tinox, 1995-1997 онд Германы Мюнхон хотын ТИС-д судлаач.<ref name=":1" /> * 1997-2000 онд Мюнхений хэрэглээний энергийн төвд судлаач. Их Сургуульд судлаач зохион бүтээгчээр ажиллаж, * 2000-2001 онд өндөр технологийн Smart Fuelcell компанид төслийн удирдагчаар ажилласан. * 2001-2002 онд ШУА-ийн Физик-Технологийн хүрээлэнд буцаж ирж ажилласан.<ref name=":1" />[[Файл:Image 6483441 - Copy.jpg|thumb|Философич С.Молор-Эрдэнэ. 2021 он.]] Тэрбээр 2007 онд Монголдоо ирснээс хойш МУИС-ийн философийн тэнхимд философийн багшаар ажилласан. Мөн “Монгол ухаан судлалын хүрээлэн”-д байгуулж Монгол оронд философийг хөгжүүлэхийн төлөө ажиллаж “философийн мэдээ” сэтгүүл эрхлэн гаргаж, философийн сонгодог бүтээлүүдийг орчуулж улмаар философи, улс төр, нийгмийн номууд бичсэн.<ref name=":1" /> [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] С.Молор-Эрдэнэ нь [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] УИХ-д нэр дэвшсэн. Тэрээр УИХ-ын сонгуулийн 12-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт 22,474 санал авч (19.5%), нийт саналаараа 49-өөс 4-т эрэмбэлэгдэж УИХ-ын гишүүн болж чадаагүй.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй тус оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гарав. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ Монголын түүх, Чингис хааны тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас харвал, ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал байв.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == "Молор-Эрдэнэ Философийн Aкадеми" == [[Файл:Молор-Эрдэнэ Философийн Академи 2019 он.jpg|thumb|Молор-Эрдэнэ Философийн Академи. 2019 он. ]]Философийн академийн зорилго хүн төрөлхтөний философийн мэдлэгийг олон нийтэд таниулж сурталчилж амьдралдаа хэрэглэхэд туслаж дэмжих зорилготой. Анх Грек, Энэтхэг болон Хятадаас үүсэлтэй философи гэсэн мэргэжилийн салбар зөвхөн их сургуулийн хүрээнд яригдах биш нийгэмд хүртээл болж хүмүүсийн ёс суртахуун болон гоо зүйн мэдэгдэхүүнийг нэмэгдүүлж иргэншилд ойр дөхөм болгож нийтийн хүртээл болох ёстой. Философитой танилцсанаар эрх чөлөө, тэгш эрхээс гадна бас танин мэдэхүйн зөв ойлголттой болно. Философийн академийн бас нэг зорилго гэвэл дэлхийн улс оронуудын философич хүмүүстэй танилцаж тэдний бичсэн номуудыг уншиж ойлгоход туслана. Өнөөдөр философи хэрхэн хөгжиж байгаатай танилцаж адил хэмжээний академи хүрээлэнгүүдтэй хамтарч бусад ороны философичидийг эх орондоо урин авчирч лекц уншуулж сургалт явуулах зорилготой. == Ном зохиол == * “Ертөнц Бодол Мэдлэг”, Улаанбаатар хот, 2004 * “Ухаан Ухамсар Эрдэм”, Улаанбаатар хот, 2005 * “Санаа Сэтгэл Зохиол”, Улаанбаатар хот, 2006 * “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого”, Улаанбаатар хот, 2010 * “Ар Монголд Орчин үе үгүйлэгдэнэ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Монголын Гэрээ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Чингисийн этик”, Улаанбаатар хот, 2012 * “Соён гэгээрэл, 100 ухаарал”, Улаанбаатар хот, 2013 * “Эрх чөлөө - Эрхэм үг”, Улаанбаатар хот, 2017 * “Тэгш эрх - Тэгш боломж”, Улаанбаатар хот, 2018 * “Шудрага ёс - Шудрага нийгэм”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №1”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №2”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №3”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Орчин үеийн асуудал 1: Монголын Өнөөдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 2: Монголын Маргааш”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 3: Монголын Өчигдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Энэтхэгийн Философи ба Би” Улаанбаатар хот, 2021 * “Хятадын Философи ба Бид” Улаанбаатар хот, 2021 * “Арабын Философийн ба Хүн” Улаанбаатар хот, 2021 '''Орчуулгын Философийн номууд''' * Эрих Фромм “Бий эсвэл Байх”, Улаанбаатар хот, 2009 * Мартин Хайдеггер “Байх ба Хугацаа”, Улаанбаатар хот, 2011 * Жан Пол Сартр “Байх ба биш”, Улаанбаатар хот, 2017 '''Орчуулгын нийгэм, психологи, шинжлэх ухааны номууд''' * Ричард Прехт: “Би хэн бэ,тийм гэвэл хэдэн би вэ?” Улаанбаатар хот, 2013. *  Эрих Фромм: “Хайрлах Урлаг” Улаанбаатар хот, 2015. * Психологи - DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2014. * Шинжлэх ухаан- DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2015. '''Орчуулгын романууд''' * Труман Капоте: Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай. 2015. Америкийн роман * Элиас Канетти: Марракэш хотын дуу хоолой. 2016. Германы роман * Ким Ионг-Ха: Би өөрөө шийдсэн. 2016. Солонгосын роман * Шү Зечэн: Бээжин хотоор гүйсээр. 2018. Хятадынроман * Рю Мураками: Токиогийн мисо шөл. 2019. Японы роман '''DVD''' * “Философийн түүх“ 2018 оны 10 цуврал лекцын DVD == Гурван цагаан ном == [[Файл:Lkiofdif.jpg|thumb|303x303px|3 цагаан ном |alt=3 цагаан ном ]] === Ертөнц, Бодол, Мэдлэг === 1. Ертөнц гэдэг нууц тайлагдахгүй оньсого биш болсон гэдгийг тайлбарлаж бичсэн. Хүний танин мэдэхүй нэмэгдэхэд ертөнц ер бусын бас ид шидийн биш гэдэг ойлгомжтой болж, айж сүрдэх шаардлагагүй болдог. Бодол гэсэн хэсэгт хүн амьдралдаа хэрхэн боддог тухай тайлбарлаж, яагаад бид зайлшгүй бодох шаардлагатай бөгөөд үргэлжийн бодoлоос ангижрах боломжгүй тухай тайлбарласан. Mэдлэг гэсэн хэсэгт хүн бие даан сурч, мэдэж, мэдлэгтэй болох боломжуудын тухай онолын болон амьдралын жишээнүүдээр тайлбар хийсэн. === Ухаан Ухамсар Эрдэм === 2. Xүний ухаан гэдэг нэгдүгээр мэдээжийн биш хоёрдугаарт тулган шаардаж хөгжүүлэх боломжгүй. Хүний ухаан хөгжихөд эрх чөлөө хэрэгтэй. Эрх чөлөөгүй газар ухаан тэлж, хөгжих боломж хязгаарлагдана. Ухамсар гэдэг нэр хүндтэй үг бөгөөд ёс суртахууны том ойлголт. Ухамсартайгаар хийж, хандаж, үр дагаврыг урьдчилан тооцоолох энэ бүгд ёс суртахуун дээр тулгуурлан явагдах ёстой. Эрдэм гэсэн нэртэй хэсэгт хүн эрдэм гэж юу болохтой танилцах ёстой. Эрдэм гэдэг хүн төрөлхтний эртний ойлголт бөгөөд шашнаас авхуулаад шинжлэх ухаан хүртэл бүгд эрдмээс гаралтай. [[Файл:Kazak 1.jpg|thumb|3 цагаан ном: Казах хэлээр]][[Файл:White triple RUS.jpg|thumb|3 цагаан ном: Орос хэлээр]] === Санаа Сэтгэл Зохиол === 3. Нэгэнт хүний ухаан дотор санаа үүсэх тул түүнийг хэн ч харж, мэдэрч, мэдэх боломжгүй. Тиймээс хүн ямар санаа агуулж буйгаа харуулж, илэрхийлж, таниулах ёстой. Тиймээс хүн би ийм санаатай гэж чөлөөтэй хэлж харин нөгөө хүн хүний санааг хүлээн авах орчин үеийн шаардлага болжээ. Сэтгэл гэдэг мэдрэмжээс ялгаатай. Түүнээс гадна сэтгэл гэдэг уян зөөлөн, уярамтгай хүмүүсийн ойлголт зөвхөн биш. Сэтгэлд хүйсийн ялгаа эсвэл хөгшин залуугийн ялгаа гэж байхгүй. Өнөөдөр хүртэл хүн төрөлхтөн соёл, шинжлэх ухаан, урлаг, уран зохиол гэсэн салбарууд хэрхэн өндөр түвшинд хөгжихөд хүний зохиох чадвар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Хүн зохиодоггүй гэвэл хот суурин газрыг ч бүтээж чадахгүй бараг л агуйдаа үлдэх байсан болов уу. Хэн ч зохиох чадвартай. Уг гурван цагаан номыг Англи, Орос, Казах хэлээр хэвлүүлсэн. Мөн гурван цагаан ном Буриад, Уйгаржин, Тод бичигт хөрвүүлэгдэсэнээр хэл бичиг соёлын томоохон төсөл болсон байдаг. == Гурван улаан ном == [[Файл:Ad gewcg.jpg|thumb|264x264px|3 улаан ном ]] === Эрх чөлөө - эрхэм үг === 1. “Эрх чөлөө - Эрхэм үг” гэсэн нэртэй энэ ном хүний оюуны эрх чөлөөнд илүү чиглэж бичсэн бөгөөд хэрхэн нийгэм дотор хамтдаа эрx чөлөөтэй ажиллаж амидрах тухай өгүүлсэн. Эрх чөлөө гэдэг заавал олон сонголт шаардаж түүн дотроос би өөрөө сонгоно гэсэн ойлголт гэвэл бас дутмаг. Яагаад гэвэл сонголтыг олон болгоход өөрөө нөлөөлж чадах чадвар чухал бөгөөд тиймээс өөрийн чадвар өгөгдөлөөс хамаарч сонголт бас ихсэнэ. Эрх чөлөө жинхэнэдээ оюуны эрх чөлөө. === Тэгш эрх - Тэгш боломж === 2. "Тэгш эрх-Тэгш боломж" нэртэй энэ ном Монгол хүмүүст зориулсан ном. Өнөөдөр тулгарсан бүх асуудалд хариу өгсөн ном. 100 жилийн өмнө ийм ном бичигдсэн бол Монголчууд ноёд, баячууд, түшмэд, эзэд гэх мэт бүхий л хоцрогдолоос бүрэн салах боломжтой байлаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр тэгш эрхийг социализмийн үед хэрэгжүүлж дөнгөж эхлээд Ардчилалын жилүүдэд устгаж хаясан. Ингээд өнөөдөр Монголчууд 100 жилийн өмнөх төлөвтөө очиж дахиад дээдэс ноён эзэн түшмэд гэх мэт хүмүүсийг хөөргөж шинэ феодализмтай болцгоолоо. Монголчууд тэгш эрхгүй гэдэг хамгийн том ялагдал. Дээдэс баячууд хаадууд хэзээд тэнэг байдаг. Тийм ч учираас Францын хувьсгал, Оросын хувьсгал Хятадын соёлын хувьсгал бүгд тэгш эрхийн төлөө хувьсгалууд байсан. Яагаад гэвэл тэгш эрхтэй болсоны дараа л эрх чөлөө боломжтой. === Шударга ёс-шударга нийгэм === 3. Шударга ёс гэдэг хамтрахад нэгдэхэд болон нийгэмшихэд хэрэгтэй. Шударга ёсыг баримтлахад шударга ёсны иргэн, шударга ёсны зарчим болон шударга ёсны эрдэмүүдтэй танилцаж ойлгож хэрэгжүүлэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Түүнээс гадна шударга ёсны харуулд зогсдог мэргэжилийн салбаруудыг мартаж болохгүй. Шударга ёс гэдэг хэн хэнийгээ гэх өөрөөр хэлбэл чи тийм бол би тийм гэсэн өгөө авааны тухай ойлголт. Шударга ёс гэдэг нийгэмийн ёс суртахууны хэм хэмжүүр, хүмүүс хоорондын зарчим цаашлаад сурч эзэмшиж хэрэгжүүлэх ёстой эрдэм. == Гурван хөх ном == [[Файл:Adadaddw.jpg|thumb|3 хөх ном |265x265px]] Энэ 3 цуврал номуудаар Монгол хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ? Болон дэлхийн түүхийн хаана явна вэ? гэсэн асуултанд хариулсан. 2020 онд “Монголын өнөөдөр, маргааш, өчигдөр” нэртэй цуврал лекц унших гээд төлөвлөсөн байсан боловч корона вирус гарсан тул лекцээ хойшлуулсан. Энэ хооронд лекцээ ном болгон бичих сэдэл төрж 3 цуврал болгон бичиж эхэлсэн. Орчин үеийн асуудал гэсэн 3 цуврал номоороо ямар асуудалууд тулгарч буй болон түүнд ямар хариултууд өгөх талаар бичсэн. Нэгдүгээр номонд өнөөдөр ямар асуудлууд тулгарч буй болон ямар хариу өгөх тухай бичсэн. Хоёрдугаар номонд маргааш юу хүлээж буй тухай бичсэн. Өнөөдөр гэсэн бүрэн ойлголттой болж чадвал маргаашийг төсөөлөх төсөөлөл үүснэ. Тэртэй тэргүй ирэх ирээдүйд Бид бэлэн үү болон бэлтгэлтэй байхад ямар асуудалууд ярилцах чухал тухай бичлээ. Гуравдаугаар номоор өөрөө хэн байсан бэ? Гэсэн асуултанд хариулахыг хичээсэн. Яагаад энэ асуултыг тавих ёстой вэ? Гэхээр өнөөдөр яагаад ийм бэ? гэсэн асуултанд хариулах боломжтой болох жишээтэй. == Гурван шар ном == [[Файл:3 шар ном.jpg|thumb|327x327px|3 шар ном]] === ЭНЭТХЭГИЙН ФИЛОСОФИ БА БИ === 1. Номонд “Би гэж хэн бэ?” гэсэн ойлголтыг Энэтхэгийн философийн түүхтэй хамтатган бичсэн. Яагаад гэвэл Энэтхэгчүүд энэ асуулттай тийм эрт зөрчилдсөнийг зориуд энэ номонд гаргахыг хичээсэн. Энэтхэгийн философичид “Би” гэсэн ойлголтыг үргэлж асууж түүнд хариулахыг олон зуун жил чухалчилж байжээ. Би гэхийн өмнө “Би биш гэж юу вэ?” гэсэн асуулт ямар их чухал гэдэгийг Энэтхэгийн философи онцолжээ. “Би гэж хэн бэ?” гэсэн асуулт тийм ч амархан хариулагдахгүй. Яагаад гэвэл “Би” гэдэг бэлэн өгөгдөхгүй харин “Би болох” ёстой. Өнөөдөр тархи судлаачид энэ эртний асуултанд хариулах гэж оролдсоор. Энэ зөвхөн тархи хэмжээд л хариулчихдаг асуудал биш гэдэгийг энэ номонд нилээд гүнзгий тайлбарласан. === ХЯТАДЫН ФИЛОСОФИ БА БИД === 2. “Бид гэж хэн бэ?” Бид гэсэн асуулт яагаад чухал бас яагаад үнэтэй гэхээр нийгэм болох, улс болох цаашлаад бүтээн босгох тэр бүгдийг “Бид” хийнэ. Тиймээс “Би”-нүүд нийлж “Бид” болох ёстой. “Бид” гэсэн ойлголтыг энэ номонд Хятадын философийн хөгжилтэй зориуд хамтатгаж буйн зорилго бол Хятадын философийн цаад нуугдмал илэрхийлэл болох “Бид” гэсэн ойлголт ямар чухал гэдэгийг онцолсон. Яагаад гэвэл “Би” ерөөсөө “Бид” үгүйгээр байх боломжгүй. Хятадын ард түмэн “Бид” гэсэн том ёс суртахууны философийн бүтээлүүдтэй, “Бид” гэсэн төрийн философийн түүхтэй. Тийм л “Бид” гэдэгтээ үнэнч ард түмэн үүнтэйгээ адил “Бид”-ийг хүндэтгэдэг төртэй гэдэгийг энэ номноос унших боломжтой. === АРАБЫН ФИЛОСОФИ БА ХҮН === 3. Хүн гэж хэн бэ? Хүний онцлог юу вэ? Хүнлэг, хүмүүнлэг, хүн төрөлхтөн, хүний ертөнц гээд энэ л олон ойлголтууд хэзээнээс гаралтай вэ? “Хүн гэж хэн бэ?” гэсэн асуултыг хариулах гэж Арабын философийг энэ номонд бичсэн. Арабын философийн нэг том ач холбогдол гэвэл “хүн гэж хэн бэ?” гэсэн тэр хүний тухай асуултыг маш эртнээс асуужээ. Хүнийг хэрхэн хүн болгох тэр философийн чухал асуултуудыг Арабын ертөнц эртнээс чухалчилж үе үеийн Арабын болон Исламын философичид номууд бичиж бас түүнийгээ сургах зорилгоор сургуулиуд байгуулжээ. Араб - Исламын ертөнц ямар их хөгжилийг хүн төрөлхтөнд бэлэглэж чадсаныг энэ номноос суралцах боломжтой. == Философийн цувралууд == === Байх ба Хугацаа === 1. “Байх ба хугацаа” ном маш их үр нөлөөтэй ном болж чаджээ. Энэ ном зөвхөн Европт биш Америкаас авахуулаад Япон хүртэл философичидийн гарын авлага сурах бичиг болсон “Байх ба хугацаа” ном зөвхөн философийн салбарт биш бас хуулийн салбарт, урлагийн салбарт мөн хэл шинжлэлийн салбарт шинэ ойлголт авчирсан. Психологийн салбарт маш том нөлөөлсөн. Структурализм, постструктурализм, деконструкц болон постмодернэ гэсэн салбарууд энэ номноос чухал ойлголтуудыг авч хэрэглэжээ. “Байх ба хугацаа” номноос үлгэр жишээ авч Францын философич Сартр “Байх ба биш” ном мөн Герман- Америкийн философич Эрих Фромм “Бий эсвэл байх” гэсэн ном бичсэн. Тэр номууд “Байх” ухагдахууныг нийгэмийн сайн муугийн хэм хэмжүүр болгож чадсан. === Байх ба Биш === 2. Сартр хэлснээр эксистэнциализмаас давж өөрийгөө бүтээх тэр бүтээл түүний хэлдэгээр хэн ч байсан өөрийнхөө “проект” болох чухал гэсэн. Зөвхөн хүний байх тэр эксистэнц хангалттай биш. Харин түүний дараа эссэнц болох ёстой. Үүнийг эхлээд “байх” чухал түүний дараа хэн “болох” чухал гэж ойлгох боломжтой. Гэтэл Монгол хэл дээр оршихуй мөн чанарын өмнө гэж даан ч худал орчуулж дасжээ. Эксистэнциализм тухайн үедээ шинээр ухаарах цаашлаад ертөнцийг хэрхэн харах тэр харцад өөрчлөлт оруулж амьдралын нэг шинэ хэлбэр маяг болж нэг үгээр хэлэхэд моод болсон. Үүнийг эксистэнциализмын моодны хөдөлгөөн гэж бас нэрлэдэг. Энэ ном сурах бичиг тул зарим ойлголтуудыг хэрхэн ойлгох талаар богино хэмжээний тайлбарууд хийсэн. Түүнийхээ дараа Сартрын номноос орчуулсан хэсэгийг буулгасан. “Философийн сурах бичиг” нэртэй цуврал номуудыг цаашид хийх лекц семинаруудад хэрэглэх зорилготойгоор хэвлүүлсэн. === Бий эсвэл Байх === 3. Эрих Фромм энэ номондоо надад “бий” гэж хэлэх болон би “байна” гэж хэлэх хоёр ямар их ялгаатайг философийн үүднээс нийгэмийн олон асуудалтай холбон харицуулж тайлбарласан. Түүний энэ ном өнөө үеийн дахин дахин шинээр уншигдах ёстой номуудын нэг болж чаджээ. Эрих Фроммын зарим хэлсэн үгээс: * Мэдлэг гэдэг гадаргуугаас гүн лүү орох. Ингэснээр цаад шалтгаан луу нэвтрэх * Мэдлэг гэдэг хүний мэдрэмж ямар найдваргүй гэдгийг танин мэдэх. Үүнийхээ дараа бүхий л эндүүрэлээ сөнөөх хэрэгтэй * Хэрвээ би юу эзэмшдэг мөн юуг өмчилдөг гэдгээр “хэн бэ” гэдгээ харуулдаг гэвэл тэр бүгдийгээ алдсаны дараа одоо тэгээд би “хэн бэ”? * Шунал байгаа газар амар амгалан боломжгүй == Уран зохиолын цувралууд == === Роман 1: Токиогийн мисо шөл === Хайр дурлал, нөхөрлөл, ганцаардал, сэтгэл зүй, ээж аав гэр бүлийн хөндийрөл, бурхан шашны утга учир, ёс суртахууны үнэ цэнэ цаашилаад гоо сайхныг илэрхийлсэн энэ Японы роман шөнийн Токио хотод болж буй хаана ч байдаг караокед дуулж наргихаас авахуулаад хүн амины гэмт хэрэг хүртэл бүгдийг дүрсэлсэн. Шинэ он солигдохын өмнө 3 шөнө болж буй үйл явдлуудыг харуулсан энэ роман адал явдалтай, цочоосон, айлгасан, дур татам бас дур гутам. Хүний эмооролыг бүх л талаар хөдөлгөж үнэхээр уншигчийг кино фильм үзэж байгаа мэт болгох бөгөөд нэг эхэлсэн бол уншигч бараг л гараасаа тавихгүй. Хэрвээ тавилаа гэхэд санаанаас огт гарахгүй тул яалт ч үгүй буцаагаад үргэлжлүүлж уншихаас өөр аргагүй болгоно. Уншигчийг нэг хэсэгтээ л романы ертөнц рүү татан оруулах энэ роман хэзээ ч хуучрахгүй. Яагаад гэвэл философийн роман. === Роман 2: Бээжин хотоор гүйсээр === Энэ номыг хайр дурлал болон найз нөxөрлөлийн гарын авлага гэж нэрлэж болохоор. Зохиолч найз нөхөрлөл гэдэг өөрийгөө золиослох зориг харин хайр дурлал гэдэг хүнийг хүндэтгэх хүмүүжил гэдгийг номоороо харуулжээ. Тансаг хэв маягийг хэт эрт зорилгоо болгосон залуус ямар саад тотгортой тулж мөрөөдөл бодит байдал хоёрын зөрөө ямар их болон эцэстээ хүн өөрөө өөрийнхөө л бүтээл болохоос хэний ч бүтээл биш гэдэгийг ухамсарлаж буй. Зөвхөн мөнгө хэзээ ч аз жаргал авчирдаггүй. Зөвхөн секс хийх хэзээ ч хайр дурлалыг орлохгүй. Мөнгө аз жаргалын хэмжүүр биш. Харин секс хайр дурлалын илэрхийлэл биш. === Роман 3: Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв === Нийтдээ 30 гаруй философийн, улс төрийн, сонгодог урлагийн болон орчин үеийн урлагийн шинэ салбарын нэрт хүмүүсийг тусгасан тул энэ роман танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. Уран зургийг харсан хүн хэрхэн ойлгох мөн рок хөгжим, жазз хөгжим сонсоод хэрхэн мэдрэх цаашлаад кино фильм үзээд юуг олж харах гэх мэт урлагийн талаар тодорхой мэдлэг авахад энэ роман уншигчийг онцгой байдлаар сэтгэл догдлуулсаар эцэстээ хүртэл бүрэн эзэмддэг. == Лекц, сургалтууд == [[Файл:Molor Erdene Philosophy Academy.jpg|thumb|280x280px|С.Молор-Эрдэнэ семинарт. 2021 он.]] '''2012 – 2013 он''' '''1. Би гэж хэн бэ'''? • Бие ба ухаан • Тархи ба психолог • Бодол судлал ба логик • Ойлгох ба тайлбарлах • Хүн байх ба хүн орших '''2. Нийгэм гэж юу вэ?''' • Тэгш эрх ба эрх чөлөө • Хүний эрх ба шударга ёс • Боловсрол ба мэргэжил • Түүх ба ирээдүй • Диалектик материализм ба түүхэн материализм '''3. Улстөр гэж юу вэ?''' • Панмонголизм ба үндэстэн ястан • Үндсэн хуулийн амин сүнс • Ардчилал ба төр • Зүүний ба барууны намууд • Республик ба Ерөнхийлөгч '''4. Эдийн засаг гэж юу вэ?''' • Марксын “Капитал” Зах зээл ба 5 жилийн төлөвлөгөө • Эрсдэл ба ашиг • Эдийн засаг ба Санхүүгийн капитализм • Доллар ба цаасан мөнгө '''5. Соёл гэж юу вэ?''' • Байгалийн ба хиймэлүүд • Шашин ба эволюц • Антрополог ба зан заншил • Хайр ба нөхөрлөл • Орчин үе ба гоо сайхан '''2013 – 2014 он''' 1. Эсрэг тэсрэгийн онол биш. Диалектик: dialectic 2. Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. Фэномэн: phenomenon 3. Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. Гермэнэвтик: hermeneutics 4. Мэтгэлцээн ба маргаан. Дискус: discussion 5. Үгээр илэрхийлэх ба утга. Семантик: semantics 6. Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. Aбстракт, конкрет: abstract, concrete 7. Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал эмошн, сэнсаац: emotion, sensation 8. Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. Оптимист, пессимист: optimist, pessimist 9. Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. Релативити: relativity 10. Өдөр дутмын амьдралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. Метафизик: metaphysic 11. Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? Квантити, квалити: quantity, quality 12. Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. Утоп, вижн: utopia, vision 13. Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. Леарнинг, стади: learning, studying 14. Амжилт ба бүтэлгүйтэх. Аура, энерги: aura, energy 15. Хугацаа ба санамж. Мемори: time, memory 16. Өнгөрсөн ба ирээдүй. Паст, футур: past, future 17. Шинэ ба хуучин. Ниюс, оулд: new, old 18. Тохиолдол ба төсөл. Шаанс, прожект: chance, project 19. Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Тинкер, поэт: thinker, poet 20. Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? Натур, эквайр: natural, acquired 21. Найзлах эсвэл нөхөрлөх. Фрэндс: friendship 22. Соёрхол ба цол шагналын зорилго. Одон, медал: honor, medal 23. Үнэт зүйлс ба алдагдал. Валют: values 24. Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. Биографи: biography 25. Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. Критик: critical thinking '''2014 - 2015 он''' '''МЕТАФИЗИК БУ ЮУ ЕРТӨНЦ''' 1. Декарт: Эргэцүүлж бодох. Медитац Descartes: Meditations 2. Кант: Цэвэр ухамсарлах. Реазон Kant: Pure Reason 3. Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World 4. Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time 5. Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus '''ЛОГИК БУ ЮУ ГАРГАЛГАА''' 1. Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or 2. Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference 3. Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic 4. Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations 5. Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness '''ЭТИК БУ ЮУ ЁС СУРТАХУУН''' 1. Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism 2. Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics 3. Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics 4. Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics 5. Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live? '''ЭСТЕТИК БУ ЮУ ГОО ЗҮЙ''' 1. Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures 2. Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art 3. Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory 4. Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense 5. Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty '''ПОСТМОДЕРН БУ ЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА''' 1. Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse 2. Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action 3. Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction 4. Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture 5. Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel '''2015 - 2016 он''' '''1. Хүний ухааны философи: Human Mind''' • Хэний юу удамших вэ? • Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ? • Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ? • Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ? • Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ? '''2. Хиймэл хүний философи: Artificial Intelligence''' • Роботер буюу андроид гэж хэн бэ? • Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ? • Cyborg ирээдүй мөн үү? • Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү? • Хиймэл хүний социолог '''3. Хэвлэл мэдээлэлийн философи: Mind Control''' • Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл • Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд • Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд • Маасын сэтгэл зүй • Мэргэжлийн тархи угаагчид '''4. Интернэтийн философи: Social Software''' • Дижитал буюу цахим ертөнц • Big Data ба хувийн нууцаа алдах • Online ба бүгдийг алгоритмчлэх • Видео бичлэгийн дарангуйлал.1984 • Интернэтийн ноёрхол '''5. Хүн төрөлхтөний философи: World Mind''' • Капитализмын ангийн тэмцэл • Социализмын анхдагч онол • Демократи ба ардчилалын хямрал • Бүх юм хязгаартай • 21-р зууны төрийн онол '''Жижек 10 лекц,''' '''2017 он''' Цуврал 10 лекцээр түүний номондоо бичсэн гол сэдэвүүд болох философи, урлаг болон амьдрал гэсэн сэдэвүүдийг ярилцана. Жижекийн онцлог гэвэл 21-р зууны гол асуудалуудыг теори болон практик хоёрыг хослуулж квантийн физикээс авахуулаад шашин цаашлаад кино филм хүртэлх өргөн сэдэвүүдийг нэгтгэн философийн ном болгон бичиж чаддаг тэр чадвар. Философи гэсэн энэ 2500 жилийн түүхтэй танин мэдэхүйн үйл хэрэг яагаад өнөөдөр бүр ч их хүчтэй хөгжиж сонирхогдож байна гэвэл хэрвээ бие даан философдож чадвал хүн өөрийнхөө одоо байгаагаас сайжирч үнэнийг мэдэх тэр чадварт суралцах боломжтой гэдэг. Энэ зурагт хүн өөрийнхөө ертөнцийг давж жинхэнэ ертөнц рүү дэвшин зүтгэх боломжтой гэдгийг харуулсан мэт. '''Шопенхауэр уншлага,''' '''2017 он''' "Ертөнц гэдэг хүсэл ба төсөөлөл" номыг Англи хэлнээс орчуулж хүсэл гэж чухам юу болох тухай ярилцлаа. Хүсэл гэдэг хүний хөдөлгөх хүч хэрвээ хүсэлгүй гэвэл мэргэжил, мэдлэг цаашлаад амьдрал бүгд дутуу дулимаг. Хүсэлгүй хийдэг ажил мэргэжил цаашлаад хүсдэггүй найз нөхөрлөл бүгд хагас дутуу. Хүсэлгүй сурдаг оюутан зөвхөн диплом авахыгаа хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл гэдэг маш чухал ойлголт. Хүсэлтэй хүн бүтэн хүн. Мэдээж өөрөө хүсээгүй гэвэл бусадын ятгалга шахалт тулгалт нэг үгээр хэлэхэд мөнгөөр далайлгаж айлгаж хүсүүлэх шүү дээ. Хүүхэд залуусыг эртнээс өөрийн гэсэн чанд хүсэлд сургах хэрэгтэй. Тэгэхгүй гэвэл бүгд л би үүнийг хүсээгүй шүү дээ гэсэн зөрүүд хүмүүс л нийгмээр дүрнэ. Хүсэхэд суралцаагүй гэвэл амиьдралын эцэст гонсгор харамссан бухимдсан хүн л үлдэнэ. Тэгэхээр "Free Will" буюу хүсэх эрх чөлөө хэнд ч хэрэгтэй. Үгүй гэвэл олигтой сураагүй олигтой хайрлаагүй олигтой амидраагүй. '''Философийн түүх 10 лекц,''' '''2018 он''' 1.Философийн эхлэл: Энэтхэг, Хятад, Грек 2. Антикийн Ром ба Арабын философи 3. Дундад зууны философи 4. Хуманизм буюу Хүмүүнлэгийн онол 5. Соён гэгээрэлийн философи 6. 19-р зууны философи 7. Орос, Хятад, Энэтхэгийн философи 8. 20-р зууны философи 9.21-р зууны философи “Хоосоноос долоон дор” 10. Хүн төрлөхтний түүх ба ирээдүй “Монгол хаана явна вэ?” '''Философи - Урлаг - Нийгэм лекц,''' '''2019 он''' 1. Би гэж хэн бэ? Метафизик ба Lana Del Rey2. Би юу мэднэ вэ? Би юу сурна вэ? Platon, Aristoteles 3. Би юу хүснэ вэ? Урлагийн философи: Malevich 4. Утопиа ba Дистопиа Blade Runner film 5. Соёл ба урлагийн ялгаа.Хэрхэн амьдрах вэ? Buddha, Dao, Al Farabi, Zarathustra 6. Шинэ нийгэм иргэншил соён гэгээрэл: Marx 7. Бизнесийн философи ба менежэрийн психологи: Sigmund Freud 8. Компани боловсрол ба хүний нөөцийн асуудал: Tom Peters 9. Интернэт ба Virtual reality, blockchain: Zuckerberg 10. Хиймэл оюун ухаан ба Artificial Intelligence Posthumanism: Zizek '''“ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ФИЛОСОФИ” Сертификаттай сургалт 2019 он''' '''“ХҮН БАЙХ БА ХҮН БОЛОХ” Сертификаттай сургалт 2021он''' == Лекц гадаад орнуудад == '''Улаан-Үдэ, Орос''' 2019.11.15-нд ОXУ-ын Улаан-Удэ хотын төв номын санд Буриад бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Ертөнц ба Хүн" сэдэвт лекц үншсан. '''Хөх xот, Хятад''' 2019.12.28-нд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх Хот-д Монгол бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Хүний ухаан ба хиймэл оюун ухаан" сэдэвт лекц yншсан. '''Сөүл, Солонгос''' БНСУ-ын Сөүл хот дахь Глобал төвд оюутан залуучуудад өөрийн орчуулсан Солонгосын зохиолч Ким Ионг-Хагийн Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв нэртэй романаа танилцуулан лекц уншсан. '''Бээжин, Хятад''' Бээжин хотод очиж мэдлэг боловсролын зорилготой хийсэн албан аялалаар БНХАУ-ын Бээжин хотод сурдаг оюутан залуучуудад Эрдэм ба Мэдлэг сэдэвтэй лекц уншсан. == Конференц == * Азийн философийн конференци Казахстан, Алмати "Монголын коммунизмын дараах нөхцөл байдал" 2008 он * Азийн философийн конференци Япон, Фукуяама "Ж.П.Сатрын Байх ба биш орчуулга" 2011 он * Олон улсын конференци Монгол, Улаанбаатар "Монголын нийгэм дэх чөлөөт хүсэл" 2015 он * 8 дахь удаагийн Театрын фестиваль Хятад, Шангхай театрын академи "Би Хамлет / Би Монгол" 2015 он == Эх сурвалж == <references/> {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://www.molorerdene.mn/ www.molorerdene.mn - Албан ёсны сайт] * [https://www.molorerdene.org/ www.molorerdene.org - Албан ёсны сайт (гадаад хэлээр)] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жаргалантын (Төв) хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын философич]] [[Ангилал:Монголын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] kbr899r27a4oztz3ymcqnejlolq15mp 868618 868617 2026-09-06T12:02:01Z Egzs 88168 868618 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|image=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|image caption=С.Молор-Эрдэнэ. 2023 он.|education=Дрездений Техникийн Их сургууль (PhD)<br>[[Мюнхены Их сургууль]] (PhD)|birth_date={{birth date and age|1962|3|14}}|birth_place=[[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант сум]], [[Төв аймаг]]|occupation=|known for=Философич, олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор|party=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2024 оноос хойш)|website=[https://www.molorerdene.mn/ molorerdene.mn]|nationality=[[Монгол]]}} '''Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ''' (1962 оны 3 сарын 14-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байна. 20 гаруй номын зохиолч, мөн 10 номны орчуулагч.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |title=Намтар |url=http://molorerdene.com/index.php |access-date=2026-09-06 |website=molorerdene.com}}</ref> == Бага нас ба боловсрол == С.Молор-Эрдэнэ нь 1962 оны 3 сарын 14-нд Төв аймгийн [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн. * 1970-1971 онд ерөнхий боловсролын 33-р сургууль,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-05-14 |title=Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Намын дарга, Доктор Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ Товч намтар |url=https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%d1%85%d0%b0%d0%bc%d1%83%d0%b3-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b3%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%85%d3%a9%d0%b4%d3%a9%d0%bb%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80/ |access-date=2026-09-06 |website=Hamug Mongol Sonin}}</ref> * 1972-1976 онд ерөнхий боловсролын 48-р сургууль,<ref name=":1" /> * 1976-1978 онд ерөнхий боловсролын 24-р сургуульд тус тус суралцаж улмаар<ref name=":1" /> * 1980 онд Төв аймгийн Жаргалант сумын 10 жилийн сургууль төгссөн.<ref name=":0" /> * 1982-1987 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургуулийг Дулааны станцын Конструктор инженерийн мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> * 1993-1997 онд [[ХБНГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургууль Доктор-Инженерийн цол хамгаалсан.<ref name=":0" /> * 2003-2007 онд [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхены Их сургуульд]] Философийн Докторын цол хамгаалсан.<ref name=":0" /><ref name=":2">https://edoc.ub.uni-muenchen.de/6808/</ref> '''Докторын диссертацууд''' * 1993 - 1997 Dr.-Engr. TU Dresden Doctor thesis: “Solar powered Sorption isotherm construction for developing countries” <ref>https://www.amazon.de/-/en/Sanjaadorj-Molor-Erdene/dp/389675176X/ref=sr_1_1?keywords=molorerdende&qid=1639037538&sr=8-1</ref> * 2003 - 2007 Dr. phil. LMU München Doctor thesis: “Culture ethics as knowledge ethics”<ref name=":2" /> == Намтар == * 1987-1989 он хүртэл ХАА-н барилга зургийн институтед технологийн инженер.<ref name=":1" /> * 1990-1991 онд ШУА-д газарзүй цэвдэг судлалын хүрээлэнд Мөсөн Зоорийн инженер.<ref name=":1" /> * 1991-1992 онд ШУА-д физик технологийн хүрээлэнд нарны эрчим хүч ашиглах технологийн ЭША.<ref name=":1" /> * 1993-1994 онд Германы Zeo Tech компанид, 1994-1995 онд Германы Tinox, 1995-1997 онд Германы Мюнхон хотын ТИС-д судлаач.<ref name=":1" /> * 1997-2000 онд Мюнхений хэрэглээний энергийн төвд судлаач. Их Сургуульд судлаач зохион бүтээгчээр ажиллаж, * 2000-2001 онд өндөр технологийн Smart Fuelcell компанид төслийн удирдагчаар ажилласан. * 2001-2002 онд ШУА-ийн Физик-Технологийн хүрээлэнд буцаж ирж ажилласан.<ref name=":1" />[[Файл:Image 6483441 - Copy.jpg|thumb|Философич С.Молор-Эрдэнэ. 2021 он.]] Тэрбээр 2007 онд Монголдоо ирснээс хойш МУИС-ийн философийн тэнхимд философийн багшаар ажилласан. Мөн “Монгол ухаан судлалын хүрээлэн”-д байгуулж Монгол оронд философийг хөгжүүлэхийн төлөө ажиллаж “философийн мэдээ” сэтгүүл эрхлэн гаргаж, философийн сонгодог бүтээлүүдийг орчуулж улмаар философи, улс төр, нийгмийн номууд бичсэн.<ref name=":1" /> [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] С.Молор-Эрдэнэ нь [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] УИХ-д нэр дэвшсэн. Тэрээр УИХ-ын сонгуулийн 12-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт 22,474 санал авч (19.5%), нийт саналаараа 49-өөс 4-т эрэмбэлэгдэж УИХ-ын гишүүн болж чадаагүй.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас [[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] нэр дэвшихээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй тус оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гарав. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ Монголын түүх, Чингис хааны тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас харвал, ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал байв.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == "Молор-Эрдэнэ Философийн Aкадеми" == [[Файл:Молор-Эрдэнэ Философийн Академи 2019 он.jpg|thumb|Молор-Эрдэнэ Философийн Академи. 2019 он. ]]Философийн академийн зорилго хүн төрөлхтөний философийн мэдлэгийг олон нийтэд таниулж сурталчилж амьдралдаа хэрэглэхэд туслаж дэмжих зорилготой. Анх Грек, Энэтхэг болон Хятадаас үүсэлтэй философи гэсэн мэргэжилийн салбар зөвхөн их сургуулийн хүрээнд яригдах биш нийгэмд хүртээл болж хүмүүсийн ёс суртахуун болон гоо зүйн мэдэгдэхүүнийг нэмэгдүүлж иргэншилд ойр дөхөм болгож нийтийн хүртээл болох ёстой. Философитой танилцсанаар эрх чөлөө, тэгш эрхээс гадна бас танин мэдэхүйн зөв ойлголттой болно. Философийн академийн бас нэг зорилго гэвэл дэлхийн улс оронуудын философич хүмүүстэй танилцаж тэдний бичсэн номуудыг уншиж ойлгоход туслана. Өнөөдөр философи хэрхэн хөгжиж байгаатай танилцаж адил хэмжээний академи хүрээлэнгүүдтэй хамтарч бусад ороны философичидийг эх орондоо урин авчирч лекц уншуулж сургалт явуулах зорилготой. == Ном зохиол == * “Ертөнц Бодол Мэдлэг”, Улаанбаатар хот, 2004 * “Ухаан Ухамсар Эрдэм”, Улаанбаатар хот, 2005 * “Санаа Сэтгэл Зохиол”, Улаанбаатар хот, 2006 * “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого”, Улаанбаатар хот, 2010 * “Ар Монголд Орчин үе үгүйлэгдэнэ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Монголын Гэрээ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Чингисийн этик”, Улаанбаатар хот, 2012 * “Соён гэгээрэл, 100 ухаарал”, Улаанбаатар хот, 2013 * “Эрх чөлөө - Эрхэм үг”, Улаанбаатар хот, 2017 * “Тэгш эрх - Тэгш боломж”, Улаанбаатар хот, 2018 * “Шудрага ёс - Шудрага нийгэм”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №1”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №2”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №3”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Орчин үеийн асуудал 1: Монголын Өнөөдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 2: Монголын Маргааш”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 3: Монголын Өчигдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Энэтхэгийн Философи ба Би” Улаанбаатар хот, 2021 * “Хятадын Философи ба Бид” Улаанбаатар хот, 2021 * “Арабын Философийн ба Хүн” Улаанбаатар хот, 2021 '''Орчуулгын Философийн номууд''' * Эрих Фромм “Бий эсвэл Байх”, Улаанбаатар хот, 2009 * Мартин Хайдеггер “Байх ба Хугацаа”, Улаанбаатар хот, 2011 * Жан Пол Сартр “Байх ба биш”, Улаанбаатар хот, 2017 '''Орчуулгын нийгэм, психологи, шинжлэх ухааны номууд''' * Ричард Прехт: “Би хэн бэ,тийм гэвэл хэдэн би вэ?” Улаанбаатар хот, 2013. *  Эрих Фромм: “Хайрлах Урлаг” Улаанбаатар хот, 2015. * Психологи - DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2014. * Шинжлэх ухаан- DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2015. '''Орчуулгын романууд''' * Труман Капоте: Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай. 2015. Америкийн роман * Элиас Канетти: Марракэш хотын дуу хоолой. 2016. Германы роман * Ким Ионг-Ха: Би өөрөө шийдсэн. 2016. Солонгосын роман * Шү Зечэн: Бээжин хотоор гүйсээр. 