Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 820 868742 841756 2026-09-07T22:56:58Z Chongkian 21163 868742 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Орхон}} {{Инфобокс Гол | name = Орхон гол | image_name = Orchon-mongolei.JPG | image_size = | image_alt = | caption = Орхон голын хөндий | image_map = Selengerivermap.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Суварга хайрхан уул]], [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Сэлэнгэ мөрөн]] → [[Ангар мөрөн]] → [[Енисей мөрөн]] → [[Умард мөсөн далай]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}}<br />{{flag|Өвөрхангай}}<br />{{flag|Булган}}<br />{{flag|Сэлэнгэ}} | progression = | length = 1,149 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = -дундаж 12,64 м³/с<br />-хамгийн их 198.0 м³/с, 7 сар<br /> -хамгийн бага дулааны улиралд 0.258 м³/с, хүйтний улиралд 0,069 м³/с | watershed = 131,635 км² | river_system = | left_tribs = [[Тамир гол]] | right_tribs = [[Туул гол]], [[Хараа гол]] }} '''Орхон''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Orqun Orqon.png]] ''орхон'') гол нь [[Монгол улс|Монголын]] хамгийн урт гол. [[Хангайн нуруу]]ны [[Суварга хайрхан]] (3,179.1 м) уулын өвөр, Хар хуштын давааны (2,670 м ) зүүн өмнөд хажуугаас эх авч 1,149 км урсаад [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрний]] баруун талаас [[Сүхбаатар хот]]ын дэргэд нийлдэг бөгөөд Сэлэнгэ мөрний хамгийн том цутгал гол юм. Ус цуглуулах талбай нь 131,635 км² бөгөөд энэ нь Монгол орны нутаг дахь Сэлэнгэ мөрний сав газрын 47.2 %, Сэлэнгэ мөрний сав газрын 29.4% болно. Орхон голын эхний хэсгийг Хангайн нурууны [[Байгалийн цогцолборт газар]]т багтаасан. Орхон эхний хэсэгтээ [[Улиастай гол]], [[Цагаан Гүүт гол]], [[Тонгорог гол]], [[Цагаан гол]], [[Улаан гол]] зэрэг олон голуудыг нийлүүлж авдаг. Мөн жаахан доошлоод зүүн талаасаа [[Тамир гол]], [[Хавчуу гол]], баруун гараасаа [[Нарийн гол]] (Хөгшин Орхон), [[Туул гол]], [[Хараа гол]], [[Ерөө гол]], [[Шарын гол]] зэрэг олон голыг нийлүүлдэг. Эх хэсэгтээ уулархаг газраар урсдаг, хөндийдөө хүрмэн чулуун гүн хавцалтай, адаг хэсэгтээ их өргөн болдог. Туул гол нийлсний дараа Орхон гол нь олон салаа болж урсдаг, Голын өргөн нь ихэссээр 150 м хүрнэ. [[Ерөө гол]] нийлснээс хойш усны түвшин нь хурдан дээшилдэг. [[Орхоны хөндий]] нь нугатай, тариалангийн ихээхэн талбайтай. [[Эрдэнэ-Зуу хийд|Эрдэнэ-Зуу]] ([[Өвөрхангай]]) орчимд Орхоны усыг усжуулалтад ашигладаг. Энд 8150 га талбайг услах чадалтай. [[Услалтын системийн суваг]] байдаг. Суваг дээр 528 квт чадалтай [[усан цахилгаан станц]] бий. Энэ бол манай улсын анхны [[усан цахилгаан станц]] юм. Орхон голыг Туулын адаг хүртэл усан замд ашиглаж болно гэж үздэг. Хөндий нь их өргөсч 10 км, голын өргөн нь 250 м, усны гүн нь 3.5 м, урсгалын хурд нь 2.5 м/с хүрнэ. Усны сүлжээний нягтшил нь 0.08 км/км. Орхон голын олон жилийн дундаж урсац 1970-2019 оны хүртэлх хэмжилтээр Орхон - Бат-Өлзий Харуулд 11.95 м3/с бол түүний урсац Хархорин сум хүртэл ялимгүй нэмэгдэж 12.64 м3/с болдог байна. Орхон голын мөсний үзэгдэл 10 дугаар сарын дундаас ажиглагдаж эхлэх ба 11-р сард хадаалж 10 орчим хоног хөлдүү байна. Гүн нь 3.5 м, урсгалын хурд нь 2.5 м/с хүрнэ. Орхоны адаг нь ([[Сүхбаатар хот]]ын орчимд) 602 м өндөрт байдаг. Адаг хавьдаа усны дундаж урсан өнгөрөлт нь 116 м³/с, урсацын модуль 0.76 л/с.км болдог. Усжуулахад ашигладаг. Орхонд зэвэг, цурхай, булуу цагаан, алгана, гутаар зэрэг загас бий. Орхон гол нь XVIII зууны "[[Халх журам]]" хуулиар хүрээний орчмоос амьтан агнахыг хориглосон газрыг цаад хил бож байв. ==Түүхийн баримтууд== Орхон голын хөндий нь эртний монгол орны нутаг дэвсгэрийн хувьд хүн ам төвлөрөн суух хамгийн тохиромжтой бүс нутгуудын нэг байсан байна. Ийм учраас энд Эртний түрэг, Уйгур болон Хиргисийн хант улсуудын төв суурин газар нийслэл хотууд нь байсан болох нь археологийн судалгаагаар батлагджээ. Түүнээс гадна Орхоны хөндийд Их Монгол улсын нийслэл Хархорин хотын туурь байдаг. Мөн Орхоны хөндийгөөс эртний Хүннүгийн үеийн археологийн олдвор хүртэл олддог байна. Ер нь Орхоны хөндий нь монгол орны түүх соёлын төдийгүй дэлхийн хүн төрөлхтөний түүх соёлын дурсгалын хувьд үнэлж баршгүй үнэт өв тул 2004 онд [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]]ыг [[ЮНЕСКО]] [[Дэлхийн өв]] болгон бүртгэжээ. [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|left|Орхон голын Улаан Цутгалангийн хүрхрээ]] == Цахим холбоос == *{{cite web |url=http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1345 |title=Сэлэнгэ мөрөн |work=www.medeelel.mn |date= |accessdate=July 16, 2007 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 5, 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205104032/http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1345 |url-status=dead }} {{commonscat}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Евразийн тал]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]] 7cfdwd0tztskx9bssdsbg2mq79bsrk8 0 1260 868743 862105 2026-09-07T22:57:10Z Chongkian 21163 868743 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Өвөрхангай аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag Ovurhangai aymag.svg | flag_alt = | flag_border = no | image_seal = Mn coa övörkhangai aimag.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Övörkhangai in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45|45|N|102|45|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat =[[Арвайхээр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 62895.33 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2024 | population_total = {{decrease}} 114,351 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,246,124 <br />US$ 2,417 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)132 | registration_plate = ӨВ_ | iso_code = MN-055 | website = {{URL|gate1.pmis.gov.mn/uvurkhangai}} | footnotes = }} [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан]] [[Зураг:Stupas de Karakorum.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн хэрэм хажуугаасаа]] [[Зураг:Lavrin Temple.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн лавиран]] [[Зураг:ArwaicheerTheater.jpg|thumb|Аймгийн хөгжимт драмын театр]] [[Зураг:GuchinUs2.jpg|thumb|Гучин-Ус сумын төв]] '''Өвөрхангай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ|h}} – ''өбүрханггаи'') — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]]. Өвөрхангай аймаг нь БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор тухайн үеийн Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн гол хошуудаас одоогийн Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан 31 сумтай Түйн голын Цагаан эрэгт төвлөрүүлж нэг том аймаг болон анх байгуулагдсан түүхтэй. == Газар зүй == [[Монгол Улс]]ын газар зүйн хүйс-төв цэг нь тус аймгийн Бүрд сумын Онгон хэмээх уулын өвөрт байдаг. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн нурууны салбар уулс, төв хэсгээр нь хөндийн тал, өмнө хэсгээр нь Алтай нурууны салбар уулс, элсэрхэг тал хээрийн нутагтай. Тус аймгийн нутаг газар зүйн 3 бүсийг хамрах тул байгалийн үлэмж баялагтай. [[Хангайн нуруу]]ны [[Хятруун]], [[Битүүт]], [[Монгол Алтайн нуруу]]ны [[Багабогд]], [[Мянган ямаат]] зэрэг далайн түвшнээс дээш 2000-3590 м өндөрт өргөгдсөн сүрлэг уул, нурууд оршдог. Мөн 24 метрийн өндрөөс буух Орхон голын "[[Улаан цутгалан]]", далайн түвшнээс дээш 2500 метрийн өндөрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий үзэсгэлэнт [[Хүйсийн найман нуур]] болон "[[Тамчийн ёл хад]]" зэрэг сонин сайхнаараа гайхагдсан газар тус аймагт олон байдаг. [[Арвайхээрийн тал|Арвайхээр]], [[Шагжийн тал|Шагж]], [[Долоодойн тал|Долоодой]], [[Хонгорын тал|Хонгор]], [[Гучингийн тал]] болон [[Орхоны хөндий]] зэрэг тэгш уудам талууд бий. Өвөрхангай аймгийн хойд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны өвөрийн уулархаг, өмнөд хэсэг нь [[тал хөндий]] бөгөөд [[Багабогд уул|Багабогд]], [[Арцбогд уул]]ууд оршдог. Нутгийн төв ба зүүн хойд хэсгээр эртний төрмөлийн эриний элсэн чулуу, занар, баруун урд хэсгээр нь дээд цэрдийн галавын хурдас их тархжээ. [[Нүүрс]] (Баянтээг), болон [[барилгын материал]]ын баялаг бий. Өвөрхангай аймгийн нутгаар [[Орхон гол|Орхон]], [[Онги гол|Онги]], [[Таац гол|Таац]], [[Ар агуй]] зэрэг том голууд урсах бөгөөд [[Улаан цутгалан]], [[Найман нуур]], [[Таацын Цагаан нуур]] зэрэг [[нуур]]уудтай. [[Хужиртын рашаан|Хужиртын]], [[Могойт рашаан|Могойт]], [[Хятруун рашаан|Хятруун]], [[Хүрэмтийн рашаан|Хүрэмтийн]], [[Таацын рашаан|Таац]], [[Мөстийн рашаан|Мөстийн]], [[Хүрэн хад рашаан|Хүрэн хад]], [[Хорхой түрүү рашаан|Хорхой түрүү]], [[Тахийн рашаан|Тахийн]] гэхчлэн рашаан ус олон бий. [[Геологи]], хайгуулын судалгааны материалаас үзэхэд тус аймгийн нутагт сул шороон [[алт]]ны 4 орд, 10 илрэл, ховор металлын 9, өнгөт болон холимог металлын 4, төмрийн 2, эрдэс будгийн 4, барилгын материалын 12, давсны 1 орд илрээд байна. == Амьтан, ургамал == Аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон хөрс, зүүн хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс, өмнө захаар нь говийн саарал хөрс, элсэнцэр хөрс тархжээ. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн их хөвч, тайга, зүүн хэсгээр хээрийн бүсийн, өмнө хэсгээр [[говийн ургамал]] тархжээ. Энэ аймгийн нутагт ой, тайгаас эхлээд [[говь|говийн]] ховор амьтад амьдарна. Хангайд [[буга]], [[бор гөрөөс]], тал хээрт [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], [[говь]]д [[аргаль]], [[янгир]], [[цагаан зээр]], [[хар сүүлт]], [[хойлог]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй бөгөөд [[дэлхийн улаан ном]]онд бичигдсэн дархан цаазат [[хулан]], [[ирвэс]] ч байдаг. == Аж үйлдвэр == Одоо [[Уянга сум]]ын Баруун сөдтэйн алтны ордод ашиглалт, нарийвчилсан хайгуул, [[Бат-Өлзий сум]]ын Зүүн Сөдтэй, [[Тарагт сум]]ын Хуурай сайр, [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сумын]] Хөшөөт, [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын Шивээт зэрэг газруудад [[алт]]ны эрэл, үнэлгээний хайгуулын ажил хийгдэн зарим нь үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. [[Хужирт сум]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сум]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Баруунбаян-Улаан сум]]ын нутагт [[вольфрам]], [[молибден]] зэрэг ховор металлын, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]], [[Гучин-Ус сум]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сумдын]] нутагт зэсийн, Төгрөг, Богд сумын нутагт [[төмөр|төмрийн]], Богд, Баруунбаян-Улаан, Уянга, [[Хархорин]], Тарагт, [[Есөнзүйл сум]]дын нутагт гоёл чимэглэлийн чулууны, Богд, Баруунбаян-Улаан суманд хүрэн нүүрсний орд, илрэл байдаг. Мөн Богд, [[Хархорин]] суманд [[битум]], Богд, Төгрөг суманд эрдэс будгийн түүхий эдийн илрэл байгаа бөгөөд барилгын бүх төрлийн түүхий эд нэлээд суманд тархсан нь судлагдсан байна. Өвөрхангай аймаг манай орны хамгийн олон малтай аймаг юм. Нутгийн хойд хэсэгг газар тариалан хөгжүүлжээ. [[Барилгын материал]]ын, [[хүнсний үйлдвэр]]үүд бий. Тус аймаг [[эрчим хүч]], [[зам тээвэр]], [[харилцаа холбоо]] зэрэг дэд бүтэц харьцангуй илүү хөгжсөн бөгөөд [[Арвайхээр]]-[[Улаанбаатар]], [[Хархорин]]-[[Улаанбаатар]] хотын хооронд цардмал зам тавигдсан. Аймгийн холбооны газар [[Норвеги]] улсын тоног төхөөрөмж болох тоон дамжуулах [[радио]] [[релей]]ний шугамтай бөгөөд [[Герман]] улсын тоног төхөөрөмжөөр 1700 номер бүхий тоон дамжуулах автомат телефон станц тавьж, өргөтгөл хийжээ. Тус аймгийн 16 сум төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Өвөрхангай аймагт улсын үйлдвэрийн газар 3, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 4, хувьцаат компани 18, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 130, нөхөрлөл 46, хоршоо 40, хувиараа эрхлэх аж ахуй 62 ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд жилд дунджаар 6500,0-7932,1 сая. төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 7905,0 орчим сая төгрөгийн борлуулалт хийж байна. [[Статистикийн мэдээ]]лэлд хамрагдсан аж ахуйн нэгжүүд 377,1 сая.төгрөгийн барилга угсралт, их засварын ажил гүйцэтгэж, 33,6 орчим мянган тн ачаа, 82,0 мянган хүн тээвэрлэж, худалдааны чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд 589,3 гаруй сая төгрөгийн бараа борлуулалт хийж байна. Тус аймагт жилдээ 36,0 мян. тн [[гурил]] үйлдвэрлэх хүчин чадалтай [[Хархорины гурил тэжээлийн үйлдвэр]], 150 мянган тн нүүрс гаргах чадалтай [[Баянтээгийн нүүрсний уурхай]] ажилладаг. Мал аж ахуйгаас гарах бүтээгдэхүүнийг дунджаар тооцоход [[хонины ноос]] 1164,9 тн, [[тэмээний ноос]] 82,4 тн, [[ноолуур]] 255,7 тн, бодын [[хөөвөр]] 77,7 тн, бодын [[хялгас]] 44,5 тн-ыг тус тус бэлтгэх ба ингэнээс 303,8 мян. литр, гүүнээс 5149,7 мян. литр, [[үнээ]]нээс 9353,4 мян. литр, эм [[хонь|хониноос]] 1452,0 мян. литр, эм [[ямаа]]наас 2164,8 мян. литр сүүг саалийн хугацаанд ашиглах бололцоотой. ==Боловсрол== Арвайхээр хотод [[ШУТИС]]-ийн Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн Сургууль 2015 он хүртэл бакалаврын боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэж байсан бөгөөд, [[Өвөрхангай аймаг дахь Политехник коллеж]], ЕБ-ын 30 гаруй сургууль оюутан сурагчдад боловсролын үйлчилгээ явуулж байдаг. == Аялал жуулчлал == [[Зураг:ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|thumb|right|300px|[[Эрдэнэ зуу]]гийн бараа]] [[Байгалийн үзэсгэлэнт газар]], зам харилцааны өргөн боломжийг түшиглэн байгуулсан улсын хэмжээнд томоохонд тооцогдох Хужирт сумын амралт, рашаан сувиллын газар, Баянгол, Хархорин жуулчны баазууд ажилладаг. Түүнчлэн түүхэн дурсгалт газрын хамгийн том цогцолбор болох [[Эрдэнэ Зуу хийд]], [[Эрдэнэсийн Хүрээ]], археологийн экспедицүүдийн малтаж гаргасан [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл байсан [[Хархорум]] хотын туурь зэргээрээ Өвөрхангай аймаг алдартай билээ. == Сумд == [[Зураг:Mongolia Ovorkhangai sum map.png|thumb|right|300px|Сумдын газрын зураг]] {| class="wikitable" |+ Хүн амын тооны харьцуулалт<ref name="sum2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |title=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 2009 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421042856/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! Сумын нэр ! Хүн амын тоо<br>2004 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2006 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2008 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2022 |- | [[Арвайхээр]] ||22,546||24,954||25,622||35,725 |- | [[Баруунбаян-Улаан сум|Баруунбаян-Улаан]] ||2,586||2,502||2,556||2,657 |- | [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]] ||5,932||5,878||6,189||7,649 |- | [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] ||3,734||4,077||4,261||3,495 |- | [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол]] ||4,103||3,933||4,572||3,718 |- | [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] ||5,708||5,395||5,342||5,644 |- | [[Бүрд сум|Бүрд]] ||3,171||3,258||3,135||2,849 |- | [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] ||2,290||2,279||2,260||2,121 |- | [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]] ||3,584||3,415||3,422||2,731 |- | [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]] ||4,268||4,343||4,436||3,737 |- | [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] ||3,797||3,792||3,736||3,532 |- | [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]] ||2,805||2,678||2,741||2,252 |- | [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]] ||3,706||3,540||3,525||3,357 |- | [[Тарагт сум|Тарагт]] ||3,860||3,424||3,313||3,261 |- | [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]] ||2,839||2,691||2,689||2,635 |- | [[Уянга сум|Уянга]] ||10,003||10,510||9,581||9,363 |- | [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] ||3,388||3,462||3,510||3,465 |- | [[Хархорин сум|Хархорин]] ||12,546||13,270||12,901||12,170 |- | [[Хужирт сум|Хужирт]] ||6,781||6,749||6,649||6,728 |- |} ==Алдартай хүмүүс== [[Зураг:ArwaicheerDenkmal2.jpg|thumb|Дайны баатруудын хөшөө самбар]] [[Зураг:Mongolei1 1059.jpg|thumb|Ерөнхий сайд Гэндэний хүрэл хөшөө]] ===Урлагийн зүтгэлтнүүд === *[[Чимидийн Долгорсүрэн]] - Ардын Жүжигчин [[Бүрд]] сум *Наянтайн Орги БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Тарагт сум *[[Жамбын Пүрэв]] - Төрийн шагналт, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч * Пүрэвийн Хорлоо - Төрийн шагналт, нэрт эрдэмтэн, зохиолч Цэвэгмидийн Гайтав - Төрийн шагналт яруу найрагч *[[Самдангийн Сэнгээ]] - Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат Уран сийлбэрчин *[[Нацагийн Жанцанноров]] - Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч - Өлзийт сум *[[Баярхүүгийн Ичинхорлоо]] - Болор цомын хошой эзэн, СГЗ *[[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] - хөдөлмөрийн баатар, Болор цомын анхны эзэн * Төмрийн Ариунаа - Монгол улсын гавьяат эстрадын дуучин * Энхболдын Анхбаяр - Монгол улсын гавьяат дуучин ===Эрдэмтэд === *Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн, доктор, профессор *[[Цэрэндоржийн Дашдорж]] - Монгол Улсын Гавьят Багш, Математикч Эрдэмтэн *[[Аръяагийн Хайдав]] - Инженер, багш, Техникийн ухааны доктор, ШУТИС-ийн профессор, Монгол улсын гавьяат багш *Д.Лүндээжанцан - Гавъяат хуульч, Доктор, профессор *Б.Эрдэнэбилэгт - ОХУ-ын Бурят Улсын гавъяат барилгачин, Доктор /Ph.D/ профессор *Г.Нямхүү Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт эмч === Цэргийн хүмүүс === *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]] - улсын баатар *[[Дэслэгч Генерал]] [[Чойндонгийн Пүрэвдорж|Ч.Пүрэвдорж]] - Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга асан *[[ДЦ-ын ангийн захирагч ]] - Хурандаа Ц.Гансүх *[[Дэд хурандаа Ч.Лувсандорж]] - БХИС-ын түүх угсаатны багш *[[Дэслэгч генерал Ц.Тогоо]] - БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга /асан/ ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд === *[[Пэлжидийн Гэндэн]] - Монгол Улсын Ерөнхий сайд *Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн - Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол Улсын гавьяат хуульч *Данзангийн Лүндээжанцан - Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч *[[Ядамсүрэнгийн Батсуурь]] - Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа ===Спортын алдартнууд === *[[Мэгдийн Хойлогдорж]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Насантогтох]] - жүдогийн дасгалжуулагч, гавъяат дасгалжуулагч *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксчин, гавъяат тамирчин *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Дамдиншарав]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин, Ардын багш *[[Зэвэгийн Ойдов]] - чөлөөт бөх, дэлхийн хошой аварга, хөдөлмөрийн баатар *[[Доржпаламын Нармандах]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монголын үндэсний бөхийн дархан аварга *Б.Гунгаа - Xөнгөн атлетикийн багш дасгалжуулагч, спортын мастер *[[Пүрэвдоржийн Орхон]] - Чөлөөт бөх, Дэлхийн аварга, гавъяат тамирчин *[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Сумо бөх, Сүмогийн 68 дахь, [[ёкозүна]] ===Бусад=== *Рагчаагийн Авирмэд /БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тракторч/ *Дашийн Адилбиш /нэрт дипломатч/ * Цэрэндондогийн Адъяа / БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Ойдовын Адъяа /Нийгмийн ухааны доктор, профессор/ * [[Должингийн Адъяатөмөр]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэдэвсүрэнгийн Алтанбат / Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор/ * Чандагийн Аюур / МУ-ын гавъяат агрономич/ * Чүлтэмийн Аюурзана /Улсын бага хурлын гишүүн/ * Доржхүүгийн Бадамдорж /Биологийн ухааны доктор/ * Шаравын Бадарч /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Рагчаагийн Бадамдамдин / УИХ-ын гишүүн асан/ * Зэвгээгийн Базаррагчаа /Техникийн ухааны доктор/ * Цэвэлийн Базарцэрэн /Төрийн соёрхолт эмч/ * Цоодолын Балдандорж /Анагаах ухааны доктор/ * Даапүрэвийн Балжинням /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар үйлдвэрийн ажилчин/ * Раднаагийн Банди /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * [[Шийлэгийн Батбаяр]] /УИХ-ын гишүүн асан/ * Батжаргалын Батбаяр /УИХ-ын гишүүн асан/ * Авирмэдийн Батжаргал /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Цогтбаярын Батдэлгэр /Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Жамъянгийн Батсуурь /Биологийн ухааны доктор/ * Жамбал Бямбацогт /МУ-ын тэргүүний барилгачин/ * [[Долгорын Баттөмөр]] /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Намдагийн Батцэрэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Гэндэнгийн Бизъяа /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Дамбын Борхүү /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Маадайн Буяннэмэх /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Бадарчийн Бямбаа /ХАА ухааны доктор/ * Галсангийн Бямбаа /БНМАУ-ын спортын гавъяат мастер/ * Батсуурийн Бямбадорж /Анагаах ухааны доктор/ * Чагнаагийн Бямбадорж /Техникийн ухааны доктор/ * Вандан-Оргийн Гаамаа /МУ-ын хүний гавъяат эмч/ * Яндагийн Ганболд /Мал эмнэлгийн ухааны доктор/ * Цэрэндагвын  Гомбосүрэн  /Нийгмийн шинжлэх ухааны доктор/ * Лувсанжамын Гомбосүрэн /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Гомбажавын Гончиг /БНМБУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Шадавын Гүндалай /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Дамын Гэлэгдандар /Нэрт уран сийлбэрч/ * Лувсандоржийн Даваагив /Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд/ * Гомбожавын Даваасамуу /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Гянын Дамдиндорж /МУ-ын гавъяат малчин/ * Чимэдбазарын Дамдиншарав /Шилдэг тамирчин/ * Цэрэндоржмйн Дашдорж /Эрдэмтэн, багш/ * Цэдэндоржмйн Дашгүнсэн /мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор, профессор/ * Хэнмэдэхэвийн Дашзэвэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Цэгмидийн Дашцэрэн /Төрийн соёрхолт/ * Бутачийн Дашжанцан /Гавъяат холбоочин/ * Дуламын Долгор /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ногоочин/ * Доржийн Дондов / Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин/ * Гэндэнгийн Дорж /Ахмад дайчин/ * Лувсангийн Дорж /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Дангиндоржийн Доржготов /Геологи- Эрдэсзүйн ухааны доктор/ * Даръяагийн Доржсорог /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Шаравын Дуламсүрэн /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар саальчин/ * Зэвэгийн Дүвчин /Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт, цомын аварга/ * Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн /УИХ-ын гишүүн асан, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн/ * Агчбазарын Ёндондорж /МУ-н малын гавъяат эмч,доктор, профессор/ * Дондовын Ёндондүйчин /Дэслэгч генерал/ * Нацагдоржийн Жамсансүрэн /Газарзүйн ухааны доктор/ * [[Дашдоржийн Жанцан]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Жанчивсэнгээгийн Жанцандорж / МУ-ын гавьяат багш/ * Цэдэнгийн Жанчив /Геологи, уурхай, үйлдвэрийн яамны анхны сайд/ * Буянбадрахын Жигмэддорж /Спортын гавъяат багш/ * Пунцагийн Лонжид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ажилтан/ * Гаваагийн Лувсан /ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч/ * Пунцагдашийн Лувсандорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэрмаагийн Лхамсүрэн /Төрийн шагналт барилгачин/ * Жанчивын Маань /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Тэшигийн Мөнхжаргал /Хууль зүйн ухааны доктор, профессор/ * Дамбын Мөнхцэцэг /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Зэвэгийн Мэндсайхан /АУ-ны доктор/ * Довчингийн Наваан /Монгол улсын хүний гавьяат эмч/ * Дэмчигийн Намнандорж /БНМАУ-ын гавъяаи нэгдэлчин/ * Цэрэнгийн Насанбалжир /Түүхч эрдэмтэн/ * Дамдинпүрэвийн Нансалдулам /ХАА-н доктор/ * [[Чимидбазарын Насантогтох]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэнд-Аюушийн Нацагдолгор /Сэтгэл судлалын ухааны доктор/ * Вандагийн Нацагдорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэдэвсүрэнгийн Нина /МУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн/ * Содномжамцын Норовсамбуу /Философийн ухааны доктор, гавъяат багш, поофессор/ * Пунцагдашийн Нямдовчин /ХАА-н ухааны доктор/ * Цэдэнгийн Нямдорж /Хүндэт профессор/ * Гончигсэнгээгийн Нямхүү /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар эмч/ * Түмэнжаргалын Одсүрэн /МУ-ын гавъяат холбоочин/ * Сэнгэдоржийн Ойдов /МУ-ын спортын  гавъяат мастер/ * Рэндэндэвийн Ойдовданзан /МУ-ын гавъяат эдийн засагч/ * [[Бумуудэнгийн Олзод]] /БНМАУ-ын спортын гавъяат дасгалжуулагч/ * Намдагийн Орёл /АУ-ны доктор/ * Дух-Очирын Орги /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин, Манлай жолооч/ * Гомбын очирбат /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Жамбаагийн Оюунцэцэг /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Цэвээнжавын Өөлд /МУ-ын гавъяат агрономич/ * Цоодолын Пагам /ХАА-н гавъяат механикжуулагч/ * Сандуйн Пунцаг /МУ-ын гавъяат малчин/ * Дамдингийн Пунцагдорж /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Аюушийн Пүрэвгял /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар бульдозерчин/ * Сангийн Пүрэвдорж /БНМАУ-ын малын гавъяат эмч/ * Чойндонгийн Пүрэвдорж /Дэслэгч генерал/ * Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн /МУ-ын өсөх идэр начин/ * Бадарчийн Раапил /БНМАУ-ын гавъяат хуульч/ * Цэвэгийн Раш-Онолт /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Энхбаярын Равдан /МУ-ын гавъяат хуульч, профессор/ * Сономпилийн Рагчаа /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Доржжадамбын Ринчиндорж /ХАА-н ухааны доктор/ * Пүрэвийн Рэнцэндорж /Спортын гавъяат багш/ * Бямбын Рэнцэнпилжээ /Гавъяат эдийн засагч/ * Сүнрэвийн Самданжигмэд /Улсын арслан/ * Хорлоогийн Сампилдэндэв /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Лхамсүрэнгийн сангишарав /МУ-ын гавъяат холбоочин” * Чимэдийн Сангишарав /Дэслэгч генерал/ * Чулууны Сандагдорж /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин/ * Цэрэндагвын Сандуйбазар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Долгоржавын Санжаа /МУ-ын гавъяат багш/ * Цэрэндонойн Санжаа /Улсын заан/ * Түмэнбаярын Содномдаргиа /Философийн ухааны доктор/ * Шагдарын Содномпил /АУ-ны доктор/ * Сандагийн Сосорбарам /Нэрт дипломатич/ * Самбуугийн Сумъяа /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Шоовдорын Сүхбат /Монгол улсын гавьяат багш/ * Самдангийн Сэнгээ /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Адъяагийн Сэнгэцохио /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын зураач/ * Ловонгийн Төмөрбаатар /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Дамдингивийн Түвшинжаргал /Гавъяат жүжигчин, уртын дууч/ * Жамсрангийн Түмэн /Техникийн ухааны доктор/ * Мигэдийн Хойлогдорж /МУ-ын спортын гавъяат тамирчин/ * Шадавын Цагаандорж /Худалдааны гавъяат ажилтан/ * Чимэддоржийн Цоодол /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Галсангийн Цоодол /МУ-ын заан/ * Гялдангийн Цоодол /МУ-ын арслан/ * Солийн Цоодол /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уртын дууч/ * Ламжавын Цэвэл /БНМАУ-ын Соёлын гавъят зүтгэлтэн/ * Гончигийн Цэгмид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, малчин/ * Дугарсүрэнгийн Цэнд-Аюуш /Хүний гавъяат эмч/ * Очирын Цэрэндагва /Дэлхийн шилдэг дасгалжуулагч/ * Чулууны Цэрэндагва /Хошууч генерал/ * Чойжавын Цэрэндаш /Мал эмнэлгийн ухааны доктор, профессор/ * Дэнзэнгийн Цэрэндондов /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Панзын Цэрэндондов /Философийн доктор/ * Дагвадоржийн Цэрэндорж /Эдийн засгийн доктор/ * Агчбазарын Цэрэннадмид /Гүн ухааны доктор/ * Санжийн Цэрэннадмид /МУ-ын гавъяат механикжуулагч/ * [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Доржготовын Цэрэнханд /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Пунцагийн Цэрэнцоодол /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Лэгшидийн Чимэддорж /МУ-ын гавъяат багш/ * Рэнцэнгийн Чимэддорж /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Содномын Чинзориг /Нийгэм хамгаалал хөдөлмөрийн дэд сайд асан/ * Чойгонжавын Чихэндорж /Үйлчилгээний гавъяат ажилтан/ * Дарийн Чойжамц /МУ-ын заан/ * Лэгшидийн Чуваамэд /Уран сийлбэрч/ * Дашдаваагийн Чулуундорж /Нэрт дипломатч/ * Сангийн Чулуунхуяг /Техникийн ухааны доктор/ * Ширчингийн Баатар /Техникийн ухааны доктор/ * Дамбын Шарав /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Цэдэвийн Шатар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат механикжуулагч/ * Цээ - Оргийн Шоовдор /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Цэрэндуламын Шүгэр /эрдэмтэн зохиолч/ * Дашзэвэгийн Эрдэнэбат /МУ-ын заан/ * Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр /Философийн ухааны доктор/ * Бэрэбаралын Эрдэнэбилэгт / УИХ-ын гишүүн асан/ * Доржийн Янжинлхам /БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин/ Бадарчийн Бямбабаяр УГЗ хөгжмийн зохиолч ===Бөхчүүд=== Өвөрхангай аймгаас [[дархан аварга]] 1, [[улсын аварга]] 1, [[улсын арслан]] 6,[[улсын гарьд]] 1,[[улсын заан]] 10, [[улсын харцага]] 4, [[улсын начин]] 44 төрөн гарчээ. {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} *[[Их монгол Шаравжамц]] - даншгийн арслан * д.