2018. Хятадынроман * Рю Мураками: Токиогийн мисо шөл. 2019. Японы роман '''DVD''' * “Философийн түүх“ 2018 оны 10 цуврал лекцын DVD == Гурван цагаан ном == [[Файл:Lkiofdif.jpg|thumb|303x303px|3 цагаан ном |alt=3 цагаан ном ]] === Ертөнц, Бодол, Мэдлэг === 1. Ертөнц гэдэг нууц тайлагдахгүй оньсого биш болсон гэдгийг тайлбарлаж бичсэн. Хүний танин мэдэхүй нэмэгдэхэд ертөнц ер бусын бас ид шидийн биш гэдэг ойлгомжтой болж, айж сүрдэх шаардлагагүй болдог. Бодол гэсэн хэсэгт хүн амьдралдаа хэрхэн боддог тухай тайлбарлаж, яагаад бид зайлшгүй бодох шаардлагатай бөгөөд үргэлжийн бодoлоос ангижрах боломжгүй тухай тайлбарласан. Mэдлэг гэсэн хэсэгт хүн бие даан сурч, мэдэж, мэдлэгтэй болох боломжуудын тухай онолын болон амьдралын жишээнүүдээр тайлбар хийсэн. === Ухаан Ухамсар Эрдэм === 2. Xүний ухаан гэдэг нэгдүгээр мэдээжийн биш хоёрдугаарт тулган шаардаж хөгжүүлэх боломжгүй. Хүний ухаан хөгжихөд эрх чөлөө хэрэгтэй. Эрх чөлөөгүй газар ухаан тэлж, хөгжих боломж хязгаарлагдана. Ухамсар гэдэг нэр хүндтэй үг бөгөөд ёс суртахууны том ойлголт. Ухамсартайгаар хийж, хандаж, үр дагаврыг урьдчилан тооцоолох энэ бүгд ёс суртахуун дээр тулгуурлан явагдах ёстой. Эрдэм гэсэн нэртэй хэсэгт хүн эрдэм гэж юу болохтой танилцах ёстой. Эрдэм гэдэг хүн төрөлхтний эртний ойлголт бөгөөд шашнаас авхуулаад шинжлэх ухаан хүртэл бүгд эрдмээс гаралтай. [[Файл:Kazak 1.jpg|thumb|3 цагаан ном: Казах хэлээр]][[Файл:White triple RUS.jpg|thumb|3 цагаан ном: Орос хэлээр]] === Санаа Сэтгэл Зохиол === 3. Нэгэнт хүний ухаан дотор санаа үүсэх тул түүнийг хэн ч харж, мэдэрч, мэдэх боломжгүй. Тиймээс хүн ямар санаа агуулж буйгаа харуулж, илэрхийлж, таниулах ёстой. Тиймээс хүн би ийм санаатай гэж чөлөөтэй хэлж харин нөгөө хүн хүний санааг хүлээн авах орчин үеийн шаардлага болжээ. Сэтгэл гэдэг мэдрэмжээс ялгаатай. Түүнээс гадна сэтгэл гэдэг уян зөөлөн, уярамтгай хүмүүсийн ойлголт зөвхөн биш. Сэтгэлд хүйсийн ялгаа эсвэл хөгшин залуугийн ялгаа гэж байхгүй. Өнөөдөр хүртэл хүн төрөлхтөн соёл, шинжлэх ухаан, урлаг, уран зохиол гэсэн салбарууд хэрхэн өндөр түвшинд хөгжихөд хүний зохиох чадвар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Хүн зохиодоггүй гэвэл хот суурин газрыг ч бүтээж чадахгүй бараг л агуйдаа үлдэх байсан болов уу. Хэн ч зохиох чадвартай. Уг гурван цагаан номыг Англи, Орос, Казах хэлээр хэвлүүлсэн. Мөн гурван цагаан ном Буриад, Уйгаржин, Тод бичигт хөрвүүлэгдэсэнээр хэл бичиг соёлын томоохон төсөл болсон байдаг. == Гурван улаан ном == [[Файл:Ad gewcg.jpg|thumb|264x264px|3 улаан ном ]] === Эрх чөлөө - эрхэм үг === 1. “Эрх чөлөө - Эрхэм үг” гэсэн нэртэй энэ ном хүний оюуны эрх чөлөөнд илүү чиглэж бичсэн бөгөөд хэрхэн нийгэм дотор хамтдаа эрx чөлөөтэй ажиллаж амидрах тухай өгүүлсэн. Эрх чөлөө гэдэг заавал олон сонголт шаардаж түүн дотроос би өөрөө сонгоно гэсэн ойлголт гэвэл бас дутмаг. Яагаад гэвэл сонголтыг олон болгоход өөрөө нөлөөлж чадах чадвар чухал бөгөөд тиймээс өөрийн чадвар өгөгдөлөөс хамаарч сонголт бас ихсэнэ. Эрх чөлөө жинхэнэдээ оюуны эрх чөлөө. === Тэгш эрх - Тэгш боломж === 2. "Тэгш эрх-Тэгш боломж" нэртэй энэ ном Монгол хүмүүст зориулсан ном. Өнөөдөр тулгарсан бүх асуудалд хариу өгсөн ном. 100 жилийн өмнө ийм ном бичигдсэн бол Монголчууд ноёд, баячууд, түшмэд, эзэд гэх мэт бүхий л хоцрогдолоос бүрэн салах боломжтой байлаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр тэгш эрхийг социализмийн үед хэрэгжүүлж дөнгөж эхлээд Ардчилалын жилүүдэд устгаж хаясан. Ингээд өнөөдөр Монголчууд 100 жилийн өмнөх төлөвтөө очиж дахиад дээдэс ноён эзэн түшмэд гэх мэт хүмүүсийг хөөргөж шинэ феодализмтай болцгоолоо. Монголчууд тэгш эрхгүй гэдэг хамгийн том ялагдал. Дээдэс баячууд хаадууд хэзээд тэнэг байдаг. Тийм ч учираас Францын хувьсгал, Оросын хувьсгал Хятадын соёлын хувьсгал бүгд тэгш эрхийн төлөө хувьсгалууд байсан. Яагаад гэвэл тэгш эрхтэй болсоны дараа л эрх чөлөө боломжтой. === Шударга ёс-шударга нийгэм === 3. Шударга ёс гэдэг хамтрахад нэгдэхэд болон нийгэмшихэд хэрэгтэй. Шударга ёсыг баримтлахад шударга ёсны иргэн, шударга ёсны зарчим болон шударга ёсны эрдэмүүдтэй танилцаж ойлгож хэрэгжүүлэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Түүнээс гадна шударга ёсны харуулд зогсдог мэргэжилийн салбаруудыг мартаж болохгүй. Шударга ёс гэдэг хэн хэнийгээ гэх өөрөөр хэлбэл чи тийм бол би тийм гэсэн өгөө авааны тухай ойлголт. Шударга ёс гэдэг нийгэмийн ёс суртахууны хэм хэмжүүр, хүмүүс хоорондын зарчим цаашлаад сурч эзэмшиж хэрэгжүүлэх ёстой эрдэм. == Гурван хөх ном == [[Файл:Adadaddw.jpg|thumb|3 хөх ном |265x265px]] Энэ 3 цуврал номуудаар Монгол хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ? Болон дэлхийн түүхийн хаана явна вэ? гэсэн асуултанд хариулсан. 2020 онд “Монголын өнөөдөр, маргааш, өчигдөр” нэртэй цуврал лекц унших гээд төлөвлөсөн байсан боловч корона вирус гарсан тул лекцээ хойшлуулсан. Энэ хооронд лекцээ ном болгон бичих сэдэл төрж 3 цуврал болгон бичиж эхэлсэн. Орчин үеийн асуудал гэсэн 3 цуврал номоороо ямар асуудалууд тулгарч буй болон түүнд ямар хариултууд өгөх талаар бичсэн. Нэгдүгээр номонд өнөөдөр ямар асуудлууд тулгарч буй болон ямар хариу өгөх тухай бичсэн. Хоёрдугаар номонд маргааш юу хүлээж буй тухай бичсэн. Өнөөдөр гэсэн бүрэн ойлголттой болж чадвал маргаашийг төсөөлөх төсөөлөл үүснэ. Тэртэй тэргүй ирэх ирээдүйд Бид бэлэн үү болон бэлтгэлтэй байхад ямар асуудалууд ярилцах чухал тухай бичлээ. Гуравдаугаар номоор өөрөө хэн байсан бэ? Гэсэн асуултанд хариулахыг хичээсэн. Яагаад энэ асуултыг тавих ёстой вэ? Гэхээр өнөөдөр яагаад ийм бэ? гэсэн асуултанд хариулах боломжтой болох жишээтэй. == Гурван шар ном == [[Файл:3 шар ном.jpg|thumb|327x327px|3 шар ном]] === ЭНЭТХЭГИЙН ФИЛОСОФИ БА БИ === 1. Номонд “Би гэж хэн бэ?” гэсэн ойлголтыг Энэтхэгийн философийн түүхтэй хамтатган бичсэн. Яагаад гэвэл Энэтхэгчүүд энэ асуулттай тийм эрт зөрчилдсөнийг зориуд энэ номонд гаргахыг хичээсэн. Энэтхэгийн философичид “Би” гэсэн ойлголтыг үргэлж асууж түүнд хариулахыг олон зуун жил чухалчилж байжээ. Би гэхийн өмнө “Би биш гэж юу вэ?” гэсэн асуулт ямар их чухал гэдэгийг Энэтхэгийн философи онцолжээ. “Би гэж хэн бэ?” гэсэн асуулт тийм ч амархан хариулагдахгүй. Яагаад гэвэл “Би” гэдэг бэлэн өгөгдөхгүй харин “Би болох” ёстой. Өнөөдөр тархи судлаачид энэ эртний асуултанд хариулах гэж оролдсоор. Энэ зөвхөн тархи хэмжээд л хариулчихдаг асуудал биш гэдэгийг энэ номонд нилээд гүнзгий тайлбарласан. === ХЯТАДЫН ФИЛОСОФИ БА БИД === 2. “Бид гэж хэн бэ?” Бид гэсэн асуулт яагаад чухал бас яагаад үнэтэй гэхээр нийгэм болох, улс болох цаашлаад бүтээн босгох тэр бүгдийг “Бид” хийнэ. Тиймээс “Би”-нүүд нийлж “Бид” болох ёстой. “Бид” гэсэн ойлголтыг энэ номонд Хятадын философийн хөгжилтэй зориуд хамтатгаж буйн зорилго бол Хятадын философийн цаад нуугдмал илэрхийлэл болох “Бид” гэсэн ойлголт ямар чухал гэдэгийг онцолсон. Яагаад гэвэл “Би” ерөөсөө “Бид” үгүйгээр байх боломжгүй. Хятадын ард түмэн “Бид” гэсэн том ёс суртахууны философийн бүтээлүүдтэй, “Бид” гэсэн төрийн философийн түүхтэй. Тийм л “Бид” гэдэгтээ үнэнч ард түмэн үүнтэйгээ адил “Бид”-ийг хүндэтгэдэг төртэй гэдэгийг энэ номноос унших боломжтой. === АРАБЫН ФИЛОСОФИ БА ХҮН === 3. Хүн гэж хэн бэ? Хүний онцлог юу вэ? Хүнлэг, хүмүүнлэг, хүн төрөлхтөн, хүний ертөнц гээд энэ л олон ойлголтууд хэзээнээс гаралтай вэ? “Хүн гэж хэн бэ?” гэсэн асуултыг хариулах гэж Арабын философийг энэ номонд бичсэн. Арабын философийн нэг том ач холбогдол гэвэл “хүн гэж хэн бэ?” гэсэн тэр хүний тухай асуултыг маш эртнээс асуужээ. Хүнийг хэрхэн хүн болгох тэр философийн чухал асуултуудыг Арабын ертөнц эртнээс чухалчилж үе үеийн Арабын болон Исламын философичид номууд бичиж бас түүнийгээ сургах зорилгоор сургуулиуд байгуулжээ. Араб - Исламын ертөнц ямар их хөгжилийг хүн төрөлхтөнд бэлэглэж чадсаныг энэ номноос суралцах боломжтой. == Философийн цувралууд == === Байх ба Хугацаа === 1. “Байх ба хугацаа” ном маш их үр нөлөөтэй ном болж чаджээ. Энэ ном зөвхөн Европт биш Америкаас авахуулаад Япон хүртэл философичидийн гарын авлага сурах бичиг болсон “Байх ба хугацаа” ном зөвхөн философийн салбарт биш бас хуулийн салбарт, урлагийн салбарт мөн хэл шинжлэлийн салбарт шинэ ойлголт авчирсан. Психологийн салбарт маш том нөлөөлсөн. Структурализм, постструктурализм, деконструкц болон постмодернэ гэсэн салбарууд энэ номноос чухал ойлголтуудыг авч хэрэглэжээ. “Байх ба хугацаа” номноос үлгэр жишээ авч Францын философич Сартр “Байх ба биш” ном мөн Герман- Америкийн философич Эрих Фромм “Бий эсвэл байх” гэсэн ном бичсэн. Тэр номууд “Байх” ухагдахууныг нийгэмийн сайн муугийн хэм хэмжүүр болгож чадсан. === Байх ба Биш === 2. Сартр хэлснээр эксистэнциализмаас давж өөрийгөө бүтээх тэр бүтээл түүний хэлдэгээр хэн ч байсан өөрийнхөө “проект” болох чухал гэсэн. Зөвхөн хүний байх тэр эксистэнц хангалттай биш. Харин түүний дараа эссэнц болох ёстой. Үүнийг эхлээд “байх” чухал түүний дараа хэн “болох” чухал гэж ойлгох боломжтой. Гэтэл Монгол хэл дээр оршихуй мөн чанарын өмнө гэж даан ч худал орчуулж дасжээ. Эксистэнциализм тухайн үедээ шинээр ухаарах цаашлаад ертөнцийг хэрхэн харах тэр харцад өөрчлөлт оруулж амьдралын нэг шинэ хэлбэр маяг болж нэг үгээр хэлэхэд моод болсон. Үүнийг эксистэнциализмын моодны хөдөлгөөн гэж бас нэрлэдэг. Энэ ном сурах бичиг тул зарим ойлголтуудыг хэрхэн ойлгох талаар богино хэмжээний тайлбарууд хийсэн. Түүнийхээ дараа Сартрын номноос орчуулсан хэсэгийг буулгасан. “Философийн сурах бичиг” нэртэй цуврал номуудыг цаашид хийх лекц семинаруудад хэрэглэх зорилготойгоор хэвлүүлсэн. === Бий эсвэл Байх === 3. Эрих Фромм энэ номондоо надад “бий” гэж хэлэх болон би “байна” гэж хэлэх хоёр ямар их ялгаатайг философийн үүднээс нийгэмийн олон асуудалтай холбон харицуулж тайлбарласан. Түүний энэ ном өнөө үеийн дахин дахин шинээр уншигдах ёстой номуудын нэг болж чаджээ. Эрих Фроммын зарим хэлсэн үгээс: * Мэдлэг гэдэг гадаргуугаас гүн лүү орох. Ингэснээр цаад шалтгаан луу нэвтрэх * Мэдлэг гэдэг хүний мэдрэмж ямар найдваргүй гэдгийг танин мэдэх. Үүнийхээ дараа бүхий л эндүүрэлээ сөнөөх хэрэгтэй * Хэрвээ би юу эзэмшдэг мөн юуг өмчилдөг гэдгээр “хэн бэ” гэдгээ харуулдаг гэвэл тэр бүгдийгээ алдсаны дараа одоо тэгээд би “хэн бэ”? * Шунал байгаа газар амар амгалан боломжгүй == Уран зохиолын цувралууд == === Роман 1: Токиогийн мисо шөл === Хайр дурлал, нөхөрлөл, ганцаардал, сэтгэл зүй, ээж аав гэр бүлийн хөндийрөл, бурхан шашны утга учир, ёс суртахууны үнэ цэнэ цаашилаад гоо сайхныг илэрхийлсэн энэ Японы роман шөнийн Токио хотод болж буй хаана ч байдаг караокед дуулж наргихаас авахуулаад хүн амины гэмт хэрэг хүртэл бүгдийг дүрсэлсэн. Шинэ он солигдохын өмнө 3 шөнө болж буй үйл явдлуудыг харуулсан энэ роман адал явдалтай, цочоосон, айлгасан, дур татам бас дур гутам. Хүний эмооролыг бүх л талаар хөдөлгөж үнэхээр уншигчийг кино фильм үзэж байгаа мэт болгох бөгөөд нэг эхэлсэн бол уншигч бараг л гараасаа тавихгүй. Хэрвээ тавилаа гэхэд санаанаас огт гарахгүй тул яалт ч үгүй буцаагаад үргэлжлүүлж уншихаас өөр аргагүй болгоно. Уншигчийг нэг хэсэгтээ л романы ертөнц рүү татан оруулах энэ роман хэзээ ч хуучрахгүй. Яагаад гэвэл философийн роман. === Роман 2: Бээжин хотоор гүйсээр === Энэ номыг хайр дурлал болон найз нөxөрлөлийн гарын авлага гэж нэрлэж болохоор. Зохиолч найз нөхөрлөл гэдэг өөрийгөө золиослох зориг харин хайр дурлал гэдэг хүнийг хүндэтгэх хүмүүжил гэдгийг номоороо харуулжээ. Тансаг хэв маягийг хэт эрт зорилгоо болгосон залуус ямар саад тотгортой тулж мөрөөдөл бодит байдал хоёрын зөрөө ямар их болон эцэстээ хүн өөрөө өөрийнхөө л бүтээл болохоос хэний ч бүтээл биш гэдэгийг ухамсарлаж буй. Зөвхөн мөнгө хэзээ ч аз жаргал авчирдаггүй. Зөвхөн секс хийх хэзээ ч хайр дурлалыг орлохгүй. Мөнгө аз жаргалын хэмжүүр биш. Харин секс хайр дурлалын илэрхийлэл биш. === Роман 3: Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв === Нийтдээ 30 гаруй философийн, улс төрийн, сонгодог урлагийн болон орчин үеийн урлагийн шинэ салбарын нэрт хүмүүсийг тусгасан тул энэ роман танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. Уран зургийг харсан хүн хэрхэн ойлгох мөн рок хөгжим, жазз хөгжим сонсоод хэрхэн мэдрэх цаашлаад кино фильм үзээд юуг олж харах гэх мэт урлагийн талаар тодорхой мэдлэг авахад энэ роман уншигчийг онцгой байдлаар сэтгэл догдлуулсаар эцэстээ хүртэл бүрэн эзэмддэг. == Лекц, сургалтууд == [[Файл:Molor Erdene Philosophy Academy.jpg|thumb|280x280px|С.Молор-Эрдэнэ семинарт. 2021 он.]] '''2012 – 2013 он''' '''1. Би гэж хэн бэ'''? • Бие ба ухаан • Тархи ба психолог • Бодол судлал ба логик • Ойлгох ба тайлбарлах • Хүн байх ба хүн орших '''2. Нийгэм гэж юу вэ?''' • Тэгш эрх ба эрх чөлөө • Хүний эрх ба шударга ёс • Боловсрол ба мэргэжил • Түүх ба ирээдүй • Диалектик материализм ба түүхэн материализм '''3. Улстөр гэж юу вэ?''' • Панмонголизм ба үндэстэн ястан • Үндсэн хуулийн амин сүнс • Ардчилал ба төр • Зүүний ба барууны намууд • Республик ба Ерөнхийлөгч '''4. Эдийн засаг гэж юу вэ?''' • Марксын “Капитал” Зах зээл ба 5 жилийн төлөвлөгөө • Эрсдэл ба ашиг • Эдийн засаг ба Санхүүгийн капитализм • Доллар ба цаасан мөнгө '''5. Соёл гэж юу вэ?''' • Байгалийн ба хиймэлүүд • Шашин ба эволюц • Антрополог ба зан заншил • Хайр ба нөхөрлөл • Орчин үе ба гоо сайхан '''2013 – 2014 он''' 1. Эсрэг тэсрэгийн онол биш. Диалектик: dialectic 2. Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. Фэномэн: phenomenon 3. Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. Гермэнэвтик: hermeneutics 4. Мэтгэлцээн ба маргаан. Дискус: discussion 5. Үгээр илэрхийлэх ба утга. Семантик: semantics 6. Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. Aбстракт, конкрет: abstract, concrete 7. Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал эмошн, сэнсаац: emotion, sensation 8. Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. Оптимист, пессимист: optimist, pessimist 9. Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. Релативити: relativity 10. Өдөр дутмын амьдралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. Метафизик: metaphysic 11. Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? Квантити, квалити: quantity, quality 12. Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. Утоп, вижн: utopia, vision 13. Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. Леарнинг, стади: learning, studying 14. Амжилт ба бүтэлгүйтэх. Аура, энерги: aura, energy 15. Хугацаа ба санамж. Мемори: time, memory 16. Өнгөрсөн ба ирээдүй. Паст, футур: past, future 17. Шинэ ба хуучин. Ниюс, оулд: new, old 18. Тохиолдол ба төсөл. Шаанс, прожект: chance, project 19. Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Тинкер, поэт: thinker, poet 20. Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? Натур, эквайр: natural, acquired 21. Найзлах эсвэл нөхөрлөх. Фрэндс: friendship 22. Соёрхол ба цол шагналын зорилго. Одон, медал: honor, medal 23. Үнэт зүйлс ба алдагдал. Валют: values 24. Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. Биографи: biography 25. Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. Критик: critical thinking '''2014 - 2015 он''' '''МЕТАФИЗИК БУ ЮУ ЕРТӨНЦ''' 1. Декарт: Эргэцүүлж бодох. Медитац Descartes: Meditations 2. Кант: Цэвэр ухамсарлах. Реазон Kant: Pure Reason 3. Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World 4. Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time 5. Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus '''ЛОГИК БУ ЮУ ГАРГАЛГАА''' 1. Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or 2. Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference 3. Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic 4. Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations 5. Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness '''ЭТИК БУ ЮУ ЁС СУРТАХУУН''' 1. Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism 2. Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics 3. Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics 4. Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics 5. Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live? '''ЭСТЕТИК БУ ЮУ ГОО ЗҮЙ''' 1. Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures 2. Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art 3. Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory 4. Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense 5. Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty '''ПОСТМОДЕРН БУ ЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА''' 1. Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse 2. Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action 3. Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction 4. Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture 5. Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel '''2015 - 2016 он''' '''1. Хүний ухааны философи: Human Mind''' • Хэний юу удамших вэ? • Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ? • Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ? • Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ? • Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ? '''2. Хиймэл хүний философи: Artificial Intelligence''' • Роботер буюу андроид гэж хэн бэ? • Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ? • Cyborg ирээдүй мөн үү? • Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү? • Хиймэл хүний социолог '''3. Хэвлэл мэдээлэлийн философи: Mind Control''' • Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл • Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд • Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд • Маасын сэтгэл зүй • Мэргэжлийн тархи угаагчид '''4. Интернэтийн философи: Social Software''' • Дижитал буюу цахим ертөнц • Big Data ба хувийн нууцаа алдах • Online ба бүгдийг алгоритмчлэх • Видео бичлэгийн дарангуйлал.1984 • Интернэтийн ноёрхол '''5. Хүн төрөлхтөний философи: World Mind''' • Капитализмын ангийн тэмцэл • Социализмын анхдагч онол • Демократи ба ардчилалын хямрал • Бүх юм хязгаартай • 21-р зууны төрийн онол '''Жижек 10 лекц,''' '''2017 он''' Цуврал 10 лекцээр түүний номондоо бичсэн гол сэдэвүүд болох философи, урлаг болон амьдрал гэсэн сэдэвүүдийг ярилцана. Жижекийн онцлог гэвэл 21-р зууны гол асуудалуудыг теори болон практик хоёрыг хослуулж квантийн физикээс авахуулаад шашин цаашлаад кино филм хүртэлх өргөн сэдэвүүдийг нэгтгэн философийн ном болгон бичиж чаддаг тэр чадвар. Философи гэсэн энэ 2500 жилийн түүхтэй танин мэдэхүйн үйл хэрэг яагаад өнөөдөр бүр ч их хүчтэй хөгжиж сонирхогдож байна гэвэл хэрвээ бие даан философдож чадвал хүн өөрийнхөө одоо байгаагаас сайжирч үнэнийг мэдэх тэр чадварт суралцах боломжтой гэдэг. Энэ зурагт хүн өөрийнхөө ертөнцийг давж жинхэнэ ертөнц рүү дэвшин зүтгэх боломжтой гэдгийг харуулсан мэт. '''Шопенхауэр уншлага,''' '''2017 он''' "Ертөнц гэдэг хүсэл ба төсөөлөл" номыг Англи хэлнээс орчуулж хүсэл гэж чухам юу болох тухай ярилцлаа. Хүсэл гэдэг хүний хөдөлгөх хүч хэрвээ хүсэлгүй гэвэл мэргэжил, мэдлэг цаашлаад амьдрал бүгд дутуу дулимаг. Хүсэлгүй хийдэг ажил мэргэжил цаашлаад хүсдэггүй найз нөхөрлөл бүгд хагас дутуу. Хүсэлгүй сурдаг оюутан зөвхөн диплом авахыгаа хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл гэдэг маш чухал ойлголт. Хүсэлтэй хүн бүтэн хүн. Мэдээж өөрөө хүсээгүй гэвэл бусадын ятгалга шахалт тулгалт нэг үгээр хэлэхэд мөнгөөр далайлгаж айлгаж хүсүүлэх шүү дээ. Хүүхэд залуусыг эртнээс өөрийн гэсэн чанд хүсэлд сургах хэрэгтэй. Тэгэхгүй гэвэл бүгд л би үүнийг хүсээгүй шүү дээ гэсэн зөрүүд хүмүүс л нийгмээр дүрнэ. Хүсэхэд суралцаагүй гэвэл амиьдралын эцэст гонсгор харамссан бухимдсан хүн л үлдэнэ. Тэгэхээр "Free Will" буюу хүсэх эрх чөлөө хэнд ч хэрэгтэй. Үгүй гэвэл олигтой сураагүй олигтой хайрлаагүй олигтой амидраагүй. '''Философийн түүх 10 лекц,''' '''2018 он''' 1.Философийн эхлэл: Энэтхэг, Хятад, Грек 2. Антикийн Ром ба Арабын философи 3. Дундад зууны философи 4. Хуманизм буюу Хүмүүнлэгийн онол 5. Соён гэгээрэлийн философи 6. 19-р зууны философи 7. Орос, Хятад, Энэтхэгийн философи 8. 20-р зууны философи 9.21-р зууны философи “Хоосоноос долоон дор” 10. Хүн төрлөхтний түүх ба ирээдүй “Монгол хаана явна вэ?” '''Философи - Урлаг - Нийгэм лекц,''' '''2019 он''' 1. Би гэж хэн бэ? Метафизик ба Lana Del Rey2. Би юу мэднэ вэ? Би юу сурна вэ? Platon, Aristoteles 3. Би юу хүснэ вэ? Урлагийн философи: Malevich 4. Утопиа ba Дистопиа Blade Runner film 5. Соёл ба урлагийн ялгаа.Хэрхэн амьдрах вэ? Buddha, Dao, Al Farabi, Zarathustra 6. Шинэ нийгэм иргэншил соён гэгээрэл: Marx 7. Бизнесийн философи ба менежэрийн психологи: Sigmund Freud 8. Компани боловсрол ба хүний нөөцийн асуудал: Tom Peters 9. Интернэт ба Virtual reality, blockchain: Zuckerberg 10. Хиймэл оюун ухаан ба Artificial Intelligence Posthumanism: Zizek '''“ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ФИЛОСОФИ” Сертификаттай сургалт 2019 он''' '''“ХҮН БАЙХ БА ХҮН БОЛОХ” Сертификаттай сургалт 2021он''' == Лекц гадаад орнуудад == '''Улаан-Үдэ, Орос''' 2019.11.15-нд ОXУ-ын Улаан-Удэ хотын төв номын санд Буриад бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Ертөнц ба Хүн" сэдэвт лекц үншсан. '''Хөх xот, Хятад''' 2019.12.28-нд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх Хот-д Монгол бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Хүний ухаан ба хиймэл оюун ухаан" сэдэвт лекц yншсан. '''Сөүл, Солонгос''' БНСУ-ын Сөүл хот дахь Глобал төвд оюутан залуучуудад өөрийн орчуулсан Солонгосын зохиолч Ким Ионг-Хагийн Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв нэртэй романаа танилцуулан лекц уншсан. '''Бээжин, Хятад''' Бээжин хотод очиж мэдлэг боловсролын зорилготой хийсэн албан аялалаар БНХАУ-ын Бээжин хотод сурдаг оюутан залуучуудад Эрдэм ба Мэдлэг сэдэвтэй лекц уншсан. == Конференц == * Азийн философийн конференци Казахстан, Алмати "Монголын коммунизмын дараах нөхцөл байдал" 2008 он * Азийн философийн конференци Япон, Фукуяама "Ж.П.Сатрын Байх ба биш орчуулга" 2011 он * Олон улсын конференци Монгол, Улаанбаатар "Монголын нийгэм дэх чөлөөт хүсэл" 2015 он * 8 дахь удаагийн Театрын фестиваль Хятад, Шангхай театрын академи "Би Хамлет / Би Монгол" 2015 он == Эх сурвалж == <references/> {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://www.molorerdene.mn/ www.molorerdene.mn - Албан ёсны сайт] * [https://www.molorerdene.org/ www.molorerdene.org - Албан ёсны сайт (гадаад хэлээр)] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жаргалантын (Төв) хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын философич]] [[Ангилал:Монголын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] f26goseuady0kdgi3kvf6ldmx7f6bpz 868627 868618 2026-09-06T13:04:43Z Egzs 88168 868627 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|image=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|image caption=С.Молор-Эрдэнэ. 2023 он.|education=Дрездений Техникийн Их сургууль (PhD)<br>[[Мюнхены Их сургууль]] (PhD)|birth_date={{birth date and age|1962|3|14}}|birth_place=[[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант сум]], [[Төв аймаг]]|occupation=|known for=Философич, олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор|party=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2024 оноос хойш)|website=[https://www.molorerdene.mn/ molorerdene.mn]|nationality=[[Монгол]]}} '''Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ''' (1962 оны 3 сарын 14-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байна. 20 гаруй номын зохиолч, мөн 10 номны орчуулагч.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |title=Намтар |url=http://molorerdene.com/index.php |access-date=2026-09-06 |website=molorerdene.com}}</ref> == Бага нас ба боловсрол == С.Молор-Эрдэнэ нь 1962 оны 3 сарын 14-нд Төв аймгийн [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн. * 1970-1971 онд ерөнхий боловсролын 33-р сургууль,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-05-14 |title=Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Намын дарга, Доктор Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ Товч намтар |url=https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%d1%85%d0%b0%d0%bc%d1%83%d0%b3-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b3%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%85%d3%a9%d0%b4%d3%a9%d0%bb%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80/ |access-date=2026-09-06 |website=Hamug Mongol Sonin}}</ref> * 1972-1976 онд ерөнхий боловсролын 48-р сургууль,<ref name=":1" /> * 1976-1978 онд ерөнхий боловсролын 24-р сургуульд тус тус суралцаж улмаар<ref name=":1" /> * 1980 онд Төв аймгийн Жаргалант сумын 10 жилийн сургууль төгссөн.<ref name=":0" /> * 1982-1987 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургуулийг Дулааны станцын Конструктор инженерийн мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> * 1993-1997 онд [[ХБНГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургууль Доктор-Инженерийн цол хамгаалсан.<ref name=":0" /> * 2003-2007 онд [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхены Их сургуульд]] Философийн Докторын цол хамгаалсан.<ref name=":0" /><ref name=":2">https://edoc.ub.uni-muenchen.de/6808/</ref> '''Докторын диссертацууд''' * 1993 - 1997 Dr.-Engr. TU Dresden Doctor thesis: “Solar powered Sorption isotherm construction for developing countries” <ref>https://www.amazon.de/-/en/Sanjaadorj-Molor-Erdene/dp/389675176X/ref=sr_1_1?keywords=molorerdende&qid=1639037538&sr=8-1</ref> * 2003 - 2007 Dr. phil. LMU München Doctor thesis: “Culture ethics as knowledge ethics”<ref name=":2" /> == Намтар == * 1987-1989 он хүртэл ХАА-н барилга зургийн институтед технологийн инженер.<ref name=":1" /> * 1990-1991 онд ШУА-д газарзүй цэвдэг судлалын хүрээлэнд Мөсөн Зоорийн инженер.<ref name=":1" /> * 1991-1992 онд ШУА-д физик технологийн хүрээлэнд нарны эрчим хүч ашиглах технологийн ЭША.<ref name=":1" /> * 1993-1994 онд Германы Zeo Tech компанид, 1994-1995 онд Германы Tinox, 1995-1997 онд Германы Мюнхон хотын ТИС-д судлаач.<ref name=":1" /> * 1997-2000 онд Мюнхений хэрэглээний энергийн төвд судлаач. Их Сургуульд судлаач зохион бүтээгчээр ажиллаж, * 2000-2001 онд өндөр технологийн Smart Fuelcell компанид төслийн удирдагчаар ажилласан. * 2001-2002 онд ШУА-ийн Физик-Технологийн хүрээлэнд буцаж ирж ажилласан.<ref name=":1" />[[Файл:Image 6483441 - Copy.jpg|thumb|Философич С.Молор-Эрдэнэ. 2021 он.]] Тэрбээр 2007 онд Монголдоо ирснээс хойш МУИС-ийн философийн тэнхимд философийн багшаар ажилласан. Мөн “Монгол ухаан судлалын хүрээлэн”-д байгуулж Монгол оронд философийг хөгжүүлэхийн төлөө ажиллаж “философийн мэдээ” сэтгүүл эрхлэн гаргаж, философийн сонгодог бүтээлүүдийг орчуулж улмаар философи, улс төр, нийгмийн номууд бичсэн.<ref name=":1" /> [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] С.Молор-Эрдэнэ нь [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] УИХ-д нэр дэвшсэн.<ref>{{Cite news |last=И.Доржнамжил |date=2024-05-16 |title=С.Молор-Эрдэнэ сонгуульд нэр дэвшинэ |work=urug.mn |url=https://urug.mn/118290/ |access-date=2026-09-06}}</ref> Тэрээр УИХ-ын сонгуулийн 12-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт 22,474 санал авч (19.5%), нийт саналаараа 49-өөс 4-т эрэмбэлэгдэж УИХ-ын гишүүн болж чадаагүй.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас [[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] нэр дэвшихээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй тус оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гарав. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ Монголын түүх, Чингис хааны тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас харвал, ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал байв.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == "Молор-Эрдэнэ Философийн Aкадеми" == [[Файл:Молор-Эрдэнэ Философийн Академи 2019 он.jpg|thumb|Молор-Эрдэнэ Философийн Академи. 2019 он. ]]Философийн академийн зорилго хүн төрөлхтөний философийн мэдлэгийг олон нийтэд таниулж сурталчилж амьдралдаа хэрэглэхэд туслаж дэмжих зорилготой. Анх Грек, Энэтхэг болон Хятадаас үүсэлтэй философи гэсэн мэргэжилийн салбар зөвхөн их сургуулийн хүрээнд яригдах биш нийгэмд хүртээл болж хүмүүсийн ёс суртахуун болон гоо зүйн мэдэгдэхүүнийг нэмэгдүүлж иргэншилд ойр дөхөм болгож нийтийн хүртээл болох ёстой. Философитой танилцсанаар эрх чөлөө, тэгш эрхээс гадна бас танин мэдэхүйн зөв ойлголттой болно. Философийн академийн бас нэг зорилго гэвэл дэлхийн улс оронуудын философич хүмүүстэй танилцаж тэдний бичсэн номуудыг уншиж ойлгоход туслана. Өнөөдөр философи хэрхэн хөгжиж байгаатай танилцаж адил хэмжээний академи хүрээлэнгүүдтэй хамтарч бусад ороны философичидийг эх орондоо урин авчирч лекц уншуулж сургалт явуулах зорилготой. == Ном зохиол == * “Ертөнц Бодол Мэдлэг”, Улаанбаатар хот, 2004 * “Ухаан Ухамсар Эрдэм”, Улаанбаатар хот, 2005 * “Санаа Сэтгэл Зохиол”, Улаанбаатар хот, 2006 * “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого”, Улаанбаатар хот, 2010 * “Ар Монголд Орчин үе үгүйлэгдэнэ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Монголын Гэрээ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Чингисийн этик”, Улаанбаатар хот, 2012 * “Соён гэгээрэл, 100 ухаарал”, Улаанбаатар хот, 2013 * “Эрх чөлөө - Эрхэм үг”, Улаанбаатар хот, 2017 * “Тэгш эрх - Тэгш боломж”, Улаанбаатар хот, 2018 * “Шудрага ёс - Шудрага нийгэм”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №1”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №2”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №3”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Орчин үеийн асуудал 1: Монголын Өнөөдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 2: Монголын Маргааш”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 3: Монголын Өчигдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Энэтхэгийн Философи ба Би” Улаанбаатар хот, 2021 * “Хятадын Философи ба Бид” Улаанбаатар хот, 2021 * “Арабын Философийн ба Хүн” Улаанбаатар хот, 2021 '''Орчуулгын Философийн номууд''' * Эрих Фромм “Бий эсвэл Байх”, Улаанбаатар хот, 2009 * Мартин Хайдеггер “Байх ба Хугацаа”, Улаанбаатар хот, 2011 * Жан Пол Сартр “Байх ба биш”, Улаанбаатар хот, 2017 '''Орчуулгын нийгэм, психологи, шинжлэх ухааны номууд''' * Ричард Прехт: “Би хэн бэ,тийм гэвэл хэдэн би вэ?” Улаанбаатар хот, 2013. *  Эрих Фромм: “Хайрлах Урлаг” Улаанбаатар хот, 2015. * Психологи - DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2014. * Шинжлэх ухаан- DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2015. '''Орчуулгын романууд''' * Труман Капоте: Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай. 2015. Америкийн роман * Элиас Канетти: Марракэш хотын дуу хоолой. 2016. Германы роман * Ким Ионг-Ха: Би өөрөө шийдсэн. 2016. Солонгосын роман * Шү Зечэн: Бээжин хотоор гүйсээр. 2018. Хятадынроман * Рю Мураками: Токиогийн мисо шөл. 2019. Японы роман '''DVD''' * “Философийн түүх“ 2018 оны 10 цуврал лекцын DVD == Гурван цагаан ном == [[Файл:Lkiofdif.jpg|thumb|303x303px|3 цагаан ном |alt=3 цагаан ном ]] === Ертөнц, Бодол, Мэдлэг === 1. Ертөнц гэдэг нууц тайлагдахгүй оньсого биш болсон гэдгийг тайлбарлаж бичсэн. Хүний танин мэдэхүй нэмэгдэхэд ертөнц ер бусын бас ид шидийн биш гэдэг ойлгомжтой болж, айж сүрдэх шаардлагагүй болдог. Бодол гэсэн хэсэгт хүн амьдралдаа хэрхэн боддог тухай тайлбарлаж, яагаад бид зайлшгүй бодох шаардлагатай бөгөөд үргэлжийн бодoлоос ангижрах боломжгүй тухай тайлбарласан. Mэдлэг гэсэн хэсэгт хүн бие даан сурч, мэдэж, мэдлэгтэй болох боломжуудын тухай онолын болон амьдралын жишээнүүдээр тайлбар хийсэн. === Ухаан Ухамсар Эрдэм === 2. Xүний ухаан гэдэг нэгдүгээр мэдээжийн биш хоёрдугаарт тулган шаардаж хөгжүүлэх боломжгүй. Хүний ухаан хөгжихөд эрх чөлөө хэрэгтэй. Эрх чөлөөгүй газар ухаан тэлж, хөгжих боломж хязгаарлагдана. Ухамсар гэдэг нэр хүндтэй үг бөгөөд ёс суртахууны том ойлголт. Ухамсартайгаар хийж, хандаж, үр дагаврыг урьдчилан тооцоолох энэ бүгд ёс суртахуун дээр тулгуурлан явагдах ёстой. Эрдэм гэсэн нэртэй хэсэгт хүн эрдэм гэж юу болохтой танилцах ёстой. Эрдэм гэдэг хүн төрөлхтний эртний ойлголт бөгөөд шашнаас авхуулаад шинжлэх ухаан хүртэл бүгд эрдмээс гаралтай. [[Файл:Kazak 1.jpg|thumb|3 цагаан ном: Казах хэлээр]][[Файл:White triple RUS.jpg|thumb|3 цагаан ном: Орос хэлээр]] === Санаа Сэтгэл Зохиол === 3. Нэгэнт хүний ухаан дотор санаа үүсэх тул түүнийг хэн ч харж, мэдэрч, мэдэх боломжгүй. Тиймээс хүн ямар санаа агуулж буйгаа харуулж, илэрхийлж, таниулах ёстой. Тиймээс хүн би ийм санаатай гэж чөлөөтэй хэлж харин нөгөө хүн хүний санааг хүлээн авах орчин үеийн шаардлага болжээ. Сэтгэл гэдэг мэдрэмжээс ялгаатай. Түүнээс гадна сэтгэл гэдэг уян зөөлөн, уярамтгай хүмүүсийн ойлголт зөвхөн биш. Сэтгэлд хүйсийн ялгаа эсвэл хөгшин залуугийн ялгаа гэж байхгүй. Өнөөдөр хүртэл хүн төрөлхтөн соёл, шинжлэх ухаан, урлаг, уран зохиол гэсэн салбарууд хэрхэн өндөр түвшинд хөгжихөд хүний зохиох чадвар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Хүн зохиодоггүй гэвэл хот суурин газрыг ч бүтээж чадахгүй бараг л агуйдаа үлдэх байсан болов уу. Хэн ч зохиох чадвартай. Уг гурван цагаан номыг Англи, Орос, Казах хэлээр хэвлүүлсэн. Мөн гурван цагаан ном Буриад, Уйгаржин, Тод бичигт хөрвүүлэгдэсэнээр хэл бичиг соёлын томоохон төсөл болсон байдаг. == Гурван улаан ном == [[Файл:Ad gewcg.jpg|thumb|264x264px|3 улаан ном ]] === Эрх чөлөө - эрхэм үг === 1. “Эрх чөлөө - Эрхэм үг” гэсэн нэртэй энэ ном хүний оюуны эрх чөлөөнд илүү чиглэж бичсэн бөгөөд хэрхэн нийгэм дотор хамтдаа эрx чөлөөтэй ажиллаж амидрах тухай өгүүлсэн. Эрх чөлөө гэдэг заавал олон сонголт шаардаж түүн дотроос би өөрөө сонгоно гэсэн ойлголт гэвэл бас дутмаг. Яагаад гэвэл сонголтыг олон болгоход өөрөө нөлөөлж чадах чадвар чухал бөгөөд тиймээс өөрийн чадвар өгөгдөлөөс хамаарч сонголт бас ихсэнэ. Эрх чөлөө жинхэнэдээ оюуны эрх чөлөө. === Тэгш эрх - Тэгш боломж === 2. "Тэгш эрх-Тэгш боломж" нэртэй энэ ном Монгол хүмүүст зориулсан ном. Өнөөдөр тулгарсан бүх асуудалд хариу өгсөн ном. 100 жилийн өмнө ийм ном бичигдсэн бол Монголчууд ноёд, баячууд, түшмэд, эзэд гэх мэт бүхий л хоцрогдолоос бүрэн салах боломжтой байлаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр тэгш эрхийг социализмийн үед хэрэгжүүлж дөнгөж эхлээд Ардчилалын жилүүдэд устгаж хаясан. Ингээд өнөөдөр Монголчууд 100 жилийн өмнөх төлөвтөө очиж дахиад дээдэс ноён эзэн түшмэд гэх мэт хүмүүсийг хөөргөж шинэ феодализмтай болцгоолоо. Монголчууд тэгш эрхгүй гэдэг хамгийн том ялагдал. Дээдэс баячууд хаадууд хэзээд тэнэг байдаг. Тийм ч учираас Францын хувьсгал, Оросын хувьсгал Хятадын соёлын хувьсгал бүгд тэгш эрхийн төлөө хувьсгалууд байсан. Яагаад гэвэл тэгш эрхтэй болсоны дараа л эрх чөлөө боломжтой. === Шударга ёс-шударга нийгэм === 3. Шударга ёс гэдэг хамтрахад нэгдэхэд болон нийгэмшихэд хэрэгтэй. Шударга ёсыг баримтлахад шударга ёсны иргэн, шударга ёсны зарчим болон шударга ёсны эрдэмүүдтэй танилцаж ойлгож хэрэгжүүлэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Түүнээс гадна шударга ёсны харуулд зогсдог мэргэжилийн салбаруудыг мартаж болохгүй. Шударга ёс гэдэг хэн хэнийгээ гэх өөрөөр хэлбэл чи тийм бол би тийм гэсэн өгөө авааны тухай ойлголт. Шударга ёс гэдэг нийгэмийн ёс суртахууны хэм хэмжүүр, хүмүүс хоорондын зарчим цаашлаад сурч эзэмшиж хэрэгжүүлэх ёстой эрдэм. == Гурван хөх ном == [[Файл:Adadaddw.jpg|thumb|3 хөх ном |265x265px]] Энэ 3 цуврал номуудаар Монгол хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ? Болон дэлхийн түүхийн хаана явна вэ? гэсэн асуултанд хариулсан. 2020 онд “Монголын өнөөдөр, маргааш, өчигдөр” нэртэй цуврал лекц унших гээд төлөвлөсөн байсан боловч корона вирус гарсан тул лекцээ хойшлуулсан. Энэ хооронд лекцээ ном болгон бичих сэдэл төрж 3 цуврал болгон бичиж эхэлсэн. Орчин үеийн асуудал гэсэн 3 цуврал номоороо ямар асуудалууд тулгарч буй болон түүнд ямар хариултууд өгөх талаар бичсэн. Нэгдүгээр номонд өнөөдөр ямар асуудлууд тулгарч буй болон ямар хариу өгөх тухай бичсэн. Хоёрдугаар номонд маргааш юу хүлээж буй тухай бичсэн. Өнөөдөр гэсэн бүрэн ойлголттой болж чадвал маргаашийг төсөөлөх төсөөлөл үүснэ. Тэртэй тэргүй ирэх ирээдүйд Бид бэлэн үү болон бэлтгэлтэй байхад ямар асуудалууд ярилцах чухал тухай бичлээ. Гуравдаугаар номоор өөрөө хэн байсан бэ? Гэсэн асуултанд хариулахыг хичээсэн. Яагаад энэ асуултыг тавих ёстой вэ? Гэхээр өнөөдөр яагаад ийм бэ? гэсэн асуултанд хариулах боломжтой болох жишээтэй. == Гурван шар ном == [[Файл:3 шар ном.jpg|thumb|327x327px|3 шар ном]] === ЭНЭТХЭГИЙН ФИЛОСОФИ БА БИ === 1. Номонд “Би гэж хэн бэ?” гэсэн ойлголтыг Энэтхэгийн философийн түүхтэй хамтатган бичсэн. Яагаад гэвэл Энэтхэгчүүд энэ асуулттай тийм эрт зөрчилдсөнийг зориуд энэ номонд гаргахыг хичээсэн. Энэтхэгийн философичид “Би” гэсэн ойлголтыг үргэлж асууж түүнд хариулахыг олон зуун жил чухалчилж байжээ. Би гэхийн өмнө “Би биш гэж юу вэ?” гэсэн асуулт ямар их чухал гэдэгийг Энэтхэгийн философи онцолжээ. “Би гэж хэн бэ?” гэсэн асуулт тийм ч амархан хариулагдахгүй. Яагаад гэвэл “Би” гэдэг бэлэн өгөгдөхгүй харин “Би болох” ёстой. Өнөөдөр тархи судлаачид энэ эртний асуултанд хариулах гэж оролдсоор. Энэ зөвхөн тархи хэмжээд л хариулчихдаг асуудал биш гэдэгийг энэ номонд нилээд гүнзгий тайлбарласан. === ХЯТАДЫН ФИЛОСОФИ БА БИД === 2. “Бид гэж хэн бэ?” Бид гэсэн асуулт яагаад чухал бас яагаад үнэтэй гэхээр нийгэм болох, улс болох цаашлаад бүтээн босгох тэр бүгдийг “Бид” хийнэ. Тиймээс “Би”-нүүд нийлж “Бид” болох ёстой. “Бид” гэсэн ойлголтыг энэ номонд Хятадын философийн хөгжилтэй зориуд хамтатгаж буйн зорилго бол Хятадын философийн цаад нуугдмал илэрхийлэл болох “Бид” гэсэн ойлголт ямар чухал гэдэгийг онцолсон. Яагаад гэвэл “Би” ерөөсөө “Бид” үгүйгээр байх боломжгүй. Хятадын ард түмэн “Бид” гэсэн том ёс суртахууны философийн бүтээлүүдтэй, “Бид” гэсэн төрийн философийн түүхтэй. Тийм л “Бид” гэдэгтээ үнэнч ард түмэн үүнтэйгээ адил “Бид”-ийг хүндэтгэдэг төртэй гэдэгийг энэ номноос унших боломжтой. === АРАБЫН ФИЛОСОФИ БА ХҮН === 3. Хүн гэж хэн бэ? Хүний онцлог юу вэ? Хүнлэг, хүмүүнлэг, хүн төрөлхтөн, хүний ертөнц гээд энэ л олон ойлголтууд хэзээнээс гаралтай вэ? “Хүн гэж хэн бэ?” гэсэн асуултыг хариулах гэж Арабын философийг энэ номонд бичсэн. Арабын философийн нэг том ач холбогдол гэвэл “хүн гэж хэн бэ?” гэсэн тэр хүний тухай асуултыг маш эртнээс асуужээ. Хүнийг хэрхэн хүн болгох тэр философийн чухал асуултуудыг Арабын ертөнц эртнээс чухалчилж үе үеийн Арабын болон Исламын философичид номууд бичиж бас түүнийгээ сургах зорилгоор сургуулиуд байгуулжээ. Араб - Исламын ертөнц ямар их хөгжилийг хүн төрөлхтөнд бэлэглэж чадсаныг энэ номноос суралцах боломжтой. == Философийн цувралууд == === Байх ба Хугацаа === 1. “Байх ба хугацаа” ном маш их үр нөлөөтэй ном болж чаджээ. Энэ ном зөвхөн Европт биш Америкаас авахуулаад Япон хүртэл философичидийн гарын авлага сурах бичиг болсон “Байх ба хугацаа” ном зөвхөн философийн салбарт биш бас хуулийн салбарт, урлагийн салбарт мөн хэл шинжлэлийн салбарт шинэ ойлголт авчирсан. Психологийн салбарт маш том нөлөөлсөн. Структурализм, постструктурализм, деконструкц болон постмодернэ гэсэн салбарууд энэ номноос чухал ойлголтуудыг авч хэрэглэжээ. “Байх ба хугацаа” номноос үлгэр жишээ авч Францын философич Сартр “Байх ба биш” ном мөн Герман- Америкийн философич Эрих Фромм “Бий эсвэл байх” гэсэн ном бичсэн. Тэр номууд “Байх” ухагдахууныг нийгэмийн сайн муугийн хэм хэмжүүр болгож чадсан. === Байх ба Биш === 2. Сартр хэлснээр эксистэнциализмаас давж өөрийгөө бүтээх тэр бүтээл түүний хэлдэгээр хэн ч байсан өөрийнхөө “проект” болох чухал гэсэн. Зөвхөн хүний байх тэр эксистэнц хангалттай биш. Харин түүний дараа эссэнц болох ёстой. Үүнийг эхлээд “байх” чухал түүний дараа хэн “болох” чухал гэж ойлгох боломжтой. Гэтэл Монгол хэл дээр оршихуй мөн чанарын өмнө гэж даан ч худал орчуулж дасжээ. Эксистэнциализм тухайн үедээ шинээр ухаарах цаашлаад ертөнцийг хэрхэн харах тэр харцад өөрчлөлт оруулж амьдралын нэг шинэ хэлбэр маяг болж нэг үгээр хэлэхэд моод болсон. Үүнийг эксистэнциализмын моодны хөдөлгөөн гэж бас нэрлэдэг. Энэ ном сурах бичиг тул зарим ойлголтуудыг хэрхэн ойлгох талаар богино хэмжээний тайлбарууд хийсэн. Түүнийхээ дараа Сартрын номноос орчуулсан хэсэгийг буулгасан. “Философийн сурах бичиг” нэртэй цуврал номуудыг цаашид хийх лекц семинаруудад хэрэглэх зорилготойгоор хэвлүүлсэн. === Бий эсвэл Байх === 3. Эрих Фромм энэ номондоо надад “бий” гэж хэлэх болон би “байна” гэж хэлэх хоёр ямар их ялгаатайг философийн үүднээс нийгэмийн олон асуудалтай холбон харицуулж тайлбарласан. Түүний энэ ном өнөө үеийн дахин дахин шинээр уншигдах ёстой номуудын нэг болж чаджээ. Эрих Фроммын зарим хэлсэн үгээс: * Мэдлэг гэдэг гадаргуугаас гүн лүү орох. Ингэснээр цаад шалтгаан луу нэвтрэх * Мэдлэг гэдэг хүний мэдрэмж ямар найдваргүй гэдгийг танин мэдэх. Үүнийхээ дараа бүхий л эндүүрэлээ сөнөөх хэрэгтэй * Хэрвээ би юу эзэмшдэг мөн юуг өмчилдөг гэдгээр “хэн бэ” гэдгээ харуулдаг гэвэл тэр бүгдийгээ алдсаны дараа одоо тэгээд би “хэн бэ”? * Шунал байгаа газар амар амгалан боломжгүй == Уран зохиолын цувралууд == === Роман 1: Токиогийн мисо шөл === Хайр дурлал, нөхөрлөл, ганцаардал, сэтгэл зүй, ээж аав гэр бүлийн хөндийрөл, бурхан шашны утга учир, ёс суртахууны үнэ цэнэ цаашилаад гоо сайхныг илэрхийлсэн энэ Японы роман шөнийн Токио хотод болж буй хаана ч байдаг караокед дуулж наргихаас авахуулаад хүн амины гэмт хэрэг хүртэл бүгдийг дүрсэлсэн. Шинэ он солигдохын өмнө 3 шөнө болж буй үйл явдлуудыг харуулсан энэ роман адал явдалтай, цочоосон, айлгасан, дур татам бас дур гутам. Хүний эмооролыг бүх л талаар хөдөлгөж үнэхээр уншигчийг кино фильм үзэж байгаа мэт болгох бөгөөд нэг эхэлсэн бол уншигч бараг л гараасаа тавихгүй. Хэрвээ тавилаа гэхэд санаанаас огт гарахгүй тул яалт ч үгүй буцаагаад үргэлжлүүлж уншихаас өөр аргагүй болгоно. Уншигчийг нэг хэсэгтээ л романы ертөнц рүү татан оруулах энэ роман хэзээ ч хуучрахгүй. Яагаад гэвэл философийн роман. === Роман 2: Бээжин хотоор гүйсээр === Энэ номыг хайр дурлал болон найз нөxөрлөлийн гарын авлага гэж нэрлэж болохоор. Зохиолч найз нөхөрлөл гэдэг өөрийгөө золиослох зориг харин хайр дурлал гэдэг хүнийг хүндэтгэх хүмүүжил гэдгийг номоороо харуулжээ. Тансаг хэв маягийг хэт эрт зорилгоо болгосон залуус ямар саад тотгортой тулж мөрөөдөл бодит байдал хоёрын зөрөө ямар их болон эцэстээ хүн өөрөө өөрийнхөө л бүтээл болохоос хэний ч бүтээл биш гэдэгийг ухамсарлаж буй. Зөвхөн мөнгө хэзээ ч аз жаргал авчирдаггүй. Зөвхөн секс хийх хэзээ ч хайр дурлалыг орлохгүй. Мөнгө аз жаргалын хэмжүүр биш. Харин секс хайр дурлалын илэрхийлэл биш. === Роман 3: Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв === Нийтдээ 30 гаруй философийн, улс төрийн, сонгодог урлагийн болон орчин үеийн урлагийн шинэ салбарын нэрт хүмүүсийг тусгасан тул энэ роман танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. Уран зургийг харсан хүн хэрхэн ойлгох мөн рок хөгжим, жазз хөгжим сонсоод хэрхэн мэдрэх цаашлаад кино фильм үзээд юуг олж харах гэх мэт урлагийн талаар тодорхой мэдлэг авахад энэ роман уншигчийг онцгой байдлаар сэтгэл догдлуулсаар эцэстээ хүртэл бүрэн эзэмддэг. == Лекц, сургалтууд == [[Файл:Molor Erdene Philosophy Academy.jpg|thumb|280x280px|С.Молор-Эрдэнэ семинарт. 2021 он.]] '''2012 – 2013 он''' '''1. Би гэж хэн бэ'''? • Бие ба ухаан • Тархи ба психолог • Бодол судлал ба логик • Ойлгох ба тайлбарлах • Хүн байх ба хүн орших '''2. Нийгэм гэж юу вэ?''' • Тэгш эрх ба эрх чөлөө • Хүний эрх ба шударга ёс • Боловсрол ба мэргэжил • Түүх ба ирээдүй • Диалектик материализм ба түүхэн материализм '''3. Улстөр гэж юу вэ?''' • Панмонголизм ба үндэстэн ястан • Үндсэн хуулийн амин сүнс • Ардчилал ба төр • Зүүний ба барууны намууд • Республик ба Ерөнхийлөгч '''4. Эдийн засаг гэж юу вэ?''' • Марксын “Капитал” Зах зээл ба 5 жилийн төлөвлөгөө • Эрсдэл ба ашиг • Эдийн засаг ба Санхүүгийн капитализм • Доллар ба цаасан мөнгө '''5. Соёл гэж юу вэ?''' • Байгалийн ба хиймэлүүд • Шашин ба эволюц • Антрополог ба зан заншил • Хайр ба нөхөрлөл • Орчин үе ба гоо сайхан '''2013 – 2014 он''' 1. Эсрэг тэсрэгийн онол биш. Диалектик: dialectic 2. Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. Фэномэн: phenomenon 3. Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. Гермэнэвтик: hermeneutics 4. Мэтгэлцээн ба маргаан. Дискус: discussion 5. Үгээр илэрхийлэх ба утга. Семантик: semantics 6. Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. Aбстракт, конкрет: abstract, concrete 7. Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал эмошн, сэнсаац: emotion, sensation 8. Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. Оптимист, пессимист: optimist, pessimist 9. Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. Релативити: relativity 10. Өдөр дутмын амьдралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. Метафизик: metaphysic 11. Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? Квантити, квалити: quantity, quality 12. Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. Утоп, вижн: utopia, vision 13. Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. Леарнинг, стади: learning, studying 14. Амжилт ба бүтэлгүйтэх. Аура, энерги: aura, energy 15. Хугацаа ба санамж. Мемори: time, memory 16. Өнгөрсөн ба ирээдүй. Паст, футур: past, future 17. Шинэ ба хуучин. Ниюс, оулд: new, old 18. Тохиолдол ба төсөл. Шаанс, прожект: chance, project 19. Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Тинкер, поэт: thinker, poet 20. Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? Натур, эквайр: natural, acquired 21. Найзлах эсвэл нөхөрлөх. Фрэндс: friendship 22. Соёрхол ба цол шагналын зорилго. Одон, медал: honor, medal 23. Үнэт зүйлс ба алдагдал. Валют: values 24. Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. Биографи: biography 25. Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. Критик: critical thinking '''2014 - 2015 он''' '''МЕТАФИЗИК БУ ЮУ ЕРТӨНЦ''' 1. Декарт: Эргэцүүлж бодох. Медитац Descartes: Meditations 2. Кант: Цэвэр ухамсарлах. Реазон Kant: Pure Reason 3. Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World 4. Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time 5. Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus '''ЛОГИК БУ ЮУ ГАРГАЛГАА''' 1. Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or 2. Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference 3. Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic 4. Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations 5. Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness '''ЭТИК БУ ЮУ ЁС СУРТАХУУН''' 1. Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism 2. Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics 3. Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics 4. Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics 5. Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live? '''ЭСТЕТИК БУ ЮУ ГОО ЗҮЙ''' 1. Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures 2. Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art 3. Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory 4. Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense 5. Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty '''ПОСТМОДЕРН БУ ЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА''' 1. Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse 2. Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action 3. Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction 4. Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture 5. Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel '''2015 - 2016 он''' '''1. Хүний ухааны философи: Human Mind''' • Хэний юу удамших вэ? • Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ? • Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ? • Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ? • Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ? '''2. Хиймэл хүний философи: Artificial Intelligence''' • Роботер буюу андроид гэж хэн бэ? • Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ? • Cyborg ирээдүй мөн үү? • Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү? • Хиймэл хүний социолог '''3. Хэвлэл мэдээлэлийн философи: Mind Control''' • Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл • Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд • Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд • Маасын сэтгэл зүй • Мэргэжлийн тархи угаагчид '''4. Интернэтийн философи: Social Software''' • Дижитал буюу цахим ертөнц • Big Data ба хувийн нууцаа алдах • Online ба бүгдийг алгоритмчлэх • Видео бичлэгийн дарангуйлал.1984 • Интернэтийн ноёрхол '''5. Хүн төрөлхтөний философи: World Mind''' • Капитализмын ангийн тэмцэл • Социализмын анхдагч онол • Демократи ба ардчилалын хямрал • Бүх юм хязгаартай • 21-р зууны төрийн онол '''Жижек 10 лекц,''' '''2017 он''' Цуврал 10 лекцээр түүний номондоо бичсэн гол сэдэвүүд болох философи, урлаг болон амьдрал гэсэн сэдэвүүдийг ярилцана. Жижекийн онцлог гэвэл 21-р зууны гол асуудалуудыг теори болон практик хоёрыг хослуулж квантийн физикээс авахуулаад шашин цаашлаад кино филм хүртэлх өргөн сэдэвүүдийг нэгтгэн философийн ном болгон бичиж чаддаг тэр чадвар. Философи гэсэн энэ 2500 жилийн түүхтэй танин мэдэхүйн үйл хэрэг яагаад өнөөдөр бүр ч их хүчтэй хөгжиж сонирхогдож байна гэвэл хэрвээ бие даан философдож чадвал хүн өөрийнхөө одоо байгаагаас сайжирч үнэнийг мэдэх тэр чадварт суралцах боломжтой гэдэг. Энэ зурагт хүн өөрийнхөө ертөнцийг давж жинхэнэ ертөнц рүү дэвшин зүтгэх боломжтой гэдгийг харуулсан мэт. '''Шопенхауэр уншлага,''' '''2017 он''' "Ертөнц гэдэг хүсэл ба төсөөлөл" номыг Англи хэлнээс орчуулж хүсэл гэж чухам юу болох тухай ярилцлаа. Хүсэл гэдэг хүний хөдөлгөх хүч хэрвээ хүсэлгүй гэвэл мэргэжил, мэдлэг цаашлаад амьдрал бүгд дутуу дулимаг. Хүсэлгүй хийдэг ажил мэргэжил цаашлаад хүсдэггүй найз нөхөрлөл бүгд хагас дутуу. Хүсэлгүй сурдаг оюутан зөвхөн диплом авахыгаа хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл гэдэг маш чухал ойлголт. Хүсэлтэй хүн бүтэн хүн. Мэдээж өөрөө хүсээгүй гэвэл бусадын ятгалга шахалт тулгалт нэг үгээр хэлэхэд мөнгөөр далайлгаж айлгаж хүсүүлэх шүү дээ. Хүүхэд залуусыг эртнээс өөрийн гэсэн чанд хүсэлд сургах хэрэгтэй. Тэгэхгүй гэвэл бүгд л би үүнийг хүсээгүй шүү дээ гэсэн зөрүүд хүмүүс л нийгмээр дүрнэ. Хүсэхэд суралцаагүй гэвэл амиьдралын эцэст гонсгор харамссан бухимдсан хүн л үлдэнэ. Тэгэхээр "Free Will" буюу хүсэх эрх чөлөө хэнд ч хэрэгтэй. Үгүй гэвэл олигтой сураагүй олигтой хайрлаагүй олигтой амидраагүй. '''Философийн түүх 10 лекц,''' '''2018 он''' 1.Философийн эхлэл: Энэтхэг, Хятад, Грек 2. Антикийн Ром ба Арабын философи 3. Дундад зууны философи 4. Хуманизм буюу Хүмүүнлэгийн онол 5. Соён гэгээрэлийн философи 6. 19-р зууны философи 7. Орос, Хятад, Энэтхэгийн философи 8. 20-р зууны философи 9.21-р зууны философи “Хоосоноос долоон дор” 10. Хүн төрлөхтний түүх ба ирээдүй “Монгол хаана явна вэ?” '''Философи - Урлаг - Нийгэм лекц,''' '''2019 он''' 1. Би гэж хэн бэ? Метафизик ба Lana Del Rey2. Би юу мэднэ вэ? Би юу сурна вэ? Platon, Aristoteles 3. Би юу хүснэ вэ? Урлагийн философи: Malevich 4. Утопиа ba Дистопиа Blade Runner film 5. Соёл ба урлагийн ялгаа.Хэрхэн амьдрах вэ? Buddha, Dao, Al Farabi, Zarathustra 6. Шинэ нийгэм иргэншил соён гэгээрэл: Marx 7. Бизнесийн философи ба менежэрийн психологи: Sigmund Freud 8. Компани боловсрол ба хүний нөөцийн асуудал: Tom Peters 9. Интернэт ба Virtual reality, blockchain: Zuckerberg 10. Хиймэл оюун ухаан ба Artificial Intelligence Posthumanism: Zizek '''“ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ФИЛОСОФИ” Сертификаттай сургалт 2019 он''' '''“ХҮН БАЙХ БА ХҮН БОЛОХ” Сертификаттай сургалт 2021он''' == Лекц гадаад орнуудад == '''Улаан-Үдэ, Орос''' 2019.11.15-нд ОXУ-ын Улаан-Удэ хотын төв номын санд Буриад бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Ертөнц ба Хүн" сэдэвт лекц үншсан. '''Хөх xот, Хятад''' 2019.12.28-нд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх Хот-д Монгол бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Хүний ухаан ба хиймэл оюун ухаан" сэдэвт лекц yншсан. '''Сөүл, Солонгос''' БНСУ-ын Сөүл хот дахь Глобал төвд оюутан залуучуудад өөрийн орчуулсан Солонгосын зохиолч Ким Ионг-Хагийн Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв нэртэй романаа танилцуулан лекц уншсан. '''Бээжин, Хятад''' Бээжин хотод очиж мэдлэг боловсролын зорилготой хийсэн албан аялалаар БНХАУ-ын Бээжин хотод сурдаг оюутан залуучуудад Эрдэм ба Мэдлэг сэдэвтэй лекц уншсан. == Конференц == * Азийн философийн конференци Казахстан, Алмати "Монголын коммунизмын дараах нөхцөл байдал" 2008 он * Азийн философийн конференци Япон, Фукуяама "Ж.П.Сатрын Байх ба биш орчуулга" 2011 он * Олон улсын конференци Монгол, Улаанбаатар "Монголын нийгэм дэх чөлөөт хүсэл" 2015 он * 8 дахь удаагийн Театрын фестиваль Хятад, Шангхай театрын академи "Би Хамлет / Би Монгол" 2015 он == Эх сурвалж == <references/> {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://www.molorerdene.mn/ www.molorerdene.mn - Албан ёсны сайт] * [https://www.molorerdene.org/ www.molorerdene.org - Албан ёсны сайт (гадаад хэлээр)] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жаргалантын (Төв) хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын философич]] [[Ангилал:Монголын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] 2rx3gvdw1wapwwh5k8lzybqqwru3w9o Канвонь муж, Хойд Солонгос 0 29042 868637 821410 2026-09-06T18:22:12Z Enkhsaihan2005 64429 868637 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Канвонь муж | native_name = {{nobold|강원도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Korean | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|강원도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|江原道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Kangwŏndo | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Gangwon-do | image_blank_emblem = | image_map = Kangwon-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квандон]]<br /><small>([[Ёнсо]]: баруун Канвонь; [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]]: зүүн Канвонь)</small> | seat_type = Нийслэл | seat = [[Воньсань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пэк Сон-гүк]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-05|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чү Мүнь Жинь]] | area_total_km2 = 11255 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1477582 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Канвонь аялга|Канвонь]], [[Хамгён аялга|Хамгён]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-07 | website = | footnotes = }} '''Канвонь муж''' ('''Канвоньдо'''; {{langx|ko|강원도}}; {{IPA|ko|kaŋ.wʌn.do}}) нь [[Умард Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын муж]]. Засаг захиргааны төв нь [[Воньсань]] хот. 1945 онд [[Солонгосын хуваагдал|Солонгос хуваагдахаас]] өмнө Канвонь муж болон хөрш [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь муж]] Воньсанийг оруулаагүй нэг муж байсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== Канвон аймаг одоогоор 2 [[хот]] (시 - ''ши''), 15 [[хошуу]] (군 - үгийн эхэнд ''күн'', үгийн адагт орвол ''гүн'' гэж хэлэгдэнэ; {{lang-en|county}}; {{lang-ru|уезд}}), бүгд 17 нутаг болон задарч байгаа. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Галигласан нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! латин галиг ! [[Орос хэл|орос]] ! Хүн ам (2011) |- |rowspan=25|[[File:NK-Gangwon.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— [[хот]]''' — (солонгосоор 시 - '''ши''') |---------- |1 |[[Воньсань]] |<font size=2>원산시</font> |Wŏnsan-si |Вонсан |122,934 |---------- |2 |[[Мүнчон]] |<font size=2>문천시</font> |Munchŏn-si |Мунчхон |122,934 |---------- |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[хошуу]] —''' (солонгосоор 군 - '''күн, гүн''') |---------- |3 |Анбён |<font size=2>안변군</font> |Anbyŏn-kun |Анбён |93,960 |---------- |4 |Чанду |<font size=2>창도군</font> |Ch'angdo-kun |Чхандо |51,319 |---------- |5 |Чорвон |<font size=2>철원군</font> |Ch'ŏrwŏn-kun |Чхорвон |62,418 |---------- |6 |Чоннэ |<font size=2>천내군</font> |Ch'ŏnnae-kun |Чхоннэ |85,123 |---------- |7 |Хуэян |<font size=2>회양군</font> |Hoeyang-kun |Хвеян |42,485 |---------- |8 |Ичон |<font size=2>이천군</font> |Ich'ŏn kun |Ичхон |57,563 |---------- |9 |Кимхуа |<font size=2>김화군</font> |Kimhwa kun |Кимхва |56,541 |---------- |10 |Кусан |<font size=2>고산군</font> |Kosan-kun |Косан |103,579 |---------- |11 |Кусон |<font size=2>고성군</font> |Kosŏng kun |Косон |61,277 |---------- |12 |Кымган |<font size=2>금강군</font> |Kŭmgang kun |Кымган |54,211 |---------- |13 |Пангё |<font size=2>판교군</font> |P'an'gyo kun |Пхангё |47,031 |---------- |14 |Поптун |<font size=2>법동군</font> |Pŏptong kun |Поптон |35,119 |---------- |15 |Пёнган |<font size=2>평강군</font> |P'yŏnggang kun |Пхёнган |90,425 |---------- |16 |Сэпо |<font size=2>세포군</font> |Sep'o kun |Сепхо |61,113 |---------- |17 |Тунчон |<font size=2>통천군</font> |T'ongch'ŏn kun |Тхончхон |89,357 |---------- |} ==Эшлэл== <references /> {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг|Канвонь]] dgdr0ynq4ebrxb53aosauuw2qvmcgu8 868638 868637 2026-09-06T18:22:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Канвонь (Умард Солонгос)]] to [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] 868637 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Канвонь муж | native_name = {{nobold|강원도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Korean | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|강원도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|江原道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Kangwŏndo | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Gangwon-do | image_blank_emblem = | image_map = Kangwon-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квандон]]<br /><small>([[Ёнсо]]: баруун Канвонь; [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]]: зүүн Канвонь)</small> | seat_type = Нийслэл | seat = [[Воньсань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пэк Сон-гүк]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-05|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чү Мүнь Жинь]] | area_total_km2 = 11255 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1477582 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Канвонь аялга|Канвонь]], [[Хамгён аялга|Хамгён]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-07 | website = | footnotes = }} '''Канвонь муж''' ('''Канвоньдо'''; {{langx|ko|강원도}}; {{IPA|ko|kaŋ.wʌn.do}}) нь [[Умард Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын муж]]. Засаг захиргааны төв нь [[Воньсань]] хот. 1945 онд [[Солонгосын хуваагдал|Солонгос хуваагдахаас]] өмнө Канвонь муж болон хөрш [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь муж]] Воньсанийг оруулаагүй нэг муж байсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== Канвон аймаг одоогоор 2 [[хот]] (시 - ''ши''), 15 [[хошуу]] (군 - үгийн эхэнд ''күн'', үгийн адагт орвол ''гүн'' гэж хэлэгдэнэ; {{lang-en|county}}; {{lang-ru|уезд}}), бүгд 17 нутаг болон задарч байгаа. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Галигласан нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! латин галиг ! [[Орос хэл|орос]] ! Хүн ам (2011) |- |rowspan=25|[[File:NK-Gangwon.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— [[хот]]''' — (солонгосоор 시 - '''ши''') |---------- |1 |[[Воньсань]] |<font size=2>원산시</font> |Wŏnsan-si |Вонсан |122,934 |---------- |2 |[[Мүнчон]] |<font size=2>문천시</font> |Munchŏn-si |Мунчхон |122,934 |---------- |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[хошуу]] —''' (солонгосоор 군 - '''күн, гүн''') |---------- |3 |Анбён |<font size=2>안변군</font> |Anbyŏn-kun |Анбён |93,960 |---------- |4 |Чанду |<font size=2>창도군</font> |Ch'angdo-kun |Чхандо |51,319 |---------- |5 |Чорвон |<font size=2>철원군</font> |Ch'ŏrwŏn-kun |Чхорвон |62,418 |---------- |6 |Чоннэ |<font size=2>천내군</font> |Ch'ŏnnae-kun |Чхоннэ |85,123 |---------- |7 |Хуэян |<font size=2>회양군</font> |Hoeyang-kun |Хвеян |42,485 |---------- |8 |Ичон |<font size=2>이천군</font> |Ich'ŏn kun |Ичхон |57,563 |---------- |9 |Кимхуа |<font size=2>김화군</font> |Kimhwa kun |Кимхва |56,541 |---------- |10 |Кусан |<font size=2>고산군</font> |Kosan-kun |Косан |103,579 |---------- |11 |Кусон |<font size=2>고성군</font> |Kosŏng kun |Косон |61,277 |---------- |12 |Кымган |<font size=2>금강군</font> |Kŭmgang kun |Кымган |54,211 |---------- |13 |Пангё |<font size=2>판교군</font> |P'an'gyo kun |Пхангё |47,031 |---------- |14 |Поптун |<font size=2>법동군</font> |Pŏptong kun |Поптон |35,119 |---------- |15 |Пёнган |<font size=2>평강군</font> |P'yŏnggang kun |Пхёнган |90,425 |---------- |16 |Сэпо |<font size=2>세포군</font> |Sep'o kun |Сепхо |61,113 |---------- |17 |Тунчон |<font size=2>통천군</font> |T'ongch'ŏn kun |Тхончхон |89,357 |---------- |} ==Эшлэл== <references /> {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг|Канвонь]] dgdr0ynq4ebrxb53aosauuw2qvmcgu8 868642 868638 2026-09-06T18:30:04Z Enkhsaihan2005 64429 868642 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Канвонь муж | native_name = {{nobold|강원도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Korean | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|강원도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|江原道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Kangwŏndo | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Gangwon-do | image_blank_emblem = | image_map = Kangwon-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квандон]]<br /><small>([[Ёнсо]]: баруун Канвонь; [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]]: зүүн Канвонь)</small> | seat_type = Нийслэл | seat = [[Воньсань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пэк Сон-гүк]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-05|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чү Мүнь Жинь]] | area_total_km2 = 11255 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1477582 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Канвонь аялга|Канвонь]], [[Хамгён аялга|Хамгён]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-07 | website = | footnotes = }} '''Канвонь муж''' ('''Канвоньдо'''; {{langx|ko|강원도}}; {{IPA|ko|kaŋ.wʌn.do}}) нь [[Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын муж]]. Засаг захиргааны төв нь [[Воньсань]] хот. 1945 онд [[Солонгосын хуваагдал|Солонгос хуваагдахаас]] өмнө Канвонь муж болон хөрш [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь муж]] Воньсанийг оруулаагүй нэг муж байсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== Канвон аймаг одоогоор 2 [[хот]] (시 - ''ши''), 15 [[хошуу]] (군 - үгийн эхэнд ''күн'', үгийн адагт орвол ''гүн'' гэж хэлэгдэнэ; {{lang-en|county}}; {{lang-ru|уезд}}), бүгд 17 нутаг болон задарч байгаа. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Галигласан нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! латин галиг ! [[Орос хэл|орос]] ! Хүн ам (2011) |- |rowspan=25|[[File:NK-Gangwon.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— [[хот]]''' — (солонгосоор 시 - '''ши''') |---------- |1 |[[Воньсань]] |<font size=2>원산시</font> |Wŏnsan-si |Вонсан |122,934 |---------- |2 |[[Мүнчон]] |<font size=2>문천시</font> |Munchŏn-si |Мунчхон |122,934 |---------- |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[хошуу]] —''' (солонгосоор 군 - '''күн, гүн''') |---------- |3 |Анбён |<font size=2>안변군</font> |Anbyŏn-kun |Анбён |93,960 |---------- |4 |Чанду |<font size=2>창도군</font> |Ch'angdo-kun |Чхандо |51,319 |---------- |5 |Чорвон |<font size=2>철원군</font> |Ch'ŏrwŏn-kun |Чхорвон |62,418 |---------- |6 |Чоннэ |<font size=2>천내군</font> |Ch'ŏnnae-kun |Чхоннэ |85,123 |---------- |7 |Хуэян |<font size=2>회양군</font> |Hoeyang-kun |Хвеян |42,485 |---------- |8 |Ичон |<font size=2>이천군</font> |Ich'ŏn kun |Ичхон |57,563 |---------- |9 |Кимхуа |<font size=2>김화군</font> |Kimhwa kun |Кимхва |56,541 |---------- |10 |Кусан |<font size=2>고산군</font> |Kosan-kun |Косан |103,579 |---------- |11 |Кусон |<font size=2>고성군</font> |Kosŏng kun |Косон |61,277 |---------- |12 |Кымган |<font size=2>금강군</font> |Kŭmgang kun |Кымган |54,211 |---------- |13 |Пангё |<font size=2>판교군</font> |P'an'gyo kun |Пхангё |47,031 |---------- |14 |Поптун |<font size=2>법동군</font> |Pŏptong kun |Поптон |35,119 |---------- |15 |Пёнган |<font size=2>평강군</font> |P'yŏnggang kun |Пхёнган |90,425 |---------- |16 |Сэпо |<font size=2>세포군</font> |Sep'o kun |Сепхо |61,113 |---------- |17 |Тунчон |<font size=2>통천군</font> |T'ongch'ŏn kun |Тхончхон |89,357 |---------- |} ==Эшлэл== <references /> {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг|Канвонь]] o08mijoj5qp7tmi4ubadi7cbcvipj8q Саратов 0 29609 868680 858526 2026-09-07T08:49:08Z CommonsDelinker 211 Саратовская_православная_духовная_семинария_19.09.2014.JPG файлыг коммонсд [[c:User:Túrelio|Túrelio]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Author Privalovi_Alla i Ivan as per EXIF.. 868680 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Саратов мужийн хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Саратов | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bender House in Saratov (July 2025).jpg{{!}}Саратовын захиргааны байр | image2 = Saratov Conservatory file 2.jpg | image3 = Church of intercession in saratov 01.jpg{{!}}Church of the Intercession of the Most Holy Theotokos | image4 = | image5 = Streets in Saratov. img 002.jpg{{!}}Schmidt Mill | image6 = Саратовский мост.jpeg{{!}}A twilight view of Saratov Engels Bridge and the Volga | caption1 = {{ill|Саратовын захиргааны байр|ru|Здание администрации Саратова}} | caption2 = [[Саратовын консерватори|Консерватори]] | caption3 = {{ill|Покровская сүм (Саратов)|lt=Покровская сүм|ru|Покровская церковь (Саратов)}} | caption4 = {{ill|Саратовын Ортодокс теологийн семинар|lt=Теологийн семинар|ru|Саратовская духовная семинария}} | caption5 = Шмидт тээрэм | caption6 = {{ill|Энгельсийн гүүр|ru|Саратовский мост}}}} |coordinates = {{coord|51|32|N|46|01|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Saratov.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Saratov.svg |pushpin_map= Европын Орос#Европ |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[Саратов муж]] |federal_subject_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_city_jur=Саратов [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="SaratovO_admlaw" /><ref name="OKATO" /> |adm_ctr_of1=[[Саратов муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_ctr_of2=[[Саратовын район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="OKATO" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Саратов хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of1=Саратов хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of2=Саратовын хотын район |mun_admctr_of2_ref=<ref name="SaratovO_mun1">Law #78-ZSO</ref> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Saratov, Article&nbsp;22</ref> |leader_name=Михаил Исаев |leader_name_ref=<ref name="Head">Official website of Saratov. {{Webarchiv|url=http://saratovmer.ru/administraciya/contact/1 |wayback=20180603133406 |text=Mikhail Aleksandrovich Isayev |archiv-bot=2026-06-09 17:07:35 InternetArchiveBot }}, Head of Saratov {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=[[Саратовын хотын хурал|Хотын хурал]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=837900 |pop_2010census_rank=16-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=842097 |pop_latest_date=1 сар, 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Saratov Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f |wayback=20150402231839 |text=Численность постоянного населения по муниципальным районам Саратовской области на 01.01.2015 г. |archiv-bot=2026-06-09 17:07:35 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402231839/http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date=1590 он орчим |established_title= |established_date_ref=<ref name="gr" /> |current_cat_date=1708 |current_cat_date_ref=<ref name="gr" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=410000–410005, 410007–410010, 410012, 410015, 410017–410019, 410022, 410023, 410025, 410028–410031, 410033–410042, 410047–410056, 410059, 410060, 410062–410065, 410068, 410069, 410071, 410074, 410076, 410078, 410080, 410082, 410086, 410700, 410880, 410890, 410899, 410960–410965, 410999 |dialing_codes=8452 |dialing_codes_ref= |website=http://www.saratovmer.ru |website_ref= }} '''Саратов''' ({{lang-ru|Саратов}}, {{Audio|Ru-Саратов.oga|дуудлага }}; {{lang-kk|Сарытау}}) — [[ОХУ]]-ын [[Саратов муж]]ийн төв, 837 мянган хүнтэй, холбооны улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|16-р том]] [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Саратов (1991-2020, туйлын үе 1836-одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 8.1 | Feb record high C = 8.4 | Mar record high C = 18.8 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 39.2 | Jul record high C = 40.8 | Aug record high C = 40.7 | Sep record high C = 36.7 | Oct record high C = 25.5 | Nov record high C = 17.1 | Dec record high C = 11.7 | year record high C = 40.8 | Jan high C = -4.7 | Feb high C = -4.3 | Mar high C = 1.8 | Apr high C = 13.8 | May high C = 22.1 | Jun high C = 26.4 | Jul high C = 28.6 | Aug high C = 27.4 | Sep high C = 20.3 | Oct high C = 11.6 | Nov high C = 2.3 | Dec high C = -3.3 | year high C = | Jan mean C = -7.6 | Feb mean C = -7.7 | Mar mean C = -1.8 | Apr mean C = 8.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 20.6 | Jul mean C = 22.9 | Aug mean C = 21.3 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 7.5 | Nov mean C = -0.4 | Dec mean C = -5.9 | year mean C = | Jan low C = -10.2 | Feb low C = -10.5 | Mar low C = -4.8 | Apr low C = 4.3 | May low C = 11.2 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 17.7 | Aug low C = 16.1 | Sep low C = 10.4 | Oct low C = 4.3 | Nov low C = -2.6 | Dec low C = -8.3 | year low C = | Jan record low C = -37.3 | Feb record low C = -34.8 | Mar record low C = -26.8 | Apr record low C = -17.8 | May record low C = -3.8 | Jun record low C = 2.1 | Jul record low C = 6.4 | Aug record low C = 4.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -12.6 | Nov record low C = -23.8 | Dec record low C = -33.4 | year record low C = -37.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 43 | Feb precipitation mm = 36 | Mar precipitation mm = 33 | Apr precipitation mm = 31 | May precipitation mm = 36 | Jun precipitation mm = 48 | Jul precipitation mm = 44 | Aug precipitation mm = 27 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 38 | Nov precipitation mm = 39 | Dec precipitation mm = 41 | year precipitation mm = | Jan rain days = 6 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 7 | Apr rain days = 12 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 12 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 14 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 8 | Jan snow days = 19 | Feb snow days = 15 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 81 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 64 | May humidity = 55 | Jun humidity = 59 | Jul humidity = 59 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 64 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = 70 | Jan sun = 57 | Feb sun = 81 | Mar sun = 141 | Apr sun = 219 | May sun = 278 | Jun sun = 310 | Jul sun = 320 | Aug sun = 273 | Sep sun = 152 | Oct sun = 115 | Nov sun = 60 | Dec sun = 50 | year sun = 2056 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |title=Saratov Climate |access-date=2026-05-30 |website=pogodaiklimat |language=Орос |script-title=ru:КЛИМАТ САРАТОВА |trans-title=Саратовын цаг агаар |archive-date=2023-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208191435/http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |url-status=live }}</ref> | source 2 = worldweather.wmo.int<ref name="World Meteorological Organization">{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |title=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30 |language=Англи |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208011425/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |url-status=live }}</ref> | date = 2022-06-17 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Saratov|Саратов}} * [http://www.saratov.ru/ Саратов хотын зургийн цомог (оросоор)] * [http://www.saratovmer.