а [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Д.Цэрэнтогтох]] * у.ав [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]] * у.а. [[Ономжавын Аюур|О.Аюур]] * у.а [[Цэдэвийн Банди|Ц.Банди]] * у.а [[Сүнрэвийн Самданжигмэд|С.Самданжигмэд]] * у.а [[Гялдангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.а [[Бандийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]] * у.а [[Доржпаламын Ганхуяг|Д.Ганхуяг]] {{Col-2-of-4}} * у.з [[Жаргалын Дорж|Ж.Дорж]] * у.з [[Жаргалын Ориг|Ж.Ориг]] * у.з [[Галсанвандангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.з Чойжамц * у.з [[Цэрэндонойн Санжаа|Ц.Санжаа]] * у.з [[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]] * у.з [[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорcүрэн]] * у.з [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Эрдэнэбат]] * у.з [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] * у.з [[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] * у.з [[Төмөрбаатарын Санчир|Санчир]] {{Col-3-of-4}} * у.х [[Чогжинмүнсэлийн Даваадорж|Ч.Даваадорж]] * у.н Готов * у.н Сундуйцоодол * у.н Батмөнх * у.н Т.Самдан * у.н Д.Пүрэвсүрэн * у.н Сосорбарам * у.н Пансан * у.н [[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв|М.Жамъянпүрэв]] * у.н [[Ишдоржийн Ганбаатар|И.Ганбаатар]] * у.н [[Сэрээнэндоржийн Дамдинбазар|Дамдинбазар]] * у.н [[Ширнэнгийн Батхуяг|Ш.Батхуяг]] {{Col-4-of-4}} * у.н [[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] * у.н Цэрэнжав * у.н [[Сэрээнэндоржийн Мандах|Мандах]] * у.н [[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] * у.н [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.Сүхбаатар]] * у.н Б.Ганбат * у.н [[Нэргүйн Түмэннаст|Түмэннаст]] * у.н Наранбаатар * у.н Батбаяр * у.н [[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] * у.н [[Батмөнхийн　Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] * у.н [[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] * у.н. Ономжавын Сосор {{Col-end}} ===Гавьяатууд=== *[[МУУГЗ С.Сэнгээ (уран сийлбэрчин)|МУУГЗ С.Сэнгээ ]] *МУСГЗ Н.Орги *МУГЖ Очирбат *МУГТ Л.Бэрэнбарал *МУГЖ Түвшинжаргал *МУГЖ Сумьяа *МУГЖ [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]] *МУГЖ Т.Баясгалан *МУГЖ [[Дашзэвэгийн Галсантогтох|Д.Галсантогтох]] *МУГЖ Галмандах *МУГЖ Баттөмөр *МУГЖ [[Ишдоржийн Одончимэг|И.Одончимэг]] *МУГД Б.Олзот *МУГД Цэрэндагва *МУГД Дашжамц *МУГД [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] *МУГТ Ц.Шоовдор *МУГТ Пүрэвсүрэн *МУГБ Ц.Дашдорж ===Уяачид=== МУТМУ-2 МУМУ-3 МУАУ-16 *МУТМУ Э.Эрдэнэчулуун *МУТМУ [[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]] *МУМУ Т.Энхбат *МУМУ Ц.Цэнд-Аюуш *МУМУ Б.Отгоннасан *МУАУ Ш.Самдандорж *МУАУ Б.Дэмбээ *МУАУ Т.Жигжидсүрэн *МУАУ Л.Батмөнх *МУАУ Т.Энхтайван *МУАУ Ч.Бямбасүрэн *МУАУ О.Гүжир *МУАУ Төмөрбаатар *МУАУ Инжгээ *МУАУ Лхүндэв *[[Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун]] - тод манлай уяач == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Övörkhangai Aimag|Өвөрхангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] gcnefv7cr4qjuhb85uuaq7xtlsbqx7n 0 3589 868771 868552 2026-09-08T02:15:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868771 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl 0 4349 868788 868581 2026-09-08T04:43:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868788 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-09-08 04:43:28 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] gp7b6z8jibtmg7onrrwyfiuk5ajjwrg 0 5843 868805 868153 2026-09-08T08:03:09Z Egzs 88168 868805 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Сангажавын Баярцогт]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2024 | membership = {{increase}}172,000<ref>{{Cite web |url=https://www.democraticparty.mn/page/17/ |title="Ардчилсан нам: Намын тухай"|access-date=2026-05-10}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' ('''АН''') нь [[Монгол]]ын хоёр том [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам, хуучин [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Ардчилсан Нам]], Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.<ref name=":1">{{Cite web|title=Намын тухай|url=http://www.democraticparty.mn/page/17/|access-date=2026-04-30|website=democraticparty.mn|publisher=Ардчилсан Нам|language=mn|archive-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/|url-status=dead}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|left|thumb|290x290px|МоАХ-ын анхны цуглаан. 1989 оны 12-р сарын 10.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] /МоАХ/-г байгуулав.<ref name=":1" /> Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-72, [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]-1, [[Иргэний Зориг Нам|ИЗ]]-[[Монголын Ногоон Нам|НН]]-1, [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]-1, Бие даагч-1 суудал авсан юм. Өмнөх 1996 оны сонгуульд ялалт байгуулж байсан Ардчилсан нам нэг л суудалтай хоцорсон байдаг. Тэдний ялагдлын шалтгааныг намын дотоод эв нэгдэл болоод улс төрийн туршлагатай холбон тайлбарлах нь бий. [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|237x237px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал.2000 оны 12-р сарын 10.]]Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 6-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], [[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], МАСМН-ын дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]], МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21|title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж|url=https://www.assa.mn/a/41589|access-date=2026-04-30|website=www.assa.mn|language=mn}}</ref> Намынхаа даргаар Д.Дорлигжавыг сонгож, дэд даргаар Байгаль орчны сайд асан С.Мэндсайханыг, Нийслэлийн намын даргаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Ганхуягийг, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Төрийн өмчийн хорооны дарга асан З.Энхболдыг, Нарийн бичгийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, Ц.Энхтүвшин нарыг мөн УИХ-ын гишүүн, ЭМНХ-ын сайд асан Ш.Батбаяр, Англи улсад элчин сайд асан Ц.Сүхбаатар, Улсын нөөцийн газрын дарга асан Я.Санжмятав нарыг тус тус томилсон байдаг.<ref name=":0" /> === 2004-2008 === 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН-ын даргаар М.Энхсайханыг ҮЗХ-оос сонгож, “[[Эх орон–Ардчилал Эвсэл]]” байгуулан парламентад намууд бараг тэнцүү суудал авч чадсан. Гэвч Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм. Удалгүй ҮЗХ-ны хурлаар М.Энхсайханыг огцруулж, Р.Гончигдоржийг Ардчилсан намын даргаар сонгов.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2024-12-05 |title=24 ЖИЛ: Унаж, боссон ч Монголд хэрэгтэй Ардчилсан нам |url=https://ubn.mn/p/71565 |access-date=2026-08-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Намын дарга солигдох үйл явц дахин үргэлжлэв. Тодруулбал, 2006 оны 10 дугаар сард хуралдсан ҮЗХ-ны хурлаар Р.Гончигдоржийг өөрийнх нь хүсэлтээр намын даргаас чөлөөлж, намын даргаар Ц.Элбэгдоржийг сонголоо. АН-д ийнхүү шинэчлэл өрнөж, 2006 оны 3 дугаар сарын 30-31 өдрүүдэд намын гуравдугаар их хурлаар дүрэм журамдаа өөрчлөлт оруулсан байдаг. Мөн тухайн үед Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Дорлигжавыг баталж байжээ. Намын даргаасаа огцорсон М.Энхсайхан тэргүүтэй гишүүд нь "тусдаа" гарч, Үндэсний шинэ намыг байгуулав. Энэ нам хожмоо МҮАН нэртэй болжээ.<ref name=":2" /> === 2008-2012 === Монголын парламентын тав дахь удаагийн сонгууль буюу 2008 оны УИХ-ын сонгуульд нийт 356 хүн нэр дэвшсэн. Тодруулбал 11 нам, нэг эвслээс 311 нэр дэвшигч, 45 бие даагч өрсөлдсөн гэсэн үг. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН) 41 суудал, Ардчилсан Нам 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ийнхүү Ардчилсан Нам энэ сонгуульд дахин ялагдал хүлээв. Тухайн үед Ардчилсан нам, Бүгд Найрамдах Нам, Иргэний Эвсэлийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, "эрх баригчид луйвардлаа" хэмээн мэдэгдэж байв.<ref name=":2" />{{Гол|Долоодугаар сарын нэгний түйвээн}}Сонгуулийн маргааш буюу 2008 оны долоодугаар сарын 1-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн цуглаан болж, эмх замбараагүй байдал бий болж байв. Энэ өдөр бий болсон үймээнээр МАХН-ын байр шатаж, таван хүн амиа алдсан юм.<ref name=":2" /> [[Файл:Mongolian DP after 2009 election.jpg|thumb|283x283px|Тухайн үеийн АН-ын төв байр, "Ардчиллын өргөө," 2009 он.]] 2008 оны үймээний дараа С.Баярын “Стандарт бус ЗГ”-т Ардчилсан нам орж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг Тэргүүн шадар сайд болов. Ийнхүү тэрбээр 2012 он хүртэл эл албан тушаалыг хашсан бөгөөд мөн оны нэгдүгээр сард Ардчилсан нам Засгийн газраас гарахаа мэдэгдсэн юм.<ref name=":2" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2014-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025-одоо хүртэл |} === Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар === {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2000-2001 |- |2 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2001-2003 |- | 3 | [[Лүймэдийн Гансүх]] |2003-2004 |- | - |? |2004-2005 |- |4 |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |2005-2006 |- | 5 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2006-2008 |- |6 |[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]] |2008-2012 |- |7 |[[Цагааны Оюундарь]] |2012-2015 |- |8 |[[Ломбын Эрхэмбаяр]] |2015-2017 |- |9 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2017-2021 |- |10 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2021-2022 |- |11 |[[Ишжамцын Мөнхжаргал]] |2022-2023 |- |12 |[[Наянтайн Ганибал]] |2024-2026 |- |13 |[[Сангажавын Баярцогт]] |2026-одоо хүртэл |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- ![[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- ![[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- ![[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Сонгууль ! rowspan="2" | Намын дарга ! colspan="2" | Суудал ! rowspan="2" | Эрэмбэ ! colspan="2" | Тойрог ! colspan="2" |Жагсаалт ! rowspan="2" | Үр дүн |- !{{abbr|No.| }} !+/– !Санал !% !Санал !% |- ! rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]{{Efn|[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон Нам]] болон [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]тай эвсэж, [[Эх орон-Ардчилал эвсэл|Эх орон-Ардчилал эвслийг]] байгуулсан. Эвсэл нийт 34 суудал авсан.}} | rowspan="2" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="2" | {{Composition bar|26|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{increase}} 26 | rowspan="2" | 2-т | rowspan="2" | 474,977 | rowspan="2" | 44.74% | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- ! rowspan="2" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="2" | {{Composition bar|28|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{increase}} 2 | rowspan="2" | {{steady}} 2-т | rowspan="2" | 701,641 | rowspan="2" | 40.43% | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2012 он хүртэл)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2012 оноос хойш)</small>}} |- ! [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | {{Composition bar|34|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-т | 813,878 | 34.33% | 399,247 | 35.32% | {{yes2|Эрх баригч}} |- ![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | {{Composition bar|9|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-т | 467,341 | 33.55% | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | {{Composition bar|11|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-т | 978,890 | 24.49% | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ! rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" | [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" | {{Composition bar|42|126|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{Increase}} 31 | rowspan="2" | {{steady}} 2-т | rowspan="2" | 3,135,988 | rowspan="2" | 33.48% | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} {{Notelist}} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын намын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ашигласан ном зохиол == * "Монголд ардчилал эхэлсэн түүх" ном == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.democraticparty.mn/ Албан ёсны сайт - democraticparty.mn] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] pfrdwcftdwhwvym3emarnbberg64g6j 0 6386 868789 868582 2026-09-08T04:48:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868789 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-09-08 04:48:54 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bjaj13bt8lqa7huyrfr3i0bjjl2tlgn 0 6496 868816 868105 2026-09-08T08:37:43Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868816 wikitext text/x-wiki Чонос – энэ овог бол Монголын хамгийн эртний хоёр овгийн нэг юм. Энэ нь Рашид-ад-Диний "Судрын чуулганд" тэмдэглэгдсэн бөгөөд тэр цагт монголын угсаатны хямрал тэмцэлдээн үүсч байхад монголд байсан овог юм. Одоогоор энэ овгийнхон [[Монгол Улс|Монгол улс]], Оросын холбооны улс (Халимаг, Буриад, Эрхүү муж) зэрэг улсуудад тархан суурьшсан байдаг. Ийм овогтны онгон шүтээн нь чоно байснаас чонос гэдэг овог үүсчээ. Буриадад чино, Халимагийн бага Дөрвөдөд чинос, халхын дотор чонос мөн чонод чоно 7 чоноохон гэж нэртэй энэ овгийнхны эртний шүтээн нь чоно буюу хээрийн бөрт, тэнгэрийн нохой байв гэж эрдэмтэд тайлбарлажээ. == Түүх == [[Файл:Canis lupus lupus qtl1.jpg|thumbnail|Чоно]] Чонос (мөн чинос, шонос, шинос, шонод, чоно, чоноохон, чонод,) гэдэг үг нь олон дуудлагатай бөгөөд үндэс нь “чоно” юм. Түүхээс үзвэл энэ овог нь Чингис хаанд ирж нэгдсэн эхний овгуудын нэг юм. Эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар энэ овог нь Монгол овог мөн бөгөөд уг гарлыг нь хөөж үзвэл эртний “Ашин” гэх овгоос гаралтай ба Чингис хааны Боржигон овгийн үндэс юм. Археологийн малтлагаар Хазарын хуучин хотуудаас гарсан эртний "Ашин" болон "Боржигон" овгийн тамга нь одоогийн Халимаг дахь Дөрвөдийн Чонос овгийн тамгатай ихээхэн ижил төстэй байдаг нь сонирхол татаж байгаа юм. Эдгээр дурдсан зүйлс нь Рашид ад-Диний тэмдэглэл болон Монголын Нууц Товчоонд мөн дурдагддаг. Нууц товчоонд дурдснаар Жамух 1186 оны Далан-Балжууд гэдэг газар болсон тулаанд Тэмүжинг шахаанд оруулан ялсны дараа олзлогдогсод дундаас Чонос овгийн баатруудыг далан хонин тогоонд чанах тушаал өгсөн билээ. Монголын угсаа гарвал, түүхэнд хамгийн их баатруудтай овог нь Чонос овог байсан ба А.А.Доманины үзэж байгаагаар энэхүү харгис хэрцгий үйл явдал нь Чонос овгийнхоныг Тэмүжинээс салгах оролдлого байсан юм. Өөрөөр хэлбэл Жамух Тэмүжинг ялахын тулд Чонос овгийн баатруудыг олзлон авч хүйс тэмтэрч, үхлийн шийтгэл оноожээ. Гарал үүслийн тухайд – Нууц товчоонд тэмдэглэснээр Чонос овог нь Боржигон овгийн хоёр дахь том үндэс нь юм. Хамаг Монголыг Хабул хаан мэдэн явав. Хабул хааны хойно Хабул хааны үгээр долоон хөвгүүн бөгөөтөл Тайчуудын Сэнгүн-Билгийн хөвгүүн [[Амбагай хан|Амбагай хаан]] мэдэн явав. Чирхай-Лянхуа-ийн гарал нь: [[Бодончар]] – Хабачи баатар – Мэнэн Тудун – Хачи хүлүг – Чирхай-Лянхуа. Рашид ад-Диний тэмдэглэснээр: Чирхай-Лянхуа-ийн бага хүү нь Тайчууд овгийг үндэслэсэн бөгөөд Амбагай хааны эцэг юм. Чирхай-Лянхуа өөрийн ахын эхнэрийг эм болгон авав. Тэр эхнэр түүнд хоёр хүү төрүүлж өгсөн бөгөөд Гэнду-чонэ, Улукчин-Чонэ нэртэй билээ. Чонос овгийнхон Монголчуудын дунд мөн “нукуз” болон “дарлекин” хэмээн нэрлэгддэг. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] ak46lv03l3i5cgcmea706mzqie6wmv4 0 6517 868796 850441 2026-09-08T06:32:06Z Egzs 88168 шинэчлэв. 868796 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Санжийн Баяр |image=Sangiyin Bayar.jpg |caption=С.Баяр. 2009 он. |office={{Flagicon|Монгол}} 25 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |president=[[Намбарын Энхбаяр]]<br>[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |term_start=2007 |term_end=2009 |deputy=[[Норовын Алтанхуяг]] |predecessor=[[Миеэгомбын Энхболд]] |successor=[[Сүхбаатарын Батболд]] |office1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] |term_start1=2007 оны 11 сарын 22 |term_end1=2010 оны 4 сарын 8 |predecessor1=Миеэгомбын Энхболд |successor1=Сүхбаатарын Болд |office2={{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2=2008 оны 7 сарын 29 |term_end2=2012 оны 7 сарын 6 |constituency2=23-р, [[Сүхбаатар дүүрэг]] |office3={{Flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн |term_start3=1990 |term_end3=1992 |constituency3=[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 1-р тойрог |birth_date={{birth date and age|1956|3|4}} |birth_place=[[Улаанбаатар]], Монгол |party=[[Монгол Ардын Нам]]<br>(1988 оноос хойш) |spouse=О.Гэрэлтуяа (салсан)<br>Х.Хулан (салсан)<br>Э.Сувд (удаах) |alma_mater=[[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургууль]] |profession=улс төрч, дипломат, хуульч |website=|children=5 хүүхэдтэй}} '''Санжийн Баяр''' (1956 оны 3 сарын 4-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, [[ дипломат]], Монгол Улсын 25 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]].<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2007-11-22 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайд Санжаагийн Баярын намтар |url=https://gogo.mn/r/7764 |access-date=2026-09-08 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Тэрбээр 2007 оноос 2009 он хүртэл ерөнхий сайдын албыг, 2007 оноос 2010 он хүртэл Монгол Ардын Хувьсгалт Намын даргын албыг хашсан билээ.<ref name=":1">{{Cite web |last=Б.Дөлгөөн |date=2016-07-08 |title=ТҮҮХ: Ардчилсан Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар |url=https://ikon.mn/p/s6b |access-date=2026-09-08 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> С.Баяр нь анх 1990 онд [[Ардын Их Хурал]] болон [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүнээр сонгогдож байсан ба [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон. "Стандарт бус" шийдвэр гаргадаг түүний засаг барьж байх хугацаанд [[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|Долоон сарын нэгэн]], [[Оюутолгой|Оюу Толгойн гэрээ]] зэрэг асуудлууд шүүмжлэл дагуулж байв.<ref name=":1" /> ==Боловсрол== Санжийн Баяр нь 1956 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Тэрээр 1973 онд [[Улаанбаатар]] хот дахь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] 10 жилийн 3-р дунд сургууль, 1978 онд ЗХУ-д [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийг]] [[хууль|хуульч]] мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> ==Ажилласан байдал== * 1978-1979 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-нд мэргэжилтэн,<ref name=":0" /> * 1979-1983 онд [[Зэвсэгт хүчний жанжин штаб]]ын IV газарт офицер, * 1983-1988 онд [[МОНЦАМЭ]] агентлагийн "[[Новости Монголии]]" сонин, Гадаад мэдээний ерөнхий редакци, "[[Монгол пресс]]" агентлагт редактор, ерөнхий редактор, * 1988-1990 онд МРТУХ-д сэтгүүлч бөгөөд "Залуучууд" нэвтрүүлгийн хамтран хөтлөгч, * 1990-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]ын-ын [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] гишүүн, [[Төрийн байгуулалтын байнгын хороо|Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга]], * 1992-1997 онд Төр, нийгэм судлалын Академид багш, АНУ-ын [[Вашингтоны Их Сургууль]]д судлаач, Монгол Улсын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан Хамгаалах Яамны]] дэргэдэх [[Стратегийн судалгааны хүрээлэн]]д захирал, * 1997-2001 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрын]] дарга, * 2001-2005 онд Монгол Улсаас [[Оросын Холбооны Улс]]ад суух [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд|Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайдаар]] ажиллаж байсан.<ref name=":0" /> * 2005-2007 оны 10 сар хүртэл МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга,<ref name=":0" /> * 2007-2009 он хүртэл Монгол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд == Улс төрийн карьер == С.Баяр 1988 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]д (МАХН) элсчээ. 2005 оны нэгдүгээр сараас МАХН-ын (МАХН) Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007 оны 10 сард болсон МАХН-ын 25-р их хурлаас түүнийг тус намын даргаар сонгожээ.<ref name=":0" /> 2007 оны 11 сарын 22 ны өдрийн [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] (УИХ) чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар нийт 68 гишүүдийн 97.1%-ийн саналаар Монгол Улсын 25 дахь [[Ерөнхий сайд]]аар томилогдсон.<ref name=":0" /> Түүнийг Ерөнхий сайд байх үед [[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|2008 оны 7 сарын 1-ний үйл явдал]] болж, Монгол улс түүхэндээ анх удаа онц байдал тогтоож, 5 хүний амь нас эрсдсэн хэрэг гарсан.<ref name=":2">{{Cite web |last= |date=2008-09-11 |title=Ерөнхий сайдаар С.Баяр улиран томилогдлоо |url=https://gogo.mn/r/o7wev |access-date=2026-09-08 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд байгуулагдсан УИХ түүнийг 2008 оны 9 сарын 11-ний өдрийн хуралдаанаараа оролцсон 66 гишүүдийн 98.5 хувийн саналаар Монгол Улсын [[ерөнхий сайд]]аар дахин томилсон.<ref name=":2" /> Үүгээр Монгол Улсын түүхэнд улиран сонгогдсон анхны Ерөнхий сайд гэх тодотголтой болсон.<ref>{{Cite web |last= |date=2013-03-04 |title=3 эхнэр сольж 57 насандаа хүүтэй болсон дипломатч |url=https://news.zindaa.mn/149t |access-date=2026-09-08 |website=news.zindaa.mn |language=}}</ref> Хэдийгээр МАХН дангаараа засгийн эрх барихад хангалттай тооны суудал авсан ч С.Баяр [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намтай]] хамтарсан засгийн газар байгуулах шийдвэр гаргасан нь анхандаа сөрөг хүчний дуу хоолойг байхгүй болгох нь гэсэн зовнилыг нийгэмд төрүүлж байсныг үгүй хийсэн. [[Файл:Putin visit to Mongolia 2009 05.jpg|thumb|247x247px|Ерөнхий сайд С.Баяр ОХУ-ын ерөнхий сайд [[Владимир Путин|Владимир Путинтай]] хамт. 2009 он.]] Гэхдээ түүний удирдсан, [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|хамтарсан засгийн газрын]] үед Монгол орны хөгжилд хэрэгтэй чухал шийдвэрүүдийг гарган хэрэгжүүлж чадсан гэж үнэлэгддэг. 6 жилийн турш хэлэлцээд, шийдвэрлэж чадаагүй байсан [[Оюутолгой]] ордын ашиглалттай холбоотой гэрээг байгуулснаас гадна [[Атрын гуравдугаар аян]]ыг өрнүүлж, сүүлийн 20 жилийн хамгийн өндөр ургацыг 2009 онд хураан авчээ. Тэрээр [[элэг]]ний өвчтэй бөгөөд өвчний учир үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт гарган, 2009 оны 10-р сарын 28-нд Ерөнхий сайдын албан тушаалаа хүлээлгэж өгсөн ба үүрэг гүйцэтгэгчээр үлдэлгүй, [[тэргүүн шадар сайд]] [[Норовын Алтанхуяг]] ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэхээр болов. 2009 оны 10-р сарын 29-нд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар [[Сүхбаатарын Батболд]] томилогдов. Улмаар МАХН-ын даргын албан тушаалаа ч Сү.Батболдод шилжүүлсэн тэрээр [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын сонгууль]]д нэр дэвшээгүй. == Ерөнхий сайдын дараах намтар == {{Unreferenced}} === Маргаан дагуулсан, элчин сайдын томилгоо === 2016 оны 11-р сарын 17-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар С.Баярыг Монгол Улсаас [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад]] суух Элчин сайдаар томилж, улмаар 2017 оны 3-р сарын 1-нд хатан хаан [[II Элизабет|II Элизабетэд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан байна. Гэсэн ч Баярыг эх орноо төлөөлөн гадаадад суух ёс зүйгүй хэмээн энэ томилгоог эсэргүүцэж, мөн оны 3-р сарын 8-ны өдрөөс [[Лондон|Лондон хот]] дахь ЭСЯ-ны гадаа 2 монгол бүсгүй эсэргүүцлийн жагсаал хийж байв. Улмаар 2017 оны 7-р сарын 19-нд шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгын]] даалгаварын дагуу ЕТГ-ын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] Их Британид суугаа С.