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саратов мужийн суурин]] [[Ангилал:Саратов| ]] [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] 4z0eb8m5xocq6uf5ot9vrqcfbg2naob Өмнөд Пёнань муж 0 29892 868649 638389 2026-09-06T21:47:16Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Пёнъань]] to [[Өмнөд Пёнань]] 638389 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг | Titel = Өмнөд Пёнъань | Bild = | Hangeul = 평안남도 | Hanja = 平安南道 | Rr = Пён-ань-намду | Mr = Пёнъань-намдо | Fläche = 12534 | Einwohner = 4051696 | Stand = 2008-10-01 | Gliederung = * 5 хот * 3 дүүрэг * 15 орон нутгийн тойрог | Verwaltungssitz = [[Пёнсон]] | Karte = Pyongannam-do in North Korea.svg | Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Пёнъа́нь'''<ref>Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Пёнъань-аас гадна Пён-Ань, Пёнан, Пён-Ан, Пёнань, Пёнган зэрэг олон янзаар галиглана.</ref> [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안남도 [пён<sub>ъ</sub>аан<sub>ь</sub> намдуу], [[англиар]] South Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнъань]] аймаг өмнөд, [[Умард Пёнъань|умард]] хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Пёнъань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харъяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평남 ('''Пённам''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Пёнъань аймаг дотроо 6 хот (시), 19 хошуу (군), 3 дүүрэг (구), бүгд 28 нутаг болж хуваагддаг. Зургаан хот нь: * [[Нампу]] (남포특별시) – 2010 онд онцгой хот болсон * [[Пёнсон]] (평성시) – 1969 онд хот болсон, аймгийн төв * Аньжү (안주시) – 1987 онд хот болсон * [[Кэчонь]] (개천시) – 1990 онд хот болсон * Сүньчонь (순천시) – 1983 онд хот болсон * Тугчонь (덕천시) – 1986 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Pyongan-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:Nampo Dam locks close-up.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-namdo|Өмнөд Пёнъань}} {{reflist}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнъань| ]] c2wdwe1miijbk9xiz1a56kinxkjynuc 868652 868649 2026-09-06T21:48:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Пёнань]] to [[Өмнөд Пёнань муж]] 638389 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг | Titel = Өмнөд Пёнъань | Bild = | Hangeul = 평안남도 | Hanja = 平安南道 | Rr = Пён-ань-намду | Mr = Пёнъань-намдо | Fläche = 12534 | Einwohner = 4051696 | Stand = 2008-10-01 | Gliederung = * 5 хот * 3 дүүрэг * 15 орон нутгийн тойрог | Verwaltungssitz = [[Пёнсон]] | Karte = Pyongannam-do in North Korea.svg | Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Пёнъа́нь'''<ref>Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Пёнъань-аас гадна Пён-Ань, Пёнан, Пён-Ан, Пёнань, Пёнган зэрэг олон янзаар галиглана.</ref> [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안남도 [пён<sub>ъ</sub>аан<sub>ь</sub> намдуу], [[англиар]] South Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнъань]] аймаг өмнөд, [[Умард Пёнъань|умард]] хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Пёнъань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харъяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평남 ('''Пённам''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Пёнъань аймаг дотроо 6 хот (시), 19 хошуу (군), 3 дүүрэг (구), бүгд 28 нутаг болж хуваагддаг. Зургаан хот нь: * [[Нампу]] (남포특별시) – 2010 онд онцгой хот болсон * [[Пёнсон]] (평성시) – 1969 онд хот болсон, аймгийн төв * Аньжү (안주시) – 1987 онд хот болсон * [[Кэчонь]] (개천시) – 1990 онд хот болсон * Сүньчонь (순천시) – 1983 онд хот болсон * Тугчонь (덕천시) – 1986 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Pyongan-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:Nampo Dam locks close-up.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-namdo|Өмнөд Пёнъань}} {{reflist}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнъань| ]] c2wdwe1miijbk9xiz1a56kinxkjynuc Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь 10 29899 868631 868606 2026-09-06T13:51:25Z Enkhsaihan2005 64429 868631 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь | title = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] ба [[Солонгосын бүс нутгууд|бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | list1 = * [[Кванбук]] ** [[Кваннам]] * [[Квандон]] ** [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]] ** [[Ёнсо]] * [[Кёнги (бүс нутаг)|Кёнги]] * [[Хванхэ муж|Хэсо]] * [[Квансо]] | group2 = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | list2 = * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] * [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] * [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]] * [[Рянган муж|Рянган]] * [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] * [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] * [[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]] * [[Чаган муж|Чаган]] | group3 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | list3 = * [[Пёньян]] | group4 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | list4 = * [[Кэсон]] * [[Нампу]] * [[Расон]] | group5 = Тусгай захиргааны нутаг <small>(татан буугдсан)</small> | list5 = * [[Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг|Кэсон]] * [[Кымган уулын жуулчлалын орон|Кымган]] * [[Шиныйжу тусгай захиргааны бүс нутаг|Шиныйжу]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын муж|*]] </noinclude> s5ujvzl1hvp4yeyucc88vpu765o891f 868632 868631 2026-09-06T13:51:47Z Enkhsaihan2005 64429 868632 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь | title = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] ба [[Солонгосын бүс нутгууд|бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | list1 = * [[Кванбук]] ** [[Кваннам]] * [[Квандон]] ** [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]] ** [[Ёнсо]] * [[Кёнги (бүс нутаг)|Кёнги]] * [[Хванхэ муж|Хэсо]] * [[Квансо]] | group2 = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | list2 = * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] * [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] * [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]] * [[Рянган муж|Рянган]] * [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] * [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] * [[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]] * [[Чаган муж|Чаган]] | group3 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | list3 = * [[Пёньян]] | group4 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | list4 = * [[Кэсон]] * [[Нампу]] * [[Расон]] | group5 = Тусгай захиргааны нутаг <small>(татан буугдсан)</small> | list5 = * [[Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг|Кэсон]] * [[Кымган уулын жуулчлалын орон|Кымган]] * [[Шиныйжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шиныйжү]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын муж|*]] </noinclude> l01paq76qk4ad8qvps6hqwk6ldg2ald 868648 868632 2026-09-06T20:42:02Z Enkhsaihan2005 64429 868648 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь | title = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] ба [[Солонгосын бүс нутгууд|бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | list1 = * [[Кванбук]] ** [[Кваннам]] * [[Квандон]] ** [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]] ** [[Ёнсо]] * [[Кёнги (бүс нутаг)|Кёнги]] * [[Хванхэ муж|Хэсо]] * [[Квансо]] | group2 = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | list2 = * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] * [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] * [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]] * [[Рянган муж|Рянган]] * [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] * [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] * [[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]] * [[Чаган муж|Чаган]] | group3 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | list3 = * [[Пёньян]] | group4 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | list4 = * [[Кэсон]] * [[Нампу]] * [[Расон]] | group5 = Тусгай захиргааны нутаг <small>(татан буугдсан)</small> | list5 = * [[Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг|Кэсон]] * [[Кымган уулын жуулчлалын орон|Кымган]] * [[Шиныйжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шиныйжү]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын муж|*]] </noinclude> flqzfyr0b67gulhas4z6ffshszwujiy 868651 868648 2026-09-06T21:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 868651 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь | title = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] ба [[Солонгосын бүс нутгууд|бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | list1 = * [[Кванбук]] ** [[Кваннам]] * [[Квандон]] ** [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]] ** [[Ёнсо]] * [[Кёнги (бүс нутаг)|Кёнги]] * [[Хванхэ муж|Хэсо]] * [[Квансо]] | group2 = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | list2 = * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] * [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] * [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] * [[Рянган муж|Рянган]] * [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] * [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] * [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] * [[Чаган муж|Чаган]] | group3 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | list3 = * [[Пёньян]] | group4 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | list4 = * [[Кэсон]] * [[Нампу]] * [[Расон]] | group5 = Тусгай захиргааны нутаг <small>(татан буугдсан)</small> | list5 = * [[Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг|Кэсон]] * [[Кымган уулын жуулчлалын орон|Кымган]] * [[Шиныйжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шиныйжү]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын муж|*]] </noinclude> 3tud8tu0fuo4z2y9u4sfvmdhqcbxo2u Жамсранжавын Оюундарь 0 31267 868621 860987 2026-09-06T12:39:25Z Мон-гол 107307 /* Намтар */ 868621 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Oyundari.jpg | төрсөн_өдөр = 1968 он | төрсөн_газар = [[Улаанбаатар]] | яс_үндэс = [[Мянгад]] | иргэн = {{flag|Монгол}} | ажил_үйл = жүжигчин | эцэг = [[Лоолийн Жамсранжав]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | театр = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] (1992) | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br>[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] (2011) < br> Монгол улсын [[Ардын жүжигчин]] (2025) <br /> }} == Намтар == Жамсранжавын Оюундарь нь [[1968 он|1968]] оны [[6 сарын 4]]-нд [[Улаанбаатар]] хотноо төржээ. Тэрээр Монгол улсын ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав]] жүжигчний охин. === Боловсрол === * 1976-1986 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1988-1992 онд [[СУИС]]-д МУ-ын Гавьяат жүжигчин Л.Лхасүрэнгийн удирдлагад жүжигчний мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2005-2007 онд [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит КУДС]]-д магистрын зэрэг хамгаалсан === Ажилласан байдал === * 1991-1993 онд Армийн Драмын Театрт жүжигчин * 2013-2018 онд Сити их сургуульд багшилсан * 1993 оноос одоог хүртэл [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|УДЭТ]]-ын жүжигчнээр тасралтгүй ажиллаж байна. == Уран бүтээлүүд == === Тайзны уран бүтээлүүд === # Дутуу хээтэй тооно (1989) - Долгор #Эцсийн шийд (1991) - Цогзолмаа #Ханиа сонгосон нь (1991) - Солонго # Сар нуугдсан шөнө (1991) - Саран охин            # Бэрд 1991 - Мариана            # Ромео Жульетта (1992) - Жульетта                                      # Худалч эхнэр (1992)- Кэтти                                                  # Аянгат бороо (1992) - Лу-Си-Фин                                        # Эцсийн шийд (1992) - Цогзолмаа                                          # Дутуу хээтэй тооно (1992) - Долгор    #Худалч эхнэр (1993) -  Кетт #Хар будаа (1993) - Мэндээ                                   # Үнэг ба усан үзэм (1993) - Клея                                                  # Сократын сүүлчийн шөнө (1994) - Ксантипа                            # Бэрд (1994) - Фрозина #Бардам туулай (1994) - Эмэгчин                                              # Ричард ван III (1994)- Анна                                                                                                 # 495 рок драм (1995) - Оки                                                    # Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд (1995) - Люси                                                    # Хаан түүх (1995) - Сураз                                                  # Ромео Жульетта (1996) - Зарц  #Буудлын авхай (1995) # Хаан түүх I II III (1996) - Сураз        #Хурим (1998) - Бүжигчин                                       # Тамын дурлал (1996) - Нарманчид                                           # Буудлын авхай (1997) - Ортензи                                              # Наран тойргийн тасархай (1997) - Жинама                                              # Бие хамгаалагч (1997) - Янхан                                                # Ээдрээ (1997) - Жавзан                                                # Хүслийн трамвай (1997)- Стелла                                                # Үнсгэлжин (1998) - Животта                                            # Хурим (1998) - Бүжигчин                                            # Гарын таван хуруу (1998) - Сүрэн                                                  # Тамгагүй төр (1998) - Хэвтүүл                                              # Манай сайхан эх орон (1999) - Мэри                                                    # Сарны инээд (1999) - Жингэр                                                                                     # Би эрчүүдийг хүснэ (2000) - Оюунаа                                              # Улаан дарвуулт хөлөг (2000) # Далан худалч (2001) - Алимаа                                              # Кармен хүүхэн (2002) - Лильяса                                              # Садар эрийг номхтгосон нь (2002) - Жаннана                                              # Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                                  # Чиний эхнэр минийх, Миний эхнэр минийх (2003) - Луйза                                                  # Шөнө дундын бүжиг (2003) - Анка                                                    # Аавын хонгорхон үрс (2003) - Чимгээ                                                # Дурлахыг хориглоно (2003) - Дука                                                    # Үгүйлэгдсэн хайр (2003) - Охин  #Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                               # Хүйтэн сэнтий (2004) - Ханд                                                  # Саран хөхөө (2004) - Сурасадин                                      # Гургалдайн дуут шөнө (2005) - Зизи                                                    # Цагаан дарь эх (2005) - Чивэлт эм                                          # Нүцгэн дурал (2006) - Пепита                                                # Атга нөж (2006) - Шивэгчин                                            # Харц хатан (2007) - Сэржмядаг                                          # Лусын дагина (2009) - Дагина эгч, 2-р шувуу                      # Сарны цагаан цус - Шивэгчин                                          # Би амьдралд хайртай (2008) - Тунгалаг                                              # Шөнө амталсан нулимс (2008) - Чимгээ                                                # Надаар тоглосон хайр (2008) - Бүжигчин                                            # Эдип (2008) - Олны хэсэг      #Нэргүй од (2008) - Монна                               # Парисын дарь эхийн сүм (2009) - Тэнүүлч                                              # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Газрын эзэн      #Би эр хүнд хайртай (2010) - Чимгээ                             # Ану хатан (2011) - Мандарваа                                          # Оролмаа (2011) - Малгайчин      #Найрын ширээний ууц (2012) - Ханджав #Эсрэг дурлал (2012) - Шивэгчин                            # Тэнгэрийн хүү (2014) - Шунхуй хатан                                    # Гамлет (2014) - Гертруда                                            # Эцсийн зогсоол зөвхөн чи (2013) - Жоанна                                                # Манекен (2014) - Але                                                      # Нора (2014) - Анна Мария      # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2014) - Эхнэр    #Буруугүй буруутан (2014) - Цэцгээ                     # Ромео, Жульетта (2015) - Өрлөг эх                                              # Кихот ноён (2016) - Герцогийн эхнэр                                # Үнсгэлжин (2016) - Хатан                                                  # Царцаа Намжил (2017) - Эрлэг номун хааны хатан    #Би эндээс явахгүй (2018) - Должин #Бүсгүйн зурвас (2019) - Туяа #Анна Каренина (2020) - Шербацкая хатагтай ==Амжилт== * 2001 онд [[ОХУ]]-д болсон театрын “Ламбушка” наадамд “Би эрчүүдийг хүснэ” жүжгээр ТЭРГҮҮН байрын шагнал * 2005 онд “Саран хөхөө” жүжгийн Сурасадины дүрээр “Гэгээн Муза II” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ГОЛ ДҮР –ийн шагнал * 2013 онд “Эсрэг дурлал” жүжгийн Шивэгчний дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2016 онд “Ромео Жульетта хоёр” жүжгийн Өрлөг эхийн дүрээр “Гэгээн Муза XIII” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2018 онд “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Должингийн дүрээр “Гэгээн Муза XVI” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал == Гавьяа шагнал == * 1997 онд Монголын залуучуудын холбооны "ХӨДӨЛМӨРИЙН АЛДАР" алтан медаль * 1999 онд МОНГОЛ УЛСЫН СОЁЛЫН ТЭРГҮҮНИЙ АЖИЛТАН * 2001 онд Монголын залуучуудын холбооны "ТЭРГҮҮНИЙ ЗАЛУУ" алтан медаль * 2004 онд Төрийн дээд одон "ХӨДӨЛМӨРИЙН ХҮНДЭТ" тэмдэг * 2006 онд Их Монгол Улсын 800 жилийн ойн медаль * 2011 онд МОНГОЛ УЛСЫН УРЛАГИЙН ГАВЬЯАТ ЖҮЖИГЧИН * 2025 онд МОНГОЛ УЛСЫН АРДЫН ЖҮЖИГЧИН == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131024143152/http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=185:2012-03-09-05-28-07&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 ОЮУНДАРЬ Жамсранжав] * [https://www.facebook.com/reel/439143115528519 Өнөөдөр гавьяат жүжигчин Ж.Оюундарийн төрсөн өдөр] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100010075188224 Ж.Оюундарь facebook хуудас] ==Эх сурвалж== [https://web.archive.org/web/20240731052550/https://mdt.moc.gov.mn/team/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%8E%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{DEFAULTSORT:Оюундарь, Жамсранжавын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] hars8de6apuyd7a0en7g8na9sacph9r Элжигин 0 31601 868669 832743 2026-09-07T05:27:59Z ~2026-47206-70 107170 868669 wikitext text/x-wiki Монгол үндэстний Халх ястны сурвалжит өвөг овог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүссэн өвөг овгийн нэг. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг "Элтегин" (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэдэг. Нэрийн эхний "эл" нь эртний монгол хэнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж ард түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. "Эл хант улс" гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл "эзний шадар" (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн "Илтгэл шаштир"-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг "эржигэн" гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа "эржигэн" гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. '''Элжигэн''' Халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ. Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь Элжигэн (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас "Дөчин монгол" гэгдэв. Ийнхүү элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ. Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна. Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явж байв. Халхын нутагт Дөрвөдийн гурван Цэрэн дагаж Алтайн давж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ. Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. 1963 онд онд нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]<nowiki/>ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ. == Холбоотой сэдэв == * [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]] * [[Ноёнтой хатанбаатар]] {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] of6pjrjl8l53djcu6knozxf0pv1ukbo Хиймэл нууран дахь цайз 0 34840 868670 824490 2026-09-07T07:49:45Z Chongkian 21163 868670 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Red Rock Castle.jpg|300px|thumb|2010 онд шинэчлэгдэн баригдсан нь]] [[Image:Castle in Ulaanbaatar.jpg|300px|thumb|2010 оноос өмнө]] '''Хиймэл нууран дахь цайз''' нь 1969 онд нийслэл Улаанбаатар хотод [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]] байгуулагдахад баригдсан юм. Баригдсан цагаас нь хойш 2000-д оны дунд үе хүртэл цайзад угсаатны зүйн мүзей ажилладаг байжээ. 2010 онд цайз барууны загвартай болон шинэчлэгдэн баригдсан. Цайз нь гурван цагт цамхагтай, гурван давхар бөгөөд [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|ҮСАХ]]-н хиймэл нуурын дунд зүүн Азийн загвартай хэрмэн ханаар хүрээлэгдэн оршдог. {{commonscat}} [[category:Монголын барилга байгууламж]] {{Mongolia-stub}} bgubh8b64u51sd0r8pqeuizw1aph4c5 868671 868670 2026-09-07T07:50:05Z Chongkian 21163 868671 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Red Rock Castle.jpg|300px|thumb|2010 онд шинэчлэгдэн баригдсан нь]] [[Image:Castle in Ulaanbaatar.jpg|300px|thumb|2010 оноос өмнө]] '''Хиймэл нууран дахь цайз''' нь 1969 онд нийслэл Улаанбаатар хотод [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]] байгуулагдахад баригдсан юм. Баригдсан цагаас нь хойш 2000-д оны дунд үе хүртэл цайзад угсаатны зүйн мүзей ажилладаг байжээ. 2010 онд цайз барууны загвартай болон шинэчлэгдэн баригдсан. Цайз нь гурван цагт цамхагтай, гурван давхар бөгөөд [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|ҮСАХ]]-н хиймэл нуурын дунд зүүн Азийн загвартай хэрмэн ханаар хүрээлэгдэн оршдог. {{commonscat}} [[category:Монголын барилга байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} bc32nk201c2dbn1g5m5kyrsqjefw8f0 868673 868671 2026-09-07T07:52:08Z Chongkian 21163 868673 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Red Rock Castle.jpg|300px|thumb|2010 онд шинэчлэгдэн баригдсан нь]] [[Image:Castle in Ulaanbaatar.jpg|300px|thumb|2010 оноос өмнө]] '''Хиймэл нууран дахь цайз''' нь 1969 онд нийслэл Улаанбаатар хотод [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]] байгуулагдахад баригдсан юм. Баригдсан цагаас нь хойш 2000-д оны дунд үе хүртэл цайзад угсаатны зүйн мүзей ажилладаг байжээ. 2010 онд цайз барууны загвартай болон шинэчлэгдэн баригдсан. Цайз нь гурван цагт цамхагтай, гурван давхар бөгөөд [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|ҮСАХ]]-н хиймэл нуурын дунд зүүн Азийн загвартай хэрмэн ханаар хүрээлэгдэн оршдог. {{commonscat}} [[Ангилал:Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн| ]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 3udzut1rw81zpkas8kxi6sbfq9rxz32 868674 868673 2026-09-07T07:52:58Z Chongkian 21163 868674 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Red Rock Castle.jpg|300px|thumb|2010 онд шинэчлэгдэн баригдсан нь]] [[Image:Castle in Ulaanbaatar.jpg|300px|thumb|2010 оноос өмнө]] '''Хиймэл нууран дахь цайз''' нь 1969 онд нийслэл Улаанбаатар хотод [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]] байгуулагдахад баригдсан юм. Баригдсан цагаас нь хойш 2000-д оны дунд үе хүртэл цайзад угсаатны зүйн мүзей ажилладаг байжээ. 2010 онд цайз барууны загвартай болон шинэчлэгдэн баригдсан. Цайз нь гурван цагт цамхагтай, гурван давхар бөгөөд [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|ҮСАХ]]-н хиймэл нуурын дунд зүүн Азийн загвартай хэрмэн ханаар хүрээлэгдэн оршдог. {{commonscat}} [[Ангилал:Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} pw2soyayzph23i8pxc2nkpcklswq6l4 Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн 0 34841 868675 847694 2026-09-07T07:53:23Z Chongkian 21163 868675 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн | logo = National Amusement Park in Ulaanbaatar.jpg | caption = | type = | genre = | fate = | predecessor = Монголын Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн | successor = | foundation = 1965 | founder = | defunct = | location_city = | location_country = | location = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] | locations = | area_served = [[Улаанбаатар]] | key_people = | industry = Амралт, зугаа цэнгэл | products = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = | num_employees = | parent = | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.mypark.mn/home.shtml?lang=0 ҮСАХ-н цахим сүлжээ] | footnotes = | intl = }} '''Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн''' нь анх 1965 оны 11-р сарын 10-ны өдрийн шийдвэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын хүүхэд, залуучуудын дунд соёл хүмүүжлийн ажлыг өргөн зохион, тэдний чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрөөж байх зорилгоор “Хотын Соёл Амралтын Парк” нэртэйгээр байгуулсан. Парк нь хотын төвд дунд байрладаг, 35 га дэвсгэр нутагтай, үүнээс 25 га талбайг нь ногоон байгууламж, 1,8 га газрыг нуур цөөрөм, 5,6 га нь тоглоом тоног төхөөрөмж, соёлын төвүүдийн болон аж ахуйн зориулалттай барилгажсан талбай юм. ==Түүх== Паркийн анхны даргаар С.Дашдэндэвийг 1965-1971 он хүртэл томилон ажиллуулж байжээ. Паркийг барьж байгуулахад 70 гаруй мянган хүн өдрийн ажил хийж, 10 шахам сая төгрөгийн барилга, байгууламж барьж босгосны 50 шахам хувийг дан залуучууд, олон нийтийн хүчээр барьсан байдаг юм байна. Паркийг 1966 онд нээгээд өргөтгөж бүтээн байгуулах ажил 1969 он хүртэл үргэлжлэн хийгдсэн байна Паркийг 1966 онд анх нээх үед 37 га талбайд 6000 мод бут, 60 гаруй мянган м2 зүлэгжсэн талбай, 2,8 км зам МХЗЭ, пионерийн хүндэтгэлийн талбай, бага оврын морин тойруулга, дүрст тойруулга, алсыг харагч, микропоезд, гинжит тойруулга, пуужин, савлуур, хүүхдийн машин, дугуй, угсаатны зүйн музей, үлгэрийн гэр, кино театр, тунгалаг уст жижиг нуур, завь, Алтанхүү баатар, хүч сорих, мэргэн буудах, тоглоом, хийн буудлага, теннис, биллиард футбол зэрэг 27 цэг, нэгж ашиглалтад орж нээгдсэн байна. 1979 оны намраас 1,8 га талбай бүхий том нуурыг барьж байгуулах ажилд орж 1980 онд ашиглалтад оруулсны дээр, улсын хөрөнгө оруулалтаар 1981-1983 онд ЗХУ-аас захиалан шинээр алсыг харагч, Сюрприз, уран жолоодлогын машинууд, гэрлэн дохиот, микро автобус, хөгжөөнт аялалын галт тэрэг, далайчин зэрэг 124,0 мянган төгрөгний үнэтэй 7 төрлийн том талбайн аттракцион, 129,3 мянган төгрөгийн үнэ бүхий том хүний зориулалттай 16, хүүхдийн зориулалттай 8 бүгд 24 төрлийн автомат тоглоомыг ЗХУ-аас худалдан авч ашиглалтад оруулж, хөдөлмөрчид, хүүхэд залуучуудад үйлчилдэг болсон байна. 1986 оноос урлал чимэглэлийн мастерын газар шинээр байгуулж, байгууллагаа үлгэр жишээ соёлжуулан тохижуулах ажил хийж энэ хугацаанд хашааны баруун ба төв хаалга, ардын язгуур урлагийн “Түмэн Эх” чуулгын байр, “Хотол баясгалант” харш, гадаадын аялагч жуулчдыг хүлээн авч үйлчлэх өрөө, дэлгүүр, монгол үндэсний иж бүрэн тоног төхөөрөмжтэй сийлбэр гоёл, чимэглэлтэй гэр, цэцгийн хүлэмж, автомат тоглоомын төвийг шинээр барьж байгуулан ашиглалтад оруулжээ. 1991 оноос “Монголын Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн” гэдэг нэртэй болсон байна. Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэнг Нийслэлийн Засаг Даргын 2005 оны 09-р сарын 26-ны өдрийн 397 дугаар захирамжаар татан буулгасан байна. Мөн Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын Тэргүүлэгчдийн 2005 оны 09-р сарын 21-ны өдрийн 188 дугаар тогтоолоор хамтарсан компани байгуулах тогтоол гаргасан байна. 2005 онд “Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн” ХХК болон нэр нь өөрчлөгдсөн. ==Захиралууд== Үндэсний Соёл Амралтын дарга, захирлаар дараах хүмүүс ажиллаж байсан. Үүнд: Паркийн даргаар: #Дамчаагийн Дашдэндэв 1965-1971 он #Р.Занабазар 1971-1975 он #Содномын Арьяашарав 1976-1978 он #Даваажавын Бавуудорж 1979-1982 он #Жавзанжавын Нарантунгалаг 1982-1985 он #Сосорын Лунаа 1985-1991 он ҮСАХүрээлэнгийн захирлаар: #Дарингийн Баяраа 1991-1997 он #Довжинсүрэнгийн Тогтохбаяр 1997-2000 он #Пүрэвийн Дэлгэрнаран 2000 оны 4-12-р сар #Раднаагийн Зоригт 2000-2005 он #Д.Мөнхбат 2005 оны 02-р сар-2015 #Б.Батнягт 2015-2021 он #Н.Мэндбаяр 2021 оноос ==Шинэчлэл== Улаанбаатар хотын төвд байрлах Үндэсний Соёл амралтын хүрээлэнгийн шинэчлэгдэх үйл явц нь нийт 3 үе шатаас бүрдэж байгаа бөгөөд, эхний ээлжинд Паркийг олон улсын үйлчилгээ, үйл ажиллагааны стандартад нийцсэн амралт зугаалгын цогцолбор төв болгон цогцлоон бүтээх зорилготойгоор ажиллаж байна. Одоогоор Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн нь 24 төрлийн хөдөлгөөнт тоглоом, орчин үеийн дэвшилтэт технологид суурилсан Боулинг төвөөс гадна үйлчилгээний стандартыг бүрэн хангасан тав тухтай орчин, найрсаг түргэн шуурхай үйлчилгээг үзүүлдэг, өөр өөрийн онцлогийг агуулсан 6 ресторантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэнгийн харьяа ардын язгуур урлагийн “Түмэн Эх” чуулга нь өдөр бүр Монгол орны зан заншил, соёлыг илэрхийлэхүйц натур хэв шинжийг хадгалсан бие биелгээ, цамын бүжиг, бөөгийн бүжиг, хөөмэй, үндэсний хөгжмийн цөөхүүл, ардын дуу,уртын дуу, уран нугаралтын тоглолт үзүүлдэг. ==Тоглоомууд== ===Хөдөлгөөнт тоглоом=== #Галзуу хулгана #Агаарын дугуй #Алсыг харагч #Гинжит #Динозавр #Далайн дээрэмчний онгоц #Завь #Морин тойруулга #Мөргөлддөг машин #Мэлхий үсрэлт #Саран савлуур #Эргэдэг дельфин #Робот #Амьтны хүрээлэн #Зөгийт аяга #Хөгжөөнт аялал #Зөгийн үүр #Эргэдэг сандал #Тагада #Давлагаат эргүүлэг #Нисдэг таваг #Хөгжөөнт баавгай #Нархан #Төөрдөг байшин ===Хөгжөөнт тоглоом=== #Мангасын ам /элсэн тоглоомын талбай/ #Тоглоомын талбай /хүүхдийн модон тоглоом/ #Хосуудын төгөл ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20130813110110/http://www.mypark.mn/home.shtml?lang=0 ҮСАХ-н цахим сүлжээ] [[Ангилал:Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн| ]] 56jxm6998guwqcme75vx956ef97djul Ардын элч 0 35969 868634 834713 2026-09-06T14:59:51Z B.munkhbayar 6189 868634 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Ардын элч | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар = | найруулагч = [[Дэжидийн Жигжид]] | продюсер = | зохиолч = [[Чойжамцын Ойдов]] | тайлбарлагч = | жүжигчин = * ''Ариунаа''—[[Пүрэвийн Цэвэлсүрэн]]<br /> * ''Дарьбазар''—[[Жамбалын Занабазар]],<br /> * ''Сүхбаатар''—[[3ундуйн Галсанданзан]]<br /> * ''Дүлзэн''—[[Бавуугийн Готов]]<br /> * ''Тулга'' – Ц. Доржсүрэн | хөгжим = [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] | зураглаач = [[Ойдовын Уртнасан]] | зураач = [[Лувсанцэрэнгийн Махвал]] | эвлүүлэг = М. Болд, Ц. Долгорсүрэн | студи = [[Монгол кино үйлдвэр]] | компани = | нээлт = [[1959 он]] | хугацаа = 1:20:08 | улс = {{MNG}} | хэл = [[Монгол хэл]] | төсөв = | орлого = | өмнөх = | дараах = }} «'''Ардын элч'''» — [[1959 он]]д бүтээсэн [[Монгол улс|Монголын]] хар цагаан [[уран сайхны кино]]. == Уран бүтээлчид == Найруулагч: [[Дэжидийн Жигжид]] Зохиогч: [[Чойжамцын Ойдов]] 3ураглаач:  [[Ойдовын Уртнасан]] 3ураач : Лувсанцэрэнгийн Махвал Хөгжмийн зохиолч : [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] Дууны оператор – Л.Найдан, З.Гаваа Нүүр будаг – Б.Баяржаргал , Ц.Дашдондог Эвлүүлэгч- М.Болд, Ц.Долгорсүрэн Гол дүр: Ариунаа- [[Пүрэвийн Цэвэлсүрэн]] Дарьбазар- [[Жамбалын Занабазар]] Сүхбаатар- [[3ундуйн Галсанданзан]] Дүлзэн -[[Бавуугийн  Готов]] Тулга – Ц. Доржсүрэн == Агууллага == 1921 оны Ардын хувьсгалын үйл хэрэгт жирийн малчин ард хэрхэн оролцож байсныг их жанжин Сүхбаатарт хүргэх нууц бичгийг авч явсан Дарьбазар дайсны гарт өртөн, амь үрэгдэхийн өмнө өөрийн зорьсон үйл хэргийг үргэлжлүүлэхийг гэргийдээ даатган дамжуулснаар Ариунаа зориг зүтгэл, авхаалж самбаа гарган, дайсны элдэв мөрдлөгөөс амь гарч, их жанжин Сүхбаатартай нүүр тулан учирч буй тухай өгүүлжээ. Энэ кино нь 1959 оны Москвагийн олон улсын анхдугаар кино наадамд оролцож, Ариунаад тоглосон жүжигчин Пүрэвиин Цэвэлсүрэн нь эмэгтэй хүний шилдэг дүр бүтээсний төлөө мөнгөн медаль хүртжээ. Монголчууд бие даан гүйцэтгэсэн анхны кино гэдгээрээ онцлогтой. Мөн Найруулагч Д.Жигжидийн хамгийн анхны найруулсан кино. Туслах дүрүүдэд мэргэжлийн бус жүжигчид тоглосон боловч маш сайн дүрүүдийр бүтээж чадсан. {{stub}} [[Ангилал:1959 оны кино]] [[Ангилал:Лувсанжамбын Мөрдорж]] [[Ангилал:Дэжидийн Жигжид]] [[Ангилал:Монголын кино]] [[Ангилал:Дайн кинонд]] [[Ангилал:Түүхийн кино]] [[Ангилал:Хар цагаан кино]] 9c0o643nsgq0ezb80c0d9up3lver55x Мэйжийн эрин 0 52036 868665 868495 2026-09-07T01:42:47Z Zorigt 49 868665 wikitext text/x-wiki '''Мэйжийн эрин''' ([[Япон хэл|япон]]. 明治時代 ''мэйжи жидай, орч.'' гэгээрлийн удирдлага) 1868 оны 10-р сарын 23-нд эхэлж 1912 ны 7-р сарын 30-нд [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]] буюу эзэн хаан Мүцүхитогийн төр барьсан үеийн хэлдэг. 1854 оны 3-р сарын 31-нд АНУ-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж энэ эрин эхлэх суурийг тавьсан байна. [[Эзэн Хаан Мэйжи]] Шогуны засаглалыг халж эзэн хааны эрх мэдлийг сэргээсэн бөгөөд [[Токүгава Ёшинобү]] болон [[Шогун]]д үнэнч самурай нар [[Хоккайдо]] арал дээр [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс]]ыг байгуулан эзэн хааны армийн эсрэг тулалдаж байсан билээ. 19-р зууны төгсгөлд тус улсын эдийн засгийн хүчний үндэс суурийг бүрдүүлсэн тодорхой банк, аж үйлдвэрийн холбоод бий болжээ. Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрнийг]] аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, Орос зэрэг улсуудтай дайн хийж, [[Тайвань арал|Тайвань]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Сахалин|Сахалин арлын]] өмнөд хэсгийг эзлэв. * [[Япон-хятадын дайн|Япон-хятадын дайн 1894—1895]] * Тайванийг эзлэн авсан (1895) * [[Орос-Японы дайн]] (1904—1905) * Солонгосыг эзлэн авсан (1910) == Эдийн засаг == Аж үйлдвэрийн хувьсгал 1870 оны орчимд эхэлсэн бөгөөд Мэйжийн үеийн удирдагчид Барууны орнуудтай хөл нийлүүлэн алхахаар шийдсэн юм. Засгийн газар төмөр зам барьж, замуудыг сайжруулж, улс орныг цаашдын хөгжилд бэлтгэх зорилготой газрын шинэчлэлийн хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Энэ нь бүх залууст Барууны боловсролын шинэ системийг нэвтрүүлж, мянга мянган оюутныг АНУ болон Европ руу илгээж, Японд орчин үеийн шинжлэх ухаан, математик, технологи, гадаад хэл заахаар 3000 гаруй Барууны мэргэжилтнүүдийг хөлслөн авчирсан байна. 1871 онд Ивакура нарын төлөөлөгчид гэгддэг Японы улс төрчдийн бүлэг Европ болон АНУ-аар аялан барууны хөгжлийн замыг судалжээ. Үүний үр дүнд Япон улс тэднийг хурдан гүйцэх боломжийг олгосон засгийн газрын зорилтот аж үйлдвэржилтийн бодлого бий болсон. 1877 онд байгуулагдсан [[Японы банк]] нь ган, нэхмэлийн үйлдвэрүүдийг санхүүжүүлэхэд татварын орлогыг ашигласан байна. [[Ангилал:Мэйжийн эрин| ]] [[Ангилал:Японы Хаант Улс]] [[Ангилал:Аж үйлдвэрийн хувьсгал]] p2sswgh971txsc3ndu2l6lz03vidxme Ухнаагийн Хүрэлсүх 0 62744 868625 866314 2026-09-06T13:00:49Z Egzs 88168 гэр бүл 868625 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг|Эрхэмсэг ноён]] | name = Ухнаагийн Хүрэлсүх | image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2023 он. | order = {{flagicon|Монгол}} 6 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] | term_start = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end = | predecessor = [[Халтмаагийн Баттулга]] | successor = | order1 = {{flagicon|Монгол}} 30, 31 дэх | office1 = Монгол Улсын Ерөнхий сайд | president1 = Халтмаагийн Баттулга | deputy1 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>[[Янгугийн Содбаатар]] | term_start1 = 2017 оны 10 сарын 4 | term_end1 = 2021 оны 1 сарын 27 | predecessor1 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | successor1 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | prime_minister2 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 23 | term_end2 = 2017 оны 10 сарын 4 | predecessor2 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] | successor2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин | prime_minister3 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | term_start3 = 2014 оны 12 сарын 10 | term_end3 = 2015 оны 8 сарын 6 | predecessor3 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] | successor3 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] | office4 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start4 = 2017 оны 11 сарын 21 | term_end4 = 2021 оны 6 сарын 25 | predecessor4 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | successor4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | office5 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start5 = 2000 | term_end5 = 2004 | constituency5 = [[Хэнтий аймаг]] | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2008 | constituency6 = [[Хэнтий аймаг]] | term_start7 = 2012 | term_end7 = 2012 | constituency7 = Пропорционал | term_start8 = 2020 | term_end8 = 2021 | constituency8 = [[Хэнтий аймаг]] | office9 = Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд | prime_minister9 = [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>[[Санжийн Баяр]] | term_start9 = 2006 оны 1 сарын 28 | term_end9 = 2007 оны 11 сарын 29 | predecessor9 = [[Дамбийн Дорлигжав]] | successor9 = ''Албан тушаал байхгүй болсон'' | office10 = [[Онцгой Байдлын Ерөнхий Газар (Монгол)|Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд]] | prime_minister10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | predecessor10 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor10 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр | term_start10 = 2004 оны 9 сарын 28 | term_end10 = 2006 оны 1 сарын 28 | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | birth_date = {{birth date and age|1968|6|14}} | death_place = | death_date = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Лувсандоржийн Болорцэцэг | children = 2 охин | alma_mater = [[Батлан хамгаалахын их сургууль (Монгол)|Батлан хамгаалахын их сургууль]]<br/>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] | website = {{URL|khurelsukh.mn|Албан ёсны вэбсайт}} | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | service_years = 1985–1990 | rank = [[Хурандаа]] }} '''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (1968 оны 6-р сарын 14-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч ба Монгол Улсын одоогийн 6 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] юм. Тэрбээр 2017 оноос 2021 он хүртэл Монгол Улсын 30, 31 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] мөн [[Монгол Ардын Нам]] (МАН)-ын дарга байсан бөгөөд 2021 оны 7-р сараас Монгол Улсын 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байна. == Намтар == === Боловсрол === * [[1985 он|1985]] онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургууль төгссөн, * [[1989 он|1989]] онд Батлан Хамгаалахын Их Сургууль, улс төр судлаач мэргэжлээр төгссөн, * [[1994 он|1994]] онд Төрийн Захиргаа, Удирдлагын Хөгжлийн Институтийг төрийн удирдлагын арга зүйч * [[2000 он|2000]] онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Дээд Сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. 2016 оны 7-р сард 2 дахь удаагаа Шадар сайдаар томилогдон ажиллаж байгаад 2017 оны 10 сарын 4-нд Ерөнхий сайдаар томилогдсон. Мөн тэрээр НҮБ-ын Манлайлагч төрийн түшээ өргөмжлөл, спортын мастер, бэлтгэл хурандаа цолтой. [[2020 он|2020]] оны [[7 сарын 2|7 сарын 02]]-ны өдрийн УИХ-ын Анхдугаар чуулганы хуралдаанаар У.Хүрэлсүх-ийг дахин улираан Монгол Улсын Ерөнхий сайдад 98.5 хувийн саналаар томилов. [[2021 он|2021]] оны [[1 сарын 21|01 сарын 21]]-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын түүхэнд анх удаа өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөгдлөө өгөн УИХ-ийн гишүүд энэхүү саналыг 95 хувийн саналаар огцруулав. [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] нийт ард түмний 72.02% ~ийн дэмжлэгээр буюу 823.326 хүний саналаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. ==Ажилласан байдал== * 1989-1990 онд [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] 152 дугаар ангид улс төрийн орлогч * 1991-1994 онд МАХН-ын Төв хороонд улс төрийн ажилтан * 1994-1996 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд зөвлөх * 1997-1999 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч * 1999-2000 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд Нийгмийн бодлогын зөвлөх * 2000-2005 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч * 2000-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн * 2004-2006 онд Засгийн Газрын гишүүн, Онцгой Байдлын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд. * 2006-2008 онд Засгийн Газрын гишүүн, Мэргэжлийн Хяналтын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд * 2007 оноос Монголын Зүүний хүчний холбооны ерөнхийлөгч * 2008-2012 МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2012-2013 онд Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2014-2017 онд Монгол Улсын Шадар сайд * 2017-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий Сайд * 2017 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга * 2021-оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч. == Гэр бүл ба хувийн амьдрал == У.Хүрэлсүхийн төрсөн дүү, [[Ухнаагийн Отгонбаяр]], нь 2024 оны УИХ-ын сонгуулиар МАН-аас сонгогдож УИХ-ын гишүүн болсон.<ref>{{Cite web |last=Э.Оргил |date=2024-07-02 |title=Ерөнхийлөгчийн төрсөн дүү УИХ-ын гишүүн У.Отгонбаяр тангараг өргөөд, ахдаа очиж үнсүүлэв |url=https://gogo.mn/r/ydwnd |access-date=2026-09-06 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}}{{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Халтмаагийн Баттулга]] |албан_тушаал = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он = 2021 - |дараа = - }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Хүрэлсүх, Ухнаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] hypo183mlyirqcagnvt2gb9u407eqy0 Орос-Монголын Сургууль 0 106280 868685 810386 2026-09-07T10:29:57Z Chongkian 21163 868685 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс сургууль | name = Орос-Монголын Сургууль | native_name = Российско-Монгольская Школа | image = Mongolian-Russian Joint School.jpg | alt = | caption = | motto = | location = Сөүлийн гудамж, Сүхбаатар дүүрэг, Улаанбаатар хот | coordinates ={{Coord|47|54|40|N|106|54|13|E|display=inline,title|type:edu_region:MN-UB}} | other_name = Орос 3</br>Орос 3-р сургууль</br>Монгол-Оросын Сургууль | former_name = Монгол-Оросын Хамтарсан Сургууль | type = | religious_affiliation = | established = {{Start date|1992|07|08|df=yes}} | founder = <!-- or | founders = --> Ж.Соронзон | closed = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=yes}} --> | school_board = | district = | authority = <!-- or | educational_authority = or | local_authority = --> | principal = [[Баярбаатарын Болор|Б.Болор]] | head = <!-- use | head_label = to override the default label --> | staff = | faculty = | grades = 1-12 | enrollment = 2700 орчим | language = [[Монгол хэл]], [[Орос хэл]] | colors = <!-- or | colours = --> | publication = | newspaper = | yearbook = | affiliation = <!-- or | affiliations = --> | website = {{URL|mon-russchool.mn}} | footnotes = }} '''Монгол-Оросын хамтарсан 3-р сургууль''' (МОХС) нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] орших бүрэн дунд сургууль юм. 1991 оноос өмнө Улаанбаатар хот дахь ЗХУ-ын ЭСЯ-ны дэргэдэх зөвлөлтийн сургалттай бүрэн дунд сургууль байсан. {{Загвар:Сүхбаатар дүүргийн дунд сургуулиуд}} [[Ангилал:Монголын дунд сургууль]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] {{Mongolia-stub}} {{school-stub}} h1926qk1i8eu6s6j4xg5dny8kv62b5p Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015) 0 121377 868635 821321 2026-09-06T16:42:05Z ~2026-48338-61 107315 Алдаатай мэдээллийг засварласан 868635 wikitext text/x-wiki '''БНСУ-ын Ардчилсан нам, Тобуро́''' ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 더불어민주당 ''Тобуро минджудан''; ''Тобуро'' — «хамт») БНСУ-ын эрх баригч улс төрийн нам. 2022 оны 3-р сараас Намын даргаар Юн Хо Жун болон Паг Жи Хён нар томилогдоод байгаа. [[Файл:2024 Logo of the Democratic Party of Korea.svg|thumb|281x281px|БНСУ-ын Ардчилсан намын Лого.]] == Түүх == Анх "Ардчилсан нам" ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 민주당 Минжүданг) 1955 онд Шин Ихээ, Жан Мён, Юн Босун, Чо Бёнгог нар үүсгэн байгуулжээ. Гэвч 1964 онд "Иргэний нам"-тай нэгдэж, нам оршин тогтнохоо больсон. Үүний дараа 2014 он хүртэл ардчилсан чиг баримжаатай олон намууд залгамжлан байгуулагдаж татан буулгагдаж байжээ. 2014 оны 3-р сарын 16-нд Ардчилсан нам “Шинэ улс төр” эвсэлтэй нэгдэж, “Ардчиллын төлөөх улс төрийн шинэ холбоо” байгуулсан. 2015 оны 12-р сарын 28-ны өдөр “Ардчиллын төлөөх улс төрийн шинэ холбоо” шинэ нэрээр “Хамтарсан Ардчилсан нам”, дараа нь "Ардчилсан нам" гэж нэрлэгдэх шийдвэр гаргасан байна. 2016 оны Өмнөд Солонгосын парламентын сонгуульд “Ардчилсан нам” ялалт байгуулсан. 2024 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар тус намын нэр дэвшигч Мүн Жэ Ин ялалт байгуулж, тус улсын ерөнхийлөгч болсон. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын улс төр]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын байгууллага]] jrtm4t3ay27e49xb9fgy7whf7gm7fh6 868636 868635 2026-09-06T16:45:37Z ~2026-48338-61 107315 /* */ 868636 wikitext text/x-wiki '''БНСУ-ын Ардчилсан нам, Тобуро́''' ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 더불어민주당 ''Тобуро минджудан''; ''Тобуро'' — «хамт») БНСУ-ын эрх баригч улс төрийн нам. 2022 оны 3-р сараас Намын даргаар Юн Хо Жун болон Паг Жи Хён нар томилогдоод байгаа. [[Файл:2024 Logo of the Democratic Party of Korea.svg|thumb|281x281px|БНСУ-ын Ардчилсан намын Лого.]] == Түүх == Анх "Ардчилсан нам" ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 민주당 Минжүданг) 1955 онд Шин Ихээ, Жан Мён, Юн Босун, Чо Бёнгог нар үүсгэн байгуулжээ. Гэвч 1964 онд "Иргэний нам"-тай нэгдэж, нам оршин тогтнохоо больсон. Үүний дараа 2014 он хүртэл ардчилсан чиг баримжаатай олон намууд залгамжлан байгуулагдаж татан буулгагдаж байжээ. 2014 оны 3-р сарын 16-нд Ардчилсан нам “Шинэ улс төр” эвсэлтэй нэгдэж, “Ардчиллын төлөөх улс төрийн шинэ холбоо” байгуулсан. 2015 оны 12-р сарын 28-ны өдөр “Ардчиллын төлөөх улс төрийн шинэ холбоо” шинэ нэрээр “Хамтарсан Ардчилсан нам”, дараа нь "Ардчилсан нам" гэж нэрлэгдэх шийдвэр гаргасан байна. 2016 оны Өмнөд Солонгосын парламентын сонгуульд “Ардчилсан нам” ялалт байгуулсан. 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар тус намын нэр дэвшигч Мүн Жэ Ин ялалт байгуулж, тус улсын 12 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Улмаар 2024 оны сонгуульд И Же Мён ялснаар тус намаас сонгогдсон хоёр дахь ерөнхийлөгчөөр тодорсон. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын улс төр]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын байгууллага]] 8w9w4eqcjtv95ag9ylvdyg0eymnip9h Эрдмийн Эхлэл Ерөнхий Боловсролын Сургууль 0 133807 868681 856926 2026-09-07T09:55:05Z Chongkian 21163 868681 wikitext text/x-wiki {{Short description|Увс аймгийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль}} [[File:Erdmiin Ehlel Secondary School building.jpg|thumb|Building of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.]] '''Эрдмийн Эхлэл сургууль''' нь [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом]] суманд байрлах хувийн хэвшлийн ерөнхий боловсролын сургууль юм. Тус сургууль нь 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 1–12 дугаар ангийн сурагчдад боловсрол олгодог. 2025 оны байдлаар тус сургууль 370 гаруй сурагч, 40 гаруй багш ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Түүх == Сургуулийн анхны хичээлийн байрны барилгын ажил 2018 онд эхэлсэн бөгөөд сургууль 2020 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2022 онд хоёр дахь хичээлийн байр болон спорт заал ашиглалтад орсон бол 2023 онд сургалтын байрны өргөтгөл хийгдсэн. 2024 онд спорт заал болон хоолны газрын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, 2025 онд сургуулийн гадна тохижилтын ажлыг дуусгасан байна. МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль байгуулагдсан эхний таван жилийн хугацаанд боловсролын салбарт нийт 7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Үүсгэн байгуулагч == Тус сургуулийг Монголын сурган хүмүүжүүлэгч, бизнес эрхлэгч Бааянсангийн Баасанжав үүсгэн байгуулсан.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> Баасанжав нь Япон улсын Нийгата муж дахь Нагаокагийн их сургуулийг Үйлдвэрлэлийн удирдлагын чиглэлээр төгсөж, улмаар Нийгатагийн их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан байна.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Кампус == Сургуулийн цогцолбор нь хичээлийн байр, спорт заал, хоолны газар болон сурагчдын үйлчилгээний зориулалттай байгууламжуудаас бүрддэг. == Сургалтын хөтөлбөр == [[File:Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School, Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Uvs Province, Mongolia.]] Тус сургууль Монгол Улсын ерөнхий боловсролын үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Сургалтын үйл ажиллагаанд байгалийн ухааны чиглэлийн гүнзгийрүүлсэн сургалт, мэдээллийн технологи, STEAM боловсролын элементүүдийг ашигладаг. Мөн англи хэлний сургалтыг бага ангиас эхлэн явуулж, дунд болон ахлах ангид япон хэлний сургалтыг санал болгодог. Сурагчдыг IELTS, TOEFL болон Japanese-Language Proficiency Test (JLPT) зэрэг олон улсын шалгалтад бэлтгэх сургалтыг зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://erdmiinehlel.com/en |website=Erdmiin Ehlel School |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Олон улсын хамтын ажиллагаа == 2023 оны 12 дугаар сарын 13-нд тус сургууль Япон улсын Нийгата мужийн '''Нийгата Сэйрё Гакүэн''' боловсролын байгууллагатай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2025 онд Эрдмийн Эхлэл сургуулийн сурагчид Нийгата мужид зочлон сурагч солилцооны хөтөлбөрт оролцсон.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2026 онд тус сургуулийн сурагчид Нийгата Сэйрё ахлах сургууль болон Нийгата Рютогийн дунд сургуулийн сурагчидтай соёлын солилцооны арга хэмжээнд оролцжээ.<ref>{{cite web |title=エルデミーンエフレル学校との交流会が行われました |url=https://www.seiryo-high.ed.jp/%E3%82%A8%E3%83%AB%E3%83%87%E3%83%9F%E3%83%BC%E3%83%B3%E3%82%A8%E3%83%95%E3%83%AC%E3%83%AB%E5%AD%A6%E6%A0%A1%E3%81%A8%E3%81%AE%E4%BA%A4%E6%B5%81%E4%BC%9A%E3%81%8C%E8%A1%8C%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE-2/ |website=Niigata Seiryo High School |date=2026-01-13 |access-date=2026-05-02 }}</ref> <ref>{{cite web |title=モンゴル・エルデミーンエフレル学校 交流会 |url=https://blog.city-niigata.ed.jp/niigataryuto/news/217/ |website=Niigata Ryuto Junior High School Blog |date=2026-03-05 |access-date=2026-05-02 }}</ref> Мөн Япон улсын NSG College League байгууллагатай хамтран ажиллаж, сурагчдад япон хэлний сургалт болон тус байгууллагын харьяа их, дээд сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудад суралцах боломжийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> [[File:STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom]] == Сурагчдыг дэмжих хөтөлбөр == МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль нь сурагчдын сурлагын амжилт болон бусад нөхцөлөөс хамааран суралцагчдын дийлэнх хэсгийг сургалтын төлбөрийн хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургадаг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://erdmiinehlel.com/ Албан ёсны вебсайт] * [https://www.facebook.com/Erdmiinehlel Албан ёсны Facebook хуудас] [[Ангилал:Сургууль]] [[Ангилал:Улаангом]] [[Ангилал:Ерөнхий боловсролын сургууль]] [[Ангилал:Увс аймаг]] [[Ангилал:2020 онд байгуулагдсан байгууллага]] icit9p6o2n01aqi7nmhlom6btjbfw28 868682 868681 2026-09-07T10:05:05Z Chongkian 21163 868682 wikitext text/x-wiki {{Short description|Увс аймгийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль}} [[File:Erdmiin Ehlel Secondary School building.jpg|thumb|Building of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.]] '''Эрдмийн Эхлэл сургууль''' нь [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом]] суманд байрлах хувийн хэвшлийн ерөнхий боловсролын сургууль юм. Тус сургууль нь 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 1–12 дугаар ангийн сурагчдад боловсрол олгодог. 2025 оны байдлаар тус сургууль 370 гаруй сурагч, 40 гаруй багш ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Түүх == Сургуулийн анхны хичээлийн байрны барилгын ажил 2018 онд эхэлсэн бөгөөд сургууль 2020 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2022 онд хоёр дахь хичээлийн байр болон спорт заал ашиглалтад орсон бол 2023 онд сургалтын байрны өргөтгөл хийгдсэн. 2024 онд спорт заал болон хоолны газрын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, 2025 онд сургуулийн гадна тохижилтын ажлыг дуусгасан байна. МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль байгуулагдсан эхний таван жилийн хугацаанд боловсролын салбарт нийт 7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Үүсгэн байгуулагч == Тус сургуулийг Монголын сурган хүмүүжүүлэгч, бизнес эрхлэгч Бааянсангийн Баасанжав үүсгэн байгуулсан.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> Баасанжав нь Япон улсын Нийгата муж дахь Нагаокагийн их сургуулийг Үйлдвэрлэлийн удирдлагын чиглэлээр төгсөж, улмаар Нийгатагийн их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан байна.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Кампус == Сургуулийн цогцолбор нь хичээлийн байр, спорт заал, хоолны газар болон сурагчдын үйлчилгээний зориулалттай байгууламжуудаас бүрддэг. == Сургалтын хөтөлбөр == [[File:Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School, Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Uvs Province, Mongolia.]] Тус сургууль Монгол Улсын ерөнхий боловсролын үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Сургалтын үйл ажиллагаанд байгалийн ухааны чиглэлийн гүнзгийрүүлсэн сургалт, мэдээллийн технологи, STEAM боловсролын элементүүдийг ашигладаг. Мөн англи хэлний сургалтыг бага ангиас эхлэн явуулж, дунд болон ахлах ангид япон хэлний сургалтыг санал болгодог. Сурагчдыг IELTS, TOEFL болон Japanese-Language Proficiency Test (JLPT) зэрэг олон улсын шалгалтад бэлтгэх сургалтыг зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://erdmiinehlel.com/en |website=Erdmiin Ehlel School |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Олон улсын хамтын ажиллагаа == 2023 оны 12 дугаар сарын 13-нд тус сургууль Япон улсын Нийгата мужийн '''Нийгата Сэйрё Гакүэн''' боловсролын байгууллагатай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2025 онд Эрдмийн Эхлэл сургуулийн сурагчид Нийгата мужид зочлон сурагч солилцооны хөтөлбөрт оролцсон.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2026 онд тус сургуулийн сурагчид Нийгата Сэйрё ахлах сургууль болон Нийгата Рютогийн дунд сургуулийн сурагчидтай соёлын солилцооны арга хэмжээнд оролцжээ.<ref>{{cite web |title=エルデミーンエフレル学校との交流会が行われました |url=https://www.seiryo-high.ed.jp/%E3%82%A8%E3%83%AB%E3%83%87%E3%83%9F%E3%83%BC%E3%83%B3%E3%82%A8%E3%83%95%E3%83%AC%E3%83%AB%E5%AD%A6%E6%A0%A1%E3%81%A8%E3%81%AE%E4%BA%A4%E6%B5%81%E4%BC%9A%E3%81%8C%E8%A1%8C%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE-2/ |website=Niigata Seiryo High School |date=2026-01-13 |access-date=2026-05-02 }}</ref> <ref>{{cite web |title=モンゴル・エルデミーンエフレル学校 交流会 |url=https://blog.city-niigata.ed.jp/niigataryuto/news/217/ |website=Niigata Ryuto Junior High School Blog |date=2026-03-05 |access-date=2026-05-02 }}</ref> Мөн Япон улсын NSG College League байгууллагатай хамтран ажиллаж, сурагчдад япон хэлний сургалт болон тус байгууллагын харьяа их, дээд сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудад суралцах боломжийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> [[File:STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom]] == Сурагчдыг дэмжих хөтөлбөр == МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль нь сурагчдын сурлагын амжилт болон бусад нөхцөлөөс хамааран суралцагчдын дийлэнх хэсгийг сургалтын төлбөрийн хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургадаг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://erdmiinehlel.com/ Албан ёсны вебсайт] * [https://www.facebook.com/Erdmiinehlel Албан ёсны Facebook хуудас] [[Ангилал:Сургууль]] [[Ангилал:Улаангом]] [[Ангилал:Ерөнхий боловсролын сургууль]] [[Ангилал:Увс аймаг]] [[Ангилал:2020 онд байгуулагдсан байгууллага]] fhrl8d6uiez0jv0zs24web4a35m1kj1 868683 868682 2026-09-07T10:05:20Z Chongkian 21163 868683 wikitext text/x-wiki {{Short description|Увс аймгийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль}} [[File:Erdmiin Ehlel Secondary School building.jpg|thumb|Building of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.]] '''Эрдмийн Эхлэл сургууль''' нь [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом]] суманд байрлах хувийн хэвшлийн ерөнхий боловсролын сургууль юм. Тус сургууль нь 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 1–12 дугаар ангийн сурагчдад боловсрол олгодог. 2025 оны байдлаар тус сургууль 370 гаруй сурагч, 40 гаруй багш ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Түүх == Сургуулийн анхны хичээлийн байрны барилгын ажил 2018 онд эхэлсэн бөгөөд сургууль 2020 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2022 онд хоёр дахь хичээлийн байр болон спорт заал ашиглалтад орсон бол 2023 онд сургалтын байрны өргөтгөл хийгдсэн. 2024 онд спорт заал болон хоолны газрын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, 2025 онд сургуулийн гадна тохижилтын ажлыг дуусгасан байна. МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль байгуулагдсан эхний таван жилийн хугацаанд боловсролын салбарт нийт 7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Үүсгэн байгуулагч == Тус сургуулийг Монголын сурган хүмүүжүүлэгч, бизнес эрхлэгч Бааянсангийн Баасанжав үүсгэн байгуулсан.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> Баасанжав нь Япон улсын Нийгата муж дахь Нагаокагийн их сургуулийг Үйлдвэрлэлийн удирдлагын чиглэлээр төгсөж, улмаар Нийгатагийн их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан байна.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Кампус == Сургуулийн цогцолбор нь хичээлийн байр, спорт заал, хоолны газар болон сурагчдын үйлчилгээний зориулалттай байгууламжуудаас бүрддэг. == Сургалтын хөтөлбөр == [[File:Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School, Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Uvs Province, Mongolia.]] Тус сургууль Монгол Улсын ерөнхий боловсролын үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Сургалтын үйл ажиллагаанд байгалийн ухааны чиглэлийн гүнзгийрүүлсэн сургалт, мэдээллийн технологи, STEAM боловсролын элементүүдийг ашигладаг. Мөн англи хэлний сургалтыг бага ангиас эхлэн явуулж, дунд болон ахлах ангид япон хэлний сургалтыг санал болгодог. Сурагчдыг IELTS, TOEFL болон Japanese-Language Proficiency Test (JLPT) зэрэг олон улсын шалгалтад бэлтгэх сургалтыг зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://erdmiinehlel.com/en |website=Erdmiin Ehlel School |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Олон улсын хамтын ажиллагаа == 2023 оны 12 дугаар сарын 13-нд тус сургууль Япон улсын Нийгата мужийн '''Нийгата Сэйрё Гакүэн''' боловсролын байгууллагатай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2025 онд Эрдмийн Эхлэл сургуулийн сурагчид Нийгата мужид зочлон сурагч солилцооны хөтөлбөрт оролцсон.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2026 онд тус сургуулийн сурагчид Нийгата Сэйрё ахлах сургууль болон Нийгата Рютогийн дунд сургуулийн сурагчидтай соёлын солилцооны арга хэмжээнд оролцжээ.<ref>{{cite web |title=エルデミーンエフレル学校との交流会が行われました |url=https://www.seiryo-high.ed.jp/%E3%82%A8%E3%83%AB%E3%83%87%E3%83%9F%E3%83%BC%E3%83%B3%E3%82%A8%E3%83%95%E3%83%AC%E3%83%AB%E5%AD%A6%E6%A0%A1%E3%81%A8%E3%81%AE%E4%BA%A4%E6%B5%81%E4%BC%9A%E3%81%8C%E8%A1%8C%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE-2/ |website=Niigata Seiryo High School |date=2026-01-13 |access-date=2026-05-02 }}</ref> <ref>{{cite web |title=モンゴル・エルデミーンエフレル学校 交流会 |url=https://blog.city-niigata.ed.jp/niigataryuto/news/217/ |website=Niigata Ryuto Junior High School Blog |date=2026-03-05 |access-date=2026-05-02 }}</ref> Мөн Япон улсын NSG College League байгууллагатай хамтран ажиллаж, сурагчдад япон хэлний сургалт болон тус байгууллагын харьяа их, дээд сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудад суралцах боломжийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> [[File:STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom]] == Сурагчдыг дэмжих хөтөлбөр == МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль нь сурагчдын сурлагын амжилт болон бусад нөхцөлөөс хамааран суралцагчдын дийлэнх хэсгийг сургалтын төлбөрийн хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургадаг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://erdmiinehlel.com/ Албан ёсны вебсайт] * [https://www.facebook.com/Erdmiinehlel Албан ёсны Facebook хуудас] [[Ангилал:Сургууль]] [[Ангилал:Улаангом]] [[Ангилал:Ерөнхий боловсролын сургууль]] [[Ангилал:2020 онд байгуулагдсан байгууллага]] j70utvfr1vfytsd0o4gatqn21k50pxz 868684 868683 2026-09-07T10:08:57Z Chongkian 21163 868684 wikitext text/x-wiki {{Short description|Увс аймгийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль}} [[File:Erdmiin Ehlel Secondary School building.jpg|thumb|Building of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.]] '''Эрдмийн Эхлэл сургууль''' нь [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом]] суманд байрлах хувийн хэвшлийн ерөнхий боловсролын сургууль юм. Тус сургууль нь 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 1–12 дугаар ангийн сурагчдад боловсрол олгодог. 2025 оны байдлаар тус сургууль 370 гаруй сурагч, 40 гаруй багш ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Түүх == Сургуулийн анхны хичээлийн байрны барилгын ажил 2018 онд эхэлсэн бөгөөд сургууль 2020 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2022 онд хоёр дахь хичээлийн байр болон спорт заал ашиглалтад орсон бол 2023 онд сургалтын байрны өргөтгөл хийгдсэн. 2024 онд спорт заал болон хоолны газрын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, 2025 онд сургуулийн гадна тохижилтын ажлыг дуусгасан байна. МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль байгуулагдсан эхний таван жилийн хугацаанд боловсролын салбарт нийт 7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Үүсгэн байгуулагч == Тус сургуулийг Монголын сурган хүмүүжүүлэгч, бизнес эрхлэгч Бааянсангийн Баасанжав үүсгэн байгуулсан.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> Баасанжав нь Япон улсын Нийгата муж дахь Нагаокагийн их сургуулийг Үйлдвэрлэлийн удирдлагын чиглэлээр төгсөж, улмаар Нийгатагийн их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан байна.<ref>{{cite web |title=バヤンサン・バーサンジャブ氏のプロフィール |url=https://note.com/koustyle22/n/n594187f577ca |website=note |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Кампус == Сургуулийн цогцолбор нь хичээлийн байр, спорт заал, хоолны газар болон сурагчдын үйлчилгээний зориулалттай байгууламжуудаас бүрддэг. == Сургалтын хөтөлбөр == [[File:Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School, Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|Sports hall of Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Uvs Province, Mongolia.]] Тус сургууль Монгол Улсын ерөнхий боловсролын үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Сургалтын үйл ажиллагаанд байгалийн ухааны чиглэлийн гүнзгийрүүлсэн сургалт, мэдээллийн технологи, STEAM боловсролын элементүүдийг ашигладаг. Мөн англи хэлний сургалтыг бага ангиас эхлэн явуулж, дунд болон ахлах ангид япон хэлний сургалтыг санал болгодог. Сурагчдыг IELTS, TOEFL болон Japanese-Language Proficiency Test (JLPT) зэрэг олон улсын шалгалтад бэлтгэх сургалтыг зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://erdmiinehlel.com/en |website=Erdmiin Ehlel School |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Олон улсын хамтын ажиллагаа == 2023 оны 12 дугаар сарын 13-нд тус сургууль Япон улсын Нийгата мужийн '''Нийгата Сэйрё Гакүэн''' боловсролын байгууллагатай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2025 онд Эрдмийн Эхлэл сургуулийн сурагчид Нийгата мужид зочлон сурагч солилцооны хөтөлбөрт оролцсон.<ref>{{cite web |title=モンゴル国エルデミーンエフレル学校の生徒が本学園に来学 |url=https://niigataseiryo.jp/news20250124/ |website=Niigata Seiryo Gakuen |date=2025-01-24 |access-date=2026-05-02 }}</ref> 2026 онд тус сургуулийн сурагчид Нийгата Сэйрё ахлах сургууль болон Нийгата Рютогийн дунд сургуулийн сурагчидтай соёлын солилцооны арга хэмжээнд оролцжээ.<ref>{{cite web |title=エルデミーンエフレル学校との交流会が行われました |url=https://www.seiryo-high.ed.jp/%E3%82%A8%E3%83%AB%E3%83%87%E3%83%9F%E3%83%BC%E3%83%B3%E3%82%A8%E3%83%95%E3%83%AC%E3%83%AB%E5%AD%A6%E6%A0%A1%E3%81%A8%E3%81%AE%E4%BA%A4%E6%B5%81%E4%BC%9A%E3%81%8C%E8%A1%8C%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE-2/ |website=Niigata Seiryo High School |date=2026-01-13 |access-date=2026-05-02 }}</ref> <ref>{{cite web |title=モンゴル・エルデミーンエフレル学校 交流会 |url=https://blog.city-niigata.ed.jp/niigataryuto/news/217/ |website=Niigata Ryuto Junior High School Blog |date=2026-03-05 |access-date=2026-05-02 }}</ref> Мөн Япон улсын NSG College League байгууллагатай хамтран ажиллаж, сурагчдад япон хэлний сургалт болон тус байгууллагын харьяа их, дээд сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудад суралцах боломжийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> [[File:STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom, Mongolia.jpg|thumb|STEAM lesson at Erdmiin Ehlel Secondary School in Ulaangom]] == Сурагчдыг дэмжих хөтөлбөр == МОНЦАМЭ агентлагийн мэдээлснээр тус сургууль нь сурагчдын сурлагын амжилт болон бусад нөхцөлөөс хамааран суралцагчдын дийлэнх хэсгийг сургалтын төлбөрийн хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургадаг.<ref>{{cite news |last=Батхүү |first=Б. |title=УВС: "Эрдмийн эхлэл" сургууль ихэнх сурагчдаа хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр сургаж байна |url=https://www.montsame.mn/mn/read/362227 |publisher=МОНЦАМЭ |date=2025-02-18 |language=mn |access-date=2026-05-02 }}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://erdmiinehlel.com/ Албан ёсны вебсайт] * [https://www.facebook.com/Erdmiinehlel Албан ёсны Facebook хуудас] [[Ангилал:Сургууль]] [[Ангилал:Улаангом]] [[Ангилал:Ерөнхий боловсролын сургууль]] [[Ангилал:2020 онд байгуулагдсан]] 6b96csdfkq72g3bl06arcrm4x0zkktu Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028 0 135333 868623 862219 2026-09-06T12:59:40Z Egzs 88168 868623 wikitext text/x-wiki {{Short description|2024 онд сонгогдсон Монгол Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт}} {{Инфобокс парламентын мэдээлэл | name = 2024-2028 оны Улсын Их Хурал | image = Panorama_Ulan_Bator_12.JPG | caption = [[Төрийн ордон]] | body = [[Улсын Их Хурал]] | meeting_place = [[Төрийн ордон]] | election = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]] | government = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]]<br>(2025 оны 6-р сар хүртэл)<br>[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]]<br>(2025—2026)<br>'''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]]'''<br>{{ublist|{{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=silver}} [[Монгол Ардын Нам]]|{{Color box|{{party color|ХҮН нам}}|border=silver}} [[ХҮН нам]]|{{Color box|{{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}}|border=silver}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]}} | term_start = 2024 оны 7 сарын 2 | term_end = 2028 | before = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|2020–2024]] | after = | chamber1 = Улсын Их Хурал | chamber1_image = 2024 Mongolian State Great Khural.svg | membership1 = 126 | chamber1_leader1_type = [[Улсын Их Хурлын дарга|Дарга]] | chamber1_leader1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<ref>{{Cite news |last=Д. |first=Янжиндулам |date=2024-07-02 |title=126 гишүүний тав нь татгалзаж, Д.Амарбаясгаланг УИХ-ын даргаар сонголоо |url=https://ikon.mn/n/36l9 |access-date=2024-07-02 |work=ikon}}</ref> | chamber1_leader2_type = Дэд дарга | chamber1_leader2 = [[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]<br/>[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]<ref name="томилгоо">{{Cite news |date=2024-07-05 |title=УИХ-ЫН ДЭД ДАРГААР Х.БУЛГАНТУЯА, Б.ПҮРЭВДОРЖ НАРЫГ СОНГОЛОО |url=https://news.mn/r/2737040/ |website=news.mn |access-date=2024-07-05 |archive-date=2024-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705054954/https://news.mn/r/2737040/ |url-status=dead }}</ref> | chamber1_leader3_type = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | chamber1_leader3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] |jurisdiction=[[Монгол]]}} '''2024-2028 оны Улсын Их Хурал''' нь [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] одоогийн чуулган юм. 2024 оны 6 сарын 28-нд болсон [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны ээлжит сонгуулиар]] гишүүдээ анх сонгосон. 2024 оны 7 сарын 2-нд анхдугаар чуулган нь эхэлсэн бөгөөд 2028 оны 7 сар хүртэл ажиллана. == Бүрэлдэхүүн == 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнд дөрвөн [[улс төрийн нам]], нэг [[сонгуулийн эвсэл|эвсэл]] УИХ-д суудалтай болсон.<ref name="Associated Press">{{cite web |last1=Moritsugu |first1=Ken |last2=Ghosal |first2=Aniruddha |title=Mongolia's governing party wins only a slim majority in parliamentary election, early results show |url=https://apnews.com/article/mongolia-parliament-election-democracy-bdf3852aed557d710570f1331b2998a4 |website=[[Associated Press]] |access-date=2024-06-30 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627233206/https://apnews.com/article/mongolia-parliament-election-democracy-bdf3852aed557d710570f1331b2998a4 |url-status=live }}</ref>{{Монгол улсын улс төр}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" rowspan="2" colspan="2" | Нам ! scope="col" colspan="3" | Анх<br />сонгогдсон ! scope="col" colspan="3" | Одоогийн<br />суудал ! scope="col" rowspan="2" | Бүлгийн дарга |- ! scope="col" | {{abbr|Той.|Тойргууд}} ! scope="col" | {{abbr|ПТ|Пропорциональ төлөөлөл}} ! scope="col" | Нийт ! scope="col" | ± ! scope="col" | Нийт ! scope="col" | % |- | scope="row" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | style="text-align:left" | [[Монгол Ардын Нам]] | 50 || 18 || 68 || {{Steady}}|| '''68''' | style="text-align:right" | 54.0% | style="text-align:left" | [[Лхагвын Мөнхбаатар]]<ref>{{Cite news |last=A. |first=Nyam-Olzii |date=July 5, 2024 |title=L. Monkhbaatar was elected as the head of the MPP group |website=ikon |url=https://ikon.mn/n/36ox |access-date=2024-07-05}}</ref><br><small>(2024–2025 оны 6 сар)</small><br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]<ref>{{Cite web |last=Батзаяа |first=Пүрэвсүрэн |date=2025-06-23 |title=МАН-ын бүлгийн даргаар Ж.Бат-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://news.mn/r/2808944/ |access-date=2025-11-10 |website=News.MN |language=mn}}</ref><br><small>(2025 оны 6 сар–10 сар)</small><br>[[Жигжидийн Батжаргал]]<ref>{{Cite web |last=Г. |first=Нэргүй |date=2025-10-15 |title=УИХ дахь МАН-ын бүлгийн даргаар Ж.