Баяр болон Шведэд суугаа элчин сайд, Ерөнхий сайд асан [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] нарыг эгүүлэн татах асуудлаар УИХ-тай зөвшилцөх талаар албан бичиг хүргүүлснийг УИХ-ын Тамгын газар хүлээж аваагүй тул 7-р сарын 26-ны өдөр ЕТГ-аас дахин албан бичиг хүргүүлээд байв. 2018 оны 5 сард Лондонд Элчин сайдын ажлаа өгсөн. === 461 дүгээр ангид === Түүнд таван тэрбум гаруй төгрөгийн төлбөр төлөх “албадлагын арга хэмжээ” авах шүүхийн шийдвэр гарч 12 жилийн хорих ялтай зүйл ангиар эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн. 2018 оны хавар хорих 461 дүгээр ангид хорьж, мөрдөн шалгах ажлаа эхлүүлсэн. Тэрээр 2021 оны 7-р сард шоронгоос гарсан. == Гол гавьяа == * Бүртгэлийн тогтолцоог сайжруулах буюу төрийн ой санамжийг төгөлдөр болгох ажлыг эхлүүлсэн,<ref name=":1" /> * Газар тариалангийн салбарыг хөл дээр нь босгосон,<ref name=":1" /> * Стратегийн орд газрыг эргэлтэнд оруулах ажлын хүрээнд Оюу Толгойн гэрээг байгуулж Монголын түүхэнд хамгийн том хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдсэн.<ref name=":1" /> == Эшлэл == {{Reflist}}{{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Миеэгомбын Энхболд]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2007-2009 |дараа =[[Сүхбаатарын Батболд]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Баяр, Санжаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Их Британи дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] 0gc6y160an9jghra00c0pfdql6uwp3u 0 6547 868744 830606 2026-09-07T22:57:19Z Chongkian 21163 868744 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин |name = Бат-Өлзий сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠵᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg |imagesize = |image_caption = [[Улаан цутгалан|Улаан цутгалангийн хүрхрээ]], Бат-Өлзий сум |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Ovorkhangai Bat-Olzii sum map.PNG |mapsize = 220px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 2428 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 7649 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |coordinates = {{coord|46|49|10|N|102|14|26|E|display=title|region:MN_type:city_source:GNS-enwiki}} }} [[Монгол улс]]ын [[Өвөрхангай]] аймгийн хойд захаар [[Хангайн нуруу]]нд оршдог, арван есөн [[сум]]ынх нэг бол '''[[Бат-Өлзий сум]]''' юм. Байгалийн үзэсгэлэнт газрууд болох [[Улаан цутгалан]], Найман нуурын сав газар, [[Орхоны хөндий]] зэрэг олон үзэсгэлэнт газруудтай. [[Улаанбаатар|Улсын нийслэлээс]] баруун урагш 452 км, аймгийн төв [[Арвайхээр]] хотоос баруун урагш 124 км давхиж байж сумын төвд хүрдэг.<ref name="стат2011"/> {| class="wikitable" |+Саяхны таван жилийн зарим тоон үзүүлэлт<ref name=":0">Өвөрхангай аймгийн Статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3797.pdf Сумдын эдийн засаг, нийгмийн үзүүлэлтүүд /сүүлийн 5 жилд/]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Арвайхээр 2012 он</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 |- | Байнгын хүн амын тоо ||align=right| 6,077||align=right| {{increase}}6,189 ||align=right| {{increase}}6,318 ||align=right| {{increase}}6,381 ||align=right| {{increase}}6,794 |- | Малын тоо толгой ||align=right|116,092 ||align=right| {{increase}}138,365 ||align=right| {{increase}}154,014 ||align=right| {{decrease}}87,354 ||align=right| {{increase}}110,596 |- |} = Сумын танилцуулга = БАТ-ӨЛЗИЙ СУМЫН ЕРӨНХИЙ ТАНИЛЦУУЛГА Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сум нь Улсын тэргүүний сум бөгөөд 1924 онд байгуулагдсан, хуучнаар  Сайн ноён хан аймгийн Сайн ноёны хошуу <ref>{{Cite journal |last=Пүрэвсүрэн |first=Б |last2=Жаргалмаа |first2=С |last3=Бат-Өлзий |first3=Б |last4=Баярзул |first4=У |date=2016-02-29 |title=ЗАРИМ ОРДЫН НҮҮРСНЭЭС ХОЛИМОГ КОКС ГАРГАН АВАХ СУДАЛГАА |url=https://doi.org/10.5564/pmas.v54i1.661 |journal=Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences |pages=62–71 |doi=10.5564/pmas.v54i1.661 |issn=2312-2994}}</ref> Ерөнхий боловсролын 2 сургууль ,3 цэцэрлэгтэй. Өвт, Бүрэгтий, Улаан ам, Зөрүүлэг, Хүйтэн булаг, Улиастай баг гэсэн  6 багтай. 2023 оны жилийн эцсийн байдлаар нийт  2350 өрхийн 8000 гаруй хүн амтай. Хүн амын тоогоор Өвөрхангай аймгийн 19 сумаас эхний 4-д ордог, газар нутгийн хэмжээгээр /269.5 мянган га /14-д ордог. 2023 оны байдлаар нас баралтын тоо-41 ,төрөлтийн тоо-122 байна.Мөн 2023 оны байдлаар 70 иргэн шилжилт хөдөлгөөн хийжээ.<ref>{{Cite book |title=.... |publisher=оо}}</ref> Байршил: Өвөрхангай аймгийн баруун хойд хэсэгт: Улаанбаатар хотоос 450  км-ийн  засмал замаар бүрэн холбогдсон замтай. аймгийн төвөөс 140 км зайтай Өвөрхангай  аймгийн Хужирт сумтай зүүн талаараа, Уянга сумтай  урдуураа, Архангай аймгийн Цэнхэр, Хотонт сумтай хойд, зүүн хойд талаараа, Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумтай баруун талаараа хиллэдэг. Байгаль, газарзүйн онцлог Газарзүйн онцлог.  242.8 мянган га газар нутагтай.  Ойт хээрийн бүсэд харьяалагддаг. Далайн түвшинээс дээш 1643-3099 м өргөгдсөн. Газар нутгийн нийт талбайн 40 орчим хувь  нь бэлчээр, ой мод 40%, хад асга 16%, гол горхи 3%-ийг эзэлдэг ба нийт нутгийн 80 орчим хувь Байгалийн цогцолборт газарт хамрагдан тусгай хамгаалалтанд байдаг. Цаг уурын нөхцөл Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур - 34  °С 7 дугаар сарын дундаж температур +25 °С жилийн дундаж салхины хурд 4-6 м/с жилийн хур тундасны нийлбэр 300-400 мм Тус сумын хүн амын 58 хувь нь сумын төвд, 42 хувь нь хөдөөд амьдардаг. Сумын хүн амын  30 хувь буюу 2309 залуучууд, 20,5 хувь буюу 1559 нь дунд насныхан, 37.4 хувь буюу 2837  хүүхэд, 11,7 хувь  буюу 886 нь  хөгшид байна. Нийгмийн даатгалын сангаас өндөр нас, тахир дутуу, тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэрт 845, Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмж хөнгөлөлт үйлчилгээнд хамрагддаг иргэдийн тоо 991 НИЙГЭМ, ЭДИЙН ЗАСАГ Орон нутгийн төсөв. Сумын нийт татварын орлого нь 471,1 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг 6,7 сая, аймгийн төсөвт  207,1, орон нутгийн төсөвт 257,3 сая төгрөг.. Орон нутгийн төсвийн нийт зардал нь 375,6 сая төгрөг. Нийт зардлын 69 хувь нь цалин, 7 хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл, 19.4 хувийг урсгал шилжүүлэг, 4.6 хувийг нь бусад зардал эзэлж байна. Сумын хэмжээнд нийт 83 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж, улсад 6,6 сая төгрөгний татвар төвлөрүүлсэн. Тус суманд  38 жижиг дунд үйлдвэрлэл бий болсон. Үүнд: газар тариалан, фермер, мод модон эдлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, ахуйн үйлчилгээ, гар урлал, аялал жуулчлал, төмөр хийц зэрэг үйлдвэр үйлчилгээний  чиглэлээр  үйлдвэрлэл бий болж  тус сумын дэд бүтцэд томоохон нөлөө үзүүлж байна. Ажиллах хүч салбараар: Сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг даргын Тамгын газарт: 43. Үүнээс удирдах 8, гүйцэтгэх 27, үйлчлэх 8 Ерөнхий боловсролын сургуульд: 125: үүнээс удирдах 4, гүйцэтгэх /багш/ 91, үйлчилгээний ажилтан 30 Сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагад: Удирдах 3, гүйцэтгэх 32, үйлчлэх 15 Соёлын байгууллагад 6 үүнээс удирдах 1, гүйцэтгэх 4, үйлчлэх 1 Эрүүл мэндийн төв: 32. Удирдах 1, гүйцэтгэх-21 , үйлчлэх 10 2021 онд Сумын хэмжээгээр нийт 264782   мал тоологдсоноос  Үүнээс: Адуу -  32670, үхэр – 52290, хонь – 117405, ямаа – 62417 толгой малтай. Суманд 1435 малчин өрх, 160 мал бүхий өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 69 хувийг эзэлж байна. Сумын хэмжээгээр 2021 онд 10 га талбайд төмс, 3 га талбайд хүнсний ногоо, 36.6 га ногоон тэжээл тарьж, 102 тонн төмс, 30,3 тонн хүнсний ногоо,  110 тн ногоон тэжээл хураан авсан. Инженерийн дэд бүтэц                 Цахилгаан хангамж. Сум нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Суманд улс, орон нутаг, хувийн хөрөнгө оруулалтаар баригдсан нийт 18 дэд станцтай. Зам тээвэр Сумын төвдөө засмал замтай. Улаанбаатар хот, Өвөрхангай аймгийн төв рүү  нийтийн тээврийн  2 компаний 6  том оврын автобус, 4 микро автобус, 40 гаруй хувийн ачаа тээврийн автомашин үйл ажиллагаа явуулдаг.   Ус хангамж. Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 7 гүний худаг, 24 м3 багтаамжтай 2 усан сан, 2 булагаас  айл өрхүүд  ундны  усаа авдаг. Дулаан хангамж. Сумын төвд төвлөрсөн уурын зуух 1, Баян-Уулын буян ХХК-ын уурын зуух нийт 2 уурийн зуух ажиллаж байна. Орон сууцны хангамж: Сумын нийт айл өрхүүд  амины орон сууц, гэр сууцанд амьдардаг. 1991 онд баригдсан 8 айлын хоёр давхар сууц ашиглалтын шаардлага хангахгүй болсон. Нийтийн орон сууцнууд шинээр барих шаардлагатай. Сумын төвийн гудамж хорооллын айл өрх бүрийг цэвэр, бохир усны системд холбох шаардлагатай. Боловсрол: Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн  58 бүлэгт 1681 хүүхэд өдрөөр суралцаж, албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд   54  иргэн суралцаж байна. Бага ангийн хамран сургалт 96.5 хувь, суурь боловсролын хамран сургалт  95.8 хувьд хүрсэн. Ерөнхий боловсролын сургуульд мэргэжилтэй багшийн хангалт 100 хувьтай байгаа ба мэргэжил дээшлүүлэх хөрвөх сургалтанд нийт 73  багш хамрагдаж байна. Сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагын үндсэн сургалтанд 527, зайны болон ээлжийн бүлэгт 190 хүүхэд   хамрагдаж, сургуулийн өмнөх боловсролын хамралт 91,0 хувьд хүрсэн. Эрүүл мэнд Суманд улсын төсвийн 15 ортой 1 эмнэлэг, 5 эмийн сан  үйл ажиллагаа явуулж, 4 их эмч,18  эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэн, 10 үйлчилгээний ажилтан ажиллаж байна. 2021 онд нийт 117 хүүхэд мэндэлсэн.  Нийт өвчлөлийг авч үзвэл артерийн даралт, зүрх судасны өвчлөл 67 хувь, осол гэмтэл бусад өвчлөл 33 хувийг эзэлж байна. Соёл, спорт: Сумын Соёлын төв нь 400 хүний суудалтай  980,8 сая төгрөгөөр баригдаж ашиглалтад орсон. Тус барилгад урлагийн тоглолт, дугуйлан,  номын сангийн үйлчилгээ зэрэг бүх соёл урлагийн үйл ажиллагаа явагддаг.                     Тус сум 2012 оны 10 сард Бизнес хөгжлийн төвтэй болсон. суманд нийт 78 дэлгүүр, үүнээс барааны дэлгүүр 12, хүнсний дэлгүүр 66 /тусгай зөвшөөрөлтэй дэлгүүр 40/, нийтийн хоолны 3 цэг, үсчин гоо сайхны 5, гутал засварын 3, оёдлын 10, утас засвар-1, алт мөнгөний дархан-1,  нийтийн халуун усны 2 цэг  үйл ажиллагаа эрхэлж байна. Ажилгүйдэл, ядуурал Суманд бүртгэлтэй ажилгүй иргэд 187 байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 71.6 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл 24 хувийг дээд, 4.2 хувийг тусгай дунд,  36 хувийг бүрэн дунд, 30.8 хувийг бүрэн бус дунд, 5 хувийг бага буюу боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна. ХОТ БАЙГУУЛАЛТ, БАРИЛГА Хот байгуулалт, газрын харилцаа Бат-Өлзий сумын төв нь хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, мод, модон бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл давамгайлсан сум  юм. Сумын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө 2013 онд хийгдсэн. Өнөөгийн байдлаар 1431 иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 129.29 га газар өмчилж, 140 иргэн өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар 9.8 га газар, 11 иргэн, 3 аж ахуйн нэгж, байгууллага  газар тариалангийн зориулалтаар 10 га газар  эзэмшиж,   12 аж ахуйн нэгж аялал жуулчлалын зориулалтаар 14 га газар  ашиглаж байна. СУМЫН ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТ Орон нутгийн  онцлогт тохирсон мал аж ахуй, газар тариалан, эко аялал жуулчлалыг хөгжүүлж, жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчдийг бодлогоор дэмжин ажлын байрыг нэмэгдүүлэх замаар иргэдээ ажилтай, орлоготой болгон иргэний боловсрол мэдлэгийг дээшлүүлж иргэдийн оролцоог бүх талаар хангасан сум  болох.   Үүнд: Эдийн   засгийн  бүтцийг боловсронгуй  болгож, хэрэглэгч сумаас үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцлийг бүрдүүлэх Ажлын байрыг 2.3 дахин нэмэгдүүлж, ажиллах хүчний байршлыг  хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах Нийгмийн дэд бүтэц,  Орон сууцны   хангамжийн  хувийг дээшлүүлэх Жил бүр Улаан ам багийн Өндөр хясаанд  зохион байгуулагддаг Сарлагын поло тэмцээнийг хөгжүүлэх онцлогтой. Сумын нийт малын 44988 тоо тоолгой буюу 15 хувь нь үхэр сүрэг, Үхэр сүрэг дотроо 98,5 хувь буюу 44332 тоо толгой үхрийг сарлаг эзэлдэг. Ажлал жуулчлалын бүс нутагт оршдог тул Аялал жуулчлалын бүх төрлийг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Ойн унанги хаягдал  ашиглан зүсвэрт оруулан гэрийн мод, сийлбэртэй мод, модон тавилга хийж зах зээлд нийлүүлэх боломжтой.   Сургууль       Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль Өвт  багийн 4 -р хороонд байршилтай 320, 320  хүүхдийн хүчин чадалтай , одоогоор 1497, Орхон бага сургуульд 22  хүүхэд суралцаж байна 125 багш, ажиллагсадтай 1976  онд  320 хүүхдийн хичээлийн байр баригдаж,  1990 онд 320 хүүхдийн хичээлийн байрын өргөтгөл ашиглалтанд орсон, 2014 онд 320 хүүхдийн байр нь 2020 сая төгрөгөөр баригдаж ашиглалтанд орсон. Орхон бага сургууль нь Улаан ам багийн төвд 2018 онд 72,0 сая төгрөгөөр баригдаж ашиглалтанд орсон. Цаашид шинээр сургууль, сургуулийн хүүхдийн дотуур байр барих шаардлагатай. Цэцэрлэг Хүүхдийн 1,2-р цэцэрлэг гэсэн 2 цэцэрлэгтэй Өвт  багийн 4-р хороонд байршилтай Хүүхдийн 1-р цэцэрлэг нь 165  хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 401  хүүхэд, 2-р Цэцэрлэг нь 75 хүүхдийн хүчин чадалтай одоогоор 126 хүүхэд хүмүүжиж байна. 1-р Цэцэрлэг нь Удирдах 1, гүйцэтгэх 23, үйлчлэх 10 нийт 34  ажиллагсадтай 2-р Цэцэрлэг нь Удирдах 1, гүйцэтгэх 10, үйлчлэх 6 нийт 17 ажиллагсадтай Сумын хэмжээнд 2-5 насны 788 хүүхэд байдаг. 1-р цэцэрлэг нь 1988 онд  90 хүүхдийн хүчин чадалтай баригдаж ашиглалтанд орсон.  2010 онд 75 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгын өргөтгөл хийсэн. 2-р Цэцэрлэг нь 2016 онд 456,7 сая төгрөгөөр баригдаж ашиглалтанд орсон. Улаан-Ам багт Хүүхдийн цэцэрлэгийн барилга шинээр барих шаардлагатай. / Улаан-Ам баг нь цэцэрлэгийн 2-4 насны 198 хүүхэдтэй бөгөөд сумын төвөөс алслагдсан тул хүүхдүүдийн цэцэрлэгт хамрагдалт бага хувьтай байдаг. Эмнэлэг Эрүүл мэндийн төв Өвт багийн 4-р хороонд байршилтай 15 ортой 5 их эмч, 7 сувилагч нийт 32 ажиллагсадтай 2012 оны 12 сард  краказан хийцтэй, зориулалтын барилга  479 сая төгрөгөөр  баригдаж ашиглалтанд орон үйл ажиллагаагаа стандартын дагуу явуулж байна. Засаг даргын Тамгын газрын барилга ЗДТГ-ын барилга 1976 онд ашиглалтанд орсон модон хийцтэй Өвт  багийн 4-р хороонд байршилтай Удирдах 6, гүйцэтгэх 18, үйлчлэх 8 гэсэн нийт 32 ажиллагсадтай СУМАНД ХЭРЭГЖИЖ БУЙ ТӨСЛҮҮД Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих сангийн төсөл Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийн төсөл Малын индексжүүлсэн төсөл Малжуулах төсөл СУМЫН БРЕНД БҮТЭЭГДЭХҮҮН Суманд  Ойн мэргэжлийн 6 компани, Ойн нөхөрлөл 17 үйл ажиллагаа явуулж, ойн унанги хаягдал  ашиглан зүсвэрт оруулан гэрийн мод, сийлбэртэй мод, модон тавилга хийж зах зээлд нийлүүлж байна. Мөн Малчдын хамтын хүч хоршооны Цэгээн хангай бүлгийн 16 нэр  төрлийн сүү цагаан идээ, Зөгийн бал нь нутгийн бренд бүтээгдэхүүн болсон. СУМЫН ОНЦЛОГЫН ТАЛААР            Байгалийн үзэсгэлэнт Улаан голын хүрхрээ, Хоргой хүрэм, Хангайн цагаан чулуу, Хан баян уул, Үүртийн тохой, Орхоны бага хүрхрээ, Цагаан голын хүрхрээ, Төвхөн хийд, Гүнжийн зам зэрэг газар, Хүний эрүүл мэндэд тустай нь нотлогдсон Хятруун, Могойт, Хамар, Үүрт, Хустын халуун, хүйтэн рашаануудтай, байгалийн аялал жуулчлал хөгжүүлэх нөөц боломж ихтэй. Улсдаа дээгүүрт орох байгалийн үзэсгэлэнт газар, өвөрмөц тогтоц бүхий газар нутагтай. ==Байгалийн үзэсгэлэнт газрууд== === Улаан цутгалан === [[Улаан цутгалан]] нь Өвөрхангай аймгийн '''Бат-өлзий''' сумын төвөөс баруун тийш 20 км зайтай, Орхон голын баруун биед цутгах Улаан голд үүссэн 20 гаруй метр өндрөөс буух 10 орчим метр өргөн хүрхрээ юм. Орхон гол нь Хятрууны нуруунаас Хархорин сум хүртэлх 130 километр газарт галт уулын хүрмэн чулуун дундуур урсдаг. Дөрөвдөгч галавын үед Хангайн нуруунаас эх авах Цагаан азарга голын эхэнд галт уул дэлбэрэн оргилж түүний халуун хайлмал бодис нь Орхоны хөндийг уруудан урсаж хэдэн арван км зузаан хүрмэн чулуун хучлага  үүсгэжээ. Тэр хүрмэн чулуун хучлагыг Орхон гол хөрөөдөж урссаар таслан өнөөгийн энэ хавцлыг үүсгэсэн ажээ. Хүрхрээгээс баруун хойшоо '''Бага хүрхрээ''' гэж нэг боргио бий. === Төвхөн хийд === [[Төвхөн  хийд]] нь Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий  сумын  нутаг далайн төвшнөөс  дээш 2300 м  өндөрт өргөгдсөн Төвхөн  ширээт  уулын оройд  оршдог. Төвхөн хийдийг анхдугаар Богд Өндөр Гэгээн Занабазар 19 насандаа буюу 1654 онд  үүсгэн  байгуулжээ. Хийд нь нямба, бясалгалд зориулан алслагдсан зайтай, битүү ой модоор хүрээлэгдсэн уулын оройд байгалийн сайхан газарт бүтээгдсэнээрээ онцлог юм. Хийдийн баруун талд шүтээний хэсэг, зүүн  талд нь жас байрлана. '''Бусад үзэсгэлэн газрууд:''' Орхоны хөндийн соёлын дурсгалыг хадгалсан түүхэн газрууд олонтой.Тухайлбал Тэмээн чулууны хөшөө,Автай сайн ханы дүүгүүрийн чулуу,Орхоны харваа хад,Гүнжийн зам,Хубилай хааны цэргүүдийн сургуулилж байсан усан цэргийн тохой зэрэг болно.<ref name=":0" /> ==Энд төрсөн алдартнууд== *[[Бумуудэнгийн Олзод|Б.Олзод]] - боксын спортын ууган гавьяат дасгалжуулагч *[[Очирын Цэрэндагва|О.Цэрэндагва]] - чөлөөт бөхийн гавьяат дасгалжуулагч *[[Төмөрийн Ариунаа]] - гавьяат жүжигчин *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксын спортын гавьяат тамирчин *[[Мөнхтогтохын Наранболд]] - Зохиолч, яруу найрагч == Онцлог == Өвөрхангай аймгийн байгалийн цогцолбор болоод түүхэн цогцолбор байдаг. Өвөрхангайн олон алдартнуудын нутаг. == Шүүмж == Дэд бүтэц хөгжөөгүй буюу засмал, асфальтан зам харгуй байхгүй. Тохь тухтай орчин үеийн зочид буудал, ариун цэврийн байгууламжгүй. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Бат-Өлзий сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] 4zqclm5vb091xxid54g3fig2mrxva50 0 7700 868842 865252 2026-09-08T08:45:44Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868842 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pablo picasso 1.jpg|thumb|right|200px|Пабло Пикассо (1962)]] [[File:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|250px|right|Signatur Pablo Picasso]] '''Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Сиприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Руиз и Пикассо''' ({{lang-es|Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso}}, 1881 оны 10 сарын 25 - 1973 оны 4 сарын 8) нь [[Испани]] , Франц [[зураач]], [[уран барималч]] хүн юм. Түүнийг [[20-р зуун]]ы агуу зураачдын нэг бөгөөд уран зурагт [[кубизм]]ийн урсгалыг Жорж Брак, Хуаном Грис нарын хамт үндэслэсэн гэж үздэг. Пикассо нь Уран зураач Хо­се Руи­с Блас­ко (1838–1913)-гийн хүү бөгөөд сурагч нь юм. Барселоны «Ла Лон­ха» (1895–1897) уран зургийн Академи болон Мадрид хотын Хааны Сан-Фер­нан­до Академид (1897) сурч байсан. Нэр хүнд бүхий Нью-Йоркийн орчин үеийн урлагийн Мүзей Пабло Пикассо амьдралынхаа туршид нийт 20 мянган уран бүтээл хийсэн гэж дүнэдэг. Түүний "Алжир эмэгтэйчүүд" 15 зурагнуудын "0 хувилбар" (франц. Les Femmes d'Alger, Version O) зураг 2015 онд дуудлага худалдаагаар 179,4 сая ам.доллараар Катарын Ерөнхий сайд асан эрхэм худалдаж авсан юм. == Намтар == === Xүүхэд ахуй (1900 он хүртэл) === Пикассо бүр бага байхдаа зурдаг байсан бөгөөд эцэг нь анх зурах техник зааж өгч байсан, тэр анх хэлд орохдоо ''lapiz'' гэж [[Испани хэл|испаниар]] "харандаа" гэж хэлсэн гэдэг. Түүнийг 90 настай байхад түүний уран бүтээлийн үзэсгэлэн нь [[Парис]]ийн [[Луврийн музей]]д тавигдаж байв. Тэр амьд сэрүүндээ Луврын музейд үзэсгэлэнгээ гаргасан анхны уран бүтээлч юм. Гайхамшигт хүмүүсийн амьдрал хэзээ ч уран бүтээл шиг нь байдаггүйн жишээ бол ХХ зууны аугаа их зураач Пабло Пикассо билээ. Бухын тулаан, хаана ч байхгүй импрессионист, сюрреалист, кубист чиг­лэл­ийн уран барилга, уран зураг, гал цогтой испани хүүхнүүдийн ая дуу, зоримог баатарлагыг дуулсан утга зохиол, урт жад агссан Дон Кихот түүний илжиг унасан Санчо туслах гээд төсөөлөхөөр яахын аргагүй Испани орны дүр төрх нүднээ бууна. Испаничууд хаа байсан Америкт хүрч хүчирхэг инкийн эзэнт гүрнийг мөхөөн өмнөд Америкт өөрийн соёл иргэншлээ бүтээн цогцлоосон юм. Эдүгээ [[Латин Америк|латин америк]] бүхэлдээ ис­пани хийгээд уламжлалт инкийн соёл иргэншил холилдсон манай гаригийн хамгийн сонин өвөрмөц атлаа хамгийн хүчирхэг соёлыг буй болгожээ. Чухам ийм л үндэс суурин дээр ХХ зуунд нэгэн гайхамшигт хүн мэндэлж уран зургийн ертөнцийг бүхэлд нь цочроожээ. Тэр бол Пабло Пикассо байлаа. Эв нэгдэл энх тайвны бэлгэдэл цагаан тагтааг анх тэр л зурж байсан ч амьдралын хэв маяг, үзэл санаа нь их зөрчилтэй нэгэн байсан аж. Кубизмыг үндэслэн сюрреализм, аван­гард урсгалыг зоригтой шүүмж­лэхийн сацуу тэдгээр нь улам бүр эрч хүчийг нь оргилуулж байсан юм. Тэр 1881 онд Испаний Малагад төр­жээ. Халуун хүйтэн, хар цагаан хурц ялгамжаар шунал тачаал, сүсэг биш­рэл, сүрт бухнуудын тулаан гэх мэтээр Паблогийн Андалузид өнгө­рөөсөн бага нас нь түүний сэтгэлд насан туршийн хүчтэй зураглал болон үлдсэн гэдэг. Тэрээр хүүхэд ахуй насандаа бие муутай нэгэн байлаа. Олон ч удаа хүндээр өвдөж, үхэл амьдралын босгон дээр олонтаа ирж байлаа. Түүнээсээ ч аугаа их эрч хүч, туурвин бүтээх ирт хутгийг олсон гэж тэр хожим нь дурсан ярьсан байдаг юм. Гэр бүлийнхэн нь боловсролтой боловч ядуу улс байсан тул золгүй зураач эцэг нь урлагийн сургуулийнханд хичээл заахаар Малагаас Барселонд шилжсэн бай­на. Тэрээр Паблогийн уран зураг сонирхож буйг хөхиүлэн дэмжиж уламжлалт сонгодог урлагийн бүх дүрэм журмыг таягдан хаяхыг зөвлөж байв. Эцэг нь хэдийгээр түүнийг өөр шигээ ядуу зураач болгохыг хүсэхгүй байсан ч жаал хүүгийн авьяас билэг нь өдөр ирэх тусам задран тодорч эцгийнхээ гайхшралыг төрүүлдэг байлаа. Паблог 14 нас хүрэхэд аав нь дахин уран зураг оролдоогүй байна. Пабло өөрийн авьяасыг боловс­ролоор бататгахыг зорьсон боловч чадалгүй сургуулиас гарчээ. Ингээд тэр дээрэмчин залуус, янхан хүүхнүүдийн дунд боловсрол олохоор шийдэв. Энэ үед зурсан зургууд нь Барселоны жирийн амьдрал, бухны тулаан, найз нөхдийнх нь хөрөг байлаа. Пабло богино хугацаанд Барселон, Мадридын зургийн ертөнцийг ардаа орхижээ. Тэрээр 1900 онд анх Парис хот орсон байна. “Би ноён” хэмээн нэрлэсэн өөрийн хөргөө зурж Парисынхны анхаарлыг бардам төрхөөрөө татах үедээ тэр дөнгөж 18 настай байлаа. Гэвч Пабло Парист алдар хүнд, худалдан авагч нарын аль алинаар нь дутаж байв. Тэрхүү хүнд хэцүү, хүйтэн ядуу, үхэл зовлонгийн /түүний нэг сайн нөхөр нь амиа хорлосон/ жилүүдэд Пабло зогсолтгүй ажиллаж байлаа. Энэ үед түүний “Цэнхэр үе” гэж нэрлэгдсэн өлсгөлөн дүртэй, гомдсон мэт боловч сайхан “Сохор” хүмүүс олноор дүрслэгдсэн билээ. “Цэнхэр үе”-дээ тэр эцэгтэйгээ холбоогоо тасалж, эхийнхээ овгоор Пикассо гэж овоглох болжээ. Хожим Францын нэгэн сурвалжлагч түүнээс яагаад эхийнхээ овгийг авсан тухай асуухад Пабло: [[Файл:Plaque Picasso workshop.jpg|thumb|Пикассо -Парист 1900 онд ]] -Пикассо гэх нь эцгийн овог Рюзи гэхээс илүү сонсголонтой байгаа биз дээ. Түүнээс гадна энэ хоёр “С” бол Матисс, Пуссен, Руссо нарын нэрэнд мөн орсныг бодох л хэрэгтэй гэж хариулж байжээ. === 1901 оноос дэлхийн нэгдүгээр дайн хүртэл === 1904 онд Пабло Францын Мон­мартр хотод ирэв. Энд түүний анхны хайрын түүх эхэлжээ. Дашрамд дурдахад түүний этгээд сонин амьдралын гол шүтээн нь эмэгтэй хүн байсан төдийгүй уран бүтээлийнх нь онгод, хүч нь болдог байсан юм. Өнгөрсөн зууны их хүн, зураач Пабло Пикассо хувийнхаа амьдралыг урлагаас ерөөс салгаагүй нэгэн билээ. Тэрээр бүтээлдээ эмэгтэй хүний гоо үзэсгэлэн төгс дүр төрх, бэлхүүс, цээж зэргийг өвөрмөц хэлбэрээр дүрсэлдэг байв. Зурагт дүрслэгдсэн хүүхнүүд бүгд их зураачтай ойр дотно байсан эмэгтэйчүүд бөгөөд тэд ихэвчлэн тамлуулсан, зовсон мэт дүртэй байдаг нь учиртай ажээ. Пикассогийн эхнэр юм уу, нууц амраг нь солигдоход орон гэр, найз нөхөд, тэжээмэл нохой, ер нь бүх юм нь солигдоно. Тэр ч байтугай уран бүтээлийнх нь арга барил, хэлбэр, зурагт дүрслэгддэг дүрүүд нь хүртэл өөрчлөгддөг байжээ. Нэгэн удаа Фернанда Оливье хэмээх сайхан бүсгүй ширүүн бороо өнгөрүүлэхээр Паблогийн урланд санамсаргүй орчихжээ. Бороо зогссоны хойно Оливьег гарах гэтэл нэг гартаа муур барьсан Пабло элдвээр алиалан түүнийг саатуулжээ. Оливьег Паблогийн дотоод гал дө­лийг илтгэсэн үл цавчих хачин харц сандаргажээ. Тэрээр бага зэрэг эсэргүүцсэн боловч… Паблотой есөн жил хамт амьдарсан байна. Тэр хоёр өдөр болгон зураач, найрагчидтай уулзан ярилцаж, шөнөдөө Пикассо зургаа урладаг байлаа. Ядуу боловч аз жаргалтай байсан амьдралынхаа энэ үед Пабло Фернандад дурласан сэтгэлээ уран зурагтаа “Улаан шаргал” хэмээн нэрлэгдсэн шинэ урсгалаар илтгэж эхлэв. Дараа нь хожмоо алдартай цуглуулагчид болсон Гертруда Стайн гэгч бүсгүй ахынхаа хамт Пикассогийн зургийг худалдан авах бол­лоо. Пикассо Гертрудын үзэс­гэлэнгээр олонтаа очсоор түүний хамгийн хайртай зураач нь болжээ. Герт­руда хөргөө зуруулахаар Пикассо дээр олон орж ирдэг байсан боловч тэрээр будгаа янзалж суусаар бүүр сүүлд өөрийн сэтгэмжээр Гертрудаг зурдаг болжээ. Баг өмсгөсөн эдгээр хөрөг хүмүүст таалагдсангүй. Харин Пабло “Бүгд л эдгээр хөрөг эзэнтэйгээ адил болсонгүй гэх юм. Энэ бол юу ч биш. Хамгийн чухал нь Гертруда өөрөө хөрөг зураг­тайгаа адилхан болно” гэж ярьжээ. Нээрээ ч түүний ярьснаар болсон гэдэг. Ингээд тэр есөн жил “Маск” хэлбэрийн зургаар оролдож шинэ чиглэл гаргажээ. Энэ хугацаанд Пикассо Брактай учирч, эгэл жирийн урлагийг сонирхож, хэлбэр дүрс­лэлийг хялбарчлан хагаслаж илтгэх оролдлого хийжээ. Үүний үр дүнд ку­бизм үүссэн байна. Уламжлал ёсоор зургийн арга барилаа сольсон нь гэр орон, ойр дот­ны хүнээ ч солиход хүргэжээ. 1909 онд Фернанда тэр хоёр шинэ байшинд амьдрах болж, энэ үеэс тэдний дурлалын гал унтарч эхлэв. Пикассо дурлалаас амархан уйд­даг нэгэн байсан бөгөөд хэзээ ч шинэ бүсгүйтэй танилцахаас татгалз­ддаггүй байсан гэж анд нөхөд нь дурс­сан байдаг. Эмэгтэй хүн түүний хувьд уран бүтээлийнх нь нарийн нандин чавхдас болдог байсан юм. Олон нийтийн зүгээс түүний энэ явдалд ихээхэн эгдүүцдэг байсан ч гайхамшигт уран бүтээлийнх нь өмнө бишрэн хүндэтгэж тэргүүнээ эрхгүй бөхийн хүндэлдэг байлаа. 1912 оноос Пикассогийн зурагт ЭВА үзэгдэх болов. ЭВА гэдэг нь жижигхэн биетэй Марсель Гумберт хэмээх эмэгтэй юм. Харамсалтай нь энэ эмэгтэй Пикассогийн эмх замбараагүй амьдралыг тэвчилгүй 1915 онд сүрьеэгээр нас баржээ. 