Батжаргалыг сонголоо |url=https://news.mn/r/2828552/ |access-date=2025-11-10 |website=News.MN |language=mn}}</ref><br><small>(2025 оны 10 сар–одоо)</small> |- | scope="row" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | style="text-align:left" | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 26 || 16 || 42 || {{Steady}}|| '''42''' | style="text-align:right" | 33.3% | style="text-align:left" | [[Одонгийн Цогтгэрэл]]<ref name="томилгоо"></ref> |- | scope="row" style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | style="text-align:left" | [[ХҮН нам]] | 2 || 6 || 8 || {{Decrease}}|| '''7''' | style="text-align:right" | 5.5% | {{n/a|—}} |- | scope="row" style="background:#066B55 | | style="text-align:left" | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] | {{n/a|—}} || 4 || 4 || {{Steady}}|| '''4''' | style="text-align:right" | 3.2% | {{n/a|—}} |- | scope="row" style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | | style= "text-align:left" | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] | {{n/a|—}} || 4 || 4 || {{Steady}}|| '''4''' | style="text-align:right" | 3.2% | {{n/a|—}} |- | scope="row" style="background:{{party color|Бие даагч}}" | | style="text-align:left" |[[Бие даагч]] | {{n/a|—}} | {{n/a|—}} | {{n/a|—}} | {{Increase}} | '''1''' | 0.8% | {{n/a|—}} |- style="background:#eee;" | colspan="2" scope="row" style="text-align:right" | '''Нийт''' | '''78''' || '''48''' || '''126''' || '''—''' || '''126''' | style="text-align:right" | '''100.0%''' | |} == Гишүүдийн жагсаалт == === Тойрог === 2024 оны УИХ-ын сонгуульд 13 тойргоос 78 гишүүн сонгогдсон. ==== Аймаг ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;"| Тойрог ! scope="col" style="width:200px;"| Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;"| Төрсөн огноо ! scope="col" style="width:200px;" colspan="2"| Нам ! scope="col" style="width:20px;"| Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;"| Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable"| Тэмдэглэл |- ! rowspan="9"| 1-р тойрог<br>''[[Архангай аймаг|Архангай]],<br>[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]],<br>[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]'' | [[Оюунсайханы Алтангэрэл]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]] | 1970 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 3-р | 2012 | |- | [[Батмөнхийн Батцэцэг]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Пүрэвбаатарын Мөнхтулга]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Дашдондогийн Ганбат]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 3-р | 2012 | |- | [[Ганзоригийн Тэмүүлэн]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Ганбатын Хосбаяр]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Дамдинсүрэнгийн Жаргалсайхан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Даваагийн Цогтбаатар]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="10"| 2-р<br>''[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]],<br>[[Увс аймаг|Увс]],<br>[[Ховд аймаг|Ховд]]'' | [[Сандагийн Бямбацогт]] | 1974 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 5-р | 2008 | |- | [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] | 1981 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] | 1970 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 5-р | 2008 | |- | [[Банзрагчийн Түвшин]] | 1975 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Очирбатын Амгаланбаатар]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Батжаргалын Заяабал]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Загджавын Мэндсайхан]] | 1979 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Энхбатын Болормаа]] | 1988 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="3"| 3-р тойрог<br>''[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]'' | [[Хажекберийн Жангабыл]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Тилеуханы Аубакир]] | 1976 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Буланы Бейсен]] | 1963 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- ! rowspan="8"| 4-р тойрог<br>''[[Булган аймаг|Булган]]<br>[[Орхон аймаг|Орхон]]<br>[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]'' | [[Халтмаагийн Баттулга]] | 1963 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 4-р | 2004 | 2017-2021 онд ажилласан 5 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]. Монголын улс төрд ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсний дараа УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон анхны хүн. |- | [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] | 1970 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 4-р | 2012 | |- | [[Дамбын Батлут]] | 1974 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Доржсүрэнгийн Үүрийнтуяа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Лхагвын Мөнхбаатар]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] | 1965 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]] | 1964 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 5-р | 2008 | |- ! rowspan="10"| 5-р тойрог<br>''[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]]<br>[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]<br>[[Төв аймаг|Төв]]'' | [[Болдын Жавхлан]] | 1975 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Цэвэгдоржийн Туваан]] | 1972 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Далайн Батбаяр]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Жадамбаагийн Энхбаяр]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 4-р | 2008 | |- | [[Буяагийн Тулга]] | 1980 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Гонгорын Дамдинням]] | 1982 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Сүхбаатарын Эрдэнэболд]] | 1984 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Сүрэнжавын Лүндэг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Чинбатын Ундрам]] | 1982 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Жигжидийн Батжаргал]] | 1967 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- ! rowspan="7"| 6-р тойрог<br>''[[Дорнод аймаг|Дорнод]]<br>[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]<br>[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]'' | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | 1980 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | 2021 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]. [[Монгол Ардын Нам]]ын дарга |- | [[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Цагаанхүүгийн Идэрбат]] | 1981 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2021 | |- | [[Ухнаагийн Отгонбаяр]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Лхагвасүрэнгийн Соронзонболд]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Шинэбаярын Бямбасүрэн]] | 1988 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Мөнгөнцогийн Ганхүлэг]] | 1990 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="7"| 7-р тойрог<br>''[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]<br>[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]<br>[[Дундговь аймаг|Дундговь]]<br>[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]'' | [[Рэнчинбямбын Сэддорж]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] | 1964 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Нанзадын Наранбаатар]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Цагаанхүүгийн Мөнхбат]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] | 1974 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2004 | |- | [[Гомбын Ганбаатар]] | 1972 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- |} ==== Улаанбаатар ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;"| Тойрог ! scope="col" style="width:200px;"| Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;"| Төрсөн огноо ! scope="col" style="width:200px;" colspan="2"| Нам ! scope="col" style="width:20px;"| Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;"| Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable"| Тэмдэглэл |- ! rowspan="5"| 8-р тойрог<br>''[[Баянзүрх]]'' | [[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Баттөмөрийн Энхбаяр]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] | 1976 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 |@naranbayarp |- | [[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] | 1981 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- ! rowspan="4" | 9-р тойрог<br>''[[Баянгол дүүрэг|Баянгол]]'' | rowspan="2" | [[Жаргалсайханы Золжаргал]] | rowspan="2" | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | <s>[[ХҮН нам]]</s> | rowspan="2" | 1-р | rowspan="2" | 2024 | rowspan="2" |2025 оны 12 сарын 3-нд дотоодын үл ойлголцлоос болж намаасаа гарсан. |- | scope="row" style="background:{{party color|Бие даагч}}" | |[[Бие даагч|Нам бус]] |- | [[Хассуурийн Ганхуяг]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Жамбалын Ганбаатар]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- ! rowspan="6"| 10-р тойрог<br>''[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]]<br>[[Чингэлтэй]]'' | [[Ням-Осорын Учрал]] | 1987 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 3-р | 2016 | |- | [[Отгоншарын Батнайрамдал]] | 1984 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Цэндийн Баатархүү]] | 1981 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Нацагдоржийн Батсүмбэрэл]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Дамдины Цогтбаатар]] | 1970 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Хөххүүгийн Болормаа]] | 1969 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="5"| 11-р тойрог<br>''[[Сонгинохайрхан]]'' | [[Энхбаярын Батшугар]] | 1987 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2021 | |- | [[Норовын Алтанхуяг]] | 1958 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 5-р | 1996 | |- | [[Наранцэцэгийн Алтаншагай]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Пүрэвжавын Сайнзориг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Чинбатын Номин]] | 1983 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="3"| 12-р тойрог<br>''[[Хан-Уул]]'' | [[Тогтмолын Мөнхсайхан]] | 1983 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу]] | 1987 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | [[Жуковын Алдаржавхлан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- ! rowspan="2"| 13-р тойрог<br>''[[Багануур]]<br>[[Багахангай]]<br>[[Налайх]]'' | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|Сайнбуяны Амарсайхан]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- | [[Цэндийн Сандаг-Очир]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 2-р | 2020 | |- |} === Пропорциональ төлөөлөл === [[Хаалттай жагсаалт|Намын хаалттай жагсаалтаар]] 48 гишүүн сонгогдсон. ==== Монгол Ардын Нам ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;" | Жагсаалтын дугаар ! scope="col" style="width:200px;" | Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;" | Төрсөн огноо ! colspan="2" scope="col" style="width:200px;" | Нам ! scope="col" style="width:20px;" | Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;" | Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable" | Тэмдэглэл |- | 1 | [[Ганзоригийн Лувсанжамц]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 2 | [[Мөнхчулууны Энхцэцэг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 3 | [[Чинбаатарын Анар]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 4 | [[Отгоны Саранчулуун]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 5 | [[Дүгэрийн Рэгдэл]] | 1951 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 6 | [[Даваасамбуугийн Ганмаа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 7 | [[Сүхбаатарын Эрдэнэбат]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 8 | [[Мэндбаярын Мандхай]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 9 | [[Дашцэрэнгийн Энхтүвшин]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 10 | [[Болдын Уянга]] | 1986 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 11 | [[Жанчивын Галбадрах]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 12 | [[Аюушийн Ариунзаяа]] | 1980 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 13 | [[Баярмагнайн Баярбаатар]] | 1981 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 14 | [[Бадарчийн Хэрлэн]] | 1967 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 15 | [[Дуламын Бум-Очир]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 16 | [[Одсүрэнгийн Номинчимэг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 17 | [[Сархадын Зулпхар]] | 1975 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 18 | [[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | [[Монгол Ардын Нам]] | 1-р | 2024 | |} ==== Ардчилсан Нам ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;" | Жагсаалтын дугаар ! scope="col" style="width:200px;" | Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;" | Төрсөн огноо ! colspan="2" scope="col" style="width:200px;" | Нам ! scope="col" style="width:20px;" | Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;" | Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable" | Тэмдэглэл |- | 1 | [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 4-р | 2004 | |- | 2 | [[Салдангийн Одонтуяа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- | 3 | [[Жамбын Батсуурь]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2020 | |- | 4 | [[Саруулсайханы Цэнгүүн]] | 1997 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 5 | [[Өлзийхүүгийн Шижир]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 6 | [[Жудагийн Баярмаа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 7 | [[Жадамбаагийн Баясгалан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 8 | [[Доржзовдын Энхтуяа]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 9 | [[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]] | 1971 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 2-р | 2012 | |- | 10 | [[Бадамдоржийн Пунсалмаа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 11 | [[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 12 | [[Пүрэвийн Батчимэг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 13 | [[Ганбатын Очирбат]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 14 | [[Батбаярын Жаргалан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 15 | [[Амгаланбаатарын Ганбаатар]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |- | 16 | [[Цэндсүрэнгийн Мөнхтуяа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | 1-р | 2024 | |} ==== ХҮН нам ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;" | Жагсаалтын дугаар ! scope="col" style="width:200px;" | Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;" | Төрсөн огноо ! colspan="2" scope="col" style="width:200px;" | Нам ! scope="col" style="width:20px;" | Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;" | Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable" | Тэмдэглэл |- | style="width:50px;"| 1 | [[Тогмидын Доржханд]] | 1977 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 2-р | 2020 | |- | style="width:50px;"| 2 | [[Лутаагийн Энхнасан]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 3 | [[Пүрэвжавын Ганзориг]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 4 | [[Гончигдоржийн Уянгахишиг]] | 1978 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 5 | [[Бадрахын Найдалаа]] | 1975 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 6 | [[Баатаржавын Мөнхсоёл]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | | [[ХҮН нам]] | 1-р | 2024 | |} ==== Үндэсний Эвсэл ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;" | Жагсаалтын дугаар ! scope="col" style="width:200px;" | Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;" | Төрсөн огноо ! colspan="2" scope="col" style="width:200px;" | Нам ! scope="col" style="width:20px;" | Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;" | Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable" | Тэмдэглэл |- | style="width:50px;"| 1 | [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | | scope="row" width="1" style="background-color:#066B55" | | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] | 3-р | 2012 | |- | style="width:50px;"| 2 | [[Агваанлувсангийн Ундраа]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:#066B55" | | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] | 3-р | 2016 | |- | style="width:50px;"| 3 | [[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа]] | | scope="row" width="1" style="background-color:#066B55" | | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 4 | [[Мягмардашийн Сарнай]] | | scope="row" width="1" style="background-color:#066B55" | | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] | 1-р | 2024 | |} ==== Иргэний Зориг Ногоон Нам ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! scope="col" style="width:150px;" | Жагсаалтын дугаар ! scope="col" style="width:200px;" | Гишүүн ! scope="col" style="width:50px;" | Төрсөн огноо ! colspan="2" scope="col" style="width:200px;" | Нам ! scope="col" style="width:20px;" | Бүрэн эрх ! scope="col" style="width:50px;" | Анх сонгогдсон ! scope="col" style="width:250px;" class="unsortable" | Тэмдэглэл |- | style="width:50px;"| 1 | [[Батын Батбаатар]] | 1973 | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] | 2-р | 2004 | |- | style="width:50px;"| 2 | [[Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 3 | [[Ринчиндоржийн Батболд]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] | 1-р | 2024 | |- | style="width:50px;"| 4 | [[Сонгобайн Замира]] | | scope="row" width="1" style="background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" | | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] | 1-р | 2024 | |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монголын сонгууль]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] pl3fp48qx1a57bpl8p6de93918ecagq Мэдлээ 0 139964 868655 819680 2026-09-07T01:05:55Z ~2026-48406-33 107323 /* */ 868655 wikitext text/x-wiki {{Short description|Цахим сурах бичиг, medle}} {{Infobox website|programming language=Javascript|type=Цахим сурах бичиг|language=[[Монгол хэл]]|owner=[[Боловсролын яам]]|name=Мэдлээ|logo=MedleLogo.svg|logo_size=300|url=https://medle.mn}} Боловсролын яамын төсвөөр хийгдсэн Мэдлээ цахим сурах бичиг. Энэхүү вебсайтыг НҮБ-ын Хүүхдийн Cан, НҮБ-ын Хариу Aрга Xэмжээ, Нөхөн Cэргээх Сангийн дэмжлэгтэйгээр Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам, Боловсролын Мэдээллийн Технологийн Төв хөгжүүлэв. ==Түүх== 2022 оноос өмнө уг вэбсайт нь econtent.edu.mn нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд 2022 онд вэбсайтыг шинэчлэн хөгжүүлж, Мэдлээ нэрээр дахин нээлтээ хийсэн. j6cxi6ts41mium84eolny6i1kzeruqb 2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль 0 145435 868620 854780 2026-09-06T12:24:08Z Egzs 88168 моло 868620 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2021 | next_election = | next_year = ''2033'' | election_date = 2027 оны 6 сард | image1 = | nominee1 = | party1 = Монгол Ардын Нам | popular_vote1 = | percentage1 = | image2 = | nominee2 = | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | popular_vote2 = | percentage2 = | image3 = | nominee3 = | party3 = ХҮН нам | popular_vote3 = | percentage3 = | image4 = | nominee4 = | party4 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | popular_vote4 = | percentage4 = | image5 = | nominee5 = | party5 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | popular_vote5 = | percentage5 = | map_image = | map_caption = | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | before_party = Монгол Ардын Нам | after_election = | after_party = }} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2027 оны ээлжит сонгууль''' 2027 оны 06 дугаар сарын эхний хагасын аль нэг ажлын өдөр зохион байгуулагдана.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891958781 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Энэ нь [[Монгол Улс]] 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиа]] шинэчлэн баталснаас хойш 9 дэх удаагийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болох юм. ==Сонгуулийн тогтолцоо== Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шаттай]] сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар нэг удаа сонгоно. [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуулиас сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50%+1) авсан нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцох ба хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн дунд дахин санал хураалт явуулна. Хоёр дахь санал хураалтаар аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал авахгүй тохиолдолд дахин сонгууль явуулна.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ==Нэр дэвшигч== Улсын Их Хурлын [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|9 дэх удаагийн сонгуульд]] суудал авсан [[Монгол Ардын Нам]], [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]], [[ХҮН нам]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]] энэ сонгуульд дангаараа эсвэл хамтран нэр дэвшүүлэх боломжтой байна. ===Монгол Ардын Нам=== ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim">{{Cite web |author=Ч.Гангэрэл |date=2026-03-09 |title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүгд "харанхуй" орно |url=https://itoim.mn/a/2026/03/09/analyze/pba |access-date=2026-03-12 |website=itoim.mn |language=mn}}</ref>'' *[[Гомбожавын Занданшатар]], 2025 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 2019-2024 онд Улсын Их Хурлын дарга. *[[Янгугийн Содбаатар]], 2024 оноос Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. *[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. *[[Сандагийн Бямбацогт]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2021-2025 онд [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. ===Ардчилсан Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Намын дотоод сунгаанд оролцохоо мэдэгдсэн нэр дэвшигч'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Лувсаннямын Гантөмөр|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Лувсаннямын Гантөмөр</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Норовын Алтанхуяг|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Норовын Алтанхуяг</small></span>]] |- |[[File:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|90px]] |[[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|90px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004–2016, 2024 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<br>{{small|(2024–2025)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2023–2025)}} |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(1996–2000, 2008–2016, 2020 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]<br>{{small|(2012–2014)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2008–2014)}} |- |} =====Л.Гантөмөр===== [[Лувсаннямын Гантөмөр]] нь Улсын Их Хурлын гишүүнээр 2004-2016 онд сонгогдон ажилласан бөгөөд 2024 онд мөн сонгогдон ажиллаж байна. 2023-2025 онд Ардчилсан намын даргаар, 2024-2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]] ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/338/ | title=Танилцуулга, Лувсаннямын ГАНТӨМӨР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ''Өдрийн сонин''-д 2026 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдөр нийтлэгдсэн ярилцлагадаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг тодруулах намын дотоод сунгаанд оролцоно гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Т.Дарханхөвсгөл | date=2026-02-25 | title=Л.Гантөмөр: Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийг тодруулах намынхаа дотоод сунгаанд оролцоно | newspaper=Өдрийн сонин | issue=034 #7886 | pages=1, 5}}</ref> =====Н.Алтанхуяг===== [[Норовын Алтанхуяг]] 2012-2014 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]], 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайдын]] албыг хашсан. Улсын Их Хуралд өмнө нь 4 удаа сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдон ажиллаж байна. 2008-2014 онд Ардчилсан намын даргаар ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/128/ | title=Танилцуулга, Норовын АЛТАНХУЯГ | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшигчийг тодруулах сунгаанд оролцоно гэдгээ 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр өөрийн сошиал хуудсаараа дамжуулан нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/3ltf | title=О.Алтангэрэл: Н.Алтанхуяг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвших магадлалтай учир түүнийг цагаатгасан шийдвэрийг үл зөвшөөрч байна | date=2026-03-05 | author=А.Ням-Өлзий | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim" /> *[[Сангажавын Баярцогт]], 2008–2012 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]], 2014–2016 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын дэд дарга, 2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. *[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]], 2008–2016 он, 2024 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн, 2012–2014 онд [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]]. *[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]], 2012–2016 он, 2020 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн. ===ХҮН нам=== [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлэгт орохдоо тус намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшигчийг [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны сонгуульд]] [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслээс]] тодруулж байсантай адил зарчмаар буюу олон нийтийн санал асуулгаар тодруулах аян явуулна гэж мэдэгдсэн.<ref name=NTV>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=kCVWzG9kyPM | date= 2026-01-28 | title= ЗОЧИН / Шадар сайд Т.Доржханд / ЛХАГВЫН ТОЙМ №76 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-03-15}}</ref> ===Иргэний Зориг Ногоон Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Нэр дэвшихээ илэрхийлсэн'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Батын Батбаатар|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Батын Батбаатар</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ</small></span>]] |- |[[File:Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png|114x114px]] |[[Файл:Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|111x111px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004–2008, 2024 оноос)}}<br>[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]]<br>{{small|(2025–2026)}}<br>[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга<br>{{small|(2023 оноос)}} |[[Философич]],<br>Олон нийтийн сэхээтэн,<br>Лектор |} ===== Б.Батбаатар ===== [[Батын Батбаатар]] нь 2004-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдсон. 2023 оноос [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] даргаар, 2025 оноос [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын Засгийн газарт]] [[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдаар]] ажиллаж байна.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/317/ | title=Танилцуулга, Батын БАТБААТАР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Тэрээр намынхаа 26 жилийн ойн арга хэмжээний хуралд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихэд бэлэн гэдгээ зарласан боловч тус намын зарим гишүүд өөр газар намын онц их хурлаа зарлан хуралдуулж, түүнийг намаас хөөж, оронд нь Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Батболдыг сонгосон байна.<ref>{{cite web | author=А.Ням-Өлзий | date=2026-03-10 |title=ИЗНН-ын дарга Б.Батбаатар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээ мэдэгдсэн бол намын гишүүд нь түүнийг огцруулж, УИХ-ын гишүүн Р.Батболдыг намын даргаар сонгов | url=https://ikon.mn/n/3lwd | access-date=2026-03-12 | website=ikon.mn}}</ref> Гэвч 2026 оны 6-р сард Дээд шүүх Р.Батболдыг намын даргаар бүртгээгүй ба Б.Батбаатар намын дарга хэвээр үлдсэн. ===== С.Молор-Эрдэнэ ===== [[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ]] нь [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байгаа ба 2024 онд ИЗНН-аас УИХ-д Хан-Уул дүүргээс нэр дэвшсэн.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ олон нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй 2026 оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, одоогоор мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гаргасан. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ [[Монголын түүх]], [[Чингис хаан|Чингис хааны]] тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас, зарим хэвлэл мэдээллийн сэтгүүл ИЗНН-аас ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал гэж сэжиглэсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == Нэр дэвшихээс татгалзсан хүмүүс == Дараах хүмүүс 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийлсэн: *'''[[Тогмидын Доржханд]]''', [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга, 2020 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, 2024 оноос [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. Тэрээр ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 01 дүгээр сарын 28-ны дугаарт оролцох үедээ намын даргын хувьд 2028 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдаж оролцох тул Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref name=NTV /> *'''[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]''', 2018 оноос Уур амьсгалын ногоон сан ([[Green Climate Fund]])-гийн Гадаад харилцааны захирал. Түүнийг урьд нь лидер нь байсан [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх хүсэлтийг тус намын дарга Б.Батбаатар хоёр ч удаа тавьсан, эцсийн хариу авахаар хүлээж байгаа талаар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа илэрхийлж байв.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Б.Батбаатар: С.Оюун даргад “ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчид өрсөлдөөч“ гэсэн саналыг хоёр ч удаа тавиад, эцсийн хариугаа хүлээж байна. | url=https://ubn.mn/p/93796 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> С.Оюун өөрөө Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй, харин эмэгтэй нэр дэвшигчийг дэмжинэ гэдгээ [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] 2026 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдөр болсон хуралд оролцох үедээ сэтгүүлчийн асуултад хариулах байдлаар мэдэгдсэн юм.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-06 | title=С.Оюун Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийллээ. | url=https://ubn.mn/p/938416 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-06 | title=С.Оюун: Би Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй | url=https://ikon.mn/n/3laa | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''', 2021 оноос [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 11-ний өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөхдөө Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүний үүрэгт ажлаа сайн хийхэд анхаарч байна гэдгээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-11 | title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодол байхгүй. УИХ-ын болон Засгийн газрын гишүүний ажлаа сайн хийхийг хичээнэ | url=https://ikon.mn/n/3le9 | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Зандаахүүгийн Энхболд]]''', 2012-2016 онд Улсын Их Хурлын дарга, 2015-2016 онд Ардчилсан намын дарга. ''Өдрийн сонин''-ы 2026 оны 02 дугаар сарын 16-ны дугаарт нийтлэгдсэн ярилцлагадаа тэрээр 2027, 2028 оны сонгуульд өрсөлдөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Э.Мөнхтүвшин | date=2026-02-16 | title=З.Энхболд: Монголын ард түмэн Ерөнхийлөгчөө сонгодог шиг АН даргаа сонгодог байсан дүрмийг өөрчилсөн нь буруу | newspaper=Өдрийн сонин | issue=031 #7882 | pages=1, 2, 5 }}</ref> *'''[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]''', 2012-2016 онд [[Улаанбаатар хотын захирагч|Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч]], [[Монгол Улсын баатар цол|Монгол Улсын баатар]] (2009). Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөх үедээ сонгуульд өрсөлдөх бол [[Улаанбаатар]] хотын даргад л өрсөлдөнө гэж мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Э.Бат-Үүл: Би нэр дэвшвэл Хотын даргадаа л нэр дэвшинэ. | url=https://ubn.mn/p/94927 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]''', 1999-2000 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 1996-2000, 2004-2016 онд Улсын Их Хурлын гишүүн. ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 4 дүгээр сарын 22-ны дугаарт оролцох үедээ ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй байгаагаа хэлсэн.<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=QmJdQhkV-YQ | date= 2026-04-22 | title= ЗОЧИН / Ерөнхий сайд асан Р.Амаржаргал / ЛХАГВЫН ТОЙМ №84 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-04-27}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] s3t4go9gdtcpsmf9ii4lv6hbe6om0j6 Энди Бёрнем 0 146895 868668 864714 2026-09-07T04:16:14Z StarDeg 12146 868668 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бёрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, 2026 оны 7-р сарын 17-ноос хойш [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британийн Хөдөлмөрийн намын]] удирдагч. Тэрээр 2026 оны 7-р сарын 20-нд [[Их Британийн Ерөнхий сайд]] болсон. [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. == Намтар == 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{Их Наймын одоогийн удирдагчид}} {{Их Хорийн одоогийн удирдагчид}} {{DEFAULTSORT:Бёрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 3182p1vqpoejbzcbrsbbdzhwn183szm Мүгүнхва дээд одон 0 148223 868662 868448 2026-09-07T01:38:50Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Мугунхва дээд одон]] to [[Мүгүнхва дээд одон]] without leaving a redirect 868448 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Order of Mugunghwa.jpg|thumb]] '''Мугунхва дээд одон''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 무궁화대훈장, [[Англи хэл|англи.]] ''Grand Order of Mugunghwa'') [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Төрийн хамгийн дээд одон юм. Үүнийг Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид тангараг өргөмөгц олгодог бөгөөд түүний эхнэр/нөхөр, Өмнөд Солонгосын холбоотнуудын тэргүүн эсвэл өмнөх төрийн тэргүүнүүд, тэдний эхнэр/нөхөрт олгодог байна. Энэхүү одонг "Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын хөгжил, аюулгүй байдлыг дэмжихэд оруулсан онцгой гавьяа зүтгэлийн төлөө" олгодог. [[Файл:President Donald Trump's Visit to South Korea (54888911249).jpg|thumb|348x348px|Д.Трамп "Мугунхва" дээд одон хүртэх үед, 2025 оны 10-р сарын 29.]] Мугунхва дээд одон нь Өмнөд Солонгосын үндэсний цэцэг болох хибискусаас нэрээ авсан. Хибискус нь Солонгосын түүхэнд соёлын асар их ач холбогдолтой цэцэг юм. Мугунхва дээд одонг алт, мөнгө, бадмаараг, аметист чулуугаар хийсэн байдаг. 2013 оны байдлаар үүнийг хийсэн өртөг нь ойролцоогоор 20 сая вон буюу 19,000 ам.доллар байжээ. Мугунхва дээд одонг уламжлал ёсоор Өмнөд Солонгосын шинээр сонгогдож буй Ерөнхийлөгчид тангараг өргөсний дараахан олгодог. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч асан '''[[Ну Мү-хёнь]]''' 2008 онд албан тушаалаасаа буухдаа уг шагналыг хүлээн авахаар анх шийдсэн. Дараагийн ерөнхийлөгчид энэхүү жишгийг дагаж, бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгасны дараа шагналаа авахаар шийдсэн ( '''[[И Мён-баг]]''', '''[[Мүнь Жэ-инь]]''') байдаг юм. Хуулийн дагуу Мугунхва дээд одон нь Солонгосын төрийн хамгийн өндөр шагнал боловч олон нийтийн нүдэнд тийм ч сайн үнэлэгддэггүй. Олон солонгосчууд энэхүү одон нь хамаагүй бага ач холбогдолтой гэж үздэг. Учир нь энэ нь улс орны хувьд ямар нэгэн эерэг амжилтад үндэслэсэн бус, харин сонгуульд ялсантай холбоотой юм. Мөн үүнийг гадаадын төрийн тэргүүнүүдэд олгодог бөгөөд энэ нь тэдний Солонгосын төлөө хийсэн зүйлийнх нь төлөө биш, харин ирээдүйд Солонгосын төлөө хийж болох зүйлийнх нь төлөө өгдөг гэж үздэг юм. Энэхүү одонг 1949 оны 8-р сарын 13-нд байгуулсан. 