1917 онд суу билэгт эр маань Рим хотод Ольга Коклова хэмээх нэгэн орос генералын охиныг анхааралдаа авлаа. Ольга балетын урлагаар амжилтад хүрэх боломж байсан боловч алдар нэрд хүрэх замаа золиослон орхиж 1918 онд Пикассотой гэрлэжээ. Ингээд тэд Парисын өртөг ихтэй байранд суурьшив. Мөн л зураачийн арга барил өөрчлөгдөж, дахин өөр хүний төрхийг зурах боллоо. Харин энэ удаад тэдгээр нь сонгодог үзэмжтэй болсон байлаа. === Кубизм холдсон нь (1916-1924 он) === 1921 онд хүү Паоло нь төрж, Пикассогийн уран бүтээлд “эх үр”-ийн сэдэв зонхилох болов. Тэр хүүгээ хайрлан энхрийлж, Арлекиногийн хувцастайгаар зур­даг байлаа. Гэвч Паоло өсч том болоход нь Пикассогийн сонирхол буур­ч анхаарахаа больжээ. Паоло буруу замд орж мансууруулах бодис хэрэглэж яваад эрдэнэсийн дэлгүүр ухсан хэргээр баригдсан байна. Пикассо 1927 онд метроноос гарч явсан 17 настай шаргал үстэй охиныг ажиглажээ. Пикассо түүний төгс үзэсгэлэнг хармагцаа биширсэн гэдэг. Тэгээд шууд гараас нь шүүрч бариад “Би Пикассо байна. Хоёулаа гайхамшигт зүйлсийг хийе” гэжээ. Тэр үед Мари Терез Вальтер урлаг, уран зураг огт сонирхдоггүй, Пикассо гэж хэн байдгийг ч мэддэггүй бай­жээ. Гэвч зураачийн өөрийг нь гэсэн өвөрмөц хүсэлд аргагүй автсан байна. Энэ мөчөөс Ольга, Мари Терез хоёр жинхэнэ дайснууд болцгоов. Пабло амралтын өдрүүдийг эхнэр хүүхэд­тэйгээ өнгөрөөх боловч цаг ямагт Мари Терезтэй учирдаг байлаа. Пикассо Маритай байхдаа жинхэнэ эротизмыг мэдэрч, эдэлдэг байлаа. 1974 онд нэгэн сурвалжлагч Мари Терезээс Пикассо хэрхэн ажилладаг байсан тухай асуухад, “Тэр эхлээд эмэг­тэй хүнийг хүчирхийлдэг, да­раа нь зургаа зурдаг байлаа. Цаа­дах эмэгтэй нь хэн байхаас шалтгаалахгүйгээр тэр ямагт ингэж л ажил­­лах хүчээ олдог байсан” гэжээ. 1935 он хүртэл Пабло Ольгатай амьдарч байхад нь Мари үргэлж ха­жууд нь байж уран зургуудад нь дүрслэгддэг байв. 1935 онд Мари Терез охин Майягаа төрүүлж, Пикассо дахин хүүхдэд хайр халамжаа зориулан, ахиад л эхийг нь тоохоо больж эхлэв. Мари, Пабло хоёр долоо хоног­т хэд хэдэн удаа уулзаж, хайрын захидал бичилцэж байсан боловч Пикассогийн анхаарлыг сюр­реалистуудын шүтээн болсон зураач бүсгүй Дора Маар татах болжээ. Тэр хоёр Парисын кафед байнга уулзаж, Пикассо хүүхний хар үс, сайхан уруул, эршүүд занд нь хэт дурласан байна. Ингээд зургуудад нь шинэ дүр, чичирхийлж долгионтсон шинэ өнгө гарч ирлээ. Дора улс төр сонирхдог, Пикассог коммунист болгохыг хичээдэг байв. 1944 онд насан өндөр болсон боловч зургууд нь нэлээд эротик өнгө аястай болж эхэлжээ. Тэртээ нэгэн цагт Гертруда Стайн хөрөгтэйгээ адилхан болсон шиг Жаклин бас эзэндээ үнэнч дорнын хүүхэн шиг номхон хүлцэнгүй, тэнэгдүү бүсгүй болж хувирсан байна. Зөвхөн 1960 онд тэрээр Пикассогийн зурагт 160 удаа дүрслэгджээ. Пикассо Каннд амьдрах болсноор гадаад ертөнцөөс харьцаагаа бараг тасалжээ. Бүгд л үүнд хартай Жаклиныг буруутгаж байлаа. Тэр л дөрвөн хүүхэд, таван ачийг нь аавтай нь уулзуулдаггүй гэнэ гэж ярьцгааж байв. 1963 онд Клод, Палома хоёр аавынхаа төрсөн өдрийг хамт тэмдэглэсэн нь бараг сүүлчийн уулзалт нь байжээ. Үүнээс хойш тэр хоёр Пикассогийн ордны хаалгаар ганц ч удаа орж чадаагүй байна. Клод шинэхэн ханилсан америк эхнэртэйгээ ирээд ч орж чадсангүй. Хамгаалалтынхан нь эзнээ үргэлж гэртээ алга гэдэг байлаа. Нэгэн удаа ач хүү Паблито руу нь нохой тавьжээ… Яалтай ч билээ дээ. Жаклин зөвхөн нөхрийнхөө тушаалыг биелүүлж байв. Тийм гайхамшигт хүнээс гарамгүй бүдүүлэг, боловсон бус гэхэд багадахаар этгээд авир нь Пикассог олон сайн хүнийг өөрөөсөө дөлөхөд хүргэдэг байсан. Гэхдээ л түүнд урьдийн адил бүсгүйчууд ухаанаа алдтал дурладаг, уран бүтээлийнх нь сахиусан тэнгэрүүд хэвээрээ л байлаа. Нас өндөр гарсан ч бүтээлүүд нь уран зургийн ертөнцийн жинэхэн шуугиан болж Испанийн нэрийн хуудас болдог байсан юм. Гэвч байдал өөрчлөгдсөн. Яваандаа улам бүр ертөнцөөс тасрах болов. Пикассод 92 хүртлээ ажиллахын тулд чимээгүй тайван орчин, Жаклин хоёр л хэрэгтэй байжээ. “Надад хийх зүйл маш их байна. Гэтэл амьдрах хугацаа маш бага үлдлээ” гэж тэр ярьж байв. Түүний үхэхдээ айж, харамсч байсан зүйл нь зураг, урлан болоод эмэгтэй хүнээс салах явдал байлаа. Нэгэн удаа Пабло Франсуазе Жилод “Намайг үхэхээр усан онгоцны сүйрэл болно. Тэр том онгоц живэхлээр түүний хамт олон хүн үхэх болно” гэжээ. === Амьдралын сүүлийн жилүүд (1945-1973 он) === 1973 оны наймдугаар сард Пикас­сог сүүлчийн замд нь үдэх өдөр ёс­лолын ажиллагаанд нь уригдаагүй нэг ач нь хор ууж гурван сарын дараа нас баржээ. 1975 онд хүү Паоло нь мансууруулах бодис, архины хордлогоор 54 насандаа өөд болжээ. Үүнээс яг хоёр сарын дараа бараг хагас зууны турш Пикассогийн нууц амраг нь явсан Мари Терез Вальтер гараашдаа өөрийгөө дүүжилж, 1986 онд Жаклин Роке өөрийгөө буудаж нас барсан байна. Суут хүний үхлийн төлбөр гэж ийм байдаг ажээ. Хэдийгээр Пикассогийн хувийн амьдралд олон бүсгүйчүүд орж гарч байсан ч хамгийн нандин хүмүүс нь хүү Паоло, Мари Терез хоёр нь л байлаа. Тэр хорьдугаар зууны уран зургийн аугаа их өндөрлөгийг удтал эзэгнэсэн ч түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш эдүгээг хүртэл хаанчилсаар л байна. Өнөөдөр уран зургийн кубизмын урсгалыг сонгодог төлөөлөгч нь болох Пикассогүйгээр, сюрреализмыг Сальвадор Далигүйгээр төсөөлөхийн аргагүй юм. Хорьдугаар зууны аугаа зураачид болох Матисс, Пуссен, Руссогийн дэргэд тэрээр өөрийн урлагийн сүмбэр уулыг босгож чадсан билээ. Нөгөөтэйгүүр бараг бүтэн зуун жил наслахдаа бусад аугаа зураачдыг бодвол баян чинээлэг, элбэг хангалуун амьдралтай нэгэн байснаараа ихээхэн онцлог хүн байлаа. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pablo Picasso}} {{DEFAULTSORT:Пикассо, Пабло}} [[Ангилал:Пабло Пикассо| ]] [[Ангилал:Испанийн уран зураач]] [[Ангилал:Испанийн уран барималч]] [[Ангилал:Керамикч]] [[Ангилал:Кубизмын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Парисын уран зураач]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Францын Коммунист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Малагагийн хүн]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] a43of5y1m1i6gu452qltypgfqm5xqxm 0 8249 868772 868557 2026-09-08T02:52:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868772 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-09-08 02:52:42 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 2bmfxo4b3bkiv7cslr77hae6ucbtzuq 0 8383 868847 772366 2026-09-08T08:47:38Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868847 wikitext text/x-wiki '''Монголын шатрын холбоо''' [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоонд]] 1955 оны 10-р сарын 8-нд элссэн. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн монгол шатрын суурь дээр 1930-аад оны дунд үеэс манай оронд орчин үеийн шатар дэлгэрэн хөгжиж эхэлсэн бөгөөд 1956 онд [[Москва]] хотноо зохиогдсон Дэлхийн шатрын 12-р олимпиадад монголын баг анх оролцсоноос хойшхи хугацаанд хөгжлийн түвшин нь эрс дээшилсэн юм. Дэлхийн шатрын олимпиадад багаараа 21 удаа оролцон ширээний дүнгээр 1960 онд Л.Мягмарсүрэн алт, 1964, 1970 онуудад Т.Yйтүмэн мөнгө, З.Бямбаа 2002 онд мөнгө, 2000 онд хүрэл, 2004 онд [[Базарын Хатанбаатар]], [[Түвшинтөгсийн Батцэцэг|Төвшинтөгсийн Батцэцэг]] нар хүрэл медалиар энгэрээ мялааж эрэгтэйчүүд 1970 онд 60 орноос 16-р, эмэгтэйчүүд 1990 онд 46 орноос 12-р байрт шалгаран багийн дээд амжилтыг тогтоосон юм. Азийн бүсийн АШТ-д 4 удаа /Л.Мягмарсүрэн-1966, Т.Yйтүмэн-1969, С.Хандсүрэн-1972, [[Цагааны Батцэцэг]]-1990 нар тус бүр нэг/ түрүүлэн ДАШ бүс хоорондын тэмцээнд шалгарсан. Азийн бүсийн АШТ-ээс 1999 онд Д.Шаравдорж хүрэл, 2003 онд Б.Мөнгөнтуул мөнгөн медаль хүртэж багийн АШТ-д /1995/ Б.Хатанбаатар ширээндээ түрүүлжээ. Оюутны ДАШТ-ээс 1994 онд Ц.Батцэцэг мөнгө, 2002 онд Б.Анхчимэг хүрэл, багийн дүнгээр 2 удаа /2000, 2002/ хүрэл медаль хүртжээ. өсвөрийн шатарчдын ДАШТ-ээс Б.Мөнгөнтуул 2005 онд мөнгө, 2001 онд хүрэл медаль хүртэв. [[Ази]] тивийн залуучуудын АШТ-ээс 1992 онд Б.Хатанбаатар алт, өсвөрийн шатарчдын тивийн АШТ-ээс 1998 онд Г.Эрдэнэ алт, 2004 онд Т.Халиун хүрэл медаль тус тус хүртэцгээжээ. Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах шатрын бодлого зохиомжийн анхдугаар тэмцээний /1975/ хамжаа мадын төрөлд С.Чимэдцэрэн 2-р байрт шалгарч байв. Энэ хугацаанд ИМ цолтон- 4, ОУМ-9, ОУШХМ-17, СМ - нэг зуу орчим, ДМ - хэдэн зуугаараа, шатрын бодлого зохиомжоор ОУХМ-2, СМ ба ДМ-6, шатрын олон улсын шүүгч-5, улсын шүүгч 30 шахам төрсөн байна. Монголын шатрын олон улсын зүтгэлтнүүд: Ц.Намсрай,Н.Намжил,Б.Жамсран (мөн ДШХ-ны Гүйцэтгэх Зөвлөлийн /ГЗ/ гишүүний) нар Азийн бүсийн ерөнхийлөгчийн, Ж.Бадарч, Н.Намжил, Ц.Намсрай, Б.Жамсран, О.Маш-Эрдэнэ, З.Саарал, Ж.Лхагва, Г.Алтан-Оч нар ДШХ-ны төлөөлөгчийн сонгууль хүлээж байсан бөгөөд одоо Г.Алтан-Оч ДШХ-ны ГЗ болон Азийн ШХ-ны ГЗ-ийн гишүүний, С.Чимэдцэрэн ДШХ-ны дэргэдэх Бодлого Зохиомжийн Байнгын Комиссын гишүүний сонгуультай байна. Шатрын спортод гаргасан амжилтыг нь үнэлэн Монгол Улсын Төр, засгаас 3 шатарчинд гавъяат цол, олон арван шатарчдад одон, медаль хүндэт тэмдэг бусад шагналаа хүртээн урам хайрласан байна. == Монгол Улсын шатрын аваргууд == Монгол Улсын шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн анх 1948 онд эрэгтэйчүүдийн дунд зохиогдон Д.Намсрай 9.5 хожлоор тэргүүлэн анхны аварга болсон бол, эмэгтэйчүүдийн анхны аварга цолыг 1954 онд Ж.Бямбаа 12 хожлоор авч байжээ. '''Улсын аваргууд /эрэгтэй/''' 1.    1948    Д.Намсрай 2.    1950    Ц.Цэдэнжав 3.    1951    И.Ёндон-Осор 4.    1952    Ж.Дугар 5.    1953    Д.Цэрэндагва 6.    1954    Д.Цэрэндагва /2 дахь удаагаа/ 7.    1955    Ц.Жvгдэр 8.    1956    П.Төмөрбаатар 9.    1957    Д.Цэрэндагва /3 дахь удаагаа/ 10.  1958    С.Мөөмөө 11.  1959    Н.Намжил 12.  1961    Г.Чилхаасvрэн 13.  1962    Ш.Пүрэвжав 14.  1964    Д.Цэнд 15.  1965    Л.Мягмарсvрэн 16.  1969    П.Төмөрбаатар /2 дахь удаагаа/ 17.  1972    Т.Yйтүмэн 18.  1974    Ж.Лхагва 19.  1976    Ж.Лхагва /2 дахь удаагаа/ 20.  1977    Ж.Лхагва /3 дахь удаагаа/ 21.  1978    Т.Yйтүмэн /2 дахь удаагаа/ 22.  1980    Л.Мягмарсvрэн /2 дахь удаагаа/ 23.  1981    Л.Мягмарсvрэн /3 дахь удаагаа/ 24.  1982    Л.Мягмарсvрэн /4 дэх удаагаа/ 25.  1984    Н.Төрбат 26.  1985    П.Жигжидсүрэн 27.  1986    Т.Yйтүмэн /3 дахь удаагаа/ 28.  1988    И.Ганбаатар 29.  1989    Н.Тємєрхуяг 30.  1990    Ж.Лхагва /4 дэх удаагаа/ 31.  1991    [[Базарын Хатанбаатар]] 32.  1992    Ж.Лхагва /5 дахь удаагаа/ 33.  1993    Д.Шаравдорж 34.  1994    Базарын Хатанбаатар /2 дахь удаагаа/ 35.  1995    Д.Шаравдорж /2 дахь удаагаа/ 36.  1996    Ц.Лхагвасvрэн 37.  1997    Ж.Лхагва /6 дахь удаагаа/ 38.  1998    Базарын Хатанбаатар /3 дахь удаагаа/ 39.  1999    Н.Тєвсанаа 40.  2000    Базарын Хатанбаатар /4 дэх удаагаа/ 41.  2001    Базарын Хатанбаатар /5 дахь удаагаа/ 42.  2002    Д.Шаравдорж /3 дахь удаагаа/ 43.  2003    Базарын Хатанбаатар /6 дахь удаагаа/ 44.  2004    Базарын Хатанбаатар /7 дахь удаагаа/ 45.  2005    Базарын Хатанбаатар /8 дахь удаагаа/ 46.  2006    Ц.Батчулуун 47.  2007    Б.Баярмандах 48.  2008    Баярсайханы Гүндаваа 49.  2009    Баярсайханы Гүндаваа /2 дахь удаагаа/ 50.  2010    Н.Баттулга 51.  2011    М.Гүнбаяр 52.  2012    Баярсайханы Гүндаваа /3 дахь удаагаа/ 53.  2013    Баярсайханы Гүндаваа /4 дэх удаагаа/ '''Улсын аваргууд /эмэгтэй/''' 1.    1954    Д.Бямбаа 2.    1955    Д.Бямбаа /2 дахь удаагаа/ 3.    1956    Г.Ичинхорлоо 4.    1958    Ж.Хулганаа 5.    1962    Ж.Хулганаа /2 дахь удаагаа/ 6.    1964    Д.Бямбаа /3 дахь удаагаа/ 7.    1965    Д.Бямбаа /4 дэх удаагаа/ 8.    1968    С.Хандсvрэн 9.    1972    Ж.Хулганаа /3 дахь удаагаа/ 10.  1974    П.Бvжинлхам 11.  1976    Ж.Хулганаа /4 дэх удаагаа/ 12.  1977    П.Бvжинлхам /2 дахь удаагаа/ 13.  1978    Ж.Хулганаа /5 дахь удаагаа/ 14.  1980    Г.Баярмаа 15.  1981    Ш.Батцэнгэл 16.  1982    Ж.Хулганаа /6 дахь удаагаа/ 17.  1984    С.Тунгалаг 18.  1985    Б.Мягмарсvрэн 19.  1986    С.Тунгалаг /2 дахь удаагаа/ 20.  1988    Е.Гэрэлмаа 21.  1989    Цагааны Батцэцэг   22.  1990    Цагааны Батцэцэг /2 дахь удаагаа/ 23.  1991    Гэ.Оюунчимэг 24.  1992    Цагааны Батцэцэг /3 дахь удаагаа/ 25.  1993    Н.Тунгалаг 26.  1994    Цагааны Батцэцэг /4 дэх удаагаа/ 27.  1995    Цагааны Батцэцэг /5 дахь удаагаа/ 28.  1996    Цагааны Батцэцэг /6 дахь удаагаа/ 29.  1997    Цагааны Батцэцэг /7 дахь удаагаа/ 30.  1998    Д.Мажигсvрэн 31.  1999    [[Түвшинтөгсийн Батцэцэг]] 32.  2000    Түвшинтөгсийн Батцэцэг /2 дахь удаагаа/ 33.  2001    Б.Анхчимэг 34.  2004    Түвшинтөгсийн Батцэцэг /3 дахь удаагаа/ 35.  2002    Б.Анхчимэг /2 дахь удаагаа/ 36.  2003    Б.Анхчимэг /3 дахь удаагаа/ 37.  2005    Б.Анхчимэг /4 дэх удаагаа/ 38.  2006    Д.Янжиндулам 39.  2007    С.Отгонжаргал 40.  2008    Д.Янжиндулам /2 дахь удаагаа/ 41.  2009    Ууганбаярын Лхамсүрэн 42.  2010    Ууганбаярын Лхамсүрэн /2 дахь удаагаа/ 43.  2011    Түвшинтөшсийн Батчимэг 44.  2012    Д.Янжиндулам /3 дахь удаагаа/ 45.  2013    Ууганбаярын Лхамсүрэн /3 дахь удаагаа/ == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090207094225/http://mongolchess.com/ Монголын Шатрын Холбооны веб] == Мөн үзэх == [[Шатар]] [[Ангилал:Шатрын холбоо]] [[Ангилал:Монголын үндэсний спортын холбоо|Шатрын холбоо]] [[Ангилал:Монголын шатар| ]] [[Ангилал:Монголын спортын холбоо|Шатрын холбоо]] [[Ангилал:Монголын клуб|Шатрын холбоо]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] b7p93obbqk4odcx2xbmh12g3k3wzhn7 0 8627 868793 868585 2026-09-08T05:46:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868793 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-09-08 05:46:39 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] o7tmjeinrn83vxfvbwchcu3wylwz4p0 0 9167 868717 868646 2026-09-07T16:57:13Z Enkhsaihan2005 64429 868717 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Умард Солонгос | native_name = {{nowrap|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />''Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк''}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Умард Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Умард Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | anthem = {{lang|ko|조선민주주의인민공화국 국가}}<br />("[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төрийн дуулал]]"){{parabr}}[[File:DPRK anthem.mp3|centre]] | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Умард Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Умард Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Умард Солонгосын хүн ам|Умард Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Умард Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Умард Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Умард Солонгосын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Умард Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Умард Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Умард Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Умард Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Умард талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын умард хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Умард Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Умард Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ умард улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Умард Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Умард хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Умард Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Умардын [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Умард-төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Умард хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Умард хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Умард Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Умард Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Умард Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Умард Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Умард Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Умард Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Умард Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Умард Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Умард Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Умардын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Умардын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Умардын тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Умард Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Умард Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Умард Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Умард Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Умард Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 "North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010.]</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Умард}} [[Ангилал:Умард Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] og8z4hwgythjumzr3kthatl6pk7hvet 0 9223 868798 868591 2026-09-08T06:36:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868798 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 0 9626 868745 845426 2026-09-07T22:58:28Z Chongkian 21163 868745 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Файл:Usu mongol.png]] |кирилл_буриад =уhан |кирилл_монгол =ус |кирилл_халимаг =усн }} [[Зураг:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|thumb|Усны гурван төлөв: шингэн, хатуу (мөс), хий (агаар дахь).]] [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]] '''Ус''' ('''H₂0''' гэсэн [[химийн томьёо]]гоор илэрхийлэгдэх)- [[устөрөгч]], [[хүчилтөрөгч]]ийн нэгдэл бодис юм. Ердийн нөхцөлд [[Усны өнгө|өнгө]], [[үнэр|үнэр,]] амтгүй шингэн байдаг. Бага зэрэг хөх ногоон туяа бүхий тунгалаг, [[шингэн төлөв]]тэй. Харин цельсийн -0Cхэмд хатуу ([[мөс]]), 100°C хэмд хийн ([[усны уур|уур]]) төлөвт орно. Дэлхий дээрх амьд организмуудын амьдралд чухал үүрэгтэй. [[Хүн]]ий биеийн ихэнх хэсгийг буюу 90%-г ус бүрдүүлдэг. Амьдралыг тэтгэгч рашаан булаг, чандмань эрдэнэ юм. == Усны үнэ цэн == Ус бол хүний амьдралын үнэт хэрэглээ, юугаар ч орлуулашгүй бүтээгдэхүүн билээ. Түүний үнэт чанар нь химийн аргаар гарган авч болдоггүй, хүн усгүйгээр амьдарч чадахгүйд байгаа юм. Гэвч дэлхий дээр байгаа бүх усны 1 хувь нь цэвэр ус байдаг. Харин 97 хувь нь далай тэнгисийн ус, 2 хувь нь хойд өмнөд туйлын ус билээ. Ундны цэвэр ус өнөөдөр томоохон хотуудын хамгийн гол санаа зовоосон асуудлуудын 1 болоод байна. Хүн төрөлхтөн орчин үеийн шинэ технологийн дагуу клоннингийн буюу эсийн аргаар юуг ч хиймлээр хийж, гаргаж авч чадаж байна. Английн эрдэмтэд Долли хонь, Өмнөд Солонгосын эрдэмтэд нохойг эсийн аргаар гаргаж авсан байдаг. Тэр ч байтугай хүн хүртэл гаргаж болохыг нээгээд байна. Тэгвэл энд нэг л зүйлийг хүн төрөлхтөн гаргаж авч чадахгүй бөгөөд тэр нь УС. Хүн төрөлхтөний ганц гаргаж авч чадаагүй зүйл бол УС гэдгийг дахиад дурдая. Өдөр ирэх тусам дэлхийн дулаан, хуурай болж цэвэр усны нөөц багасаж хүний тоо, хэрэглээ хурдацтай өсөж байгаа энэ эрин үед бид усаа хэмнэхгүй бол усны хэрэглээний хязгаартай учирч ус 90-ээд оны картын бараа шиг болох аюул бий. Иймд та бүхэн усны үр ашиггүй хэрэглээгээ багасгаснаар хойч үе, үр хүүхэддээ цэвэр усаа үлдээж чадна. Хүмүүс уснаас ихээхэн хамааралтай байдагт байгалийн эгдүүтэй егөөдөл оршин байдаг билээ. Онолын хувьд усны нөөц шавхагдашгүй юм.Учир нь зохистой ашигласан нөхцөлд чийгний эргэлтийн үрээр цаг ямагт сэргэж байдаг. Гэвч усны хэрэглээ асар хурдан өсөж байгаагаас олон оронд хүрэлцэхгүй байдал мэдрэгдэж байна.Мөн усны бохирдол ихээхэн аюул нүүрлэх боллоо. Усны урсгал 1000 жилд, секундын долиор дэлхийн эргэлтийг удаашруулдаг ажээ. Бодит жишээ дурдая: АНУ-н нэгэн хот өдөрт зөвхөн 3 цаг устай амьдарч сурч байна. Зүүн өмнөд мужуудад тохиолдсон ган Атланта, Чатанүүга гэх мэт томоохон хотуудыг айлгаж байгаа бөгөөд Орме хот аль хэдийн дусал ч усгүй болжээ. Усыг одоо цистернээр л зөөж түгээж байна. Ус 9-13 цагийн хооронд ирж энэ үед амьдрал ид цэцэглэж хүмүүс усанд орохоор оочерлож, угаалын машинууд хүнгэнэж, хүмүүс аяга тавгаа угаана. Үүнээс хойш эсрэг процес эхэлж ус таслагдаж хотын хүн ам усгүй болох ба тэд энд тэнд цуглуулсан усаа дусал дуслыг нь гамнан цай уух гэх мэт зүйлүүдийг хийнэ. Бүхэл насаараа устай амьдарсан 55 настай Элизабет Тейн “Энэ зүйлд хэзээ ч дасахын аргагүй” гэж хэлж байна тэрээр цааш нь энэ 3 цагийн хугацаанд “пижигнэхгүй” бол болдогүйг хэлж байна. Гялс усанд ороод, хоолоо хийгээд, аяга тавгаа угаагаад, угаалгын машинаа ажиллуулна. Мөн өөр нэгэн иргэн хэлэхдээ “Энэ нь цаг хугацаа хойшоо ухарсантай адил байна” гэжээ. Мөн хотын захирагчын хэлснээр энэ хот одоо зөвхөн усандаа хотын төсвийнхөө 75%-ийг зардаг болсон ба тус хотын хүн ам эрс багасах хандлагатай болсон байна. Усан орчны өөр нэг онцлог бол темпратурын горим юм. усан орчинд темпратурын горим агаар, хуурай газрынхаас илүү тогтвортой байдаг. Энэ нь усны хувийн дулаан багтаамж их байдаг зэрэг физик шинжтэй холбоотой. Усны темпратурын горим илүү тогтвортой байгаатай холбогдож гидробионтууд дотор хуурай газартай харьцуулбал сненотерм бие махбодь илүү тархсан байдаг. Эвритерм зүйл үндсэндээ эх газрын жижиг усан сан, сэрүүн, хүйтэн бүсийн далай, тэнгисийн эрэг орчмын бүс зэрэг темпратурын хоног, улирлын хэлбэлзэл үлэмжхэн их байх хэсгүүдээр оршино. Усан орчинд гэрэл агаар хуурай газрынхаас маш бага. Усны гадаргуу дээр туссан гэрлийн ихэнх нь агаарт ойдог. Нар хичнээн ташуу тусна, ойлт төдий чинээ их байдаг. Иймээс өдрийн гэрэлтэй байх үе усны гүнд хуурай газрынхаас маш богино хугацаанд үргэлжилнэ. Жишээ нь: Африкийн Мадейр арлын орчимд зуны өдөр усан доор 30 м гүнд ердөө 5 цаг, 40 м гүнд 15 минут үргэлжилдэг ажээ. Гүн болох тутам гэрлийн хэмжээ буурах нь түүнийг ус шингээдэгтэй холбоотой. Ус хангамжийг төвлөрсөн ус хангамжийг хувийн байгууллагууд хариуцдаг. Нэг ус хангамжийн байгууллагын үйлчлэх хүрээний хүн ам 2500-8.5 сая юм. Тус улсын ус хангамжийн 70 орчим хувийг гадаргын ус, 30 орчим хувийг гүний ус эзэлдэг. Ус хангамжийн 26 компани 338.500 км урттай түгээлтийн хоолойгоор дамжуулж 53.6 сая хүн амд өдөрт 15.750 сая литр усыг хүргэдэг. Нийт 4520 усан сан, 1690 Ус хангамжийн бүстэй. Усыг цэвэршүүлэхдээ тунадасжуулалт, шүүлт, хлоржуулалтын арга болон шинэ технологи болох GAC /мөхлөгт идэвхижүүлсэн нүүрс/, шүүлтүүр озонжуулалт, хэт ягаан туяаны арга зэрэг 1220 ажиллагааг хамруулдаг. Ихэнх өрх нийтийн ус хадгалах газар, ус түгээгүүрийн худгаас усаа авч, гэртээ нөөцлөн хэрэглэдэг. Ус хангамжийн байгууллага нь байнга алдагдалтай ажилладаг. Усны үнэ маш бага учраас иргэд болон аж ахуйн нэгжүүд усанд дэндүү гамгүй ханддаг. Усны нөөцөөр хомс гэгддэг говийн бүсийн нутагт уул уурхайн үйлдвэрлэл хөгжих төлөвтэй байгаа. Гэвч говийн бүсэд усны нэгдсэн судалгаа байхгүй. Уурхай дагасан хот байгууллаа гэхэд ундны усны чанар нь маш муу. Эрдэс давс ихтэй шорвог устай. Усыг цэвэршүүлэн дахиж ашигладаг тогтолцоо огт байхгүй.Ус нь тодорхой хугацаанд байх ёстой хэмжээнээсээ давж, чанарын стандарт хангахгүй байгаа усны илүүдлийг тухайн бүсээс шалтгаалж шийдвэрлэж болдог. Ус хангамжийн байгууллагын үйлчлэх хүрээний хүн ам 2500-8.5 сая юм. Тус улсын ус хангамжийн 70 орчим хувийг гадаргын ус, 30 орчим хувийг гүний ус эзэлдэг. Ус хангамжийн 26 компани 338.500 км урттай түгээлтийн хоолойгоор дамжуулж 53.6 сая хүн амд өдөрт 15.750 сая литр усыг хүргэдэг. Нийт 4520 усан сан, 1690 Ус хангамжийн бүстэй. Усыг цэвэршүүлэхдээ тунадасжуулалт, шүүлт, хлоржуулалтын арга болон шинэ технологи болох GAC /мөхлөгт идэвхижүүлсэн нүүрс/, шүүлтүүр озонжуулалт, хэт ягаан туяаны арга зэрэг 1220 ажиллагааг хамруулдаг. == Ус хэмнэх энгийн аргууд == '''Гал тогоондоо ус хэмнэх аргууд:''' Аяга таваг, тогоо шанагаа угаахдаа сайтар зүлгэхдээ усаа хааж бай. Дараа нь цэвэр усаар зайлж бай. Хүнс ногоогоо гоожиж буй усаар бус дүүргэсэн саванд цэвэрлээд дараа цэвэр усаар зайл.Хүнс ногоо угаасан усаа битгий асга, түүгээр гэрийнхээ цэцэг ногоог усла. Хүн бүр өөрийн гэсэн аягатай болсоноор танай гэр бүл байнга аяга таваг угааж ус гарздахгүй. '''Ариун цэврийн өрөөндөө ус хэмнэх аргууд:''' Усанд орохдоо биеээ савандаж байхдаа усаа хааж байхаа битгий мартаарай.Энэ нь 3 дахин бага ус зарцуулдаг ба 400 литр хүртэл ус хэмнэнэ.Хүүхдүүдээ ус хэрэглэснийхээ дараа крантаа сайн хааж байхыг захиж сурга.Ус багб хэргэлдэг шүршүүртэй бол , хуучны зарим шүршүүр усыг хэт их гоожуулж алддаг. Шүдээ угаах, сахлаа хусахдаа крантаа хааж бай. Хаахгүйгээр нэг удаа шүдээ угаах нь 20 литр ус үр ашиггүй зарцуулдаг. Мөн стаканд ус хийж шүдээ угааснаар бид усаа хэмнэж чадна.Ариун цэврийн цаасаа жорлонд биш хогийн саванд хаяж бай. Энэ нь ус хэмнэхээс гадна жорлон бөглөрөхөөс урьдчилан сэргийлнэ. Усныхаа халуун хүйтнээ тохируулахдаа бүлээн ус хэрэгтэй бол хүйтэн усаа ихэсгэхийн оронд халуун усаа багасгах нь зөв. Ус хэмнэлттэй зарцуулдаг жорлонтой бол та жорлонгийн ус хураагууртаа хэмнэх төхөөрөмж суурилуулснаар нэг ус таталтаараа 3 литр хүртэл ус хэмнэх боломжтой. '''Бусад ус хэмнэх аргууд:''' Угаалгынхаа машиныг хэмжээнд нь хүртэл усаар дүүргэсний дараа хувцас хунараа хийж угааж бай. Тэгвэл олон эдлэл угаах боломжтой болж байна.Загасны аквариумаа цэвэрлэхдээ усыг нь битгий асга ,усаараа та цэцэг ногоогоо усалж болно, энэ ус нь организ тэжээлээр таны цэцгийг тэтгэнэ.Өндөг чанасан усаараа та цэцгээ усалж бас болно, өндөгний хальсны минералууд цэцгэнд сайн нөлөөтэй. == Ус дутагдахад яах вэ == * Шингэнээ 1% алдахад: Цангана. * Шингэнээ 2% алдахад: бие тавгүйрхэж, хоолны дуршил буурна, ажлын чадвараа 20 % алдана. * Шингэнээ 6% алдахад: Нүүрний арьс эрс хувирч, хөдөлгөөнөө удирдах чадвараа алдаж эхэлнэ. Хэл яриа ойлгомжгүй болно. * Шингэнээ 10% алдахад: Биеийн дулааны тэнцвэр алдагдана. Эсүүд үхэж эхэлнэ. * Шингэнээ 11% алдахад: Бодисын солилцоо алдагдаж, эмнэлгийн тусламж шаардлагатай болно. '''Холбоос''' * [[Усны чанар]] * [[Усны газар]] * [[Усжуулалт]] * [[Усны инженерчлэл]] * [[Усны өнгө]] {{commons|Water|Ус}} [[Ангилал:Ус| ]] [[Ангилал:Ус (гидрологи)| ]] [[Ангилал:Устөрөгчийн нэгдэл]] [[Ангилал:Хүчилтөрөгчийн нэгдэл]] [[Ангилал:Түүхий эд]] osuuh8r18o7d5d284h583kx6scp85vg 0 9822 868701 853056 2026-09-07T14:01:11Z Egzs 88168 намтар 868701 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Норовын Алтанхуяг |image = {{CSS image crop|Image = Norovyn Altankhuyag Portrait.jpg|bSize = 500 |cWidth =240|cHeight = 300|oTop = 200|oLeft =130|Location=center}} |caption = Н.Алтанхуяг. 