1967, 1973 онд уг одонгийн дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Байгуулагдсанаасаа хойш нийт 117 хүн уг одонгоор шагнагдсан бөгөөд голчлон гадаад орнуудын ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар байжээ. k5qvqewkfuch215v1l79xeaat9iairq 868663 868662 2026-09-07T01:39:41Z Zorigt 49 868663 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Order of Mugunghwa.jpg|thumb]] '''Мүгүнхва дээд одон''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 무궁화대훈장, [[Англи хэл|англи.]] ''Grand Order of Mugunghwa'') [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] Төрийн хамгийн дээд одон юм. Үүнийг Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид тангараг өргөмөгц олгодог бөгөөд түүний эхнэр/нөхөр, Өмнөд Солонгосын холбоотнуудын тэргүүн эсвэл өмнөх төрийн тэргүүнүүд, тэдний эхнэр/нөхөрт олгодог байна. Энэхүү одонг "Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын хөгжил, аюулгүй байдлыг дэмжихэд оруулсан онцгой гавьяа зүтгэлийн төлөө" олгодог. [[Файл:President Donald Trump's Visit to South Korea (54888911249).jpg|thumb|348x348px|Д.Трамп "Мүгүнхва" дээд одон хүртэх үед, 2025 оны 10-р сарын 29.]] Мүгүнхва дээд одон нь Өмнөд Солонгосын үндэсний цэцэг болох хибискусаас нэрээ авсан. Хибискус нь Солонгосын түүхэнд соёлын асар их ач холбогдолтой цэцэг юм. Мүгүнхва дээд одонг алт, мөнгө, бадмаараг, аметист чулуугаар хийсэн байдаг. 2013 оны байдлаар үүнийг хийсэн өртөг нь ойролцоогоор 20 сая вон буюу 19,000 ам.доллар байжээ. Мүгүнхва дээд одонг уламжлал ёсоор Өмнөд Солонгосын шинээр сонгогдож буй Ерөнхийлөгчид тангараг өргөсний дараахан олгодог. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч асан '''[[Ну Мү-хёнь]]''' 2008 онд албан тушаалаасаа буухдаа уг шагналыг хүлээн авахаар анх шийдсэн. Дараагийн ерөнхийлөгчид энэхүү жишгийг дагаж, бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгасны дараа шагналаа авахаар шийдсэн ('''[[И Мён-баг]]''', '''[[Мүнь Жэ-инь]]''') байдаг юм. Хуулийн дагуу Мүгүнхва дээд одон нь Солонгосын төрийн хамгийн өндөр шагнал боловч олон нийтийн нүдэнд тийм ч сайн үнэлэгддэггүй. Олон солонгосчууд энэхүү одон нь хамаагүй бага ач холбогдолтой гэж үздэг. Учир нь энэ нь улс орны хувьд ямар нэгэн эерэг амжилтад үндэслэсэн бус, харин сонгуульд ялсантай холбоотой юм. Мөн үүнийг гадаадын төрийн тэргүүнүүдэд олгодог бөгөөд энэ нь тэдний Солонгосын төлөө хийсэн зүйлийнх нь төлөө биш, харин ирээдүйд Солонгосын төлөө хийж болох зүйлийнх нь төлөө өгдөг гэж үздэг юм. Энэхүү одонг 1949 оны 8-р сарын 13-нд байгуулсан. 1967, 1973 онд уг одонгийн дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Бий болсноос хойш нийт 117 хүн уг одонгоор шагнагдсан бөгөөд голчлон гадаад орнуудын ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар байжээ. g3ixndv89kyajh4oyx0wzwdx6hdagub Ким Жэ Гю 0 148224 868664 868481 2026-09-07T01:41:21Z Zorigt 49 868664 wikitext text/x-wiki [[Файл:19681021金載圭.jpg|thumb]] '''Ким Жэ Гю''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 김재규, 1926 оны 3-р сарын 6 - 1980) - Өмнөд Солонгосын улс төрч, 1976-1979 онд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрын захирал байв. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи]]г хөнөөсөн гэдгээрээ алдартай. Түүнийг шүүхийн шийдвэрээр цаазаар авчээ. == Намтар == Тэрээр Андун хотын хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуйн ахлах сургууль, Дэгү хөдөө аж ахуйн коллежийг төгссөн. Тэрээр Японы Тэнгисийн цэргийн хүчний нислэгийн сургалтын хөтөлбөрт дадлагажигчаар сонгогдож, сөнөөгч онгоцны нисгэгчийн сургалтад хамрагдсан. Гэсэн хэдий ч тэрээр алба хааж байхдаа осолдсон хэргийн хариуцлагыг өөрттөө авч, Тэнгисийн цэргийн албанаас халагдсан. Тэрээр дунд сургуулийн багшаар ажиллаж байсан. 1945 онд Солонгос чөлөөлөгдсөний дараа тэрээр Жусоны Үндэсний Гвардийн Академид (одоогийн 2-р Цэргийн Академи) элсэн орж, 1946 оны 12-р сард ирээдүйн Ерөнхийлөгч Паг Жон Хитэй нэг ангид сурч онц дүнтэй төгссөн. Дараа нь явган цэргийн сургууль, хуурай замын цэргийн их бууны сургууль, цэргийн инженерийн сургууль, Солонгосын Цэргийн Их Сургуулийг төгссөн. 1961 онд тэрээр 5-р сарын 16-ны цэргийн эргэлтээс хол байсан бөгөөд удалгүй шинэ засгийн газарт үнэнч бус байсан гэсэн үндэслэлээр шоронд хоригдсон. Гэсэн хэдий ч хэдхэн долоо хоногийн дараа Паг Жон Хигийн шууд тушаалаар суллагдсан. 1963 онд түүнийг 6-р явган цэргийн дивизийн командлагчаар томилсон. 1964 онд түүний удирдлага дор Сөүлд болсон оюутнуудын эсэргүүцлийг хүчээр дарсан. 1966 онд тэрээр дахин дэвшиж, 6-р цэргийн бүсийн командлагч болжээ. 1968 онд тэрээр армийн Дотоод аюулгүй байдлын агентлагийн дарга болж, 1971 онд 3-р армийн бүлгийн командлагчаар томилогдсон. Үүний зэрэгцээ Ким Жэ Гю Ерөнхийлөгч Паг Жон Хигийн холбоотнуудын нэг болж, түүний дотнын тойрогт оржээ. 1971 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр тэрээр Пагийн сонгуулийн кампанит ажлын зөвлөхүүдийн нэг байв. Тэрээр Пагт энэ бол түүний сүүлчийн бүрэн эрхийн хугацаа гэдгийг сонгогчдод хэлэхийг зөвлөж байсан. 1972 оны 10-р сард Паг Жон Хи үндэсний хэмжээнд онц байдал зарлаж, Үндэсний Ассамблейг тарааж, сөрөг хүчний бүх улс төрийн үйл ажиллагааг хориглосон. Тухайн үед Ким Жэ Гю 3-р армийн бүлгийн командлагч байсан бөгөөд өөрийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт олон тооны сөрөг хүчний зүтгэлтнүүдийг баривчлах ажиллагааг удирдаж байжээ. Хамтран ажиллагсдын хэлснээр энэ хугацаанд Паг Жон Хи ерөнхийлөгчийн идэвхтэй дэмжигчээс аажмаар өрсөлдөгч болон хувирч, нэмэлт өөрчлөлт, сөрөг хүчний хөдөлгөөнийг дарангуйлахтай холбоотой сэтгэл дундуур байгаагаа ил тод илэрхийлж байжээ. 1973 онд шинэ үндсэн хуулийн дагуу түүнийг Үндэсний Ассамблейн гишүүнээр томилсон. 1974 оны 9-р сарын 14-нөөс 1976 оны 2-р сарын 14 хүртэл тэрээр Барилгын сайдаар ажиллаж байгаад 1976 оноос Ким Жэ Гю Солонгосын Тагнуулын газрыг удирдаж байжээ. Тэрээр 1979 оны 10-р сарын 26-нд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хиг]] хөнөөсөн юм. 4oktc0b5w5dvx8chb0gyfosdg6gb6iv Бүгд Найрамдах Эзо Улс 0 148226 868659 868496 2026-09-07T01:31:36Z Zorigt 49 868659 wikitext text/x-wiki '''Бүгд Найрамдах Эзо Улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 蝦夷共和国) — 1869 онд [[Хоккайдо|Хоккайдо арал]] (тухайн үед Эзо гэгддэг байсан) болон Өмнөд Курилын арлуудын зэргэлдээ арлууд дээр оршин тогтнож байсан улс байв. Үүнийг Азийн анхны Бүгд найрамдах улс гэж мөн үздэг. Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр "Бүгд Найрамдах Эзо Улс" бий болсон юм. Шогуны дэмжигчид Японы эзэн хааны хүчинд ялагдсаны дараа хэдэн мянган цэрэг, Францын цэргийн зөвлөхүүдийг тээвэрлэсэн шогуны флотын нэг хэсэг Эзод иржээ. 1869 оны 1-р сарын 27-нд сонгууль болж, усан цэргийн адмирал [[Эномото Такэаки]] шинэ Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Удирдлагад Францын цэргийн олон зөвлөхүүд багтсан бөгөөд тэдний хамгийн нэр хүндтэй нь Жюль Бруне байжээ. Ерөнхий командлагч нь Японы Оотори Кэйсүкэ байсан ч армийг хуваасан дөрвөн бригад тус бүрийг франц офицер удирддаг байв. Бүгд Найрамдах Эзо Улсыг тунхагласны дараа эзэн хаан үүнийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Эзогийн хяналтад байсан нутаг дэвсгэрт Эзэн хаан флот болон 7000 явган цэрэг илгээсэн бөгөөд 1869 оны 5-р сарын 6-нд Мияко буланд Японы Эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийн хүчин болон Эзо Бүгд Найрамдах улсын хүчний хооронд тулалдаан болсон бөгөөд үүнийг Японы түүх судлалд "Миякогийн тулаан" гэж нэрлэдэг. Японы Эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийн хүчин ялалт байгуулсан. Үүний дараа франц зөвлөхүүд арлыг орхиж, 6-р сард эсэргүүцлийн сүүлчийн бэхлэлт болох Горёкаку цайз бууж өгсөн. 1869 оны 6-р сарын 26-нд Эномото Такэаки бууж өгөх тухай актад гарын үсэг зурж, маргааш өглөө нь цайзыг засгийн газрын цэргүүдэд хүлээлгэн өгсөн. Улмаар Бүгд Найрамдах Эзо Улс оршин тогтнохоо больсон. Удалгүй Эзо арлыг [[Хоккайдо]] гэж нэрлэжээ. Эномото Такэаки эх орноосоо урвасан хэргээр баривчлагдсан боловч 1872 онд түүнийг өршөөж, 1874 онд Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртэж, хожим нь Оросын эзэнт гүрэнд суугаа Японы [[Элчин сайд]] зэрэг засгийн газрын янз бүрийн албан тушаал хашиж байжээ. == Уран зохиол == * Ballard C. B., Vice-Admiral G.A. ''The Influence of the Sea on the Political History of Japan''. London: John Murray, 1921. * Black, John R. ''Young Japan: Yokohama and Yedo'', Vol. II. London: Trubner & Co., 1881. * ''Hillsborough, Romulus.''&#x20;Shinsengumi: The Shogun's Last Samurai Corps&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;— Tuttle Publishing<sup>[англ.]</sup>, 2005.&#x20;— <nowiki>ISBN 0-8048-3627-2</nowiki>. * Onodera Eikō, ''Boshin Nanboku Senso to Tohoku Seiken''. Sendai: Kita no Sha, 2004. * Sims, Richard. ''French Policy towards the Bakufu and Meiji Japan 1854—1895, Richmond: Japan Library, 1998.'' * Suzuki, Tessa Morris. ''Re-Inventing Japan: Time Space Nation''. New York: M. E. Sharpe, 1998. * Yamaguchi, Ken. ''Kinsé shiriaku A history of Japan, from the first visit of Commodore Perry in 1853 to the capture of Hakodate by the Mikado’s forces in 1869.'' Trans. Sir Ernest Satow. Wilmington, Del., Scholarly Resources, 1973. d2ol2uiy78pnyvwjby7p1v4rsx01tj7 Эномото Такэаки 0 148227 868660 868497 2026-09-07T01:31:50Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Эномото Такеаки]] to [[Эномото Такэаки]] without leaving a redirect 868497 wikitext text/x-wiki [[Файл:Takeaki Enomoto.gif|thumb|Эномото Такеаки, 1869 он.]] '''Эномото Такеаки''' ([[Япон хэл|япон:]] 榎本武揚, 1836 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн - 1908 оны 8-р сарын 26-нд нас барсан) нь Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр Токугава шогунатын үнэнч ван, Японы усан цэргийн адмирал байсан. Шогунатын засаглалыг эзэн хааны цэргүүд ялагдсаны дараа тэрээр Хоккайдо руу зугтаж, орчин үеийн Азид анхны [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс|Бүгд Найрамдах Эзо улсыг]] байгуулж, 1868 онд тус Бүгд Найрамдах Улсын анхны ардчилсан сонгуулиар ерөнхийлөгч болжээ. Дараа жил нь эзэн хааны цэргүүд [[Хоккайдо|Хоккайдод]] довтлон эзэлж Бүгд Найрамдах улс оршин тогтнохоо больж, Эномото Такеакиг баривчилж, эх орноосоо урвасан хэргээр ялалж шоронд хорьжээ. 1872 онд хуучин адмирал өршөөгдөж, Мэйжигийн засгийн газарт алба хааж байжээ. Үүний дараа Эномото Такеаки Орос улсад суугаа Японы Элчин сайд, Японы Тэнгисийн цэргийн яамны даргаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Эномото Такеаки нь Токиогийн Токугава овогт алба хааж байсан [[Самүрай|самурай]] гэр бүлээс гаралтай. 26 настайд нь түүнийг Нидерланд руу илгээж, тэндээ Барууны тэнгисийн цэргийн техникийг судалжээ. Такеаки 1862-1867 онуудад Европт амьдарч, англи, голланд хэлийг эзэмшсэн байна. Эномото Такеаки шогунатын Нидерландаас худалдаж авсан уурын хөдөлгүүртэй байлдааны хөлөг онгоц болох Кайё Мару хөлөг онгоцоор Японд буцаж ирэв. Гадаадад байх хугацаандаа Эномото цахилгаан холбооны боломжийг ойлгож, буцаж ирснийхээ дараа Токио, Йокохама хоёрын хооронд цахилгаан холбоо барих төлөвлөгөө боловсруулжээ. Японд 31 настай Эномотог Флотын дэд командлагч ([[Япон хэл|япон:]] 海軍副総裁, ''kaigun fukusōsai'') цолонд дэвшүүлэв. Мэйжийн сэргээн босголтын үеэр, 1868 онд Бошин буюу Луу жилийн дайнд Эдо бууж өгсний дараа Эномото бууж өгөхөөс татгалзаж, Токугава флотын үлдэгдэл болон Жюль Брунегийн удирдсан Францын хэд хэдэн цэргийн зөвлөхүүдийн хамт хөлөг онгоцоороо Хакодате (өнөөгийн Хоккайдо) руу зугтжээ. Түүний 8 тэнгисийн цэргийн усан онгоцноос бүрдсэн флот нь тухайн үед тус улсын хамгийн хүчирхэг флот байв. Эномото Хоккайдод Токугава гэр бүлийн захирдаг бие даасан улс байгуулахыг хүсч байв. 12-р сарын 25-нд Токугава гэр бүлийн дэмжигчид Бүгд Найрамдах Эзо Улс байгуулагдсаныг зарлаж, үүний дараа Эномотог ерөнхийлөгчөөр сонгов. Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газар улс орны хуваагдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаад дараа жил нь Хоккайдог эзэлж, Хакодатегийн тулалдаанд Эномотогийн хүчийг ялав. 1869 оны 5-р сарын 18-нд Хоккайдо арал эзэн хаан Мэйжигийн мэдэлд орсон байна. Такеаки бууж өгсний дараа түүнийг эх орноосоо урвасан хэргээр буруутгаж, шоронд хорьсон. Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газар (ихэвчлэн Киётака Куродагийн тууштай байдлын ачаар) Эномото их мэдлэг, ихээхэн авьяастай болохыг ойлгосон. Түүнийг суллаж, шинэ засгийн газарт элссэн Токугавагийн цөөн хэдэн үнэнч дэмжигчдийн нэг болжээ. 1874 онд Эномото Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртсэн бөгөөд дараа жил нь Санкт-Петербургийн гэрээний хэлэлцээр хийхээр Оросын эзэнт гүрэнд Элчин сайдаар томилогджээ. Гэрээ амжилттай болж Японы засгийн газар сайшааж, Такеакигийн нэр хүнд өссөн байна. 1880 онд Эномото Тэнгисийн цэргийн сайд (海軍卿, kaigun kei) болжээ. 1885 онд Эномотогийн дипломат ур чадвар дахин ашигла Ито Хиробумитай хамт [[Чин улс|Чин улстай]] Тиэнциний гэрээ байгуулахаар илгээжээ. Үүний дараа Эномото төрийн албанд хэд хэдэн чухал албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1885 онд Засгийн газрын тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа Шуудангийн анхны сайд (1885–88) байв. Тэрээр мөн 1894-1897 онд Хөдөө аж ахуй, худалдааны сайд, 1889-1890 онд Боловсролын сайд, 1891-1892 онд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. Эномото Такеаки 1908 онд 72 насандаа таалал төгссөн байна. nu58y3ssb14jmr3urikfhbithlp1lcp 868661 868660 2026-09-07T01:38:04Z Zorigt 49 868661 wikitext text/x-wiki [[Файл:Takeaki Enomoto.gif|thumb|Эномото Такэаки, 1869 он.]] '''Эномото Такэаки''' ([[Япон хэл|япон:]] 榎本武揚, 1836 оны 8-р сарын 25 - 1908 оны 8-р сарын 26) нь Бошин буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр Токүгава шогунатын үнэнч ван, Японы усан цэргийн адмирал байсан. Шогунатын засаглалыг эзэн хааны цэргүүд ялагдсаны дараа тэрээр Хоккайдо руу зугтаж, орчин үеийн Азид анхны [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс|Бүгд Найрамдах Эзо улсыг]] байгуулж, 1868 онд тус Бүгд Найрамдах Улсын анхны ардчилсан сонгуулиар ерөнхийлөгч болжээ. Дараа жил нь эзэн хааны цэргүүд [[Хоккайдо|Хоккайдод]] довтлон эзэлж Бүгд Найрамдах улс оршин тогтнохоо больж, Эномото Такэакиг баривчилж, эх орноосоо урвасан хэргээр ялалж шоронд хорьжээ. 1872 онд хуучин адмирал өршөөгдөж, Мэйжийн засгийн газарт алба хааж байжээ. Үүний дараа Эномото Такэаки Орос улсад суугаа Японы Элчин сайд, Японы Тэнгисийн цэргийн яамны даргаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Эномото Такэаки нь Токиогийн Токүгава овогт алба хааж байсан [[самүрай]] гэр бүлээс гаралтай. 26 настайд нь түүнийг Нидерланд руу илгээж, тэндээ Барууны тэнгисийн цэргийн техникийг судалжээ. Такэаки 1862-1867 онуудад Европт амьдарч, англи, нидерланд хэлийг эзэмшсэн байна. Эномото Такэаки шогунатын Нидерландаас худалдаж авсан уурын хөдөлгүүртэй байлдааны хөлөг онгоц болох Кайёо Мару хөлөг онгоцоор Японд буцаж ирэв. Гадаадад байх хугацаандаа Эномото цахилгаан холбооны боломжийг ойлгож, буцаж ирснийхээ дараа Токио, Ёкохама хоёрын хооронд цахилгаан холбоо барих төлөвлөгөө боловсруулжээ. Японд 31 настай Эномотог Флотын дэд командлагч ([[Япон хэл|япон:]] 海軍副総裁, ''kaigun fukusōsai'') цолд дэвшүүлэв. Мэйжийн сэргээн босголтын үеэр, 1868 онд Бошин буюу Луу жилийн дайнд Эдо бууж өгсний дараа Эномото бууж өгөхөөс татгалзаж, Токүгава флотын үлдэгдэл болон Жюль Брунегийн удирдсан Францын хэд хэдэн цэргийн зөвлөхийн хамт хөлөг онгоцоороо Хакодатэ (өнөөгийн Хоккайдо) руу зугтжээ. Түүний 8 тэнгисийн цэргийн усан онгоцноос бүрдсэн флот нь тухайн үед тус улсын хамгийн хүчирхэг флот байв. Эномото Хоккайдод Токүгава гэр бүлийн захирдаг бие даасан улс байгуулахыг хүсэж байв. 12-р сарын 25-нд Токүгава гэр бүлийн дэмжигчид Бүгд Найрамдах Эзо Улс байгуулагдсаныг зарлаж, үүний дараа Эномотог ерөнхийлөгчөөр сонгов. Гэсэн хэдий ч Мэйжийн засгийн газар улс орны хуваагдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаад дараа жил нь Хоккайдог эзэлж, Хакодатэгийн тулалдаанд Эномотогийн хүчийг ялав. 1869 оны 5-р сарын 18-нд Хоккайдо арал эзэн хаан Мэйжийн мэдэлд орсон байна. Такэаки бууж өгсний дараа түүнийг эх орноосоо урвасан хэргээр буруутгаж, шоронд хорьсон. Гэсэн хэдий ч Мэйжийн засгийн газар (ихэвчлэн Күрода Киётакагийн тууштай байдлын ачаар) Эномото их мэдлэг, ихээхэн авьяастай болохыг ойлгосон. Түүнийг суллаж, шинэ засгийн газарт элссэн Токүгавагийн цөөн хэдэн үнэнч дэмжигчдийн нэг болжээ. 1874 онд Эномото Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртсэн бөгөөд дараа жил нь Санкт-Петербургийн гэрээний хэлэлцээр хийхээр Оросын эзэнт гүрэнд Элчин сайдаар томилогджээ. Гэрээ амжилттай болж Японы засгийн газар сайшааж, Такэакигийн нэр хүнд өссөн байна. 1880 онд Эномото Тэнгисийн цэргийн сайд (海軍卿, kaigun kei) болжээ. 1885 онд Эномотогийн дипломат ур чадвар дахин ашиглан [[Ито Хиробүми]]тэй хамт [[Чин улс|Чин улстай]] Тиэнциний гэрээ байгуулахаар илгээжээ. Үүний дараа Эномото төрийн албанд хэд хэдэн чухал албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1885 онд Засгийн газрын тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа Шуудангийн анхны сайд (1885–88) байв. Тэрээр мөн 1894-1897 онд Хөдөө аж ахуй, худалдааны сайд, 1889-1890 онд Боловсролын сайд, 1891-1892 онд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. Эномото Такэаки 1908 онд 72 насандаа таалал төгссөн байна. 0fjaazm24lovh6tw4cprdiye64fv6a3 868691 868661 2026-09-07T11:51:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 868691 wikitext text/x-wiki [[Файл:Takeaki Enomoto.gif|thumb|Эномото Такэаки, 1869 он.]] '''Эномото Такэаки''' ([[Япон хэл|япон:]] 榎本武揚, 1836 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн - 1908 оны 8-р сарын 26-нд нас барсан) нь Бошин дайн буюу [[Луу жилийн дайн|Луу жилийн дайны]] үеэр Токүгава шогуны үнэнч ван, Японы усан цэргийн адмирал байсан. Шогуны засаглалыг эзэн хааны цэргүүд ялагдсаны дараа тэрээр Хоккайдо руу зугтаж, орчин үеийн Азид анхны [[Бүгд Найрамдах Эзо Улс|Бүгд Найрамдах Эзо улсыг]] байгуулж, 1868 онд тус Бүгд Найрамдах Улсын анхны ардчилсан сонгуулиар ерөнхийлөгч болжээ. Дараа жил нь эзэн хааны цэргүүд Эзо арлыг (өнөөгийн [[Хоккайдо]]) довтлон эзэлж Бүгд Найрамдах улс оршин тогтнохоо больж, Эномото Такэакиг баривчилж, эх орноосоо урвасан хэргээр ялалж шоронд хорьжээ. 1872 онд хуучин адмирал өршөөгдөж, Мэйжийн засгийн газарт алба хааж байжээ. Үүний дараа Эномото Такэаки Орос улсад суугаа Японы [[Элчин сайд]], Японы Тэнгисийн цэргийн яамны даргаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Эномото Такэаки нь Токиогийн Токүгава овогийнханд алба хааж байсан [[самүрай]] гэр бүлээс гаралтай. 26 настайд нь түүнийг [[Нидерланд]] руу илгээж, тэндээ Барууны тэнгисийн цэргийн техникийг судалжээ. Такэаки 1862-1867 онуудад Европт амьдарч, англи, нидерланд хэлийг эзэмшсэн байна. Эномото Такэаки шогунатын Нидерландаас худалдаж авсан уурын хөдөлгүүртэй байлдааны хөлөг онгоц болох Кайёо Мару хөлөг онгоцоор Японд буцаж ирэв. Гадаадад байх хугацаандаа Эномото цахилгаан холбооны боломжийг ойлгож, буцаж ирснийхээ дараа Токио, Ёкохама хоёрын хооронд цахилгаан холбоо барих төлөвлөгөө боловсруулжээ. Японд 31 настай Эномотог Флотын дэд командлагч ([[Япон хэл|япон:]] 海軍副総裁, ''kaigun fukusōsai'') цолд дэвшүүлэв. Мэйжийн сэргээн босголтын үеэр, 1868 онд Бошин буюу Луу жилийн дайнд Эдо бууж өгсний дараа Эномото бууж өгөхөөс татгалзаж, Токүгава флотын үлдэгдэл болон Жюль Брунэгийн удирдсан Францын хэд хэдэн цэргийн зөвлөхийн хамт хөлөг онгоцоороо Хакодатэ (өнөөгийн Хоккайдо) руу зугтжээ. Түүний 8 тэнгисийн цэргийн усан онгоцноос бүрдсэн флот нь тухайн үед тус улсын хамгийн хүчирхэг флот байв. Эномото Хоккайдод Токүгава гэр бүлийн захирдаг бие даасан улс байгуулахыг хүсэж байв. 12-р сарын 25-нд Токүгава гэр бүлийн дэмжигчид Бүгд Найрамдах Эзо Улс байгуулагдсаныг зарлаж, үүний дараа Эномотог тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгосон байна. Гэсэн хэдий ч Мэйжийн засгийн газар улс орны хуваагдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаад дараа жил нь Хоккайдог эзэлж, Хакодатэгийн тулалдаанд Эномотогийн хүчийг ялав. 1869 оны 5-р сарын 18-нд Хоккайдо арал эзэн хаан Мэйжийн мэдэлд орсон байна. Такэаки бууж өгсний дараа түүнийг эх орноосоо урвасан хэргээр буруутгаж, шоронд хорьсон. Гэсэн хэдий ч Мэйжийн засгийн газар (ихэвчлэн Күрода Киётакагийн тууштай байдлын ачаар) Эномото их мэдлэг, ихээхэн авьяастай болохыг ойлгосон. Түүнийг суллаж, шинэ засгийн газарт элссэн Токүгавагийн цөөн хэдэн үнэнч дэмжигчдийн нэг болжээ. 1874 онд Эномото Японы Эзэнт гүрний Тэнгисийн цэргийн дэд адмирал цол хүртсэн бөгөөд дараа жил нь Санкт-Петербургийн гэрээний хэлэлцээр хийхээр Оросын эзэнт гүрэнд Элчин сайдаар томилогджээ. Гэрээ амжилттай болж Японы засгийн газар сайшааж, Такэакигийн нэр хүнд өссөн байна. 1880 онд Эномото Тэнгисийн цэргийн сайд (海軍卿, kaigun kei) болжээ. 1885 онд Эномотогийн дипломат ур чадвар дахин ашиглан [[Ито Хиробүми]]тэй хамт [[Чин улс|Чин улстай]] Тиэнциний гэрээ байгуулахаар илгээжээ. Үүний дараа Эномото төрийн албанд хэд хэдэн чухал албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1885 онд Засгийн газрын тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа Шуудангийн анхны сайд (1885–88) байв. Тэрээр мөн 1894-1897 онд Хөдөө аж ахуй, худалдааны сайд, 1889-1890 онд Боловсролын сайд, 1891-1892 онд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. Эномото Такэаки 1908 онд 72 насандаа таалал төгссөн байна. 84yhrdesp2p5d78zu5b7yiiooqtsxd7 Луу жилийн дайн 0 148228 868666 868501 2026-09-07T01:44:45Z Zorigt 49 868666 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта Войны Босин.jpg|thumb|332x332px]] '''Луу жилийн дайн''' буюу '''Бошин дайн''' ([[Япон хэл|япон]]. 戊辰戦争, галиг-&#x20;''Бошин сэнсо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Boshin War'') — 1868—1869 онд [[Токүгава Иэясү|Токугава Шогуныг]] дэмжигчид болон Японы эзэнт гүрнийг дэмжигч хүчний хоорондох [[иргэний дайн]]. Энэ нь шогуны хүчний ялагдлаар төгсөж, [[Мэйжийн эрин]]ий сэргээн босголтод хүргэсэн байна. Энэхүү дайн нь 19-р зууны эхний хагаст Японд тохиолдсон нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн цуврал үймээн самууны үр дагавар байсан бөгөөд энэ нь шогуны засгийн газрын нэр хүнд буурч, шууд эзэнт гүрний засаглалыг сэргээхийг дэмжигчид нэмэгдсэн юм. [[Файл:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|thumb]] 1868 оны 1-р сарын 3-нд эзэн хаан Мэйжи эзэнт гүрний бүрэн эрхийг сэргээн босгохыг тунхаглав. Долоо хоногийн дараа, шогун Токүгава Ёшинобү эзэнт гүрний тунхаглалыг "хууль бус" гэж зарласны дараа дайн эхэлсэн түүхтэй. Ёшинобүгийн цэргүүд эзэн хааны ордон болох [[Киото]] руу довтлов. 3:1 харьцаатайгаар болон Францын цэргийн зөвлөхүүдийн туслалцаатай байсан ч Тоба, Фүшимигийн ойролцоох анхны томоохон тулалдаан нь шогуны 15,000 хүний ​​​​цэргийг ялж, Ёшинобү Эдо руу зугтахаас өөр аргагүй болжээ. Сайго Такамори ялсан эзэнт гүрний армийг зүүн хойд Япон руу удирдаж, 1868 оны 5-р сард Эдог бууж өгөхөд хүргэсэн юм. Дайны сүүлийн шатанд Шогунатын тэнгисийн цэргийн адмирал [[Эномото Такеаки]] флотын үлдэгдэл болон хэд хэдэн Францын зөвлөхүүдийн хамт [[Хоккайдо]] руу зугтаж, тэнд Эзо Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулж, өөрийгөө ерөнхийлөгч гэж зарлав. Гэсэн хэдий ч 1869 оны 5-р сард тэрээр Эзэн хааны хүчинд бут цохигдож, дайныг дуусгавар болгов. Хоёр талын армид ойролцоогоор 120,000 орчим цэрэг тулалдсанаас 4000 орчим нь амь үрэгджээ. Ялалтын дараа Эзэнт гүрний засгийн газар Баруунаас тусгаарлах бодлогоо орхиж, Японыг орчин үеийн болгох, баруунжуулахад хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэв. Шогуны хуучин олон удирдагч өршөөгдөж, засгийн газрын албан тушаалд томилогджээ. Шогун асан Ёшинобүг гэрийн хорионд оруулсан хэдий ч 1872 онд түүнийг суллаж, зарим эрх ямбыг нь сэргээжээ. 1902 онд Токүгава Ёшинобү гүнгийн цолыг хүртсэн боловч шогунатын засаглалыг устгасны дараа тэрээр улс төрөөс гарч, олон нийтийн амьдралаас бүрэн хөндийрсөн. == Нэршил == Бошин (戊辰) гэдэг нь Зүүн Азийн уламжлалт хуанлид жаран жилийн мөчлөгийн тав дахь жилийн тэмдэглэгээ юм. Хэдийгээр дайн нэг жилээс илүү үргэлжилсэн ч Бошин гэдэг нь дайн эхэлсэн оныг хэлдэг байна. 戊辰 тэмдэгтүүдийг япон хэлээр цүчиноэ-тацү гэж уншиж болох бөгөөд энэ нь шууд утгаараа "Дэлхийн лууны ах" гэсэн утгатай. Хятад хэлэнд үүнийг "Ян Дэлхийн луу" гэж орчуулдаг бөгөөд энэ нь жаран жилийн мөчлөгийн тухайн жилтэй холбоотой юм. Дайн нь Кейо эриний дөрөв дэх жилд эхэлсэн бөгөөд тухайн оны 10-р сард Мэйжийн эриний эхний жил болж, Мэйжийн эриний хоёр дахь жилд дууссан юм. Монголын уламжлалт билгийн тооллоор ХV жарны Шар Луу жил юм. 4ug3b8nx9vuw9vj6fhgwitp0wmczcs2 868667 868666 2026-09-07T01:44:56Z Zorigt 49 868667 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта Войны Босин.jpg|thumb|332x332px]] '''Луу жилийн дайн''' буюу '''Бошин дайн''' ([[Япон хэл|япон]]. 戊辰戦争, галиг-&#x20;''Бошин сэнсо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Boshin War'') — 1868—1869 онд [[Токүгава Иэясү|Токугава Шогуныг]] дэмжигчид болон Японы эзэнт гүрнийг дэмжигч хүчний хоорондох [[иргэний дайн]]. Энэ нь шогуны хүчний ялагдлаар төгсөж, [[Мэйжийн эрин]]ий сэргээн босголтод хүргэсэн байна. Энэхүү дайн нь 19-р зууны эхний хагаст Японд тохиолдсон нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн цуврал үймээн самууны үр дагавар байсан бөгөөд энэ нь шогуны засгийн газрын нэр хүнд буурч, шууд эзэнт гүрний засаглалыг сэргээхийг дэмжигчид нэмэгдсэн юм. [[Файл:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|thumb]] 1868 оны 1-р сарын 3-нд эзэн хаан Мэйжи эзэнт гүрний бүрэн эрхийг сэргээн босгохыг тунхаглав. Долоо хоногийн дараа, шогун Токүгава Ёшинобү эзэнт гүрний тунхаглалыг "хууль бус" гэж зарласны дараа дайн эхэлсэн түүхтэй. Ёшинобүгийн цэргүүд эзэн хааны ордон болох [[Киото]] руу довтлов. 3:1 харьцаатайгаар болон Францын цэргийн зөвлөхүүдийн туслалцаатай байсан ч Тоба, Фүшимигийн ойролцоох анхны томоохон тулалдаан нь шогуны 15,000 хүний ​​​​цэргийг ялж, Ёшинобү Эдо руу зугтахаас өөр аргагүй болжээ. Сайго Такамори ялсан эзэнт гүрний армийг зүүн хойд Япон руу удирдаж, 1868 оны 5-р сард Эдог бууж өгөхөд хүргэсэн юм. Дайны сүүлийн шатанд Шогунатын тэнгисийн цэргийн адмирал [[Эномото Такэаки]] флотын үлдэгдэл болон хэд хэдэн Францын зөвлөхүүдийн хамт [[Хоккайдо]] руу зугтаж, тэнд Эзо Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулж, өөрийгөө ерөнхийлөгч гэж зарлав. Гэсэн хэдий ч 1869 оны 5-р сард тэрээр Эзэн хааны хүчинд бут цохигдож, дайныг дуусгавар болгов. Хоёр талын армид ойролцоогоор 120,000 орчим цэрэг тулалдсанаас 4000 орчим нь амь үрэгджээ. Ялалтын дараа Эзэнт гүрний засгийн газар Баруунаас тусгаарлах бодлогоо орхиж, Японыг орчин үеийн болгох, баруунжуулахад хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэв. Шогуны хуучин олон удирдагч өршөөгдөж, засгийн газрын албан тушаалд томилогджээ. Шогун асан Ёшинобүг гэрийн хорионд оруулсан хэдий ч 1872 онд түүнийг суллаж, зарим эрх ямбыг нь сэргээжээ. 1902 онд Токүгава Ёшинобү гүнгийн цолыг хүртсэн боловч шогунатын засаглалыг устгасны дараа тэрээр улс төрөөс гарч, олон нийтийн амьдралаас бүрэн хөндийрсөн. == Нэршил == Бошин (戊辰) гэдэг нь Зүүн Азийн уламжлалт хуанлид жаран жилийн мөчлөгийн тав дахь жилийн тэмдэглэгээ юм. Хэдийгээр дайн нэг жилээс илүү үргэлжилсэн ч Бошин гэдэг нь дайн эхэлсэн оныг хэлдэг байна. 戊辰 тэмдэгтүүдийг япон хэлээр цүчиноэ-тацү гэж уншиж болох бөгөөд энэ нь шууд утгаараа "Дэлхийн лууны ах" гэсэн утгатай. Хятад хэлэнд үүнийг "Ян Дэлхийн луу" гэж орчуулдаг бөгөөд энэ нь жаран жилийн мөчлөгийн тухайн жилтэй холбоотой юм. Дайн нь Кейо эриний дөрөв дэх жилд эхэлсэн бөгөөд тухайн оны 10-р сард Мэйжийн эриний эхний жил болж, Мэйжийн эриний хоёр дахь жилд дууссан юм. Монголын уламжлалт билгийн тооллоор ХV жарны Шар Луу жил юм. s4fiu82jbtnigphwxfa7o4dqzfhys6w Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль 0 148242 868690 868554 2026-09-07T11:45:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 868690 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow MSTU Bauman main building asv2021-08.jpg|thumb|460x460px|Их сургуулийн төв байр, Москва хот]] '''Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль''' ([[Орос хэл|орос.]] Московский государственный технический университет имени Н.Э.Баумана, товчоор. ''Бауманка, Бауманский университет, МВТУ,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Bauman Moscow State Technical University'') —[[Орос|Оросын]] тэргүүлэх Үндэсний Техникийн судалгааны Их Сургууль, Судалгааны Төв юм. == Түүх == === Өмнөх нэрүүд === * 1830–1868 — Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургууль (Московское ремесленное учебное заведение). * 1868–1918 — Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургууль (Императорское Московское техническое училище). * 1918–1930 — Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище). * 1930 — Москвагийн Механик-машин барилгын сургууль (Московское механико-машиностроительное училище). * 1930–1943 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль (Московский механико-машиностроительный институт им. Н. Э. Баумана). * 1943–1989 — Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургууль (Московское высшее техническое училище им. Н. Э. Баумана). * 1989 оноос өнөө хүртэл — Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль (Московский государственный технический университет им. Н. Э. Баумана). 1826 онд бэлэвсэрсэн хатан хаан Мария Феодоровна "Өнчирсөн 300 хөвгүүдэд зориулсан төрөл бүрийн гар урлалын томоохон цех байгуулахаар төлөвлөжээ". Үүний тулд Москвад ажиллаж байсан швейцарын архитектор Доменико Жиларди 1812 онд шатсан Германы хороололд байрлах "Слободской ордон"-г дахин барьсан ажээ. 1830 оны 7-р сарын 13-нд Оросын Эзэн хаан [[I Николай]] "Мэргэжлийн сургуулийн тухай журмыг" баталсан. Тус сургууль 1832 онд нээгдэж бүрэн сургалтын курс нь 6 жил үргэлжилж, 3 бэлтгэл анги, 3 семинараас бүрдсэн байв. Хүүхдийн асрамжийн газрын 300 оюутнуудад үнэгүй сурах боломж олгож 50 нь худалдаачид, хотын иргэд, гильд гишүүдийн хүүхдүүдэд зориулсан төлбөртэй байв. Бүрэн сургалтын курсээ төгссөн хүмүүс эрдэмтэн мастер цолтой төгсдөг байсан бол онолын сургалтанд хамрагдаагүй оюутнууд мастер эсвэл дэд мастер цол хүртдэг байв. 1868 онд баталсан дүрмээр мэргэжлийн сургуулийг 9 жилийн сургалттай дээд мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудын загварын дагуу зохион байгуулсан Эзэн хааны Москвагийн техникийн сургууль болгон өөрчилжээ. 1918 онд Москвагийн Дээд Техникийн Сургууль нэртэй болсон. Механик инженерчлэл, барилгын инженерчлэл, хими, цахилгаан инженерчлэл гэсэн 4 факультетэд оюутнуудыг элсүүлсэн байна. Аэрогидродинамик, автомашины болон химийн инженерчлэлийн лабораториуд салж, Төв Аэрогидродинамикийн Хүрээлэн (ЦАГИ), Бүх Холбоотны Нисэхийн Материалын Хүрээлэн (ВИАМ), Нисэхийн Моторын Төв Хүрээлэн (ЦИАМ), Шинжлэх Ухааны Автомашины Хөдөлгүүрийн Хүрээлэн (НАМИ) зэрэг судалгааны хүрээлэнгүүдийг байгуулсан байна. 1929 онд оюутны тоо 7000-аас давсан. 1930 онд тус сургууль томоохон өөрчлөлтөд орж 1930 оны 3-р сарын 20-нд МВТУ нь механик инженерчлэл, агаарын механик инженерчлэл, эрчим хүчний инженерчлэл, иргэний инженерчлэл, химийн инженерчлэл гэсэн 5 бие даасан дээд техникийн сургууль болж хуваагдсан. МВТУ-ийн байранд үлдсэн механик инженерчлэлийн сургууль (өмнө нь Механикийн факультет) удалгүй Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургууль нэртэй болсон. 1948 онд Нислэгийн онолын чиглэлээр дэвшилтэт пуужингийн судалгааны факультет байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн анхны тив хоорондын баллистик пуужин болох "Р-7"-г бүтээгч, Оросын сансрын салбарыг үүсгэн байгуулагч [[Сергей Королёв|Сергей Королёвын]] тус сургуульд хийсэн ажилтай холбоотой юм. == Их сургууль өнөө үед == 2024 оны 10-р сарын байдлаар тус их сургуульд салбаруудыг оролцуулаад 33,300 залуучууд элссэн бөгөөд тэдний 30,400 нь дээд боловсролын хөтөлбөрт хамрагдсан байна. Их сургуулийн боловсролын үйл явцад 3,500 гаруй эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1,100 инженер техникийн ажилтан оролцож байгаа бөгөөд тэдний 34% нь 39-өөс доош насныхан, 36% нь үйлдвэрийн цагийн ажилчид юм. Тус их сургууль нь Калуга, Мытищи хотод хоёр салбартай. ОХУ-ын Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны 2016 оны 4-р сарын 12-ны өдрийн 397 тоот тушаалаар Москвагийн Улсын Ойн Их Сургуулийг Бауманы нэрэмжит Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуультай тусдаа бүтцийн нэгж болгон нэгтгэж, Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Мытищи салбар болсон. 2018 онд тус Их сургууль нь төгсөгчдийн ажлын байрны үзүүлэлтээр дэлхийн шилдэг 150 их сургуулийн тоонд багтсан. Энэхүү жагсаалтыг Emerging зөвлөх компани гаргасан бөгөөд 22 орны ажил олгогчдын санал бодолд үндэслэсэн байна. 2025 оны Оросын шилдэг их сургуулиудын RAEX-ийн эрэмбэлсэн хичээлийн жагсаалтад Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургууль нь механик инженерчлэл ба робот техник; сансар судлалын инженерчлэл; газрын тээврийн инженерчлэл ба технологи гэсэн гол инженерчлэлийн чиглэлээр тэргүүн байр эзэлсэн байна. == Их сургуулийн үе үеийн захирал, ректорууд == {| class="wikitable" | valign="top" | ; Москвагийн Мэргэжлийн боловсролын сургуулийн Захиралууд * 1830—1837 Ф. Отто * 1837—1859 А. А. Розенкампф * 1859—1867 А. С. Ершов * 1867—1868 В. К. Делла-Вос ; Эзэн хааны Москвагийн Техникийн сургуулийн захиралууд * 1868—1880 В. К. Делла-Вос * 1880—1883 И. П. Архипов * 1883—1902 И. В. Аристов * 1902—1905 С. А. Фёдоров * 1905—1914 А. П. Гавриленко * 1914—1917 В. И. Гриневецкий | valign="top" | ; Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1917—1918 В. И. Гриневецкий * 1918—1920 В. А. Ушков * 1920—1922 И. А. Калинников * 1922—1923 М. Г. Лукин * 1923—1929 Н. П. Горбунов * 1929—1930 П. Н. Мостовенко ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Механик инженерчлэл ба машин үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Ректорууд * 1930—1938 А. А. Цибарт * 1938—1939 В. П. Никитин * 1939—1940 А. Т. Дыков * 1940—1941 Н. Г. Бруевич * 1941—1943 С. С. Протасов | valign="top" | ; Н.Бауманы нэрэмжит Москвагийн Дээд Техникийн сургуулийн Ректорууд * 1943—1943 Г. А. Николаев (үүрэг гүйцэтгэгч) * 1943—1947 Е. С. Андреев * 1947—1954 М. А. Попов * 1954—1959 Д. А. Прокошкин * 1959—1964 Л. П. Лазарев * 1964—1985 Г. А. Николаев * 1985—1989 А. С. Елисеев ; Н.Бауманы Москвагийн Улсын Техникийн Их Сургуулийн Ректорууд * 1989—1991 А. С. Елисеев * 1991—2010 И. Б. Фёдоров * 2010—2021 А. А. Александров * 2021 оноос— [[Михаил Гордин]] |} lhx8luzehwqrdhtjrllyykvl8wfj82p Хэрэглэгч:Мон-гол 2 148250 868619 2026-09-06T12:23:41Z Мон-гол 107307 /* */ Монгол Улсын Ардын жүжигчин Жамсранжавын Оюундарь 1968 онд Улаанбаатар хотод Ардын жүжигчин Л.Жамсранжавын 4 дэх хүүхэд болон мэндэлжээ. 868619 wikitext text/x-wiki Монгол улсын Ардын жүжигчин Жамсранжавын Оюундарь qgdp1gx80ite5ccaabp1ekeksfdzoqi Кансай 0 148251 868626 2026-09-06T13:03:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Japan kinki map small.png|thumb]] '''Кансай''' ([[Япон хэл|япон.]] 関西地方, үгчилбэл- "цайзаас баруун зүг дахь бүс нутаг") — Японы [[Хоншүү]] арлын баруун хэсэгт орших бүс нутаг. Мөн Кинки (近畿地方, -"нийслэлийн ормын бүс нутаг") гэгддэг энэ бүс нутаг нь Киото мужийн төвд оршдо..." 868626 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan kinki map small.png|thumb]] '''Кансай''' ([[Япон хэл|япон.]] 関西地方, үгчилбэл- "цайзаас баруун зүг дахь бүс нутаг") — Японы [[Хоншүү]] арлын баруун хэсэгт орших бүс нутаг. Мөн Кинки (近畿地方, -"нийслэлийн ормын бүс нутаг") гэгддэг энэ бүс нутаг нь Киото мужийн төвд оршдог. Тус бүс нутагт Вакаяма, Киото, Миэ, Нара, Осака, Сига болон Хиого зэрэг 7 муж байралдаг. Кансай бүс нутаг 20,5 сая хүн амтай. 7tbydsucscnxnszedku2laemqoau6mn 868656 868626 2026-09-07T01:24:57Z Zorigt 49 868656 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan kinki map small.png|thumb]] '''Кансай''' ([[Япон хэл|япон.]] 