2014 он. |office1 = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |term_start1 = 2012 оны 8 сарын 9 |term_end1 = 2014 оны 11 сарын 5 |deputy1 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |predecessor1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] |office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = |term_end2 = |term_start3 = 2020 |term_end3 = одоо хүртэл |term_start4 = 2008 |term_end4 = 2016 |term_start5 = |term_end5 = |term_start6 = 1996 |term_end6 = 2000 |office7 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] |term_start7 = 2008 |term_end7 = 2012 |primeminister7 = [[Санжийн Баяр]] |office8 = [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]] |term_start8 = 2004 оны 9 сарын 28 |term_end8 = 2006 оны 1 сарын 28 |primeminister8 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |predecessor8 = [[Чүлтэмийн Улаан]] |successor8 = [[Надмидын Баяртсайхан]] |office9 = Монгол Улсын Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |term_start9 = 1998 оны 4 сарын 30 |term_end9 = 1999 оны 1 сарын 6 |predecessor9 = Лувсанбалдангийн Нямсамбуу |successor9 = Чойнзонгийн Содномцэрэн |office10 = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] |term_start10 = 2008 |term_end10 = 2014 |predecessor10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor10 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] |birth_date = {{birth date and age|1958|1|20}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Увс аймаг]], [[Улаангом]] |party = [[Ардчилсан Нам]] |spouse = Анхны эхнэр Ганчимэг <br> удаах эхнэр Х. Сэлэнгэ |children = 1 хүү, 6 охинтой |alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] |profession = Физикч |website = }} '''Норовын Алтанхуяг''' (1958 оны 1 сарын 20-нд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, Монгол Улсын 27 дахь [[Ерөнхий сайд]] юм. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] [[физик]]ч мэргэжлээр төгсөж, тэндээ багшилж байгаад 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуй, Үйлдвэрийн сайдаар томилогдон ажилласан. 2004 онд Эвслийн засгийн газрын Сангийн сайдаар томилогдон ажилласан бол 2008 оноос УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын тэргүүн шадар сайдаар]] ажиллажээ. 2008 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын 5 дахь даргаар томилогдсон. 2009 оны 10 сарын 28-нд ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С. Баяр]] өвчний улмаас үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсний дараа ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр 1 хоног ажилласан.<ref>{{Cite web |url = http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |title = Parliament approves resignation of S.Bayar |author = Badrakh |publisher = BusinessMongolia.com |date = 28 October 2009 |accessdate = 31 October 2009 |archive-date = 31 Аравдугаар сар 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091031071937/http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |url-status = dead }}</ref> [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д түүний удирдсан [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] амжилттай оролцож, хамгийн олон суудал авснаар тэрээр 8 сарын 9-нд [[Ерөнхий сайд]]аар томилогдож [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Шинэчлэлийн засгийн газрыг]] байгуулан ажилласан. 2014 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдаанаар Н. Алтанхуягийг үүрэгт ажлаас нь огцруулсан. == Боловсрол == * 1976 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 10 жилийн дунд сургууль * 1981 онд Монгол Улсын Их Сургууль биофизикч мэргэжлээр == Намтар == * 1981-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн ФМФ, Биофизикийн тэнхим, багш<ref name=":0">{{Cite web |title=Норовын Алтанхуяг |url=https://www.parliament.mn/cv/128/ |access-date=2026-09-07 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> * 1990-1992 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Намын]] нарийн бичгийн дарга * 1992-1994 онд “Энэ өдөр” ББХК-ийн захирал * 1994-1996 онд Монголын Социал Демократ Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 1996-2000 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 1998-1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд * 1999-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга * 1999-2000 онд Монголын Социал Демократ Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2000-2001 онд Сонгинохайрхан дүүргийн АН-ын дарга * 2001-2003 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга<ref name=":0" /> * 2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд * 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь АН-ын зөвлөлд зөвлөх * 2008 онд Ардчилсан намын Бодлогын зөвлөлийн дарга * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Тэргүүн шадар сайд * 2008-2014 онд Ардчилсан намын дарга * 2012-2014 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> * 2016 онд “Хөгжил-Ардчилал” ТББ-ын тэргүүн * 2017-2019 онд Ерөнхийлөгчийн зөвлөх * 2018 онд “Нэгдмэл Монгол” ТББ-ын зохицуулагч * 2020-2024 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> == Шагнал == * {{Flag|Монгол|variant=1992}}: Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2006)<ref name=":0" /> == Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101206004414/http://www.altankhuyag.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Сүхбаатарын Батболд|Батболд]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2012-2014 |дараа = [[Чимэдийн Сайханбилэг|Сайханбилэг]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монголын Сангийн сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Норовын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] [[Ангилал:Увсынхан]] 0cpva8semvz2tshhs1mky1n66vvuh10 868703 868701 2026-09-07T14:08:24Z Egzs 88168 868703 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Норовын Алтанхуяг |image = {{CSS image crop|Image = Norovyn Altankhuyag Portrait.jpg|bSize = 500 |cWidth =240|cHeight = 300|oTop = 200|oLeft =130|Location=center}} |caption = Н.Алтанхуяг. 2014 он. |office1 = {{Flagicon|Монгол}} 27 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |term_start1 = 2012 оны 8 сарын 9 |term_end1 = 2014 оны 11 сарын 5 |deputy1 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |predecessor1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] |office2 = {{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = |term_end2 = |term_start3 = 2020 |term_end3 = одоо хүртэл |term_start4 = 2008 |term_end4 = 2016 |term_start5 = |term_end5 = |term_start6 = 1996 |term_end6 = 2000 |office7 = {{Flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] |term_start7 = 2008 |term_end7 = 2012 |primeminister7 = [[Санжийн Баяр]] |office8 = {{Flagicon|Монгол}} [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]] |term_start8 = 2004 оны 9 сарын 28 |term_end8 = 2006 оны 1 сарын 28 |primeminister8 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |predecessor8 = [[Чүлтэмийн Улаан]] |successor8 = [[Надмидын Баяртсайхан]] |office9 = {{Flagicon|Монгол}} Монгол Улсын Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |term_start9 = 1998 оны 4 сарын 30 |term_end9 = 1999 оны 1 сарын 6 |predecessor9 = Лувсанбалдангийн Нямсамбуу |successor9 = Чойнзонгийн Содномцэрэн |office10 = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] |term_start10 = 2008 |term_end10 = 2014 |predecessor10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor10 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] |birth_date = {{birth date and age|1958|1|20}} |birth_place = [[Улаангом]], [[Увс аймаг]], Монгол |party = [[Ардчилсан Нам]] |spouse = Анхны эхнэр Ганчимэг<br>удаах эхнэр Х. Сэлэнгэ |children = 1 хүү, 6 охинтой |alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] |profession = Физикч |website = }} '''Норовын Алтанхуяг''' (1958 оны 1 сарын 20-нд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, Монгол Улсын 27 дахь [[Ерөнхий сайд]] юм. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] [[физик]]ч мэргэжлээр төгсөж, тэндээ багшилж байгаад 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуй, Үйлдвэрийн сайдаар томилогдон ажилласан. 2004 онд Эвслийн засгийн газрын Сангийн сайдаар томилогдон ажилласан бол 2008 оноос УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын тэргүүн шадар сайдаар]] ажиллажээ. 2008 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын 5 дахь даргаар томилогдсон. 2009 оны 10 сарын 28-нд ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]] өвчний улмаас үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсний дараа ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр 1 хоног ажилласан.<ref>{{Cite web |url = http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |title = Parliament approves resignation of S.Bayar |author = Badrakh |publisher = BusinessMongolia.com |date = 28 October 2009 |accessdate = 31 October 2009 |archive-date = 31 Аравдугаар сар 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091031071937/http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |url-status = dead }}</ref> [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д түүний удирдсан [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] амжилттай оролцож, хамгийн олон суудал авснаар тэрээр 8 сарын 9-нд [[Ерөнхий сайд]]аар томилогдож [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Шинэчлэлийн засгийн газрыг]] байгуулан ажилласан. 2014 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдаанаар Н. Алтанхуягийг үүрэгт ажлаас нь огцруулсан. == Боловсрол == * 1976 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 10 жилийн дунд сургууль * 1981 онд Монгол Улсын Их Сургууль биофизикч мэргэжлээр == Намтар == * 1981-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн ФМФ, Биофизикийн тэнхим, багш<ref name=":0">{{Cite web |title=Норовын Алтанхуяг |url=https://www.parliament.mn/cv/128/ |access-date=2026-09-07 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> * 1990-1992 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Намын]] нарийн бичгийн дарга * 1992-1994 онд “Энэ өдөр” ББХК-ийн захирал * 1994-1996 онд МСДН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 1996-2000 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 1998-1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд * 1999-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга * 1999-2000 онд МСДН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2000-2001 онд Сонгинохайрхан дүүргийн АН-ын дарга * 2001-2003 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга<ref name=":0" /> * 2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд * 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь АН-ын зөвлөлд зөвлөх * 2008 онд Ардчилсан намын Бодлогын зөвлөлийн дарга * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Тэргүүн шадар сайд * 2008-2014 онд Ардчилсан намын дарга * 2012-2014 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> * 2016 онд “Хөгжил-Ардчилал” ТББ-ын тэргүүн * 2017-2019 онд Ерөнхийлөгчийн зөвлөх * 2018 онд “Нэгдмэл Монгол” ТББ-ын зохицуулагч * 2020-2024 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> == Шагнал == * {{Flag|Монгол|variant=1992}}: Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2006)<ref name=":0" /> == Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101206004414/http://www.altankhuyag.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Сүхбаатарын Батболд]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2012-2014 |дараа = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монголын Сангийн сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Норовын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] tkt3rpwwdj5dkei443vjme0q723acny 868755 868703 2026-09-08T00:14:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 868755 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Норовын Алтанхуяг |image = {{CSS image crop|Image = Norovyn Altankhuyag Portrait.jpg|bSize = 500 |cWidth =240|cHeight = 300|oTop = 200|oLeft =130|Location=center}} |caption = Н.Алтанхуяг. 2014 он. |office1 = {{Flagicon|Монгол}} 27 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |term_start1 = 2012 оны 8 сарын 9 |term_end1 = 2014 оны 11 сарын 5 |deputy1 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |predecessor1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] |office2 = {{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = |term_end2 = |term_start3 = 2020 |term_end3 = одоо хүртэл |term_start4 = 2008 |term_end4 = 2016 |term_start5 = |term_end5 = |term_start6 = 1996 |term_end6 = 2000 |office7 = {{Flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] |term_start7 = 2008 |term_end7 = 2012 |primeminister7 = [[Санжийн Баяр]] |office8 = {{Flagicon|Монгол}} [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]] |term_start8 = 2004 оны 9 сарын 28 |term_end8 = 2006 оны 1 сарын 28 |primeminister8 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |predecessor8 = [[Чүлтэмийн Улаан]] |successor8 = [[Надмидын Баяртсайхан]] |office9 = {{Flagicon|Монгол}} Монгол Улсын Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |term_start9 = 1998 оны 4 сарын 30 |term_end9 = 1999 оны 1 сарын 6 |predecessor9 = Лувсанбалдангийн Нямсамбуу |successor9 = Чойнзонгийн Содномцэрэн |office10 = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] |term_start10 = 2008 |term_end10 = 2014 |predecessor10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor10 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] |birth_date = {{birth date and age|1958|1|20}} |birth_place = [[Улаангом]], [[Увс аймаг]], Монгол |party = [[Ардчилсан Нам]] |spouse = Анхны эхнэр Ганчимэг<br>удаах эхнэр Х. Сэлэнгэ |children = 1 хүү, 6 охинтой |alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] |profession = Физикч |website = }} '''Норовын Алтанхуяг''' (1958 оны 1-р сарын 20-нд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, Монгол Улсын 27 дахь [[Ерөнхий сайд]] юм. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] [[физик]]ч мэргэжлээр төгсөж, тэндээ багшилж байгаад 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуй, Үйлдвэрийн сайдаар томилогдон ажилласан. 2004 онд Эвслийн засгийн газрын Сангийн сайдаар томилогдон ажилласан бол 2008 оноос УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын тэргүүн шадар сайдаар]] ажиллажээ. 2008 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын 5 дахь даргаар томилогдсон. 2009 оны 10-р сарын 28-нд ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]] өвчний улмаас үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсний дараа ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр 1 хоног ажилласан.<ref>{{Cite web |url = http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |title = Parliament approves resignation of S.Bayar |author = Badrakh |publisher = BusinessMongolia.com |date = 28 October 2009 |accessdate = 31 October 2009 |archive-date = 31 Аравдугаар сар 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091031071937/http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |url-status = dead }}</ref> [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д түүний удирдсан [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] амжилттай оролцож, хамгийн олон суудал авснаар тэрээр 8-р сарын 9-нд [[Ерөнхий сайд]]аар томилогдож [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Шинэчлэлийн засгийн газрыг]] байгуулан ажилласан. 2014 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдаанаар Н. Алтанхуягийг үүрэгт ажлаас нь огцруулсан. 2020, 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна. == Боловсрол == * 1976 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. * 1981 онд Монгол Улсын Их Сургууль биофизикч мэргэжлээр дүүрэгсэн. == Намтар == * 1981-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн ФМФ, Биофизикийн тэнхим, багш<ref name=":0">{{Cite web |title=Норовын Алтанхуяг |url=https://www.parliament.mn/cv/128/ |access-date=2026-09-07 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> * 1990-1992 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Намын]] нарийн бичгийн дарга * 1992-1994 онд “Энэ өдөр” ББХК-ийн захирал * 1994-1996 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 1996-2000 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 1998-1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд * 1999-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга * 1999-2000 онд МСДН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2000-2001 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Ардчилсан намын дарга * 2001-2003 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга<ref name=":0" /> * 2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд * 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь АН-ын зөвлөлд зөвлөх * 2008 онд Ардчилсан намын Бодлогын зөвлөлийн дарга * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Тэргүүн шадар сайд * 2008-2014 онд Ардчилсан намын дарга * 2012-2014 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> * 2016 онд “Хөгжил-Ардчилал” ТББ-ын тэргүүн * 2017-2019 онд Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн зөвлөх * 2018 онд “Нэгдмэл Монгол” ТББ-ын зохицуулагч * 2020-2024 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":0" /> == Шагнал == * {{Flag|Монгол|variant=1992}}: Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2006)<ref name=":0" /> == Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101206004414/http://www.altankhuyag.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Сүхбаатарын Батболд]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2012-2014 |дараа = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монголын Сангийн сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Норовын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] f0t1tf3moh1qc1c0i619d3hqoj6poeg 0 10131 868764 773928 2026-09-08T01:38:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868764 wikitext text/x-wiki {{short description|Төв Африкийн баруун эрэгт оршдог улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Габон Улс | native_name = {{native name|fr|République gabonaise|fontsize=100%}} | common_name = Габон | image_flag = Flag of Gabon.svg | flag_type = [[Габоны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Gabon.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Габоны төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Gabon (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Gabon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкын газрын зураг|default=1}} | map_caption = | national_motto = {{native phrase|fr|"Union, Travail, Justice"|italics=off|nolink=on}}<br/>{{small|"Эв нэгдэл, Хөдөлмөр, Шударга ёс"}} | national_anthem = {{native phrase|fr|"[[Габоны төрийн дуулал|La Concorde]]"|italics=off|nolink=on}}<br/>{{small|"Эв"}} {{parabr}}{{center|[[File:La Concorde.ogg]]}} | capital = [[Либревиль]] | coordinates = {{Coord|0|23|N|9|27|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Франц хэл]] | languages_type = Орон нутгийн хэл | languages = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |[[Англи хэл]] |[[Испани хэл]] |[[Франц хэл]] |[[Португал хэл]] |[[Фан хэл]] |[[Мбете хэл]] |[[Менэ хэл]] |[[Нзеби хэл]] |[[Пуну хэл]] |[[Теке хэл]] |[[Вили хэл]]}} | demonym = {{unbulleted list |Габончууд‎}} | ethnic_groups = {{hlist|[[Фан үндэстэн|Фан]] |[[Пуну ястан|Пуну]] |[[Нзеби ястан|Нзеби]] |[[Теке үндэстэн|Теке]] |[[Мьене ястан|Мьене]] |[[Кота үндэстэн (Габон)|Кота]] |[[Вили үндэстэн|Вили]] |[[Мбама ястан|Мбама]] |ба 42 бусад үндэстэн}} | ethnic_groups_year = | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]])<ref>{{cite web |last=Obangome |first=Gerauds Wilfried |title=Gabonese military officers announce on television they have seized power |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-television-they-have-seized-power-2023-08-30/ |publisher=Reuters |date=30 August 2023 |access-date=30 August 2023}}</ref> | leader_title1 = [[Габоны төрийн тэргүүний жагсаалт|Түр Ерөнхийлөгч]] ба [[Төрийн байгууллагын шилжилт, сэргээн засварлах хороо|ТБШСЗХ-ы дарга]]<ref>{{cite news |title=General Nguema appointed transitional president of Gabon following coup |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/general-nguema-appointed-transitional-president-of-gabon-following-coup/2979600 |access-date=31 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=30 August 2023 |location=[[Kigali, Rwanda]]}}</ref> | leader_name1 = [[Брис Олиги]] | leader_title2 = [[Габоны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]<ref>{{cite news |title=Gabon junta names former PM Raymond Ndong Sima as interim PM - statement |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabon-junta-names-former-pm-raymond-ndong-sima-interim-pm-statement-2023-09-07/|access-date=7 September 2023 |work=[[Reuters]] |date=7 September 2023}}</ref> | leader_name2 = [[Раймон Ндонг Сима]] | legislature = [[Төрийн байгууллагын шилжилт, сэргээн засварлах хороо]] <!--| upper_house = [[Сенат (Габон)|Сенат]] | lower_house = [[Үндэсний Ассамблей (Габон)|Үндэсний Ассамблей]]-->| area_km2 = 267,668 | area_sq_mi = 103,347 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 76 | percent_water = 3.76% | population_estimate = 2,397,368<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Gabon|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 146 | population_density_km2 = 7.9 | population_density_sq_mi = 20.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 216 | GDP_PPP = {{increase}}$39.0 тэрбум<ref name="imfga">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 132 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$18,080<ref name=imfga/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 83 | GDP_nominal = {{increase }} $22.2 тэрбум<ref name=imfga/> | GDP_nominal_rank = 117 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$10,282<ref name=imfga/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 75 | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Франц]]иас) | established_event1 = Бүгд Найрамдах Улсыг тунхаглав | established_date1 = 11 сарын 28, 1958 он | established_event2 = Баталсан | established_date2 = 8 сарын 16–17, 1960 | established_event3 = [[2023 оны Габоны төрийн эргэлт|2023 оны төрийн эргэлт]] | established_date3 = 8 сарын 30, 2023 | Gini_year = 2017 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 38 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010840/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |archive-date=21 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.706 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 112 | currency = [[Төв Африк франк]] | currency_code = XAF | time_zone = [[Баруун Африкийн Цаг|БАЦ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = баруун | date_format = өө/сс/жжжж | calling_code = [[+241]] | cctld = [[.ga]] | p1 = Францын Экваторын Африк | flag_p1 = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |75.6% [[Габон дахь христийн шашин|Христ]] |12.2% [[Габон дахь ислам|Ислам]] |5.9% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |5.7% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт итгэл]] |0.6% Бусад }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |title=Religions in Gabon &#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |date=2018-01-19 |accessdate=2022-02-14 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032935/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |url-status=live }}</ref> | today = }} '''Габон''' нь баруун төв Африкт оршдог, баруун талаараа [[Гвинейн булан]]гаар хүрээлэгдсэн баруун хойд талаараа [[Экваторын Гвиней]], хойд талаараа [[Камерун]], зүүн ба өмнөд талаараа [[Бүгд Найрамдах Конго Улс]]тай хиллэдэг улс. Нутаг дэвсгэр нь бараг 270,000 км² хүрэх бөгөөд хүн ам нь 1,500,000. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Либревилль]]. 1960 оны 8-р сарын 17-нд [[Франц]]аас тусгаар тогтносноосоо хойш хоёр ерөнхийлөгчийн л нүүр үзэж байна. 1990-ээд оны эхэнд Габон олон намын тогтолцоо нэвтрүүлж, сонгуулийн ажиллагааг ил тод болгож, төрийн байгууллыг шинэчилсэн шинэ ардчилсан үндсэн хуультай болсон. Хүн ам цөөн, байгалийн баялаг ихтэйн дээр, гадаадын хувийн хөрөнгө оруулалт их орж ирснээр Габон бүс нутгийнхаа хамгийн хөгжилтэй улсуудын нэг болсон бөгөөд хүний хөгжлийн индексээр Сахараас өмнөх Африкт тэргүүлдэг.<ref name="hdi">{{cite web | title = Human Development Indices: A statistical update 2008 - HDI rankings | work = Human Development Reports | publisher = United Nations Development Programme | date = 2008 | url = http://hdr.undp.org/en/statistics/ | format = | doi = | accessdate = 2009-01-25 }}</ref> == Ашигласан материал == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gabon|Габон}} {{wikiatlas|Gabon}} {{Wikivoyage}} ;Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20070329043025/http://www.legabon.org/ Le Gabon : official site of the Gabonese Republic] * [http://www.assemblee.ga/ Assemblée Nationale du Gabon] official site * [https://web.archive.org/web/20190922004053/http://gabon.embassyhomepage.com/ Gabonese Embassy in London] government information and links * {{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20060425002608/http://www.senat.ga/ Le Sénat de la République Gabonaise] official site * {{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20100212204917/http://www.louisgastonmayila.com/ UNPR Louis Gaston Mayila : Official Site] political opposition party UNPR * [https://web.archive.org/web/20091026201751/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/gabon.html Chief of State and Cabinet Members] ;Ерөнхий * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1023203.stm Country Profile] from [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|gb|Gabon}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/gabon.htm Gabon] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Gabon}} ;Хэвлэл мэдээлэл * [http://gaboneco.com Gabon news headline links] from ''Gaboneco.com'' * [http://allafrica.com/gabon/ Gabon news headline links] from [[AllAfrica.com]] ;Соёл * [http://www.gabonart.com The official site of the Arts, Traditions and Culture of Gabon - Discover the first Virtual Museum of the arts and traditions] * [https://web.archive.org/web/20060831155639/http://www.arts.uwa.edu.au/AFLIT/CountryGabonEN.html#clien Gabonese literature at a glance] * [https://web.archive.org/web/20091225052612/http://www.gabsoli.org/ Gabon Solidarité Internationale] * [http://www.pygmies.info/ Baka Pygmies of Cameroon and Gabon] Culture and music of the first inhabitants of Gabon <!-- ;Лавлахууд * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/gabon.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Gabon''] directory category * [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Gabon.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Gabon''] directory category * [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Gabon/ Yahoo! - ''Gabon''] directory category --> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Габон| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] sxpnytw3d8iupodnm9fw9en6g6uorn9 0 12494 868843 778413 2026-09-08T08:46:30Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868843 wikitext text/x-wiki [[Файл:Norovbanzad.jpg‎|thumb|right|]] [[Файл:Norovbanzad_Under_The_Sun_Of_Placid_World.ogg‎|thumb|right|Уяхан Замбативийн наран]] '''Уртын дуу''' бол монгол ардын дууны сонгодог хэлбэр даруй мөн бөгөөд дэлхий дахинд ардын дууны шинж төлөвтэй харьцуулан үзэхэд нэн өвөрмөц, гайхам сонин, чухам Монголын орилол юм. == Түүх == 2000 гаруй жилийн тэртээ Хүннү гүрний Модун Шанью хааны үед уртын дуу үүссэн тухай домог хятад эх сурвалжид байдаг байна. Уртын дуу судалдаг эрдэмтэд энэхүү дууны үүсэл хөгжилд нүүдэлчин соёлын зан үйл, уудам дэлгэр тал зэрэгтэй юуны өмнө холбож үздэг байна. == Уртын дуу дуулах арга хэлбэрүүд == Уртын дууны шүлгийн өргөлтөт үе- уртасгал дээр уухайлах маягаар уртаар аялгуулж, амьсгал, өгүүлэхүйн эрхтэн болон төвөнх хоолойн оролцоотойгоор олон янзын эгшиг чимэглэл үүсгэн, хүнгэнүүлж, хангинуулж, цангинуулж, шуранхайлж дуулах урлагийг уртын дуу гэнэ. Ардын билэг зүйч Ж.Бадраа монгол уртын дууны аялгууны онцлогийн талаар: 1. Уртын дуу маш баялаг хэмнэл, ритмтэй 2. Уртын дуу маш өргөн цараатай. Ардын богино дуу голцуу нэг октаваас кварт илүү цараатай байдаг бол уртын дуу хоёр октаваас кварт илүү гарах цараатай байдаг. Өөрөөр хэлбэл эрэгтэй уртын дуучин баритон, тенор хоёрын цараатай, эмэгтэй дуучин альто, сопрано хоёрын цараатай байж дуулна гэсэн үг. 3. Дээш цойлсон нарийн өнгөнөөс гэнэт бүдүүн өнгөнд, бүдүүн өнгөнөөс гэнэт нарийн өнгөнд маш хол үсрэн шилждэг үсрэлт ихтэй байдаг. 4. Уртын дуу нь займрал ихтэй буюу үндсэн дэвсгэр хөгөөсөө займарч өөр өнгөнд дэвсгэр хөгт шилжээд, буцаад үндсэн дэвсгэр хөгт орох нь элбэг. 5. Дуучин хүнээс дотоод уран сэтгэмж, хоолойн хүч чадал, хувийн уран чадвар маш их шаарддаг. Уртын дууг үг, үеийн аялгууллын зарчмаар дуулахад найруулгын 3 зүйл ялгардаг. 1. Дууны шүлгийн үе, өргөлт ямар эгшиг дээр суурилж байна, тэр эгшиг авиаг уртасган дуулж байна. 2. Үеийн аялгууллаар дуулах явцад монгол хэлний авиа зүйн зөв дуудлагад суурилсан өөр өөр эгшгийн (а, э, и, о, у, ай, и,э ха, хэ, рө, хи, хиэ) сэлгээг хийснээр дууны аяыг улам баялаг, эрхэмсэг дуулалтай болгодог. 3. Уртын дууны шүлгийн утга агуулгад үл хамаарах “байду зэ”, “лаа”, “лоо”, “лээ”, “аа-ээ”, “ээ-оо” гэх мэт оруулга үг шинээр нэмж дууны шүлгийн үеийн аялгууллыг улам өргөжүүлдэг. Монгол уртын дууны туурвил зүй, гоо сайхны шинжийг тодорхойлогч нэг содон онцлог нь шуранхай юм. Уртын дуу гэгч уудам тэнэгэр сайхан нугалаатай, уянга төгөлдөр олон янзын гоёмсог эгшиг чимэгтэй, хүний сэтгэлийг хөдөлгөн догдлуулам хөгжүүн бадрангуй сайхан аялгуу нь оргилон дээшилж, нарийсан нарийссаар "шуранхайлах", тэгснээ аргилан доошилж бүдүүсэн бүдүүсэхдээ зүйл зүйлийн хачин хөөрхөн нугалаа хугалаа, хоолой амьсгалын цохилт хийж, хүнгэнэн "шигших" зэргээр нэн өргөн цараатай, сонсож ханашгүй эгшиг-лэнтэйяа хадаадаг нь чухам Монгол сайхан эх орны тэнэгэр уудам тал нутаг хийгээд, дэлгэр баян хангайн сүрлэг өндөр уул нуруу, даваа гүвээ, өргөн тунгалаг гол мөрөн, өтгөн хөвч ой шугуй, үзэсгэлэн төгс байгалийн тансгийг санагдуулж, агт морьдын хурдан жороо ажнай сайныг бодогдуулж, унасан газар, угаасан ус, эцэг эх элгэн садан, үр хөвгүүд, үнэнч журмын амраг хань, анд нөхөд сэлтээн хайрлан энхрийлэх эх оронч сэтгэлийг маань ундруулам сайхан билээ. Уртын дууны тэр бүхий гайхамшиг "ид шидийг" утга зохиол, хэлний шинжлэл, яруу найргийн зүй, хөгжмийн судал, дуулаачны авиан зүй, түүх, угсаатны зүй гэх зэрэг дав дээр холбогдох шинжлэх ухааны үүд-нээс нягтлан нуталбаас зохистой билээ. Учир иймийн тулд уртын дууны зөвхөн хэдэн онцлогийг энд дурдахыг хүснэм. Юуны өмнө монгол ардын уртын дуу маш баялаг хэмнэл /ритм/-тэйг хэлэх хэрэгтэй. Уртын дууны олон янзын нарийн хэмнэлийг ойлгоогүй хүн уртын дууг нотлон тэмдэглэхэд айзам /такт/ хуваан тэмдэглэж боломгүй мэт санахад хүрдэг ч удаа бий. Хуучин манай уртын дуучид уртын дууг “айзангийн гучин хоёр, хангайн найм" гэж ялган хувааж ярилцдаг байсан. "Айзангийн гэдэг нь "Аяа, зээ хө" гэж эхэлдэг дууны нэр юм гэж тайлбарладаг ч ёс бий. Уртын дууны хоёрдахь онцлог гэвэл маш өргөн цараатай байдгийг хэлж болно. Ардын богино дуу голцуу нэг октаваас терци буюу кварт илүү цараатай байдаг бол уртын дуу хоёр октаваас кварт илүү гарах цараатай байдаг. Уртын дууны гурав дахь онцлог гэвэл дээш цойлсон нарийн өнгөнөөс гэнэт бүдүүн өнгөнд, бүдүүн өнгөнөөс гэнэт нарийн өнгөнд маш хол үсрэн шилждэг үсрэлт ихтэйг хэлж болно. Уртын дууны дөрөвдөх онцлог гэвэл манай монгол ардын урт дуунд, хөгжмийн хэлээр займрал их байдаг. Өөрөөр хэлбэл үндсэн дэвсгэр хөгөөсөө займарч өөр /оруулбар/ дэвсгэр хөгд шилжээд, буцаж үндсэн дэвсгэр хөгдөө орох төгс бус хөг солигдол уртын дуунд элбэг байдаг гэсэн үг юм. Уртын дуугдуулахад дуучин хүнээс дотоод их уран сэтгэмж, хувийн уран чадварын их далайц шаарддаг байна. == Уртын дууны төрөл == Судлаачдын үзэж байгаагаар 6000 мянга гаруй уртын дуу байдгаас өнөө үед идэвхтэй дуулагдаж байгаа нь 60 орчим бий. === Судлаачид уртын дууг янз бүрийн талаас нь ангилахыг оролдож ирсэн ба агуулга талаас нь: === – Магтаал дуу – Түүхэн дуу – Уянгын дуу – Хөдөлмөрийн дуу – Аж байдлын дуу – Сургаал дуу гэж ангилж ирсэн юм. === Бүтэц, зохиомж, чимэглэлийг нь харгалзан: === – Айзам уртын дуу – Суман буюу жирийн уртын дуу – Бэсрэг уртын дуу гэж ангилдаг. • ''Бэсрэг уртын дуу'' – Дээд, доод өнгө өргөн биш цар хүрээтэй, шуранхайгүй, хэм тодорхой, хэмнэл мэдэгдэм, нэгээс үл хэтрэх өргөлттэй, уртын дууны хувьд аяны зохиомж багавтар, урт богинын дууны айзам хэмнэл хосолдог дууг бэсрэг уртын дуу гэнэ. Туурвил зүй, ая ба шүлгийн зохиомж, бүтэц зэргээрээ урт ба богино дууны аль алины өнгө төрхийг хадгалсан байдаг. Тархалтаараа Монгол нутгийн зүүн зүгт нилээд тархмал байдаг. Нөгөө талаар дууны түүхтэй холбоотой домог, хууч яриа дагалдсан байдаг. Жишээ нь: ”Шалзат баахан шарга” “Хүрэн толгойн сүүдэр” “Тоорой банди” “Дөрвөн настай халиун” ” Үлэмжийн чанар” • ''Суман буюу жирийн уртын дуу'' – Цар хүрээ нэлээн өргөнтэй, уран гоё нугалаа, цохилоготой, дан шуранхайтай, ихэнхдээ шуранхайгүй, чөлөөт зохиомжтой, уужим тавиун аялгуу бүхий дууг суман бую жирийн уртын дуу гэнэ. Шинэ төрсөн хүүхэд ой хүрэх, даахь үргээх, шинэ гэр барих, хурим хийх, насны ой тэмдэглэх, засал дом хийх, даллага хуурайлга авах, [[цагаан сар]] зэрэг жирийн иргэний болон нийтийн баяр ёслол дээр уртын дуугаар мялаан эхлүүлж жирийн уртын дууг дуулуулдаг. Суман уртын дуу нь сэдвийн хувьд маш өргөн, хорвоо ертөнцийн өөрчлөлт, хүн байгаль, амьтан, хүний харьцаа холбоо, өдөр тутмын жирийн амьдралын тухай бүхий л талыг хамарсан, олонхоороо дуулж болох тул бусад төрлөөс илүү хадгалагдан үлджээ. Жишээ нь: “Эрдэнэ засгийн унага” “Зээргэнтийн шил” “Эр бор харцага” • ''Айзам уртын дуу'' – уртын дууны дотор хамгийн өргөн цараатай, уран нугалаа, чимэглэлтэй, ихэвчлэн давхар шуранхайтай, холын үсрэлт займралттай, амьсгал цуурайлалттай, гүн хүндэтгэлийн утга бүхий дууллын чанарыг агуулсан байдаг. Үүнийг монгол бичгийн хэл, халхын зонхилох аялгуу талаас нь “Айзам” дуу гэж нэрлэдэг. Айзам дууны хөг аялгуу нь Монгол нутгийн сайхан орны уудам тал нутаг, баян хангайн сүрлэг өндөр уулсыг, өргөн тунгалаг гол мөрөнг дүрслэн илэрхийлдэг. Дууны шүлэг нь гүн ухааны утга уянга, төрийн хүндэтгэлийн шинжтэй, гүн гүнзгий бэлгэдлийг илэрхийлдэг. Төрийн том ёслол, нийтийг хамарсан баяр, наадам, төрийн тахилга, ном судар залах зэрэгт эхлэл магнайд дуулдаг. Айзам дуунд: “Хуур магнай”, “Түмний эх”, “Эрхэм төр”, “Дуртмал сайхан”, “Эртний сайхан”, ”Өвгөн шувуу хоёр”,... == Уртын дуу дуулаачдын төлөөлөл == Монгол уртын дууны шуранхайг алдарт Зууны манлай уртын дуучин [[Намжилын Норовбанзад]] шинэ түвшинд хөгжүүлсэн, Монгол Улсын Алдарт Гавьяат Дуучин [[Жигзавын Дорждагва]], СГЗ-Г.Дадьсүрэн, Долгоржав, Дамчаа, Гончиг, Б.Ламжав, МУАЖ [[Чулуунбаатарын Шархүүхэн]], [[Шарын Чимэдцэеэ|Шарын Чимидцэеэ]], Нэргүй, Мягмарсүрэнгийн Дорждагва, Г.Энхбаатар, С.Эрхэмбаяр, Д.Үүрийнтуяа, Д.Жавхаасайхан, Э.Болормаа,.. нар. == Уртын дууг ЮНЕСКО-д дэлхийн соёлын өвд бүртгэсэн нь == Уртын дуу нь төрийн ѐслол, баяр наадам, хурим найр зэрэг монголчуудын аль эрхэм хүндэтгэлтэй ѐс заншил, зан үйлтэй шууд холбоотой бөгөөд нүүдэлчин Монголчуудын амьдралаас төрж, монгол хэлээр дуулагдан өнөөг хүртэл хүндтэйгээр уламжлагдсан ирсэн уламжлалт урлаг юм. Монголын уртын дууны гайхамшигийг үнэлэн 2003 онд ЮНЕСКО, Монгол Уртын дуу, “Хүн төрөлхтний аман ба биет бус өвийн шилдэг дээж”-д тунхаглаж, 2008 онд Соѐлын биет бус өвийн “Хүн төрөлхтний төлөөний жагсаалт”-д бүртгэсэн юм. == Уртын дууны тухай кино == "Уртын дуу" баримтат киног 1988 онд зохиолч Ж.Бадраа хийсэн байна. ==Гадаад холбоос== * [http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/25apa_uk.htm UNESCO: Urtiin Duu: Traditional Folk Long Song] * [[Ангилал:Монголын хөгжим]] [[Ангилал:Ардын хөгжим]] [[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]] 830i1d4z9bv8bw47j790rpqsuoryu39 0 12784 868818 849185 2026-09-08T08:38:12Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868818 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian telecommunications company}} {{Инфобокс компани | name = Мобиком Корпораци | logo = | logo_size = | logo_alt = | founded = 1996 оны 3 сарын 18 | company_type = Үүрэн холбооны оператор | key_people = Күрүшима Кожи ([[гүйцэтгэх захирал|CEO]]) | hq_location_city = [[Улаанбаатар]] | hq_location_country = [[Монгол]] | website = {{url|www.mobicom.mn}} }} '''Мобиком Корпораци ХХК''' (Mobicom Corporation LLC ) нь Монголын үүрэн холбооны тэргүүлэгч оператор компани юм. Өдгөө Монгол орон даяар 80 үйлчилгээний салбар, 8000 гаруй агент болон гэрээт борлуулагчдаараа дамжуулан 1,7 сая хэрэглэгчид харилцаа холбооны үйлчилгээг хүргэж байна. Түүнчлэн [[Apple|Apple,]] [[Samsung Group|Samsung]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Huawei Huawei], [https://en.wikipedia.org/wiki/Honor%20(brand) Honor], [https://en.wikipedia.org/wiki/ZTE ZTE] брэндийн [[гар утас]] болон дагалдах хэрэгслийн худалдаа, албан ёсны эрхтэй баталгаат засварын үйлчилгээг үзүүлдэг. ==Эрхэм зорилго== Бид, Мобиком групп нь хамт олон, тэдний гэр бүлийн сайн сайхан болон оюунлаг сэтгэлгээний хөгжил дэвшлийг дэмжиж, хэрэглэгчид, түншүүдтэйгээ сэтгэлд хоногшсон дурсамжуудыг хамтдаа бүтээж, бизнесийн шинэлэг арга барилаар итгэл дүүрэн, тэгш нийгмийг цогцлоох үйлсийг манлайлна. ==Алсын хараа== Бид тасралтгүй шинэчлэлээр хамтын үнэ цэнийг бүтээж, хүн бүрийн ИТГЭЛТ ХАМТРАГЧ байх болно. ==Түүх== 1996 оны 3-р сарын 18-нд Монголын Newcom Group, Японы Sumitomo, KDDI групп компаниуд Мобиком Корпорацийг хамтран үүсгэн байгуулж, Монголд үүрэн холбооны үйлчилгээг эхлүүлж байв. Үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй тэлж, 1700 ажилтантай, 6 охин компанитай групп болон өргөжиж, үүрэн холбооноос гадна улс хоорондын холбоо, өндөр хурдны интернэт, цахим төлбөрийн шийдэл, сансрын холбоо, дата төв, ОТТ технологид суурилсан контент болон видео стриминг үйлчилгээ, сүлжээний дэд бүтэц, дижитал контент зэрэг харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн цогц үйлчилгээг байгууллага болон хувь хэрэглэгчдэд хүргэж байна. ====Эхэн үе (1996 – 2001)==== 1996 онд GSM технологид суурилсан үүрэн холбооны үйлчилгээг KDDI корпораци, Ньюком групп болон Sumitomo корпорацийн хөрөнгө оруулалтаар Улаанбаатар хотод анхлан нэвтрүүлсэн. 1997 онд Дархан, Эрдэнэт хотод сүлжээгээ нэвтрүүлж, орон нутгийн анхны салбаруудаа нээж үйлчилгээ үзүүлж эхэлжээ. Мөн онд “Мобикарт” урдчилсан төлбөрт үйлчилгээг нэвтрүүлснээр хэрэглэгчийн тоо огцом өсөв. ====Өсөлтийн он жилүүд (2001 – 2006)==== 2001 онд “Мобинет” интернэтийн үйлчилгээг хүргэж, байгууллагын хэрэглэгчийн зах зээл рүү үйл ажиллагаагаа тэлсэн бөгөөд 2002 онд Улаанбаатараас [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]], Өмнөговь хүртэл нийт 2160 км урттай тоон радио-релейний шугам байгуулж, баруун болон говийн аймгууд руу үйлчилгээгээ тэлэв. 2005 онд GPRS, MMS үйлчилгээнүүдийг нэвтрүүлснээр хэрэглэгчид гар утаснаасаа интернетэд холбогдох боломжтой болсон бөгөөд мөн үйлчилгээний нэгдсэн төв TEDY-г байгуулав. ====Зах зээлийн өөрчлөлт, өрсөлдөөн (2006-2011)==== 2006 онд Мобиком Корпораци залуучуудад зориулсан “Be…” брэндийг зах зээлд хамгийн анх нэвтрүүллээ. 2009 онд хэрэглэгчийн тоо 1,000,000 хүрч зах зээлд байр сууриа баталгаажуулан, компанийнхаа үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхээр брэндийн шинэчлэл хийжээ. 2011 онд Чанарын удирдлагын тогтолцооны ISO 9001 болон мэдээллийн аюулгүй байдлын ISO 27001 стандартуудыг амжилттай нэвтрүүлэв. ====Бүтээмжээ нэмэгдүүлсэн он жилүүд (2011-2016)==== 2012 онд Ажлын байрны эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын ISO 45001 стандартыг нэвтрүүлэв. Apple компанийн бүтээгдэхүүнийг борлуулах албан ёсны эрхийг 2014 онд анхлан авснаар тус брэндийн гар утас, дагалдах хэрэгслийг монголчуудад санал болгож эхэлсэн. 2016 онд дараа үеийн хөдөлгөөнт холбооны 4G LTE үйлчилгээг зах зээлд нэвтрүүлэв. ====Тэлэлтийн он жилүүд (2016-2021)==== 2018 онд интернэтийн транзит үйлчилгээг эхлүүлснээс гадна олон улсын TIER III ангиллын дата төвийг байгууллаа. Үндэсний төлбөрийн шийдэл “Monpay” брэндийг 2020 онд зах зээлд нэвтрүүлж, финтекийн салбарт үйл ажиллагаа тэлсэн. Мөн VOO үйлчилгээг гаргаснаар ТВ-ийн зах зээлд эзлэх байр сууриа бэхжүүлэв. ====Дижитал шилжилтийн он жилүүд (2021-)==== Мобиком групп нь сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологид суурилсан харилцаа холбоо, санхүү, контент, мэдээ зэрэг үйлчилгээг үзүүлж, хэрэглэгчид, түншүүдийнхээ хамтаар нийгэмдээ үнэ цэнэ бүтээсээр байна. 2021 ICT экспо дээр 5G сүлжээг анх удаа асаасан. Мөн Эрхэм зорилго, Алсын хараа, Үнэт зүйлсийг шинээр тодорхойлж, брэндийн шинэчлэл хийсэн. Хэрэглэгчдэдээ хүргэж байгаа бүтээгдхүүн үйлчилгээнийхээ чанарыг сайжруулахаар Agile багуудыг 2023 оноос байгуулан, орчин үеийн арга барилаар ажиллаж эхэлсэн. 2024 онд Улаанбаатар, Эрдэнэтийн тодорхой байршилд Мобикомын хэрэглэгчид дараа үеийн 5G сүлжээний радио давтамжийн туршилтыг хийсэн. ==Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ== ==== Мобайл үйлчилгээ ==== * [https://www.mobicom.mn/service/2 Урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээ] * [https://www.mobicom.mn/service/4 Хосолсон төлбөрт үйлчилгээ] * [https://www.mobicom.mn/service/6 Дараа төлбөрт үйлчилгээ] * [https://www.mobicom.mn/service/8 Дата сим] * [https://www.mobicom.mn/service/30 Дата багц] ==== Интернэт үйлчилгээ ==== * [https://mobinet.mn/1/5 Өрхийн интернэт] * [https://www.mobicom.mn/service/12 Манай интернэт] * [https://mobinet.mn/service/4 VOO] * [https://mobinet.mn/service/90 MNP75] * [https://mobinet.mn/service/89 Mobinet Wi-Fi] ==== Олон улсын үйлчилгээ ==== * [https://www.mobicom.mn/service/18 Роуминг үйлчилгээ] * [https://www.mobicom.mn/service/20 HiCall 003] * [https://www.mobicom.mn/service/22 Жуулчдад зориулсан үйлчилгээ] ==Чанарын стандарт== Мобиком Корпораци нь 2011 онд Чанарын удирдлагын тогтолцооны ISO 9001:2008 стандарт, 2012 онд Мэдээллийн аюулгүй байдлын удирдлагын тогтолцооны ISO 27001:2005 стандартыг хэрэгжүүлэн нэвтрүүлсэн. Олон улсын стандартчиллын байгууллагаас (ISO) Мобиком Корпорацид Олон улсын чанарын менежментийн сертификатыг дахин олгов. Мобиком Корпорацийн ISO 9001:2008 гэрчилгээ 2014 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдрөөс эхлэн дахин 3 жилийн хугацаатайгаар сунгагдаж байна. Мобиком Корпораци нь 2024 оны 8-р сард Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын Менежментийн Тогтолцооны олон улсын шинэчлэгдсэн ISO 27001:2022 стандартыг нэвтрүүлж, Герман улсад төвтэй DOS компаниас магадлан итгэмжлэгдсэн гэрчилгээгээ хүлээн авсан. Мэдээллийн аюулгүй байдлын олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг нэвтрүүлсэн. == [https://osa.mobicom.mn/content/mcommerce/uploads/02c8d6b6%20SDG%20report%202021%20Mon%20a9e517380c.pdf Тогтвортой хөгжлийн зорилго ба нийгмийн хариуцлага]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Мобиком Корпораци ХХК нь үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа нийгэмдээ үлэмж өгөөж өгөх, үлгэр дуурайлал үзүүлэх, урт хугацаанд үнэ цэн бүтээх төслүүдийг хэрэгжүүлсээр ирсэн. Тухайлбал, хүүхэд хамгаалал, эрүүл мэнд, боловсрол, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, байгаль хамгаалал зэрэг [https://www.mobicom.mn/sdg тогтвортой хөгжлийн төсөл хөтөлбөр]үүдэд 27 тэрбум төгрөгийг (7.89 сая ам.доллар) зарцуулжээ. Тэр дундаа хүүхдийг эрүүл, аюулгүй орчинд суралцах, чанартай боловсрол эзэмших, тэгш хөгжих боломжоор хангахад онцгойлон анхаарч ажилладаг. ==== "Үдийн цай" жишиг төсөл ==== "Үдийн цай" жишиг төслийг анх 2006 онд Улаанбаатар хотын захын дүүргийн 12 сургуулийн 1, 2 дугаар ангийн 3,334 сурагчийг хамруулан хэрэгжүүлсэн. Энэ төсөл хэрэгжсэнээр сурагчдын хичээл таслалт, хоцролт 100 хувь арилж, мөн тэдний өвчлөлт эрс буурсан төдийгүй хичээлийн идэвх, оролцооны хувь нэмэгдсэн гэсэн дүгнэлт гарчээ. Төслийн хэрэгжилт үр дүн нийгэм, олон нийтийн дэмжлэг талархлыг хүлээж, тухайн үеийн Засгийн газар, БСШУЯ 2007 оны хичээлийн жилээс эхлэн орон даяар бага, дунд ангийн сурагчдад "Үдийн цай" хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх шийдвэрийг гаргасан байна. ==== Хүүхдийн Тусламжийн Утас 108 төсөл ==== Уг төслийг Дэлхийн Зөн Монгол ОУБ-тай хамтран санаачилж, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Хүүхдийн төлөө үндэсний газрын дэмжлэгтэйгээр 2014 оны 6-р сарын 1-нээс эхлэн 3 ээлжээр 24 цагийн турш хүүхэд залуус, тэдний эцэг эх, багш сурган хүмүүжүүлэгчдэд сэтгэл зүй, сургалт, лавлах үйлчилгээ, яаралтай тусламж гэх мэт олон төрлийн үйлчилгээг тасралтгүй хүргэдэг болсон байна. Монгол орны аль ч өнцгөөс ямар ч утаснаас хүүхдүүд огт үнэ төлбөргүйгээр 108 дугаарт залган тусламж хүсэх боломжтой болсон байна. ==== Ариун цэвэр, эрүүл ахуйн байгууламж төсөл ==== 2014 оны 12-р сард алслагдмал аймгуудын ерөнхий боловсролын сургуулиудын ариун цэвэр, эрүүл ахуйн байгууламжуудыг сайжруулах зорилгоор [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], Ховд аймгуудын нийт 6 сумд уг төслийг хэрэгжүүлсэн. Ингэснээр нийт сургуулийн насны 3800 хүүхдэд цэвэр усны хангамжтай, халуун хүйтэн устай, бохирын шугамд холбосон, цахилгаан халаалттай ариун цэврийн байгууламжуудыг ашиглах боломжтой болсон юм. ==== “Хүүхэд бүрд цэвэр” ус төсөл ==== Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчид, багш, ажилтнуудын эрүүл мэндийг дэмжихээр энэхүү төслийг хэрэгжүүлж, Улаанбаатар, орон нутгийн 110 сургуульд ус цэвэршүүлэгч байршуулсан. Үүний дүнд орон даяар 200,000 хүүхэд эрүүл ахуйн шаардлага хангасан ундны усыг хүссэн үедээ хэрэглэж боломжтой боллоо. ==== "SMART EDUCATION 1-4" төсөл ==== Цар тахлын үед сурагчдад цахимаар суралцах боломжийг олгох зорилгоор Мобиком Корпораци ХХК-иас санаачлан хэрэгжүүлсэн “Smart Education” төсөл дөрвөн жил үргэлжилж, 2024 оны байдлаар нийт 14 сургуулийн 27,000 сурагчид хүрч, боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмрээ оруулсаар байна. “Smart Education 1 & 2” төсөл нь 2021, 2022 онд буюу цар тахлын үеэр сурагчдын онлайнаар суралцах боломжийг нь дэмжихээр хэрэгжсэн. Гэрэл цахилгаангүй, интернэтгүйн улмаас хүүхдүүд цахим хичээлээс хоцрогдох эрсдэлээс сэргийлэн зорилтот бүлгийн хүүхдүүд гар утас, нэг жилийн дата эрх бэлэглэснээр энэхүү төсөл эхэлсэн. Төсөлд орон даяар 21 аймаг 9 дүүргийн нийт 3320 хүүхэд төсөлд хамрагдсан. 2023 оноос төсөл өргөжиж, дижитал танхимын консепт руу шилжсэн бөгөөд орон нутаг, Улаанбаатарын 8 сургуулийг сонгож, өндөр хурдны интернэт, зөөврийн компьютер, дижитал самбар, VR төхөөрөмж, интерактив хичээл бүхий иж бүрэн дижитал танхим тохижуулсан. Одоо Монгол орны өнцөг булан бүрд 27,000 сурагч дижитал ангид хичээллэж байна. “Smart Education” төслийн хүрээнд дижитал танхим байгуулснаар сурагчдын байгалийн ухааны хичээлийн үнэлгээ өмнөх онтой харьцуулахад 24%-иар өсжээ. ==== Байгальд ээлтэй шийдлүүд ==== Ногоон, тогтвортой ирээдүйн төлөө хувь нэмрээ оруулах, тэр дундаа хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах зорилгоор Мобиком групп 2017 оноос эхлэн эрчим хүчний хэмнэлтийн үйл ажиллагааг шат дараатай хэрэгжүүлж ирсэн. Энэ чиглэлд байгальд ээлтэй, дэвшилтэт техник, технологийг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлснээр чамгүй ахиц дэвшилд хүрээд буй. Тухайлбал, нарны цахилгаан үүсгүүртэй 8-22 кВт чадал бүхий бие даасан 220 байршлын бааз станцын эрчим хүчийг нарны эх үүсвэрээр хангаж байна. Мөн цахилгаан болон нарны эрчим хүчний хосолсон шийдлээр 6 байршлын бааз станцын эрчим хүчний хэрэглээг зохицуулж байгаа юм. Түүнчлэн 10 кВт-ын нарны цахилгаан үүсгүүртэй нэг дата төв, 18.6 кВт-ын нарны цахилгаан үүсгүүртэй бас нэг дата төвийг ашиглалтад оруулсан. Үүнээс гадна цахилгаан эрчим хүчний оргил ачааллын хэрэглээг бууруулах, мөн зөөврийн болон пассив барилгын технологи зэрэг инновацад тулгуурласан шийдлүүдийг нэвтрүүлсээр байна. Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд Мобиком групп нийт 4.86 ГВт.ц эрчим хүч хэмнэж, 3368 тонн нүүрсхүчлийн хийн ялгарлыг бууруулжээ. Энэ нь жилд 1000 гаруй автомашиныг замын хөдөлгөөнөөс хассантай тэнцэх хэмжээний эерэг нөлөө үзүүлсэн гэсэн үг юм. Цаашид Мобиком групп 2050 он гэхэд үйл ажиллагаанаасаа ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн 0 хэмжээнд хүргэх зорилт тавиад буй. == Шагнал == * 2001-2004 онуудад “Оны шилдэг аж ахуйн нэгж” өргөмжлөл   * 2002 оны “Үндэсний шилдэг брэнд” шагнал * 2003 оны “Үйлчилгээний шилдэг байгууллага” өргөмжлөл * 2004 оны “Итгэмжлэгдсэн үйлчилгээний байгууллага” шагнал * 2004 оны “Мэдээлэл харилцааны салбарт шинэ технологи амжилттай нэвтрүүлсэн байгууллага” өргөмжлөл * 2005 оны “Зах зээлд манлайлагч байгууллага” шагнал * 2006 оны “Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч шилдэг байгууллага” шагнал * 2010 оны “Компанийн нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч тэргүүний аж ахуйн нэгж” шагнал * 2010 оны “Ази, номхон далайн орнуудын худалдаа, аж үйлдвэрийн танхимуудын холбооны Алтан шагнал” * 2011 оны “Шилдэг компанийн засаглалтай байгууллага” * 2011 онд ISO 9001 2008 сертификат гардан авсан * 2011 онд “Бизнесийн амжилтын гэрчилгээ” гардан авсан * 2011 оны Монгол Улсын 4 дэх “ТОП Татвар төлөгч” * 2011 оны Монгол Улсын “ТОП 150 Аж ахуйн нэгж”-ийн жагсаалтад 5 дугаар байр * 2013 оны Монгол Улсын “ТОП 150 Аж ахуйн нэгж”-ийн жагсаалтад 12 дугаар байр * 2012-2013 онуудад Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын “Шилдэг нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөгч байгууллага” * 2013 онд Дэлхийн эдийн засгийн форум байгууллагын “Авлигын эсрэг түншлэлийн санаачилга”-д элсэн орсон * 2014 оны “АйСиТи Экспо”-гийн “Шилдэг шинийг санаачлагч байгууллага” * 2014 онд ISO 9001 2008 сертификатыг дахин баталгаажуулсан * 2015 онд "Онцлох 10 Энтрепренер" * 2015 онд Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн "Эрүүл мэндийн дэмжигч байгууллага" * 2015 оны "Шилдэг маркетингтай байгууллага"-аар шалгарсан * 2016 онд Онцлох Энтрепренерийн Тэргүүн байрт шалгарсан * 2016 онд "Хүүхдийн Төлөө Сайн Үйлс" медалиар шагнуулсан * 2017 онд Монгол Улсын “ТОП 10 Аж ахуйн нэгж”-ийн нэгээр шалгарсан * 2017 онд Нийслэлийн оны шилдэг нийгмийн даатгал төлөгч * 2017 онд  Монгол Улсын ТОП 5 татвар төлөгч, "Шилдэг ажил олгогч" шалгарсан * 2017 онд ICT EXPO 2017 үзэсгэлэнгийн шилдэг үйлчилгээгээр МЕССЭЖ ЗЭЭЛ шалгарсан * 2017 онд Онцлох Энтрепренер шалгаруулалтын Гранпри шагнал * 2018 онд Монгол Улсын “ТОП 100 Аж ахуйн нэгж”-ийн нэгээр шалгарсан * 2018 онд "ТОП 10 Энтрепренер" * 2018 онд ICT EXPO 2018 үзэсгэлэнгийн "Шилдэг технологи" * 2018 онд "Боловсролын салбарын найдвартай түнш" * 2019 онд "Хамгийн олон НӨАТ-ын баримт олгосон байгууллага" * 2019 онд Мобикомын засвар үйлчилгээ Төв Азийн шилдгээр тодорлоо * 2019 онд Forbes Awards 2019 наадмын "Нийгмийн хариуцлагатай компани" * 2019 онд Чингэлтэй дүүргийн "ТОП татвар төлөгч" * 2019 онд Монгол Улсын "ТОП 100 Аж ахуй нэгж"-ийн нэгээр шалгарсан * 2019 онд ICT EXPO 2019 үзэсгэлэнгийн "ШИЛДГИЙН ШИЛДЭГ ОРОЛЦОГЧ"-оор шалгарсан * 2019 онд "Алтан Од 2019" наадмын "Шилдэг бүтээгдэхүүн үйлчилгээтэй ББСБ"-аар Мобифинанс ББСБ шалгарсан * 2019 онд Монгол Улсын "ТОП 10 Энтрепренер"-ийн нэгээр шалгарсан * 2020 онд "ТОП 100 Аж ахуй нэгж"-ийн нэгээр шалгарсан * 2020 онд "Алтан Сарнай 2020" наадмын ХҮРТЭЭМЖТЭЙ НИЙГЭМ төрөлд "Хүүхэд бүрд цэвэр ус" төсөл шилдгээр шалгарсан * 2021 онд "ТОП 100 Аж ахуй нэгж"-ийн нэгээр шалгарсан * 2022 онд "ТОП 100 Аж ахуй нэгж"-ийн 9 дүгээрт эрэмбэлэгдсэн * 2023 онд “Оны шилдэг аж ахуйн нэгж”, “Компанийн нийгмийн хариуцлгыг хэрэгжүүлэгч энтрепренер”-ээр тодорсон * 2024 онд “ТОП-100 аж ахуйн нэгж”-ийн 14 дүгээрт эрэмбэлэгдэн харилцаа холбооны салбартаа тэргүүлсэн ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} *Мобикомын [http://www.mobicom.mn/ албан ёсны сайт] *[https://web.archive.org/web/20150526000214/http://www.crc.gov.mn/k/35/23 Харилцаа Холбооны Зохицуулах Хороо] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Үүрэн холбооны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 4rlwod30ori0waxremm7f90v4aghd19 0 15819 868813 863078 2026-09-08T08:37:08Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868813 wikitext text/x-wiki '''Morse Code''' буюу '''Морзын Код''' нь текст мэдээллийг дараалсан асаж унтрах авиа, гэрэл, цахилгаан гүйдэл зэргээр дамжуулах арга юм. Мэдээллийг хүлээж авч байгаа талд мэдээллийг ойлгохын тулд ямар нэг багаж хэрэгсэл хэрэггүй бөгөөд харин туршлагатай байхад л хангалттай. Олон улсын стандартын Морзын код нь Латин цагаан толгойн үсэг болон араб тоог кодчилсон байдаг. ==Үүсэл болон Түүх== [[File:Samuel Morse 1840.jpg|thumb|150x150px|Самуел Морз]] [[File:Alfred Vail.jpg|thumb|147x147px|Алфред Вайл]] 1836 онд '''Самуел Ф.