関西地方, үгчилбэл- "цайзаас баруун зүг дахь бүс нутаг") — Японы [[Хоншүү]] арлын баруун хэсэгт орших бүс нутаг. Мөн Кинки (近畿地方, -"нийслэлийн ормын бүс нутаг") гэгддэг энэ бүс нутаг нь Киото мужийн төвд оршдог. Тус бүс нутагт Вакаяма, Киото, Миэ, Нара, Осака, Шига болон Хёого зэрэг 7 муж байрладаг. Кансай бүс нутаг 20,5 сая хүн амтай. bgvneil1161ifmhbpfpb1mrolpdafw1 Японы Эзэн хааны төрсөн өдөр 0 148252 868629 2026-09-06T13:32:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Emperor of Japan Birthday Akihito 2017.png|thumb|327x327px]] '''Японы Эзэн хааны төрсөн өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 天皇誕生日, галиг- Тэнно Танжёби) - Японд хаан ширээг залгамжилан сууж буй [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] төрсөн өдрийг тэмдэглэдэг олон нийтийн баяр бөгөөд эзэн хаан Нар..." 868629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emperor of Japan Birthday Akihito 2017.png|thumb|327x327px]] '''Японы Эзэн хааны төрсөн өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 天皇誕生日, галиг- Тэнно Танжёби) - Японд хаан ширээг залгамжилан сууж буй [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] төрсөн өдрийг тэмдэглэдэг олон нийтийн баяр бөгөөд эзэн хаан [[Нарүхито]] 1960 оны [[2 сарын 23|2-р сарын 23]]-нд төрсөн тул 2020 оноос хойш энэ өдөр тэмдэглэж байна. Японы өмнөх эзэн хаан [[Акихито|Акихитогийн]] төрсөн өдөр 12-р сарын 23-нд 2019 оны 4-р сарын 30-нд хаан ширээнээсээ буусан. Үүний үр дүнд 1989 оноос 2018 оны 12-р сарын 23-нд тэмдэглэж байсан энэ баярыг 2019 онд огт тэмдэглээгүй бөгөөд дараагийн баяр нь эзэн хаан Нарухитогийн төрсөн өдөр (2020 оны 2-р сарын 23)-нд баяр тохиосон. 1868-1911 онуудад Муцухито ([[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]]) хаанчлах үед Эзэн хааны төрсөн өдрийг 11-р сарын 3-нд тэмдэглэдэг байжээ (одоо Соёлын өдөр болгон тэмдэглэдэг). Ёшихито ([[Эзэн Хаан Тайшоо|Эзэн хаан Тайшоо]]) хаанчлах үед 1912-1926 онуудад Эзэн хааны төрсөн өдрийг 8-р сарын 31-нд тэмдэглэдэг байжээ. Хирохито ([[Эзэн Хаан Шоова|Эзэн хаан Шоова]]) хаанчлах үед 1927-1988 онуудад Эзэн хааны төрсөн өдрийг 4-р сарын 29-нд тэмдэглэдэг байжээ. Хирохито нас барсны дараа 4-р сарын 29-ний өдрийг нийтийн амралтын өдөр хэвээр үлдээж, анх Ногоон өдөр, 2007 оноос хойш Шова өдөр болгон тэмдэглэдэг болсон (Ногоон өдөр 5-р сарын 4-нд шилжсэн). 2pse7hnnnom5kcbht06tswktb6jyn00 868658 868629 2026-09-07T01:28:48Z Zorigt 49 868658 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emperor of Japan Birthday Akihito 2017.png|thumb|327x327px]] '''Японы Эзэн хааны төрсөн өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 天皇誕生日, галиг - Тэнно Танжёоби) - Японд хаан ширээг залгамжилан сууж буй [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] төрсөн өдрийг тэмдэглэдэг олон нийтийн баяр бөгөөд эзэн хаан [[Нарүхито]] 1960 оны [[2 сарын 23|2-р сарын 23]]-нд төрсөн тул 2020 оноос хойш энэ өдөр тэмдэглэж байна. Японы өмнөх эзэн хаан [[Акихито|Акихитогийн]] төрсөн өдөр 12-р сарын 23-нд боловч 2019 оны 4-р сарын 30-нд хаан ширээнээсээ буусан. Үүний үр дүнд 1989 оноос 2018 оны 12-р сарын 23-нд тэмдэглэж байсан энэ баярыг 2019 онд огт тэмдэглээгүй бөгөөд дараагийн баяр нь эзэн хаан Нарухитогийн төрсөн өдөр (2020 оны 2-р сарын 23)-нд баяр тохиосон. 1868-1911 онуудад Мүцүхито ([[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]]) хаанчлах үед Эзэн хааны төрсөн өдрийг 11-р сарын 3-нд тэмдэглэдэг байжээ (одоо Соёлын өдөр болгон тэмдэглэдэг). Ёшихито ([[Эзэн Хаан Тайшоо|Эзэн хаан Тайшоо]]) хаанчлах үед 1912-1926 онуудад Эзэн хааны төрсөн өдрийг 8-р сарын 31-нд тэмдэглэдэг байжээ. Хирохито ([[Эзэн Хаан Шоова|Эзэн хаан Шоова]]) хаанчлах үед 1927-1988 онуудад Эзэн хааны төрсөн өдрийг 4-р сарын 29-нд тэмдэглэдэг байжээ. Хирохито нас барсны дараа 4-р сарын 29-ний өдрийг нийтийн амралтын өдөр хэвээр үлдээж, анх Ногоон өдөр, 2007 оноос хойш Шова өдөр болгон тэмдэглэдэг болсон (Ногоон өдөр 5-р сарын 4-нд шилжсэн). ig3iz8trnfl8qyw32bumvc9spg7zf7a Ахмад настнуудад хүндэтгэл үзүүлэх өдөр (Япон) 0 148253 868630 2026-09-06T13:50:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Respect-for-the-Aged-Day-Japan-2006-敬老の日.png|thumb]] '''Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 敬老の日, kairo no hi) 9-р сарын гурав дахь Даваа гарагт жил бүр тэмдэглэдэг Японы албан ёсны баяр юм. 1965 оноос хойш энэ өдрийг Японы Үндэсний баяр болгон тэмдэглэж ирсэн...." 868630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Respect-for-the-Aged-Day-Japan-2006-敬老の日.png|thumb]] '''Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 敬老の日, kairo no hi) 9-р сарын гурав дахь Даваа гарагт жил бүр тэмдэглэдэг Японы албан ёсны баяр юм. 1965 оноос хойш энэ өдрийг Японы Үндэсний баяр болгон тэмдэглэж ирсэн. Энэ өдөр ахмад настнуудад бэлэг өгч, улс орныхоо төлөө хийсэн гавьяаг хүндэтгэн талархал илэрхийлдэг байна. Энэхүү баярын санаа анх 1947 онд Хёго мужид гарч ирсэн бөгөөд 1950 оноос эхлэн Японы бусад хэсэгт тархсан. Анх энэ баярыг "Ахмад настнуудын өдөр" гэж нэрлэдэг байсан. 1965 онд уг баяр одоогийн нэр, үндэсний статустай болжээ. 2003 он хүртэл Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдрийг жил бүрийн 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байсан юм. Учир нь уг баярын өдөр тогтсон 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байв. Гэсэн хэдий ч Японы "Аз жаргалтай Даваа гараг" системийн дагуу иргэдэд 3 өдрийн амралтын өдөр олгохын тулд сарын гурав дахь Даваа гарагт шилжүүлсэн байна. == Хэрхэн тэмдэглэдэг тухай == '''Гэр бүл дотор''': Япончууд эцэг эх, өвөө эмээ нар дээрээ зочилж, бэлэг (цэцэг, чихэр, хэрэгцээт зүйлс) өгч, хамтдаа оройн хоол зохион байгуулж, эсвэл халуун рашааны амралтын газрууд (онсен) руу гэр бүлийн аяллын зардлыг төлдөг. '''60 насны төрсөн өдрийн уламжлал''': Японд 60 нас хүрэх (Канреки нас - зурхайн 60 жилийн мөчлөг) нь чухал үйл явдал гэж тооцогддог. Энэ өдрийг тэмдэглэж буй хүмүүст ихэвчлэн муу сүнснүүдээс хамгаалах, "дахин төрөлт"-ийг бэлгэддэг улаан хантааз, малгай (чанчанко) өгдөг. '''Төрийн бэлэг''': Уламжлал ёсоор засгийн газар 100 настнуудад баяр хүргэдэг. Тухайн жил 100 насныхаа төрсөн өдрийг тэмдэглэсэн ахмад настнуудад Ерөнхий сайдын өмнөөс дурсгалын саке уух мөнгөн аяга (саказуки) гардуулдаг. '''Олон нийтийн арга хэмжээ''': Орон нутгийн засаг захиргаа ахмад настнуудыг идэвхтэй байхыг урамшуулахын тулд үнэ төлбөргүй концерт, спортын наадам зохион байгуулж, бэлэг тараадаг. Энэ өдөр олон фитнесс төвүүд ахмад үеийнхний эрүүл мэндийг хамгаалахын тулд тусгай нээлттэй дасгал хийдэг ажээ. e9a9uasbkoztx5koy342cbno15pqp5a 868657 868630 2026-09-07T01:27:38Z Zorigt 49 868657 wikitext text/x-wiki [[Файл:Respect-for-the-Aged-Day-Japan-2006-敬老の日.png|thumb]] '''Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 敬老の日, keiro no hi) 9-р сарын гурав дахь Даваа гарагт жил бүр тэмдэглэдэг Японы албан ёсны баяр юм. 1965 оноос хойш энэ өдрийг Японы Үндэсний баяр болгон тэмдэглэж ирсэн. Энэ өдөр ахмад настнуудад бэлэг өгч, улс орныхоо төлөө хийсэн гавьяаг хүндэтгэн талархал илэрхийлдэг байна. Энэхүү баярын санаа анх 1947 онд Хёого мужид гарч ирсэн бөгөөд 1950 оноос эхлэн Японы бусад хэсэгт тархсан. Анх энэ баярыг "Ахмад настнуудын өдөр" гэж нэрлэдэг байсан. 1965 онд уг баяр одоогийн нэр, үндэсний статустай болжээ. 2003 он хүртэл Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдрийг жил бүрийн 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байсан юм. Учир нь уг баярын өдөр тогтсон 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байв. Гэсэн хэдий ч Японы "Аз жаргалтай Даваа гараг" системийн дагуу иргэдэд 3 өдрийн амралтын өдөр олгохын тулд сарын гурав дахь Даваа гарагт шилжүүлсэн байна. == Хэрхэн тэмдэглэдэг тухай == '''Гэр бүл дотор''': Япончууд эцэг эх, өвөө эмээ нар дээрээ зочилж, бэлэг (цэцэг, чихэр, хэрэгцээт зүйлс) өгч, хамтдаа оройн хоол зохион байгуулж, эсвэл халуун рашааны амралтын газрууд (онсен) руу гэр бүлийн аяллын зардлыг төлдөг. '''60 насны төрсөн өдрийн уламжлал''': Японд 60 нас хүрэх (Канреки нас - зурхайн 60 жилийн мөчлөг) нь чухал үйл явдал гэж тооцогддог. Энэ өдрийг тэмдэглэж буй хүмүүст ихэвчлэн муу сүнснүүдээс хамгаалах, "дахин төрөлт"-ийг бэлгэддэг улаан хантааз, малгай (чанчанко) өгдөг. '''Төрийн бэлэг''': Уламжлал ёсоор засгийн газар 100 настнуудад баяр хүргэдэг. Тухайн жил 100 насныхаа төрсөн өдрийг тэмдэглэсэн ахмад настнуудад Ерөнхий сайдын өмнөөс дурсгалын саке уух мөнгөн аяга (саказүки) гардуулдаг. '''Олон нийтийн арга хэмжээ''': Орон нутгийн засаг захиргаа ахмад настнуудыг идэвхтэй байхыг урамшуулахын тулд үнэ төлбөргүй концерт, спортын наадам зохион байгуулж, бэлэг тараадаг. Энэ өдөр олон фитнесс төвүүд ахмад үеийнхний эрүүл мэндийг хамгаалахын тулд тусгай нээлттэй дасгал хийдэг ажээ. ip34b0iphpm0vxebj353czgfnnho9t1 868689 868657 2026-09-07T11:43:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 868689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Respect-for-the-Aged-Day-Japan-2006-敬老の日.png|thumb]] '''Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдөр''' ([[Япон хэл|япон:]] 敬老の日, keiro no hi) 9-р сарын гурав дахь Даваа гарагт жил бүр тэмдэглэдэг Японы албан ёсны баяр юм. 1965 оноос хойш энэ өдрийг Японы Үндэсний баяр болгон тэмдэглэж ирсэн. Энэ өдөр ахмад настнуудад бэлэг өгч, улс орныхоо төлөө хийсэн гавьяаг хүндэтгэн талархал илэрхийлдэг байна. Энэхүү баярын санаа анх 1947 онд Хёого мужид гарч ирсэн бөгөөд 1950 оноос эхлэн Японы бусад хэсэгт тархсан. Анх энэ баярыг "Ахмад настнуудын өдөр" гэж нэрлэдэг байсан. 1965 онд уг баяр одоогийн нэр, үндэсний статустай болжээ. 2003 он хүртэл Ахмад настнуудыг хүндэтгэх өдрийг жил бүрийн 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байсан юм. Учир нь уг баярын өдөр тогтсон 9-р сарын 15-нд тэмдэглэдэг байв. Гэсэн хэдий ч Японы "Аз жаргалтай Даваа гараг" системийн дагуу иргэдэд 3 өдрийн амралтын өдөр олгохын тулд сарын гурав дахь Даваа гарагт шилжүүлсэн байна. == Хэрхэн тэмдэглэдэг тухай == '''Гэр бүл дотор''': Япончууд эцэг эх, өвөө эмээ нар дээрээ зочилж, бэлэг (цэцэг, чихэр, хэрэгцээт зүйлс) өгч, хамтдаа оройн хоол зохион байгуулж, эсвэл халуун рашааны амралтын газрууд (онсен) руу гэр бүлийн аяллын зардлыг төлдөг. '''60 насны төрсөн өдрийн уламжлал''': Японд 60 нас хүрэх (Канреки нас - зурхайн 60 жилийн мөчлөг) нь чухал үйл явдал гэж тооцогддог. Энэ өдрийг тэмдэглэж буй хүмүүст ихэвчлэн муу сүнснүүдээс хамгаалах, "дахин төрөлт"-ийг бэлгэддэг улаан хантааз, малгай (чанчанко) өгдөг. '''Төрийн бэлэг''': Уламжлал ёсоор засгийн газар 100 настнуудад баяр хүргэдэг. Тухайн жил 100 насныхаа төрсөн өдрийг тэмдэглэсэн ахмад настнуудад Ерөнхий сайдын өмнөөс дурсгалын [[сакэ]] архи уух мөнгөн аяга (саказүки) гардуулдаг байна. '''Олон нийтийн арга хэмжээ''': Орон нутгийн засаг захиргаа ахмад настнуудыг идэвхтэй байхыг урамшуулахын тулд үнэ төлбөргүй концерт, спортын наадам зохион байгуулж, бэлэг тараадаг. Энэ өдөр олон биеийн тамирын фитнесс төвүүд ахмад үеийнхний эрүүл мэндийг хамгаалахын тулд тусгай нээлттэй дасгал хийлгэх боломж олгодог ажээ. ml1w07euyljpm8j739c75f8dtx1kb50 Мэйжийн сүм 0 148254 868633 2026-09-06T14:09:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Courtyard of Meiji Shrine 20190717.jpg|thumb|342x342px|Мэйжийн сүм, Токио]] '''Мэйжийн сүм''' ([[Япон хэл|япон:]] 明治神宮 meiji jingū) нь [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]] (明治天皇) болон түүний эхнэр хатан Шокэн нарт зориулсан Токио дахь хамгийн том Шинто шашны сүм юм. Энэхүү сүм нь Токи..." 868633 wikitext text/x-wiki [[Файл:Courtyard of Meiji Shrine 20190717.jpg|thumb|342x342px|Мэйжийн сүм, Токио]] '''Мэйжийн сүм''' ([[Япон хэл|япон:]] 明治神宮 meiji jingū) нь [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжи]] (明治天皇) болон түүний эхнэр хатан Шокэн нарт зориулсан Токио дахь хамгийн том Шинто шашны сүм юм. Энэхүү сүм нь Токио хотын Шибуя-кү, Камизоно-чод байрладаг. == Түүх == [[Файл:Meiji Shrine Tokyo, Japan.jpg|thumb]] Тус сүмийг 1920 оны 11-р сарын 1-нд байгуулжээ. Эзэн хаан Мэйжи 1912 оны 7-р сарын 30-нд, хатан хаан 1914 оны 4-р сарын 11-нд нас баржээ. Тэднийг нас барсны дараа сүм байгуулах хөдөлгөөн өрнөж сүмийн барилга 1920 онд баригдаж дууссан боловч Дэлхийн 2-р дайны үеэр галд шатжээ. Япон болон гадаад дахь олон япончуудын дэмжлэгтэйгээр одоо байгаа байгууламжийг сэргээн засварлах ажил 1958 оны 10-р сард дууссан байна. == Ерөнхий мэдээлэл == Токиогийн төвд байрладаг энэхүү гэгээн сүм нь ойролцоогоор 708,200 хавтгай дөрвөлжин метр талбайг хамардаг. Модоор хүрээлэгдсэн энэхүү барилга нь Японы өвөрмөц бунхан архитектурын ердийн жишээ юм. Барилга угсралтын ажилд Кисо кипарис модыг ашигласан. Цэцэрлэгт хүрээлэнд Японд ургадаг бүх төрлийн мод, бут сөөг ургадаг байна. Японы өнцөг булан бүрээс иргэд 100,000 гаруй бут сөөг, модыг хандивласан ажээ. Гадна цэцэрлэгийн буланд [[Шинто]] шашны хуримын ёслолууд өнөө хүртэл үргэлжилсээр байгаа Мэйжийн дурсгалын (Хуримын) танхимд болдог. Өмнө нь энэ барилгыг голчлон хурал зөвлөгөөн, уулзалтуудад ашигладаг байсан бөгөөд үүнд Мэйжийн үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцэж байжээ. h33e3te59o8fem8cqq8reoin98jplov Канвонь (Умард Солонгос) 0 148255 868639 2026-09-06T18:22:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Канвонь (Умард Солонгос)]] to [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] 868639 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] ikcnnexwy1znb8ch8wqfl40nzmufqqn Канвонь муж (Умард Солонгос) 0 148256 868640 2026-09-06T18:22:53Z Enkhsaihan2005 64429 [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] руу чиглүүлэгдлээ 868640 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] ikcnnexwy1znb8ch8wqfl40nzmufqqn Канвонь муж, Умард Солонгос 0 148257 868641 2026-09-06T18:23:16Z Enkhsaihan2005 64429 [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] руу чиглүүлэгдлээ 868641 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] ikcnnexwy1znb8ch8wqfl40nzmufqqn Загвар:Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг 10 148258 868643 2026-09-06T18:34:23Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Image label begin|image=North Korea location map 2.svg|width={{{width|510}}}|float={{{float|right}}}|link=}} <!-- ===== PROVINCIAL LEVEL ===== -->{{Image label small|x=0.25|y=0.92|scale={{{width|400}}}|text =[[Пёньян]]}} {{Image label small|x=1.13|y=0.20|scale={{{width|400}}}|text =[[Расон]]}} {{Image label small|x=0.19|y=0.97|scale={{{width|400}}}|text =[[Нампу]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.83|scale={{{width|400}}}|text =Өмнөд Пё..." 868643 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=North Korea location map 2.svg|width={{{width|510}}}|float={{{float|right}}}|link=}} <!-- ===== PROVINCIAL LEVEL ===== -->{{Image label small|x=0.25|y=0.92|scale={{{width|400}}}|text =[[Пёньян]]}} {{Image label small|x=1.13|y=0.20|scale={{{width|400}}}|text =[[Расон]]}} {{Image label small|x=0.19|y=0.97|scale={{{width|400}}}|text =[[Нампу]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.83|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]]}} {{Image label small|x=0.29|y=1.00|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.15|y=1.12|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.55|y=1.0|scale={{{width|400}}}|text =[[Канвонь муж (Хойд Солонгос)|Канвонь]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.67|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text =[[Рянган муж|Рянган]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.54|scale={{{width|400}}}|text =[[Чаган муж|Чаган]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.66|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]]}} {{Image label small|x=0.37|y=1.17|scale={{{width|400}}}|text =[[Кэсон]]}} <!-- ===== OTHER COUNTRIES ===== -->{{Image label small|x=0.250|y=0.260|scale={{{width|400}}}| text=[[Хятад|<i style="color: #48A3B5">Хятад</i>]] }}<!-- -->{{Image label small|x=0.60|y=1.20|scale={{{width|400}}}| text=[[Өмнөд Солонгос|<i style="color: #48A3B5">Өмнөд Солонгос</i>]] }}<!-- ===== SEAS - OCEANS - ETC ===== -->{{Image label small|x=0.040|y=1.220|scale={{{width|400}}}| text=[[Шар тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Шар тэнгис<br/>(Солонгосын Баруун тэнгис)</i>]] }} {{Image label small|x=0.040|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Солонгосын булан|<i style="color: #48A3B5">Солонгосын булан</i>]] }} {{Image label small|x=0.850|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Япон тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Япон тэнгис<br>(Солонгосын Зүүн тэнгис)</i>]] }} {{Image label end}}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Шошготой газрын зураг]] </noinclude> l73tyfw60wa4kd85ye8shtbrw2begin 868644 868643 2026-09-06T18:34:53Z Enkhsaihan2005 64429 868644 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=North Korea location map 2.svg|width={{{width|510}}}|float={{{float|right}}}|link=}} <!-- ===== PROVINCIAL LEVEL ===== -->{{Image label small|x=0.25|y=0.92|scale={{{width|400}}}|text =[[Пёньян]]}} {{Image label small|x=1.13|y=0.20|scale={{{width|400}}}|text =[[Расон]]}} {{Image label small|x=0.19|y=0.97|scale={{{width|400}}}|text =[[Нампу]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.83|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Пёнъань муж|Өмнөд Пёнъань]]}} {{Image label small|x=0.29|y=1.00|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.15|y=1.12|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.55|y=1.0|scale={{{width|400}}}|text =[[Канвонь муж (Хойд Солонгос)|Канвонь]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.67|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text =[[Рянган муж|Рянган]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.54|scale={{{width|400}}}|text =[[Чаган муж|Чаган]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.66|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Пёнъань муж|Хойд Пёнъань]]}} {{Image label small|x=0.37|y=1.17|scale={{{width|400}}}|text =[[Кэсон]]}} <!-- ===== OTHER COUNTRIES ===== -->{{Image label small|x=0.250|y=0.260|scale={{{width|400}}}| text=[[Хятад|<i style="color: #48A3B5">Хятад</i>]] }}<!-- -->{{Image label small|x=0.60|y=1.20|scale={{{width|400}}}| text=[[Өмнөд Солонгос|<i style="color: #48A3B5">Өмнөд Солонгос</i>]] }}<!-- ===== SEAS - OCEANS - ETC ===== -->{{Image label small|x=0.040|y=1.220|scale={{{width|400}}}| text=[[Шар тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Шар тэнгис<br/>(Солонгосын Баруун тэнгис)</i>]] }} {{Image label small|x=0.040|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Солонгосын булан|<i style="color: #48A3B5">Солонгосын<br>булан</i>]] }} {{Image label small|x=0.850|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Япон тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Япон тэнгис<br>(Солонгосын Зүүн тэнгис)</i>]] }} {{Image label end}}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Шошготой газрын зураг]] </noinclude> 4aghwztvmqx7pid227jx26i79bwy3fj Өмнөд Пёнъань 0 148259 868650 2026-09-06T21:47:16Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Пёнъань]] to [[Өмнөд Пёнань]] 868650 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Пёнань]] 4o4s2gohlmya55dz3g16rkm6kzvm6yb Өмнөд Пёнань 0 148260 868653 2026-09-06T21:48:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Пёнань]] to [[Өмнөд Пёнань муж]] 868653 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Пёнань муж]] b396ns6siu1ymaf66qwluimozcp5dfu Ангилал:Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн 14 148261 868672 2026-09-07T07:51:58Z Chongkian 21163 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Сэдэвчилсэн цэцэрлэг]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]" 868672 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Сэдэвчилсэн цэцэрлэг]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] opzw7fkd2du8ae8jb33i0a3svugjly1 868676 868672 2026-09-07T07:53:38Z Chongkian 21163 868676 wikitext text/x-wiki {{cat main|Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн}} [[Ангилал:Сэдэвчилсэн цэцэрлэг]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] q45syaskem6kw804vk4y0kqofhto10c 868677 868676 2026-09-07T07:56:29Z Chongkian 21163 868677 wikitext text/x-wiki {{cat main|Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн}} {{commons category}} [[Ангилал:Сэдэвчилсэн цэцэрлэг]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] 7q373joxly61dr275gqit8oljrwb833 Мэнню 0 148262 868678 2026-09-07T08:38:44Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Өвөр Монголд үүссэн Хятадын сүүн бүтээгдэхүүний компани}} {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" |Мэнню |- | colspan="2" |蒙牛乳业 |- !Байгуулагдсан |1999 оны 8 сарын 18 |- !Үүсгэн байгуулагч |[[Ню Гэншэн]] (牛根生) |- !Төв байр |[[Хөх хот]], [[Өвөр Монгол]], [[БНХАУ]] |- !Салбар |Сүүн б..." 868678 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өвөр Монголд үүссэн Хятадын сүүн бүтээгдэхүүний компани}} {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" |Мэнню |- | colspan="2" |蒙牛乳业 |- !Байгуулагдсан |1999 оны 8 сарын 18 |- !Үүсгэн байгуулагч |[[Ню Гэншэн]] (牛根生) |- !Төв байр |[[Хөх хот]], [[Өвөр Монгол]], [[БНХАУ]] |- !Салбар |Сүүн бүтээгдэхүүн |- !Эх компани / гол хувьцаа эзэмшигч |[[Хятадын үр тарианы корпораци|Жунлян]] (中粮集团) |- !Бирж |{{SEHK|2319}} |- !Цахим хуудас |[https://www.mengniu.com.cn mengniu.com.cn] |} '''Мэнню''' (хятад. 蒙牛, пиньинь ''Měngniú''; бүрэн нэр '''Хятадын Мэнню сүүн бүтээгдэхүүн ХХК''', англи. ''China Mengniu Dairy Company Limited'') — 1999 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Хөх хот]] орчимд байгуулагдсан Хятадын томоохон сүүн бүтээгдэхүүний компани. Хонконгийн хөрөнгийн биржид 2004 оноос {{SEHK|2319}} дугаараар арилжаалагддаг. Төрийн өмчит [[Хятадын үр тарианы корпораци|Жунлян групп]] (中粮集团, COFCO) 2009 оноос хойш хамгийн том стратегийн хувьцаа эзэмшигч нь юм.<ref name="cofco">{{cite web |title=蒙牛乳业 |url=https://www.cofco.com/cn/BrandProduct/MengniuDairy/ |access-date=2026-09-07 |publisher=中粮集团有限公司 |language=zh}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |title=Mengniu Dairy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mengniu_Dairy |access-date=2026-09-07 |website=English Wikipedia}}</ref> Хөх хотод төвтэй [[Или групп|Или]] (伊利)-тай хамт Өвөр Монголын «хоёр том» сүүний үйлдвэр гэж тооцогддог. Хятадын албан ёсны хэвлэл хотыг «дэлхийн сүүний нийслэл» гэж сурталчилдаг.<ref name="people2026">{{cite news |date=2026-05-25 |title=从一抹草原乳香冲刺一座“世界乳都” |language=zh |work=中国城市报 / 人民日报社 |url=http://paper.people.com.cn/zgcsb/pc/content/202605/25/content_30158988.html |access-date=2026-09-07}}</ref> == Түүх == 1999 оны 8-р сарын 18-нд Или группийн дэд ерөнхийлөгч асан Ню Гэншэн Хөх хотын Хоррингир шяны Шэнлэ эдийн засгийн бүсэд Өвөр Монголын Мэнню сүүн бүтээгдэхүүн хувьцаат компани байгуулсан.<ref name="zhwiki">{{cite web |title=蒙牛集团 |url=https://zh.wikipedia.org/wiki/蒙牛集团 |access-date=2026-09-07 |website=Хятад Википедиа |language=zh}}</ref> Эхний жилүүдэд «эхлээд зах зээл, дараа нь үйлдвэр» гэсэн загвараар хурдан тэлсэн гэж компанийн түүхэнд тэмдэглэдэг. 2002 онд Morgan Stanley, CDH Investments зэрэг сангууд тус компанид хөрөнгө оруулсан. 2004 оны 6-р сард Хонконгийн биржид бүртгэгдсэн.<ref name="enwiki" /> 2007 онд борлуулалтаараа Илиг түрүүлж Хятадын нэгдүгээр сүүний компани болсон гэж зарим тоймд бичдэг; хожим Или дахин тэргүүлсэн.<ref name="zhwiki" /> 2008 оны сүүний хэрэг (доор үз) компанийн үнэлгээг унагасны дараа 2009 оны 7-р сард Жунлян групп болон Хопу сан нийлээд ойролцоогоор 61 тэрбум хонконг доллараар хувьцаа авч, Жунлян хамгийн том хувьцаа эзэмшигч болсон.<ref name="enwiki" /><ref name="sixthtone">{{cite news |title=Spilled Milk: How China Failed Its Dairy Farmers |work=Sixth Tone |url=https://www.sixthtone.com/news/1001417 |access-date=2026-09-07}}</ref> Үүнээс хойш компанийг «Жунлянгийн үе» гэж нэрлэх нь бий.<ref name="dwzq">{{cite web |year=2024 |title=蒙牛乳业深度 |url=https://pdf.dfcfw.com/pdf/H3_AP202410241640469344_1.pdf |access-date=2026-09-07 |publisher=东吴证券 |language=zh}}</ref> 2012 онд Данийн Arla Foods, 2013 онд Францын Danone-тай стратегийн түншлэл тогтоосон. Danone 2021–2022 онд Мэннюгийн хувьцаагаа зарж, хамтын компаниудыг задалснаа зарласан.<ref name="yicai">{{cite news |date=2022-05-08 |title=Danone to End Nine-Year Alliance With Chinese Dairy Mengniu |work=Yicai Global |url=https://www.yicaiglobal.com/news/danone-to-end-nine-year-partnership-with-china-mengniu-with-three-final-deals |access-date=2026-09-07}}</ref> == Өмчлөл ба засаглал == Жагсаалттай компани нь Кайманы арлууд / Хонконгийн бүтцээр дамждаг бөгөөд Хятад дахь үйлдвэрлэлийн үндсэн нэгж нь Өвөр Монголын Мэнню сүүн бүтээгдэхүүн (групп) хувьцаат компани (注册地: Хоррингир, Шэнлэ) юм. 2025 оны хагас жилийн тайланд Жунлян групп шууд болон шууд бусаар компанийн ойролцоогоор 24.3 хувьд ашиг сонирхолтой гэж үзэгдсэн.<ref name="hkex2025">{{cite web |date=2025 |title=China Mengniu Dairy Company Limited Interim Report 2025 |url=https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2025/0923/2025092300102.pdf |access-date=2026-09-07 |publisher=HKEX}}</ref> Жунлян нь Хятадын Төрийн өмчийн хөрөнгийн хяналт, удирдлагын хороо (SASAC)-д харьяалагддаг төрийн өмчит хүнсний групп юм. Иймээс Мэннюг бүрэн төрийн компани гэж нэрлэх нь буруу; нийтлэг тодорхойлолт нь «төрийн капитал бүхий, зах зээлд арилжаалагддаг компани» юм. == Үйл ажиллагаа == Жунлянгийн танилцуулгаар 2025 онд Мэннюгийн жилийн орлого 82.24 тэрбум юань, үйл ажиллагааны ашиг 6.56 тэрбум юань байв. Хятадад 45, Австрали, Индонез, Филиппинд 5 үйлдвэрийн баазтай, жилийн хүчин чадал ойролцоогоор 14 сая тонн гэжээ. Өдөрт 20 мянган тонноос илүү түүхий сүү авдаг, түүхий сүүний 100 хувийг томоохон фермээс авдаг гэж компани мэдээлдэг.<ref name="cofco" /> Гол барааны тэмдэгт: Тэлөнсү (特仑苏), Чүньжэн (纯甄), өдөр тутмын шинэ сүү, зайрмаг, нялхсын сүүн тэжээл, бяслаг (Мяокэланьдо / 妙可蓝多) зэрэг багтана. Компани Modern Farming (现代牧业), China Shengmu (中国圣牧) зэрэг томоохон фермийн бүлэгт стратегийн хөрөнгө оруулалт хийсэн.<ref name="cofco" /> Хөх хотын засаг захиргаа 2024 онд хотын сүүний бүхэл бүтэн гинжин хэлхээний орлогыг 256 тэрбум юаниас давсан гэж зарласан бөгөөд Или, Мэнню хоёрыг «хоёр хөдөлгүүр» гэж нэрлэсэн.<ref name="people2026" /> == Маргаан == === 2008 оны меламин === 2008 оны 9-р сард Хятадын нялхсын сүүн тэжээлд үйлдвэрийн химийн бодис меламин холилдсон нь илэрч, наад зах нь зургаан нярай нас барж, ойролцоогоор 300 мянган хүүхэд өвчилсөн гэж олон улсын хэвлэлд бичсэн. Гол анхаарал Санлу компанид төвлөрсөн ч Мэннюгийн нялхсын сүүн тэжээл, шингэн сүүнд ч меламин илэрч, компани бүтээгдэхүүнээ татаж, «үндэсний брэндийн» статус хураагдсан. Хонконгийн бирж дээрх арилжаа түр зогссон.<ref name="enwiki" /><ref name="guardian">{{cite news |date=2019-03-29 |title=Can the world quench China's bottomless thirst for milk? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/03/29/can-the-world-quench-chinas-bottomless-thirst-for-milk |access-date=2026-09-07}}</ref> Хэрэгээс хойш жижиг малчин өрхөөс сүү авахыг хязгаарлаж, томоохон ферм рүү шилжүүлэх бодлого хурдассан гэж судалгаа, сурвалжлагад тэмдэглэдэг.<ref name="sixthtone" /> === 2011 оны афлатоксин === 2011 оны 12-р сард улсын чанарын хяналтын байгууллагын шалгалтаар Сычуань мужийн Мэйшань дахь Мэннюгийн үйлдвэрийн нэг парти УHT сүүнд афлатоксин M1 зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс хэтэрсэн нь илэрсэн. Компани партийг устгасан, зах зээлд гараагүй гэж мэдэгдсэн. Шалтгааныг хөгцөрсөн тэжээл гэж үзсэн. Хувьцааны үнэ нэг өдөр ойролцоогоор 24 хувь унасан.<ref name="scmp2011">{{cite news |date=2011-12-29 |title=China Mengniu's shares fall 24pc |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/article/988759/china-mengnius-shares-fall-24pc |access-date=2026-09-07}}</ref><ref name="reuters2011">{{cite news |date=2011-12-26 |title=China's Mengniu says destroys tainted milk |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/business/healthcare-pharmaceuticals/chinas-mengniu-says-destroys-tainted-milk-idUSTRE7BP0K9/ |access-date=2026-09-07}}</ref> == Өвөр Монгол дахь ач холбогдол == Мэнню, Или хоёр нь Өвөр Монголын аж үйлдвэрийн «луу толгой» (龙头) компаниудад тооцогддог. Төрийн бодлого сүүний үйлдвэрлэлийг бөөгнөрүүлж, бэлчээрийн жижиг аж ахуйгаас эрчимжсэн ферм рүү шилжүүлэхэд эдгээр компани гол хэрэгсэл болсон гэж судалгааны бүтээлүүд үздэг.<ref name="dubois">{{cite journal |last=DuBois |first=Thomas David |year=2022 |title=Behind China's Overseas Food Investments: A Tale of Two Dairies |url=https://www.researchgate.net/publication/362241524_Behind_China's_Overseas_Food_Investments_A_Tale_of_Two_Dairies |access-date=2026-09-07}}</ref> Энэ нь нэг талаас Хөх хотын үйлдвэрлэлийн кластер, нөгөө талаас бэлчээр, тэжээл, ус, жижиг малчдын орлоготой холбоотой маргааныг дагуулдаг. Эдгээр маргааныг компани өөрөө «чанар, хэмжээний аюулгүй байдал» гэж тайлбарладаг. == Үзнэ үү == * [[Или групп]] * [[Өвөр Монгол]] * [[Хөх хот]] * [[Хятадын үр тарианы корпораци]] * [[2008 оны Хятадын сүүний хэрэг]] == Эшлэл == {{Reflist}} qnh1fvfk0zqst2fau7pchciltpuompy Сяоми 0 148263 868679 2026-09-07T08:38:49Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Хятадын хэрэглээний электроник, ухаалаг утас, цахилгаан автомашины компани}} {| class="infobox" style="width:22em" |- ! colspan="2" | Сяоми |- | colspan="2" | 小米集团 / Xiaomi Corporation |- ! Байгуулагдсан | 2010 |- ! Үүсгэн байгуулагч | [[Лэй Жүнь]] (雷军) |- ! Төв байр | [[Бээжин]], [[БНХАУ]] |- ! Бүртгэ..." 868679 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын хэрэглээний электроник, ухаалаг утас, цахилгаан автомашины компани}} {| class="infobox" style="width:22em" |- ! colspan="2" | Сяоми |- | colspan="2" | 小米集团 / Xiaomi Corporation |- ! Байгуулагдсан | 2010 |- ! Үүсгэн байгуулагч | [[Лэй Жүнь]] (雷军) |- ! Төв байр | [[Бээжин]], [[БНХАУ]] |- ! Бүртгэл | Кайманы арлууд (эзэмшлийн компани) |- ! Салбар | Ухаалаг утас, IoT, цахилгаан автомашин, чип |- ! Бирж | {{SEHK|1810}} |- ! Цахим хуудас | [https://www.mi.com mi.com] |} '''Сяоми''' (хятад. 小米, пиньинь ''Xiǎomǐ''; англи. ''Xiaomi Corporation'') — 2010 онд [[Бээжин]]д [[Лэй Жүнь]] (雷军) тэргүүтэй баг үүсгэн байгуулсан Хятадын хэрэглээний электроникийн компани. Ухаалаг утас, гэр ахуйн төхөөрөмж (IoT), сүүлийн жилүүдэд цахилгаан автомашин, өөрийн системийн чип хийдэг. Эзэмшлийн компани Кайманы арлуудад бүртгэлтэй, 2018 оны 7-р сарын 9-нд Хонконгийн хөрөнгийн биржид {{SEHK|1810}} дугаараар бүртгэгдсэн.<ref name="ar2025">{{cite web |title=Xiaomi Corporation Annual Report 2025 |url=https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2026/0428/2026042800526.pdf |publisher=HKEX |date=2026-03-24 |access-date=2026-09-07}}</ref> Монгол Улсад Сяомигийн утас, төхөөрөмж өргөн зарагдаж, зарим оператор, жижиглэнгийн сүлжээ албан ёсны борлуулалт хийдэг. Гэхдээ тус компани Монголд үйлдвэргүй. == Түүх == Лэй Жүнь Уханы их сургуулийг компьютерийн ухаанаар төгсөж, Kingsoft компанид ажиллаж, хожим joyo.com-ийг байгуулсан (2004 онд Amazon худалдаж авсан). 2010 онд Лин Бинь (Google-д инженерээр ажиллаж байсан) зэрэг хүмүүстэй Сяомиг байгуулсан.<ref name="board">{{cite web |title=Board of Directors |url=https://ir.mi.com/corporate-information/board-of-directors/ |publisher=Xiaomi IR |access-date=2026-09-07}}</ref> Компани эхлээд хямд үнэтэй ухаалаг утас, онлайн захиалга, хэрэглэгчийн форум дээр тулгуурласан загвараар Хятадын зах зээлд хурдан өссөн. 2018 онд Хонконгод IPO хийж, хоёр ангиллын хувьцааны бүтэцтэйгээр Лэй Жүнь хяналтын санал өгөх эрхээ хадгалсан.<ref name="ar2025" /><ref name="etnet">{{cite web |title=01810.HK 小米集團－Ｗ 公司資料 |url=https://www.etnet.com.hk/www/tc/stocks/realtime/quote_ci_brief.php?code=1810 |publisher=etnet |access-date=2026-09-07 |language=zh}}</ref> 2020-оод оны эхээр гэр ахуйн төхөөрөмж, дараа нь цахилгаан автомашины чиглэлд орсон. 2024 оны орлого 365.9 тэрбум юань байсан бол 2025 онд 457.3 тэрбум юань болж өссөн гэж жилийн тайланд бичсэн.<ref name="ar2025" /><ref name="yicai2025">{{cite news |title=Xiaomi’s Founder Hails Record Annual Earnings |url=https://www.yicaiglobal.com/news/xiaomi-gains-after-chinese-tech-giant-delivers-strongest-annual-report-ever-founder-lei-jun-says |work=Yicai Global |date=2025-03-19 |access-date=2026-09-07}}</ref> 2025 оны 5-р сарын 22-нд компани өөрийн флагман системийн чип '''Surge O1'''-ийг утастай хамт танилцуулсан гэж Лэй Жүнь жилийн илтгэлдээ дурдсан.<ref name="speech2025">{{cite web |title=From Reflection to Revolution: Xiaomi's 15-Year Journey |url=https://www.linkedin.com/pulse/from-reflection-revolution-xiaomis-15-year-journey-triumph-renhao-xie-sucwe |date=2025-09-28 |access-date=2026-09-07}}</ref> == Бүтээгдэхүүн == * '''Ухаалаг утас''' — үндсэн орлогын эх үүсвэр. 2024 онд дэлхийд 168.5 сая ширхэг утас борлуулсан гэж компани мэдээлсэн.<ref name="yicai2025" /> * '''IoT ба амьдралын хэв маяг''' — зурагт, цахилгаан хэрэгсэл, зүүдэг төхөөрөмж, MIUI / Xiaomi HyperOS үйлдлийн орчин. * '''Цахилгаан автомашин''' — 2024 оноос ''Xiaomi SU7'' зэрэг загвар. Энэ сегмент орлогын тайланд тусад нь тооцогдох болсон.<ref name="ar2025" /> * '''Чип''' — олон жилийн хөрөнгө оруулалтын дараа 2025 онд өөрийн SoC танилцуулсан. == Өмчлөл == Контроллер хувьцаа эзэмшигч нь Лэй Жүнь болон түүний дамжин эзэмшдэг Smart Mobile Holdings Limited, Smart Player Limited юм. А ангиллын хувьцаа илүү саналтай тул санал өгөх эрх нь энгийн хувьцааны жингээс эрс их.<ref name="ar2025" /><ref name="etnet" /> Энэ нь төрийн өмчит компани биш. Гэхдээ БНХАУ-д бүртгэлтэй охин компаниуд Хятадын хуулийн дагуу намын байгууллага, өгөгдлийн нутагшуулалт, экспортын хяналтад хамрагддаг. Гадаад засаг захиргаа, судалгааны байгууллагууд Сяомиг бусад томоохон хятад технологийн компаниудын нэгэн адил төрийн аюулгүй байдлын хяналтын хүрээнд авч үздэг; компани өөрийгөө хувийн, хэрэглэгчийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч гэж тодорхойлдог. == Маргаан ба хязгаарлалт == * '''Энэтхэг''': 2020-оод оны эхээр Энэтхэгийн эрх баригчид хятад аппликейшнийг хязгаарлах, зарим хөрөнгийг түр түдгэлзүүлэх арга хэмжээ авсан. Сяоми Энэтхэгт утасны томоохон зах хэвээр байсан ч зохицуулалтын эрсдэл нэмэгдсэн. * '''АНУ / холбоотнууд''': Харилцаа холбоо, камер, автомашины програм хангамжтай холбоотой хятад компаниудыг аюулгүй байдлын үүднээс хянах бодлого Сяомид ч хамаарах эсэх нь үе үе хөндөгддөг. Тодорхой хоригийг тухайн жилийн шийдвэрээр шалгах хэрэгтэй. * '''Өгөгдөл''': Ухаалаг утас, үүлэн сервис хэрэглэгчийн өгөгдөл Хятадын кибер аюулгүй байдлын хууль, төрийн байгууллагын шаардлагад нийцүүлэн хадгалагдах ёстой. Шүүмжлэгчид үүнийг төрийн хандалтын эрсдэл гэж үздэг; компани хэрэглэгчийн нууцыг хамгаалдаг гэж мэдэгддэг. Эдгээр хэсгийг бичихдээ тодорхой хориг, торгууль бүрийг огноо, байгууллагатай нь нэмж эшлэхийг зөвлөж байна. Ерөнхий «хятад технологи = тагнуул» гэсэн өгүүлбэр Википедиагийн найруулгад тохирохгүй. == Хятадын технологийн бодлоготой холбоо == Сяоми бол [[Хуавэй]], [[Alibaba Group]], ByteDance-тай адилхан «хувийн, гэхдээ Хятадын хууль тогтоомжид захирагддаг» томоохон технологийн групп юм. Төрийн шууд эзэмшил байхгүй ч: * дотоодын чип, автомашины бодлогоос хүртэж; * экспортын хяналт, АНУ-ын тоног төхөөрөмжийн хязгаарлалтад өртөж; * Хятадын дотоодын зах зээлийн дүрэм, аппликейшний дэлгүүр, зурагт хуудасны зохицуулалтад нийцдэг. Энэ нь Мэннюгийн Жунлянгийн хувьцаатай загвараас өөр: энд хяналт нь үүсгэн байгуулагчийн супер-хувьцаа + төрийн зохицуулалт, төрийн өмч биш. == Үзнэ үү == * [[Huawei]] * [[Alibaba Group]] * [[TikTok]] * [[Хятадын эдийн засаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Хятадын компани]] [[Ангилал:Ухаалаг утас]] [[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Бээжин]] pvul3pe5ab0cfnb3tsesrugcws8p48e