Б. Морз, Жозеф Генри мөн Алфред Вайл''' нар анхны цахилгаан телеграфын системийг зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь цахилгаан гүйдлийг хэмнэлтэйгээр утсаар дамжуулдаг байв. Энэхүү дамжуулж буй өгөгдлийг хүлээн авах тал мөн адил телеграфын системээр хүлээж авах бөгөөд хоёр тал бие биетэйгээр ойлголцох хэрэгтэй болсон байна. Ийнхүү Морз анхны Морзын Кодыг бүтээсэн байна. 1844 он гэхэд АНУ-д телеграфын систем ашиглаж эхэлсэн бөгөөд хүлээн авч байгаа талын систем цахилгаан гүйдэл ирэхэд цаасан дээр тэмдэглэгээ хийж харин цахилгаан гүйдэл ирэхгүй байгаа үед цаасан дээр тэмдэглэгээ хийхгүй цаасыг хоосон явуулдаг байв. Морз өөрийн кодоо зохиохдоо анх зөвхөн тоон мэдээлэл явуулахаар төлөвлөж байсан бөгөөд тухайн тоо нь цагаан толгойн нэг үсгийг төлөөлөх ёстой байв. Харин Вайл түүний кодын санааг улам өргөжүүлж үсэг, тусгай тэмдэгтийг нэмж өгсөн байна. Тэрээр Английн цагаан толгойн хамгийн их хэрэглэгддэг үсгүүдийг хамгийн богино кодоор орлуулж хийсэн байна. Ингээд богино хэсгийг нь '''“dots”''' буюу цэгүүд урт хэсгийг “dash” буюу зураас гэх болсон бөгөөд тухайн үсэг нь энэ хоёрын дараалал байдлаар кодлогдсон байна. Харин радио холбоо бий болж Морзын кодыг ашиглаж эхлэхэд мэдээлэл хүлээн авч байгаа талын оператор цэгийг “dit” мөн зураасыг “dah” гэх авиагаар сольж хэрэглэх болжээ. Дараа нь “dit” нь үсгийн дунд байвал “di” гэх авиагаар орлуулж хэлэх болсон бөгөөд жишээ “C” үсгийг “dah di dah dit” гэдэг байв. Ингээд радио холбоогоор дуу дамжуулдаг болохоос өмнө Морзын кодыг өргөн хэрэглэдэг болсон байв. 1930 он гэхэд цэргийн болон иргэний нисэх онгоцны нисгэгчид Морзын кодыг мэдэх ёстой болсон байна. Алфред Вайл Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед радио телеграфыг улс орнууд өргөн хэрэглэж байсан бөгөөд шифрлэгдсэн нууц кодоо дамжуулдаг байв. Дайны үед их хэмжээний цэргийн хүч маш хурдан байрлалаа сольж байдаг байсан тул радио телеграфыг их өргөн хэрэглэдэг байв. Энэ бүхний жишээ бол дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Нацист Германы Польш, [[Бельги]], [[Франц]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон хойд Африкт явуулсан цахилгаан дайн, Их Британийн Хойд [[Африк]], [[Итали]] болон Нидерландад хийсэн довтолгоо, АНУ-ын Франц, Бельги мөн өмнөд Герман руу хийсэн довтолгоонуудад радио телеграфыг өргөн ашиглаж байв. Хэрэглэгчийн чадвар Морзын кодын хурдыг минутад хэдэн үг (words per minute / wpm) эсвэл минутад хэдэн үсэг (characters per minute / cpm) гэж тооцож үздэг байна. Гэсэн хэдий Морз кодоор дамжуулж байгаа адил тооны үсгээс бүрдэх хоёр үгийн урт нь өөр өөр байдаг. Тиймээс ч операторын хурдыг тооцоолохын тулд стандартын үг хэрэглэх хэрэгтэй болдог байна. ==Хэрэглэгчийн чадвар== Морзын кодын хурдыг минутад хэдэн үг (words per minute / wpm) эсвэл минутад хэдэн үсэг (characters per minute / cpm) гэж тооцож үздэг байна. Гэсэн хэдий Морз кодоор дамжуулж байгаа адил тооны үсгээс бүрдэх хоёр үгийн урт нь өөр өөр байдаг. Тиймээс ч операторын хурдыг тооцоолохын тулд стандартын үг хэрэглэх хэрэгтэй болдог байна. Олон Улсын Морзын Кодын тэмцээнийг жил бүр зохион байгуулдаг бөгөөд 1939 онд Тед МакЕлрой дэлхий рекордыг тогтоосон юм. Тэрээр 75.2 wpm (минутад 75.2 үг) хурданд хүрсэн бөгөөд энэ рекордыг одоо хүртэл эвдээгүй юм. ==Олон Улсын Морзын Код== Морзын кодыг 160 гаруй жил ашиглаж байгаа бөгөөд одоо ашиглаж байгаа код Вайл болон Морзын зохиосон кодоос өөр болсон. Орчин үеийн Олон Улсын Морзын кодыг (өөрөөр continental code гэж нэрлэдэг) 1848 онд Фредрик Клеменс Герке бүтээсэн ба анх Германы Гамбург болон Куксхавен хот хоорондын холбоонд ашиглахын тулд бүтээсэн байна. Тэрээр кодын үсгүүдийн тэн хагасыг мөн бүх тооны кодуудыг сольсон байна. Энэхүү шинэ код нь стандартчилагдаж дараа нь олон улсын стандарт болсон байна. Харин Морзын анхны кодыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон Канадад ашиглахаар бүтээгдсэн байсан бөгөөд Америкийн Морзын Код мөн Төмөр Замын Код нэртэй байсан энэ кодыг хэрэглэхээ больсон байна. [[File:International Morse code.png|thumb|581x581px]] ==Бусад Морзын Кодууд== Морзын код тухайн улсын хэлнээс шалтгаалж өөр өөр байдаг. Жишээ нь: ===Грек === Грек Морзын код нь Латинтайгаа их төстэй. Латин "J", "U", "V" үсгүүд байхгүй, харин Грек "X" үсэг орсон байдаг. {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Грек үсэг !! Латинаар !! Код !! Грек үсэг !! Латинаар !! Код !! Грек үсэг !! Латинаар !! Код |- | Α || A || •- || Ι || I || •• || Ρ || R || •-• |- | Β || B || -••• || Κ || K || -•- || Σ || S || ••• |- | Γ || G || --• || Λ || L || •-•• || Τ || T || - |- | Δ || D || -•• || Μ || M || -- || Υ || Y || -•-- |- | Ε || E || • || Ν || N || -• || Φ || F || ••-• |- | Ζ || Z || --•• || Ξ || X || -••- || Χ || CH || ---- |- | Η || H || •••• || Ο || O || --- || Ψ || Q || --•- |- | Θ || C || -•-• || Π || P || •--• || Ω || W || •-- |- ! colspan=9 | Давхар үсгүүд |- | HY || V || •••- || YI || J || •--- || OY || U || ••- |- | OI || 8 || ---••|| EI || S || ••• || AI || Ä || •-•- |- | AY || Ö || ••-- || EY || Ü || ---• || || || |} Хүснэгтийн доор байгаа давхар үсгүүд хуучин Грек Морзын кодын хүснэгтэд байсан бөгөөд холбоонд ашиглагддаггүй, хоёр үсгийг тус тусад нь явуулдаг. ===Кирилл=== Кирилл үсгүүд нь Латин үсгүүдтэй ойролцоо сонсогддогоор (жишээ нь: Б=B, В=W (Герман дуудлагаар), Г=G, Д=D, гэх мэт) сольсон. Кириллд байдаггүй Латин үсгүүдийг Латинд байдаггүй Кирилл үсгүүдээр орлуулсан (жишээ нь Щ=Q) байдаг. {| class="wikitable" ! Кирилл || Латин || Код || Кирилл || Латин || Код || Кирилл || Латин || Код |- | А || A || '''•&nbsp;−''' || Л || L || '''•&nbsp;−&nbsp;•&nbsp;•''' || Х || H || '''• • • •''' |- | Б || B || '''−&nbsp;•&nbsp;•&nbsp;•''' || М || M || '''−&nbsp;−''' || Ц || C || '''− • − •''' |- | В || W || '''•&nbsp;−&nbsp;−''' || Н || N || '''−&nbsp;•&nbsp;''' || Ч || Ö || '''− − − •''' |- | Г || G || '''−&nbsp;−&nbsp;•''' || О || O || '''−&nbsp;−&nbsp;−''' || Ш || CH || '''− − − −''' |- | Д || D || '''−&nbsp;•&nbsp;•''' || П || P || '''•&nbsp;−&nbsp;−&nbsp;•''' || Щ || Q || '''− − • −''' |- | Е || E || '''•''' || Р || R || '''•&nbsp;−&nbsp;•''' || Ь (Ъ) || X || '''− • • −''' |- | Ж || V || '''•&nbsp;•&nbsp;•&nbsp;−''' || С || S || '''•&nbsp;•&nbsp;•|| Ы (Ь) || Y || '''− • − − ''' |- | З || Z || '''−&nbsp;−&nbsp;•&nbsp;•''' || Т || T || '''−''' || Э || É || '''• • − • •''' |- | И || I || '''•&nbsp;•''' || У || U || '''•&nbsp;•&nbsp;−''' || Ю || Ü || '''• • − −''' |- | Й || J || '''•&nbsp;−&nbsp;−&nbsp;−''' || Ф || F || '''•&nbsp;•&nbsp;−&nbsp;•''' || Я || Ä || '''• − • −''' |- | К || K || '''−&nbsp;•&nbsp;−''' || |} Энэ дараалал нь Оросын Үндсэн Морзын Код болсон. Болгарын кодод хаалтад бичсэн хоёр үсэг ордоггүй. "Ё" үсэгт харгалзах Морзын код байхгүй. ===Еврей=== Еврей үсэг нь Латин үсэгтэй ойролцоо сонсогддогоор нь илэрхийлсэн (жишээ нь: "Бэт" ב≡B) байдаг. Гэхдээ зарим үсгүүдийг ойролцоо хэлбэрээр (жишээ нь: "Тэт" ט ≡U, "Тав" ת≡T) нь оноосон байдаг. {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Еврей үсэг !! Латин !! Код !! Еврей үсэг !! Латин !! Код |- | א || A || •- || ל || L || •-•• |- | ב || B || -••• || מ || M || -- |- | ג || G || --• || נ || N || -• |- | ד || D || -•• || ס || C || -•-• |- | ה || O || --- || ע || J || •--- |- | ו || E || • || פ || P || •--• |- | ז || Z || --•• || צ || W || •-- |- | ח || H || •••• || ק || Q || --•- |- | ט || U || ••- || ר || R || •-• |- | י || I || •• || ש || S || ••• |- | כ || K || -•- || ת || T || - |} ===Араб=== {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код |- | ا || A || •- || د || D || -•• || ض || V || •••- || ك || K || -•- || ﺀ || E || • |- | ب || B || -•••|| ذ || Z || --•• || ط || U || ••- || ل || L || •-•• |- | ت || T || - || ر || R || •-• || ظ || Y || -•-- || م || M || -- |- | ث || C || -•-• || ز || Ö || ---• || ع || Ä || •-•- || ن || N || -• |- | ج || J || •--- || س || S || ••• || غ || G || --• || ه || É || ••-•• |- | ح || H || •••• || ش || SH || ---- || ف || F || ••-• || و || W || •-- |- | خ || O || --- || ص || X || -••- || ق || Q || --•- || ي || I || •• |} ---- ===Перс=== {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код |- | ا || A || •- || خ || X || -••- || ص || Ä || •-•- || ک || K || -•- |- | ب || B || -•••|| د || D || -•• || ض || É || ••-•• || گ || Q || --•- |- | پ || P ||•--•|| ذ || V || •••-|| ط || U || ••- || ل || L || •-•• |- | ت || T || - || ر || R || •-• || ظ || Y || -•-- || م || M || -- |- | ث || C || -•-• || ز || Z || --•• || ع || O || --- || ن || N || -• |- | ج || J || •--- || ژ || G || --• || غ || Ü || ••-- || و || W || •-- |- | چ || Ö || ---• || س || S || ••• || ف || F || ••-• || ه || E || • |- | ح || H || •••• || ش || Š || ---- || ق || || •••--- || ی || I || •• |} ==Ашигласан материал== * Морзын код: [https://web.archive.org/web/20161112203315/http://crypto.mn/%d0%bc%d0%be%d1%80%d0%b7%d1%8b%d0%bd-%d0%ba%d0%be%d0%b4/ https://web.archive.org/web/20161112203315/http://crypto.mn/%d0%bc%d0%be%d1%80%d0%b7%d1%8b%d0%bd-%d0%ba%d0%be%d0%b4//] == Гаднын холбоос == {{commons|Morse code|Морз үсэг}} [[Ангилал:Телеграф]] [[Ангилал:Холбооны инженерчлэл]] [[Ангилал:Тэнгисийн радио холбоо]] [[Ангилал:Сонирхогчийн радио холбоо]] [[Ангилал:Хоёртын код]] [[Ангилал:Радио харилцаа]] [[Ангилал:Германы биет бус соёлын өв]] [[Ангилал:Дижитал харилцаа]] snij6co7h06eirm5vg7uqqwut4nr5s8 0 16692 868780 778919 2026-09-08T03:35:54Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868780 wikitext text/x-wiki [[File:UNITED_NATIONS_-_PREAMBLE_TO_THE_CHARTER_OF_THE_UNITED_NATIONS_-_NARA_-_515901.jpg|thumb|right|250px]] '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэмд''' Олон улсын байгууллага үүсгэн байгуулах асуудлаархи Нэгдсэн Үндэстнүүдийн бага хурлын төгсгөлийн хуралдаан дээр 1945 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдөр Сан Франциско хотноо гарын үсэг зурж, уг дүрэм 1945 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон. Олон улсын шүүхийн дүрэм нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрмийн бүрэлдэхүүн хэсэг мөн. Дүрмийн 23, 27, 61 дүгээр зүйлд оруулсан нэмэлт өөрчлөлт нь 1963 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдөр Ерөнхий Ассамблейгаар батлагдаж, 1965 оны 8 дугаар сарын 31-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон. 61 дүгээр зүйлд хожим оруулсан нэмэлт өөрчлөлт нь 1971 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр Ерөнхий Ассамблейгаар батлагдаж, 1973 оны 9 дүгээр сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон. 109 дүгээр зүйлд оруулсан нэмэлт өөрчлөлт нь 1965 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр Ерөнхий Ассамблейгаар батлагдаж, 1968 оны 6 дугаар сарын 12-ны өдөр хүчин төгөлдөр болсон. 23 дугаар зүйлд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр Аюулгүйн Зөвлөлийг өргөтгөж, гишүүдийн тоог арван нэг байсныг арван тав болгосон. Нэмэлт өөрчлөлт оруулсан 27 дугаар зүйл ёсоор Аюулгүйн Зөвлөлөөс гаргах шийдвэр нь дэгийн асуудлаар есөн гишүүн (хуучин долоо байсан), бусад бүх асуудлаар Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын таван гишүүнийг оролцуулан нийт есөн гишүүн (хуучин долоо байсан) тус тус дэмжих санал өгвөл хүчин төгөлдөр болно. 61 дүгээр зүйлийн 1965 оны 8 дугаар сарын 31-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн гишүүдийн тоог арван наймаас хорин долоо болгон нэмэгдүүлсэн. Тэрхүү зүйлийн 1973 оны 9 дүгээр сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон дараагийн нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу Зөвлөлийн гишүүдийн уг тоог тавин дөрөв болгон нэмсэн. 109 дүгээр зүйлийн эхний хэсэгт оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу, дүрмийг хянан үзэх зорилго бүхий гишүүн улсуудын Ерөнхий бага хурлыг Ерөнхий Ассамблейн гишүүдийн гуравны хоёр болон Аюулгүйн Зөвлөлийн аль ч есөн гишүүний (хуучин долоо байсан) саналаар тогтоон товлосон газар, хугацаанд хийж болно. Дүрмийг хянан үзэх бага хурал хуралдуулах асуудлыг Ерөнхий Ассамблейн ээлжит аравдугаар чуулганаар хэлэлцэх тухай дүрмийн 109 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасны дагуу Ерөнхий Ассамблей, Аюулгүйн Зөвлөл 1955 онд авч хэлэлцээд уг 3 дахь хэсгийн "Аюулгүйн Зөвлөлийн аль ч долоон гишүүний саналаар" гэсэн анхны томъёоллыг хэвээр үлдээсэн болно. ==Өмнөх үг== 1945 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдөр баталж, 1945 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон <blockquote> НЭГДСЭН ҮНДЭСТНИЙ УЛС ТҮМЭН БИД, *бидний үед хүн төрөлхтөнд хоёр удаа өгүүлшгүй гай зовлон учруулсан дайны гамшгаас хойч үеийнхнийг ангижруулах, *хүний үндсэн эрх, хувь хүний нэр төр, үнэ цэнд итгэх итгэл болон эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүд түүнчлэн том, жижиг үндэстэн адил тэгш эрхтэй хэмээх итгэлийг дахин нотлох, *шударга ёсыг сахих, гэрээ болон олон улсын эрх зүйн бусад эх сурвалжаас үүдэн гарах аливаа үүргийг хүндэтгэн мөрдөх нөхцлийг бүрэлдүүлэх, *илүү эрх чөлөөтэй байдалд нийгмийн дэвшлийг урагшлуулах, амьдралын түвшинг сайжруулахад тус дөхөм үзүүлэх ЗОРИЛГЫН ҮҮДНЭЭС *хүлээцтэй байх, найрсаг хөршийн ёсоор эв эеийг сахин хамтдаа аж төрөх, *олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахын төлөө хүчээ нэгтгэх, *зарчим батлах, арга тогтоох замаар зэвсэгт хүчнийг гагцхүү нийтийн ашиг тусынхаас бусад зорилгод хэрэглэхгүй байлгах, *олон улсын арга хөшүүргийг бүх улс түмний эдийн засаг, нийгмийн дэвшилд тус дөхөм үзүүлэхэд ашиглах ШИЙДВЭР ТӨГС БАЙГАА БӨГӨӨД ЭДГЭЭР ЗОРИЛГЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХИЙН ТУЛД ХҮЧ ЧАРМАЙЛТАА НЭГТГЭХЭЭР ШИЙДВЭРЛЭВ. Үүний учир манай холбогдох засгийн газрууд, Сан Франциско хотноо хуран цугларсан зохих хэлбэрээр ёсчлон үйлдсэн, бүрэн эрхийн үнэмлэх бичиг бүхий төлөөлөгчдөөрөө уламжлан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын энэхүү дүрмийг батлахаар тохиролцож, "Нэгдсэн Үндэстэн" гэдэг нэр бүхий олон улсын байгууллагыг үүгээр үүсгэн байгуулав. </blockquote> ==I бүлэг: ЗОРИЛГО, ЗАРЧИМ== ===1 дүгээр зүйл=== * Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага дараахь зорилгыг эрхэмлэнэ: 1. Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах, энэ зорилгын үүднээс энх тайванд учрах аюул заналыг сэрэмжлэн зайлуулах, түрэмгийлэл буюу энх тайвныг бусниулах бусад явууллагыг дарахын тулд үр нөлөөтэй хамтарсан арга хэмжээ авах, олон улсын маргаан буюу энх тайвныг бусниулахад хүргэж болзошгүй байдлыг шударга ёс, олон улсын эрх зүйн зарчмын дагуу эв зүйгээр зохицуулах буюу шийдвэрлэж байх; 2. Улс үндэстний хооронд улс түмний тэгш эрх, өөртөө засан тохинох зарчмыг хүндэтгэсэн найрсаг харилцааг хөгжүүлэх түүнчлэн бүх нийтийн энх тайвныг бэхжүүлэх үүднээс бусад зохистой арга хэмжээ авч байх; 3. Эдийн засаг, нийгэм, соёл болон хүмүүнлэгийн шинж чанартай олон улсын асуудлыг шийдвэрлэх, арьсны өнгө, хүйс, хэл, шашин шүтлэгээр үл ялган хүний эрх, хэн бүхний үндсэн эрх чөлөөг хүндэтгэх явдлыг хөхиүлэн дэмжиж, хөгжүүлэх талаар олон улсын хамтын ажиллагааг хэрэгжүүлэх; 4. Эдгээр нийтлэг зорилгыг хэрэгжүүлэхэд улс үндэстний үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах төв болж байх. ===2 дугаар зүйл=== 1 дүгээр зүйлд заасан зорилгоо биелүүлэхийн тулд тус Байгууллага, түүний гишүүд доорхи зарчмыг баримтлан ажиллана: 1. Тус Байгууллага нь гишүүн бүрийнхээ илүү бүрэн эрхт тэгш байдлын зарчим дээр үндэслэсэн болно. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь гишүүн байхаас үүдэн гарах эрх болон ашиг тусыг бүгдээрээ эдлэхийн тулд энэхүү дүрмээр хүлээсэн үүргээ үнэнч шударгаар биелүүлнэ. 3. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь улс хоорондын маргаанаа олон улсын энх тайван, аюулгүй байдал, шударга ёсонд хор хүргэхгүйгээр эв зүйгээр шийдвэрлэж байна. 4. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь олон улсын харилцаандаа аливаа улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал буюу улс төрийн тусгаар тогтнолын эсрэг хүчээр сүрдүүлэх болон хүч хэрэглэх, түүнчлэн Нэгдсэн Үндэстний зорилгод харшлах ямарваа бусад үйлдлийг цээрлэнэ. 5. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь тус Байгууллагаас энэхүү дүрмийн дагуу авах аливаа арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд бүхий л талаар туслахын хамт Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зүгээс сэргийлэх буюу албадах арга хэмжээ авч байгаа аливаа улсад туслахыг цээрлэнэ. 6. Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад тус Байгууллагын гишүүн бус улс ч эдгээр зарчмыг баримтлах шаардлагатай байж болохыг харгалзан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь тийм улсын үйл ажиллагааг тэдгээр зарчимд нийцүүлэх явдлыг хангана. 7. Энэхүү дүрмийн ямар ч заалт аливаа улсын дотоод эрх мэдэлд гарцаагүй хамаарах асуудалд хөндлөнгөөс оролцох эрхийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад олгохгүй бөгөөд тийм асуудлыг энэхүү дүрэмд заасан журмаар шийдвэрлүүлэхээр мэдүүлэхийг гишүүн улсуудаас үл шаардана. Гэхдээ энэ зарчим VII бүлэгт заасан албадах арга хэмжээ хэрэглэхийг үл хөндөнө. ==II бүлэг: БАЙГУУЛЛАГЫН ГИШҮҮД== ===3 дугаар зүйл=== Олон улсын байгууллага байгуулах Сан Францискогийн Бага хуралд оролцсон эсхүл 1942 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрийн Нэгдсэн Үндэстний тунхаглалд урьд нь гарын үсэг зурсан бөгөөд энэхүү дүрмийн 110 дугаар зүйлд заасанчлан түүнд гарын үсэг зурж, соёрхон батласан улсууд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын анхдагч гишүүд байна. ===4 дүгээр зүйл=== 1. Энэхүү дүрэмд заасан үүргүүдийг хүлээн зөвшөөрсөн, Байгууллагын үзэж байгаагаар тэдгээр үүргийг биелүүлж чадах, биелүүлэхийг хүсч байгаа энхийг эрхэмлэгч бусад бүх улс тус Байгууллагад гишүүнээр элсэж болно. 2. Аливаа тийм улсыг Байгууллагад гишүүнээр элсүүлэх асуудлыг Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжийг үндэслэн Ерөнхий Ассамблейн тогтоолоор шийдвэрлэнэ. ===5 дугаар зүйл=== Байгууллагын аль нэг гишүүний эсрэг Аюулгүйн Зөвлөлөөс сэргийлэх буюу албадах арга хэмжээ авсан бол гишүүнийхээ хувьд эдлэх тэр улсын эрх дархыг нь Ерөнхий Ассамблей, Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжөөр түр зогсоож болно. Уг эрх дархыг Аюулгүйн Зөвлөлөөс сэргээн эдлүүлж болно. ===6 дугаар зүйл=== Энэхүү дүрэмд заасан зарчмуудыг удаа дараа зөрчиж байгаа гишүүнийг Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжөөр Ерөнхий Ассамблей Байгууллагаас хасч болно. ==III бүлэг: БАЙГУУЛЛАГУУД== ===7 дугаар зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гол байгууллагууд болгож Ерөнхий Ассамблей, Аюулгүйн Зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Асрамжийн зөвлөл, [[Олон Улсын Шүүх|Олон улсын шүүх]], Нарийн бичгийн дарга нарын газрыг тус тус байгуулав. 2. Шаардлага гарвал туслах чанарын байгууллагуудыг энэхүү дүрэмд нийцүүлэн байгуулж болно. ===8 дугаар зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гол болон туслах чанарын байгууллагуудад эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүд ямар ч албан тушаалд адил тэгш нөхцлөөр оролцох эрхийн талаар Байгууллага ямар нэгэн хязгаарлалт үл тогтооно. ==IV бүлэг: ЕРӨНХИЙ АССАМБЛЕЙ== Бүрэлдэхүүн ===9 дүгээр зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүнээс бүрэлдэнэ. 2. Байгууллагын гишүүн бүр Ерөнхий Ассамблейд таваас дээшгүй тооны төлөөлөгчтэй байна. Чиг үүрэг, эрх мэдэл ===10 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблей энэхүү дүрмийн хүрээнд буюу дүрэмд заасан ямар ч байгууллагын эрх мэдэл, чиг үүрэгт хамаарах аливаа асуудал буюу хэргийг хэлэлцэх, аль ч тийм асуудал, хэргийн талаар 12 дугаар зүйлд зааснаас бусад тохиолдолд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдэд буюу Аюулгүйн Зөвлөлд эсхүл тэдгээрийн аль алинд нь зөвлөмж өгөх эрхтэй. ===11 дүгээр зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей зэвсэг хураах болон зэвсэглэлийн зохицуулалтыг тодорхойлох зарчмуудыг оролцуулан олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах талаархи хамтын ажиллагааны ерөнхий зарчмуудыг авч үзэх, эдгээр зарчмын талаар Байгууллагын гишүүд буюу Аюулгүйн Зөвлөлд эсхүл тэдгээрийн аль алинд нь зөвлөмж өгөх эрхтэй. 2. Ерөнхий Ассамблей Байгууллагын аль ч гишүүн буюу Аюулгүйн Зөвлөл, эсхүл 35 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан ёсоор Байгууллагын гишүүн бус улсаас тавьсан олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахтай холбогдол бүхий ямар ч асуудлыг авч хэлэлцэх, аливаа тийм асуудлын талаар холбогдох улс буюу улсуудад эсхүл Аюулгүйн Зөвлөлд эсхүл тэдгээрийн аль алинд нь 12 дугаар зүйлд зааснаас бусад асуудлаар зөвлөмж өгөх эрхтэй. Арга хэмжээ авбал зохих аливаа тийм асуудлыг Ерөнхий Ассамблей хэлэлцэхээсээ өмнө буюу хойно Аюулгүйн Зөвлөлд шилжүүлнэ. 3. Ерөнхий Ассамблей олон улсын энх тайван, аюулгүй байдалд хор хүргэхүйц байдал руу Аюулгүйн Зөвлөлийн анхаарлыг хандуулж болно. 4. Энэ зүйлд заасан Ерөнхий Ассамблейн бүрэн эрх 10 дугаар зүйлд заасан үйлчлэх хүрээг хязгаарлах ёсгүй. ===12 дугаар зүйл=== 1. Ямарваа нэг маргаан буюу байдлыг зохицуулах талаар Аюулгүйн Зөвлөл энэхүү дүрмээр хүлээсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлж байгаа үед тухайн маргаан буюу байдлын талаар Ерөнхий Ассамблей Аюулгүйн Зөвлөлийн хүсэлтгүйгээр ямар нэг зөвлөмж гаргаж болохгүй. 2. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахтай холбогдол бүхий бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөлд авч үзэж байгаа бүх асуудлын талаар тус зөвлөлийн зөвшөөрснөөр Ерөнхий Ассамблейд чуулган бүр дээр нь мэдээлж байх бөгөөд тийм асуудлыг Аюулгүйн Зөвлөл авч үзэхээ зогсоосон бол тэр тухай Ерөнхий Ассамблейд, хэрэв Ерөнхий Ассамблей хуралдаагүй байвал Байгууллагын гишүүдэд нэн даруй дээрхийн адил мэдэгдэж байна. ===13 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей дараахь зорилгоор судалгааны ажил зохион байгуулж зөвлөмж гаргана: (а) улс төрийн салбар дахь олон улсын хамтын ажиллагаанд дөхөм үзүүлэх, олон улсын эрх зүйг дэвшүүлэн хөгжүүлэх, түүнийг төрөлжүүлэн хуульчлах явдлыг хөхиүлэн дэмжих; (b) эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн салбар дахь олон улсын хамтын ажиллагаанд дөхөм үзүүлэх, арьсны өнгө, хүйс, хэл, шашин шүтлэгийг үл харгалзан хүний эрх, хэн бүхний үндсэн эрх чөлөөг хэрэгжүүлэхэд дөхөм үзүүлэх; 2. Энэ зүйлийн 1 дэх хэсгийн (b) дэд хэсэгт дурдсан асуудлуудын талаар Ерөнхий Ассамблейн цаашдын хүлээх үүрэг, гүйцэтгэх чиг үүрэг, эдлэх бүрэн эрхийг IX, X бүлэгт тусгасан болно. ===14 дүгээр зүйл=== Ерөнхий Ассамблей 12 дугаар зүйлийн заалтыг дагаж мөрдөхийн хамт энэхүү дүрмийн Нэгдсэн Үндэстний зорилго, зарчмыг тодорхойлсон заалтуудыг зөрчсөний уршгаар үүсэх байдлыг оролцуулан нийтийн сайн сайхан байдал буюу улс түмний хоорондын найрсаг харилцааг бусниулж болзошгүй гэж Ассамблейн үзсэн ямар ч байдлыг үүслийг нь үл харгалзан эв зүйгээр зохицуулах арга хэмжээ авах зөвлөмж гаргах эрхтэй. ===15 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей нь Аюулгүйн Зөвлөлийн жил тутмын болон тусгай тайланг хүлээн авч хэлэлцэнэ. Эдгээр тайланд олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах талаар Аюулгүйн Зөвлөлөөс авсан буюу авахаар шийдвэрлэсэн арга хэмжээнүүдийн тухай тайлагнасан байх ёстой. 2. Ерөнхий Ассамблей Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бусад байгууллагын тайланг хүлээн авч үзнэ. ===16 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблей нь стратегийн бус газар нутгийг асрамжлах тухай хэлэлцээрийг батлах зэрэг олон улсын асрамжийн тогтолцооны талаар XII, XIII бүлгийн дагуу түүнд ногдсон чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. ===17 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын төсвийг хэлэлцэж батлана. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зардлыг түүний гишүүд Ерөнхий Ассамблейн тогтоосон ногдол хувийн дагуу хариуцан гаргана. 3. Ерөнхий Ассамблей 57 дугаар зүйлд дурдсан төрөлжсөн байгууллагуудтай байгуулах санхүү, төсвийн ямар ч хэлэлцээрийг авч үзэж батлах бөгөөд холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж өгөх зорилгоор тэдгээрийн захиргааны төсвийг хянаж шалгана. Санал хураалт ===18 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблейн гишүүн бүр нэг саналтай байна. 2. Чухал асуудлаархи Ерөнхий Ассамблейн шийдвэрийг санал хураалтад байлцаж оролцсон Ассамблейн гишүүдийн гуравны хоёр болох олонхын саналаар гаргана. Үүнд олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах талаар гаргах зөвлөмжүүд, Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдийн сонгууль, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн гишүүдийн сонгууль, 86 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн (с) дэд хэсэгт заасны дагуу явуулах Асрамжийн зөвлөлийн гишүүдийн сонгууль, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад шинэ гишүүн элсүүлэх, Байгууллагын гишүүдийн эрх дархыг түр зогсоох, Байгууллагаас түүний гишүүдийг хасах, асрамжийн тогтолцооны үйл ажиллагаанд хамаарах болон төсвийн асуудал тус тус багтана. 3. Бусад асуудал, тэдгээрийн дотор гуравны хоёр болох олонхын саналаар шийдвэрлэвэл зохих нэмэлт асуудлуудыг тодорхойлох шийдвэрийг санал хураалтад байлцаж оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар гаргана. ===19 дүгээр зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улс тус Байгууллагад төлөх мөнгөн татварын өртэй бөгөөд өрийн хэмжээ нь урьдахь хоёр бүтэн жилийн татварын хэмжээтэй тэнцэх буюу түүнээс илүү байвал Ерөнхий Ассамблейн санал хураалтад оролцох эрхээ алдана. Гэвч төлбөр хожимдсон нь тухайн гишүүнээс үл хамаарах шалтгаанаас болсон гэж Ерөнхий Ассамблей үзвэл санал хураалтад оролцохыг түүнд зөвшөөрч болно. Дэг ===20 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблей жил бүр ээлжит чуулган хийхээс гадна цаг үеийн шаардлагаар тусгай чуулган хуралдуулна. Тусгай чуулганыг Аюулгүйн Зөвлөлийн буюу Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн олонхын шаардсанаар Ерөнхий нарийн бичгийн дарга зарлан хуралдуулна. ===21 дүгээр зүйл=== Ерөнхий Ассамблей дэгийнхээ горимыг өөрөө тогтооно. Ерөнхий Ассамблей чуулган бүрийнхээ даргыг сонгоно. ===22 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблей чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд хэрэгтэй гэж үзсэн туслах чанарын байгууллагуудыг байгуулах эрхтэй. ==V бүлэг: АЮУЛГҮЙН ЗӨВЛӨЛ== Бүрэлдэхүүн ===23 дугаар зүйл=== 1. Аюулгүйн Зөвлөл нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын арван таван гишүүнээс бүрэлдэнэ. Бүгд Найрамдах Хятад Улс, Франц, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс, Их Британи ба Умард Ирландын [[Их Британи|Нэгдсэн Вант Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] нь Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүд байна. Ерөнхий Ассамблей тус байгууллагын бусад арван гишүүнийг юуны өмнө, ялангуяа олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах хийгээд Байгууллагын бусад зорилгыг хэрэгжүүлэх үйлст оруулж байгаа хувь нэмэр болон мөн газар зүйн шударга тэгш хуваарилалтын зарчмыг зохих ёсоор анхаарч үзсэний үндсэн дээр Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүнээр сонгоно. 2. Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдийг хоёр жилийн хугацаагаар сонгоно. Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүдийн тоог арван нэгээс арван тав болгож өргөтгөсний дараахь анхны сонгуулиар нэмж сонгох дөрвөн гишүүний хоёрыг нь нэг жилийн хугацаагаар сонгоно. Хугацаа нь дуусаж байгаа Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүнийг шууд улируулан сонгохгүй. 3. Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн тус бүр нэг төлөөлөгчтэй байна. Чиг үүрэг, эрх мэдэл ===24 дүгээр зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын шуурхай бөгөөд үр нөлөөтэй ажиллагааг хангахын тулд түүний гишүүд олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах гол хариуцлагыг Аюулгүйн Зөвлөлд хүлээлгэж, уг Зөвлөл энэ хариуцлагаас үүдэн гарах үүргээ биелүүлэхдээ гишүүдийн нэрийн өмнөөс ажиллаж байхыг зөвшөөрөв. 2. Энэхүү үүргээ хэрэгжүүлэхдээ Аюулгүйн Зөвлөл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зорилго, зарчмыг баримтлан ажиллана. Энэхүү үүргийн биелэлтийг хангуулахын тулд Аюулгүйн Зөвлөлд олгосон тодорхой эрхийг VI, VII, VIII, XII бүлэгт тусгасан болно. 3. Аюулгүйн Зөвлөл Ерөнхий Ассамблейд танилцуулахаар жил тутмын тайлан, шаардлагатай үед тусгай илтгэлийг оруулж байна. ===25 дугаар зүйл=== Байгууллагын гишүүд энэхүү дүрмийн дагуу Аюулгүйн Зөвлөлийн шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрч, биелүүлж байхаар тогтов. ===26 дугаар зүйл=== Дэлхийн хүн хүчний болон эдийн засгийн нөөц баялгаас зэвсэглэлд аль болох бага хэмжээгээр зарцуулж, олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг тогтоон сахиулахад дөхөм үзүүлэх зорилгын үүднээс зэвсэглэлийг зохицуулах тогтолцоо тогтоох төлөвлөгөөг 47 дугаар зүйлд заасан Цэргийн штабын хорооны туслалцаатайгаар томъёолон боловсруулах хариуцлагыг Аюулгүйн Зөвлөл хүлээх бөгөөд энэхүү төлөвлөгөөгөө Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдэд өргөн мэдүүлнэ. Санал хураалт ===27 дугаар зүйл=== 1. Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн бүр нэг саналтай байна. 2. Аюулгүйн Зөвлөлөөс дэгийн асуудлаар гаргах шийдвэрийг тус Зөвлөлийн есөн гишүүн дэмжиж санал өгснөөр батлагдсанд тооцно. 3. Бусад бүх асуудлаар Аюулгүйн Зөвлөлөөс гаргах шийдвэрийг байнгын гишүүдийн дэмжих саналыг оролцуулаад тус Зөвлөлийн нийт есөн гишүүн дэмжиж санал өгснөөр батлагдсанд тооцох бөгөөд харин VI бүлэг болон 52 дугаар зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасны дагуу шийдвэр гаргахад маргаанд оролцогч тал санал хураалтад оролцохоос түдгэлзэх ёстой. Дэг ===28 дугаар зүйл=== 1. Аюулгүйн Зөвлөл тасралтгүй ажиллаж байхаар зохион байгуулагдана. Энэ зорилгын үүднээс Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн бүр Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын байрлаж байгаа газарт төлөөлөгчөө байнга байлгах ёстой. 2. Аюулгүйн Зөвлөл үе үе хуралдах бөгөөд эдгээр хуралдаанд Зөвлөлийн гишүүн аль ч улс өөрийн үзэмжээр засгийн газрын гишүүн буюу тусгайлан томилсон төлөөлөгчөө оролцуулж болно. 3. Аюулгүйн Зөвлөл зөвхөн Байгууллагын байрлаж байгаа газар төдийгүй ажилдаа илүү дөхөмтэй гэж үзсэн өөр ямар ч газар хуралдаж болно. ===29 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл чиг үүргээ биелүүлэхэд нь хэрэгтэй гэж үзсэн туслах чанарын байгууллагуудыг байгуулж болно. ===30 дугаар зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл даргаа сонгох журмыг багтаасан дэгийнхээ горимыг өөрөө тогтооно. ===31 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн бус Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль ч гишүүний ашиг сонирхол тухайлан хөндөгдсөн гэж Аюулгүйн Зөвлөл үзсэн бүх тохиолдолд Зөвлөлд оруулсан ямар ч асуудлыг хэлэлцэхэд тэрхүү гишүүн санал өгөх эрхгүйгээр оролцож болно. ===32 дугаар зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд ороогүй Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль нэг гишүүн эсхүл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бус аль нэг улс Аюулгүйн Зөвлөлийн авч үзэж байгаа маргаанд оролцогч этгээд байвал уг маргааныг хэлэлцэхэд тухайн улсыг санал өгөх эрхгүйгээр урьж оролцуулна. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бус улсын хуралд оролцох тухайд Аюулгүйн Зөвлөл шударга гэж үзсэн болзол нөхцлөө тогтооно. ==VI бүлэг: МАРГААНЫГ ЭВ ЗҮЙГЭЭР ШИЙДВЭРЛЭХ== ===33 дугаар зүйл=== 1. Цаашид үргэлжлэх нь олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахихад заналхийлж мэдэхүйц аливаа маргаанд оролцогч талууд маргаанаа юуны өмнө яриа хэлэлцээ, судалгаа, зуучлал, эвлэрэл, арбитр, шүүх зэрэг аргыг хэрэглэх түүнчлэн бүсийн байгууллагуудад хандах, бүсийн гэрээ хэлэлцээрийг баримтлах, эсхүл өөрсдийн сонгосон эв зүйн бусад аргаар зохицуулан шийдвэрлэхийг эн тэргүүнд чармайх ёстой. 2. Аюулгүйн Зөвлөл шаардлагатай гэж үзвэл хоорондын маргаанаа дээрх аргаар шийдвэрлэхийг холбогдох этгээдүүдээс шаардана. ===34 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл олон улсын сөргөлдөөнд хүргэх буюу маргаан үүсгэж мэдэх аливаа маргаан буюу байдлыг тэдгээр нь цаашдаа үргэлжилбэл олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад заналхийлэх эсэхийг тодорхойлох зорилгоор шалган магадлах эрхтэй. ===35 дугаар зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль ч гишүүн 34 дүгээр зүйлд заасан шинж чанартай аливаа маргаан буюу байдлын тухай Аюулгүйн Зөвлөл буюу Ерөнхий Ассамблейн сонорт хүргэж болно. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бус улс холбогдож байгаа аль ч маргаанаа энэхүү дүрэмд заасан ёсоор эв зүйгээр шийдвэрлэх үүрэг өөртөө урьдчилан авсан бол тэрхүү маргааныхаа тухай Аюулгүйн Зөвлөл буюу Ерөнхий Ассамблейн сонорт хүргэж болно. 3. Ерөнхий Ассамблей энэ зүйлийн дагуу сонорт нь хүргэсэн асуудлыг 11, 12 дугаар зүйлийн заалтыг харгалзан шийдвэрлэнэ. ===36 дугаар зүйл=== 1. Аюулгүйн Зөвлөл 33 дугаар зүйлд заасан шинж чанартай маргаан буюу тийм шинжийн аливаа байдлыг зохицуулах зохистой дэг буюу аргыг маргааны аль ч шатанд зөвлөмж болгох эрхтэй. 2. Энэхүү маргааныг таслан шийдвэрлэх талаар маргаанд оролцогч этгээдүүдийн нэгэнт харилцан тогтсон аливаа дэгийг Аюулгүйн Зөвлөл анхаарч үзнэ. 3. Аюулгүйн Зөвлөл энэ зүйлийг баримтлан зөвлөмж гаргахдаа эрх зүйн чанартай маргааныг түүнд оролцогч этгээдүүд Олон улсын шүүхэд тус шүүхийн дүрэмд заасан ёсоор шилжүүлэх ёстой гэдгийг мөн анхаарч үзнэ. ===37 дугаар зүйл=== 1. 33 дугаар зүйлд заасан шинж чанартай маргааныг оролцогч этгээдүүд нь мөнхүү зүйлд заасан аргаар шийдвэрлэж чадахгүй бол тэд уг асуудлаа Аюулгүйн Зөвлөлд шилжүүлнэ. 2. Тухайн маргаан үргэлжилбэл олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад бодитоор заналхийлж мэднэ гэж Аюулгүйн Зөвлөл үзвэл 36 дугаар зүйлийг баримтлан ажиллах эсхүл маргааныг таслан шийдвэрлэхэд тохиромжтой гэж үзсэн нөхцлөө зөвлөмж болгох эсэхээ Зөвлөл өөрөө шийднэ. ===38 дугаар зүйл=== Аливаа маргаанд оролцогч этгээдүүд хүсэлт гаргасан бол Аюулгүйн Зөвлөл уг маргааныг эв зүйгээр шийдвэрлэх зорилгын үүднээс 33-37 дугаар зүйлийн заалтад хор уршиг учруулахгүйгээр холбогдох этгээдүүдэд зөвлөмж өгөх эрхтэй. ==VII бүлэг: ЭНХ ТАЙВАНД ЗАНАЛХИЙЛЭХ, ЭНХ ТАЙВНЫГ БУСНИУЛАХ,== ТҮРЭМГИЙЛЭЛ ҮЙЛДЭХ ТУХАЙД АВАХ АРГА ХЭМЖЭЭ ===39 дүгээр зүйл=== Энх тайванд учирч байгаа аливаа заналхийлэл, энх тайвныг бусниулж байгаа аливаа зөрчил буюу түрэмгийлсэн үйлдэл байгааг Аюулгүйн Зөвлөл тодорхойлох бөгөөд олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах буюу сэргээн тогтоох талаар 41, 42 дугаар зүйлийн дагуу ямар арга хэмжээ авбал зохих тухай шийдэх буюу зөвлөмж гаргана. ===40 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл тухайн байдлыг цаашид даамжруулахгүйн тулд 39 дүгээр зүйлд заасан арга хэмжээг авах тухай шийдэх буюу зөвлөмж гаргахынхаа өмнө өөрийн шаардлагатай буюу зүйтэй гэж үзэж байгаа түр арга хэмжээг биелүүлэх шаардлагыг холбогдох этгээдүүдэд тавих эрхтэй. Тийм түр арга хэмжээ нь холбогдох этгээдүүдийн эрх, шаардлага буюу байр суурьт хор уршиг учруулах ёсгүй. Ийм түр арга хэмжээг биелүүлэхгүй бол Аюулгүйн Зөвлөл зохих ёсоор харгалзан үзнэ. ===41 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл шийдвэрээ биелүүлэхийн тулд зэвсэгт хүч хэрэглэхгүйгээр ямар арга хэмжээ авбал зохихыг шийдэх эрхтэй бөгөөд тийм арга хэмжээ авахыг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдээс шаардаж болно. Тэдгээр арга хэмжээнд эдийн засгийн харилцаа болон төмөр зам, усан зам, агаарын зам, шуудан, телеграф, радио зэрэг харилцаа холбоог бүрэн буюу хэсэгчлэн таслан зогсоох түүнчлэн дипломат харилцаа таслах явдал орж болно. ===42 дугаар зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл 41 дүгээр зүйлд заасан арга хэмжээг хангалтгүй байж мэдэх буюу нэгэнт хангалтгүй болсон гэж үзвэл олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах буюу сэргээн тогтооход шаардагдах арга хэмжээг агаар, ус, хуурай замын хүч хэрэглэн авах эрхтэй. Тийм арга хэмжээнд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн агаар, ус, хуурай замын цэргийн хүчээр далайлгах, бүслэн хаах болон бусад ажиллагаа багтаж болно. ===43 дугаар зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах үйл хэрэгт хувь нэмрээ оруулахын тулд Аюулгүйн Зөвлөлийн шаардсанаар түүнд тусгай нэг буюу багц хэлэлцээрийн дагуу олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад шаардагдах зэвсэгт хүч гаргаж өгөх, тусламж үзүүлэх, түүнчлэн нутгаар нь дамжин өнгөрөх эрх олгох зэрэг үйлчилгээний холбогдох арга хэмжээ авах үүрэг хүлээнэ. 2. Дурдсан нэг буюу багц хэлэлцээрт цэргийн тоо, төрөл, тэдгээрийн бэлэн байдлын түвшин, ерөнхий байрлалт болон үзүүлэх үйлчилгээ, тусламжийн шинж чанарыг тодорхойлон тогтооно. 3. Нэг буюу багц хэлэлцээр байгуулах тухай хэлэлцээг Аюулгүйн Зөвлөлийн санаачлагаар хийх бөгөөд аль болох богино хугацаанд явуулна. Хэлэлцээрийг Аюулгүйн Зөвлөл болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн хооронд эсхүл Аюулгүйн Зөвлөл болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын хэсэг гишүүний хооронд байгуулах бөгөөд гарын үсэг зурсан улсууд тус тусын холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу соёрхон батлах ёстой. ===44 дүгээр зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөл хүч хэрэглэхээр шийдвэрлэсэн бол Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн бус Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүнээс 43 дугаар зүйлээр хүлээсэн үүргийнх нь дагуу зэвсэгт хүч нийлүүлэхийг шаардахын өмнө түүний зэвсэгт хүчний анги нэгтгэлүүдийг ашиглах тухай Аюулгүйн Зөвлөлөөс шийдвэр гаргах ажиллагаанд уг гишүүн оролцохыг хүсвэл түүнийг урьж оролцуулна. ===45 дугаар зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг цэргийн яаралтай арга хэмжээ авах бололцоогоор хангах үүднээс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд үндэсний нисэх хүчний ангиудаа олон улсын хамтарсан албадах ажиллагаанд нэн даруй оролцуулах бэлэн байдалд байлгаж байх ёстой. Аюулгүйн Зөвлөл тэдгээр ангийн тоо, бэлэн байдлын түвшин болон тэдний хамтран явуулах ажиллагааны төлөвлөгөөг 43 дугаар зүйлд дурдсан тусгай нэг буюу багц хэлэлцээрт заасан хүрээнд Цэргийн штабын хорооны тусламжтайгаар тодорхойлон тогтооно. ===46 дугаар зүйл=== Зэвсэгт хүч хэрэглэх төлөвлөгөөг Аюулгүйн Зөвлөл Цэргийн штабын хорооны тусламжтайгаар зохионо. ===47 дугаар зүйл=== 1. Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахтай холбогдсон Аюулгүйн Зөвлөлийн цэрэг зэвсгийн хэрэгцээг тодорхойлох, Аюулгүйн Зөвлөлийн мэдэлд шилжүүлсэн зэвсэгт хүчнийг хэрэглэх, удирдах болон зэвсэглэлийг зохицуулах түүнчлэн болзошгүй зэвсэг хураахтай холбогдсон бүх асуудлаар тус Зөвлөлд зөвлөгөө өгүүлэх, туслуулах зорилгоор Цэргийн штабын хороог байгуулна. 2. Цэргийн штабын хороо нь Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүдийн штабын дарга нараас буюу тэдний төлөөлөгчдөөс бүрдэнэ. Цэргийн штабын хороо үүргээ үр нөлөөтэй хэрэгжүүлэх үүднээс тус хороонд байнга төлөөлөгдөөгүй Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль нэг гишүүнийг ажилдаа оролцуулах шаардлагатай байвал тухайн гишүүнийг урьж хамтран ажиллана. 3. Цэргийн штабын хороо Аюулгүйн Зөвлөлд захирагдах бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөлийн мэдэлд шилжүүлсэн аливаа зэвсэгт хүчнийг стратегийн удирдлагаар хангах үүрэг хариуцлага хүлээнэ. Дараа нь тийм хүчнийг удирдах тухай асуудлыг боловсруулах ёстой. 4. Цэргийн штабын хороо Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвшөөрөлтэйгээр, түүнчлэн бүс нутгийн зохих байгууллагуудтай зөвлөлдсөний дараа бүс нутгийн салбар хороодыг байгуулж болно. ===48 дугаар зүйл=== 1. Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах зорилгоор Аюулгүйн Зөвлөлөөс гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах арга хэмжээг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх буюу нэг хэсэг гишүүн Аюулгүйн Зөвлөлийн тодорхойлсноор хэрэгжүүлнэ. 2. Тийм шийдвэрийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд шууд түүнчлэн гишүүн нь болсон олон улсын зохих байгууллагууддаа үйл ажиллагаа явуулах замаар хэрэгжүүлнэ. ===49 дүгээр зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд Аюулгүйн Зөвлөлөөс шийдвэрлэсэн арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд харилцан туслах үүднээс нэгдэцгээх ёстой. ===50 дугаар зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөлөөс аль нэг улсын эсрэг урьдчилан сэргийлэх буюу албадах арга хэмжээ авах үед Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн, гишүүн бус аливаа бусад улс уг арга хэмжээнээс үүдсэн эдийн засгийн жич асуудлуудтай тулгарвал тэдгээрийг шийдвэрлэх талаар Аюулгүйн Зөвлөлтэй зөвлөлдөх эрхтэй. ===51 дүгээр зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улс зэвсэгт халдлагад өртвөл олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад шаардагдах арга хэмжээг Аюулгүйн Зөвлөлөөс авах хүртэл өөрийгөө бие даан буюу бусадтай хамтран хамгаалах салшгүй эрхийг энэхүү дүрэм хэрхэвч хөндөхгүй. Өөрийгөө хамгаалах энэхүү эрхээ хэрэгжүүлэх талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн авсан арга хэмжээг Аюулгүйн Зөвлөлд нэн даруй мэдэгдэх ёстой бөгөөд тэрхүү арга хэмжээ нь олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах буюу сэргээн тогтоохын тулд шаардлагатай гэж үзсэн арга хэмжээгээ энэхүү дүрэм ёсоор хэдийд ч авч хэрэгжүүлэх Аюулгүйн Зөвлөлийн эрх, үүрэг хариуцлагыг хэрхэвч хөндөх ёсгүй. ==VIII бүлэг: БҮС НУТГИЙН ХЭЛЭЛЦЭЭР== ===52 дугаар зүйл=== 1. Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахтай холбогдсон, тэр үүднээс бүсийн хэмжээний үйл ажиллагаа явуулбал зохистой асуудлуудыг шийдвэрлэх зорилго бүхий бүсийн аливаа хэлэлцээр буюу байгууллага байж болохыг энэхүү дүрэм хэрхэвч үгүйсгэхгүй бөгөөд гагцхүү ийм хэлэлцээр буюу байгууллага, тэдгээрийн үйл ажиллагаа нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зорилго, зарчимд нийцсэн байх ёстой. 2. Тийм хэлэлцээр байгуулсан буюу тийм байгууллагыг бүрэлдүүлж байгаа Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд орон нутгийн маргаанаа Аюулгүйн Зөвлөлд шилжүүлэхийн өмнө түүнийг бүсийн тухайн хэлэлцээр буюу байгууллагынхаа тусламжтайгаар эв зүйгээр шийдвэрлэхийн төлөө бүхий л хүч чармайлт тавих ёстой. 3. Орон нутгийн маргааныг бүсийн тийм хэлэлцээр буюу байгууллагын тусламжтайгаар эв зүйгээр шийдвэрлэх явдлыг хөгжүүлэх, холбогдох улсуудын санаачлагаар буюу Аюулгүйн Зөвлөлөөс өөрөө санаачлан хөгжүүлэхийг Зөвлөл хөхиүлэн дэмжих ёстой. 4. Энэ зүйл 34, 35 дугаар зүйлийг хэрэглэхийг хэрхэвч хөндөхгүй. ===53 дугаар зүйл=== 1. Аюулгүйн Зөвлөл тохиромжтой үед бүсийн тийм хэлэлцээр буюу байгууллагыг өөрийн удирдлагын дор албадах арга хэмжээнд ашиглана. Гэвч Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвшөөрөлгүйгээр бүсийн хэлэлцээрийн дагуу буюу бүсийн байгууллагаас энэ зүйлийн 2 дахь хэсэгт тодорхойлсон дайсан аль нэг улсын эсрэг 107 дугаар зүйлд буюу эсхүл тийм улс хойшид түрэмгийлэл үйлдэх явдлаас сэргийлэх үүрэг хариуцлагыг холбогдох засгийн газруудын хүсэлтээр Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад тохоон оноох хүртэл аль нэг дайсан улсын зүгээс түрэмгий бодлогоо сэргээхийн эсрэг чиглэсэн бүсийн хэлэлцээрт заасны дагуу авах арга хэмжээнээс бусад албадах арга хэмжээ авах ёсгүй. 2. Энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт хэрэглэсэн "дайсан улс" гэдэг нэр томъёо дэлхийн хоёрдугаар дайны турш, энэхүү дүрэмд гарын үсэг зурсан улсуудын аль нэгний нь дайсан байсан аливаа улсад хамаарна. ===54 дүгээр зүйл=== Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахын тулд бүсийн хэлэлцээрийн дагуу буюу байгууллагаас явуулсан эсхүл явуулахаар төлөвлөж байгаа ажиллагааны тухай Аюулгүйн Зөвлөлд цаг ямагт бүрэн мэдээлж байх ёстой. ==IX бүлэг: ОЛОН УЛСЫН ЭДИЙН ЗАСАГ,== НИЙГМИЙН ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА ===55 дугаар зүйл=== Улс түмний эрх тэгш байх, өөртөө засан тохинох зарчмыг хүндэтгэх үндсэн дээр улс үндэстнүүдийн хоорондын энх тайван, найрсаг харилцаанд зайлшгүй хэрэгтэй тогтвортой байдал, сайн сайхан аж байдлын нөхцлийг бүрдүүлэх үүднээс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага: (а) амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэх, хүн амыг ажлын байраар бүрэн хангах, эдийн засаг, нийгмийн дэвшил, хөгжлийн нөхцлийг сайжруулахад; (b) олон улсын эдийн засаг, нийгэм, эрүүл мэндийн салбарын болон тэдгээртэй холбогдох асуудлуудыг шийдвэрлэх, соёл, боловсролын салбар дахь олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд; (с) арьсны өнгө, хүйс, хэл, шашин шүтлэгээр үл алагчилан хүний эрх, хэн бүхний үндсэн эрх чөлөөг бүх нийтээр хүндэтгэн сахихад тус тус дөхөм үзүүлнэ. ===56 дугаар зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн 55 дугаар зүйлд заасан зорилгыг биелүүлэхийн тулд хамтарсан буюу бие даасан арга хэмжээг Байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж байх үүрэгтэй. ===57 дугаар зүйл=== 1. Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр байгуулагдсан бөгөөд үүсгэн байгуулах гол баримт бичгийнхээ дагуу эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн болон тэдгээртэй холбогдох салбаруудад олон улсын өргөн үүрэг хариуцлага хүлээсэн янз бүрийн төрөлжсөн байгууллага нь 63 дугаар зүйлийн заалтын дагуу Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагатай харилцаа холбоонд орох ёстой. 2. Тийнхүү Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагатай харилцаа холбоонд орсон байгууллагуудыг хойшхи зүйлүүдэд "төрөлжсөн байгууллагууд" гэж нэрлэнэ. ===58 дугаар зүйл=== Төрөлжсөн байгууллагуудын бодлого, үйл ажиллагааг уялдуулах талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага зөвлөмж гаргаж байна. ===59 дүгээр зүйл=== 55 дугаар зүйлд заасан зорилгыг биелүүлэхэд шаардагдах ямар нэг төрөлжсөн байгууллагыг шинээр байгуулах хэрэг гарвал сонирхогч улсуудын хооронд хэлэлцээ хийлгэх талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага санаачлага гаргаж байна. ===60 дугаар зүйл=== Энэ бүлэгт заасан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын чиг үүргийг биелүүлэх хариуцлагыг Ерөнхий Ассамблей, түүнчлэн Ерөнхий Ассамблейн удирдлага дор Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл хүлээх бөгөөд энэ үүднээс Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлд Х бүлэгт заасан эрхийг олгож байна. ==Х бүлэг: ЭДИЙН ЗАСАГ, НИЙГМИЙН ЗӨВЛӨЛ== Бүрэлдэхүүн ===61 дүгээр зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл нь Ерөнхий Ассамблейгаас сонгосон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тавин дөрвөн гишүүнээс бүрэлдэнэ. 2. Энэ зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасныг баримтлан Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн арван найман гишүүнийг жил бүр гурван жилийн хугацаатай сонгоно. Хугацаа дуусч байгаа гишүүнийг Зөвлөлд шууд улируулан сонгож болно. 3. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн гишүүдийн тоог хорин долоогоос тавин дөрөв болгож өргөтгөсний дараахь анхны сонгуулиар тухайн оны эцсээр эрхийнх нь хугацаа дуусч байгаа есөн гишүүний оронд сонгох гишүүд дээр нэмж хорин долоон гишүүнийг сонгоно. Ийнхүү нэмж сонгосон хорин долоон гишүүнээс, Ерөнхий Ассамблейн гаргасан тогтоолын дагуу тийнхүү сонгогдсон хоёр дахь жилийн эцсээр есөн гишүүний эрхийн хугацаа эхний жилийн эцсээр, нөгөө есийнх нь эрхийн хугацаа хоёр жил болоод тус тус дуусна. 4. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн гишүүн бүр нэг төлөөлөгчтэй байна. Чиг үүрэг, эрх мэдэл ===62 дугаар зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл олон улсын эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд болон тэдгээртэй холбогдох асуудлаар судалгаа хийх, тайлан боловсруулах буюу санаачлах, түүнчлэн эдгээр аль ч асуудлын талаар Ерөнхий Ассамблей, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд болон холбогдох төрөлжсөн байгууллагуудад зөвлөмж гаргах эрхтэй. 2. Зөвлөл хүний эрх ба хэн бүхний үндсэн эрх чөлөөг хүндэтгэн сахих явдлыг дэмжих зорилгоор зөвлөмж гаргах эрхтэй. 3. Зөвлөл эрх хэмжээнийхээ хүрээний асуудлаар Ерөнхий Ассамблейд оруулахаар конвенцийн төсөл бэлтгэх эрхтэй. 4. Зөвлөл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас тогтоосон журмын дагуу эрх хэмжээнийхээ хүрээний асуудлаар олон улсын хурал чуулганыг зарлан хуралдуулах эрхтэй. ===63 дугаар зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл 57 дугаар зүйлд заасан аль ч байгууллагатай тухайн байгууллагын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагатай харилцаа холбоонд орох нөхцлийг тодорхойлсон хэлэлцээр байгуулах эрхтэй. Тийм хэлэлцээрийг Ерөнхий Ассамблейгаар батлах ёстой. 2. Зөвлөл төрөлжсөн байгууллагуудтай зөвлөлдөх, тэдгээрт зөвлөмж өгөх болон Ерөнхий Ассамблей, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдэд хандан зөвлөмж гаргах замаар төрөлжсөн байгууллагуудын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулж байх эрхтэй. ===64 дүгээр зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл төрөлжсөн байгууллагуудаас тогтмол хугацаанд тайлан гаргуулан авч байхын тулд шаардлагатай арга хэмжээ авах эрхтэй. Зөвлөл өөрийн гаргасан болон түүний эрх хэмжээний хүрээний асуудлаар Ерөнхий Ассамблейн гаргасан зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлэх талаар авсан арга хэмжээний тухай тайлан гаргуулан авч байх тухай Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд болон төрөлжсөн байгууллагуудтай хэлэлцээр байгуулах эрхтэй. 2. Зөвлөл эдгээр тайлангийн талаархи санал дүгнэлтээ Ерөнхий Ассамблейд мэдээлж байх эрхтэй. ===65 дугаар зүйл=== Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Аюулгүйн Зөвлөлд мэдээлэл өгөх эрхтэй бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөлд хүсэлтийх нь дагуу туслах үүрэгтэй. ===66 дугаар зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Ерөнхий Ассамблейн зөвлөмжийг биелүүлэхтэй холбогдуулан эрх хэмжээнийх нь хүрээнд багтах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. 2. Зөвлөл Ерөнхий Ассамблейн сайшааснаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн болон төрөлжсөн байгууллагуудын хүсэлт болгосон ажлыг гүйцэтгэх эрхтэй. 3. Зөвлөл энэхүү дүрмийн бусад бүлэг, зүйлд заасан буюу Ерөнхий Ассамблейгаас түүнд даалгах бусад чиг үүргийг биелүүлж байх ёстой. Санал хураалт ===67 дугаар зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн гишүүн бүр нэг саналтай байна. 2. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл шийдвэрээ санал хураалтад байлцаж оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар гаргана. Дэг ===68 дугаар зүйл=== Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл эдийн засаг, нийгмийн салбарын болон хүний эрхийг сахиулах асуудал эрхлэх комиссууд, түүнчлэн чиг үүргээ биелүүлэхэд шаардагдах бусад комиссыг байгуулна. ===69 дүгээр зүйл=== Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль нэг гишүүнд онцгой холбогдол бүхий аливаа асуудал хэлэлцэхдээ тэрхүү гишүүнийг уг хэлэлцүүлэгт санал өгөх эрхгүйгээр оролцуулахаар урина. ===70 дугаар зүйл=== Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл дотроо болон байгуулсан комиссууддаа асуудал хэлэлцэхэд төрөлжсөн байгууллагуудын төлөөлөгчдийг санал өгөх эрхгүйгээр оролцуулах, түүнчлэн төрөлжсөн байгууллагуудад асуудал хэлэлцэхэд төлөөлөгчдөө оролцуулах арга хэмжээ авах эрхтэй. ===71 дүгээр зүйл=== Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл түүний эрх хэмжээний хүрээний тодорхой асуудлыг сонирхож байгаа төрийн бус байгууллагуудтай уг асуудлаар зөвлөлдөх талаар зохих арга хэмжээ авах эрхтэй. Тийм арга хэмжээг олон улсын байгууллагуудтай тохиролцож болох бөгөөд мөн шаардлагатай бол Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын холбогдох гишүүн улстай зөвлөлдсөний дараа тухайн улсын үндэсний байгууллагуудтай тохиролцож болно. ===72 дугаар зүйл=== 1. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл даргаа сонгох журмыг багтаасан дэгийнхээ горимыг өөрөө тогтооно. 2. Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл дэгийнхээ дагуу шаардлагатай үед хуралдаж байх бөгөөд тэрхүү дэгд нь гишүүдийнхээ олонхын шаардлагаар хуралдаан зарлан хуралдуулж байх тухай заалт орсон байх ёстой. ==XI бүлэг: ӨӨРИЙГӨӨ ЭС УДИРДАХ НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ТУХАЙ ТУНХАГЛАЛ== ===73 дугаар зүйл=== Ард түмэн нь бүрэн өөрийгөө удирдах ёс хараахан тогтоогүй байгаа нутаг дэвсгэрийг удирдах хариуцлага хүлээсэн буюу хүлээн авч байгаа Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд тэдгээр нутаг дэвсгэрт оршин суугаа хүн амын эрх ашгийг тэргүүн зэрэгт үзэх зарчмыг хүлээн зөвшөөрөхийн хамт тэдгээр нутаг дэвсгэрийн хүн амын сайн сайхан аж байдалд энэхүү дүрмээр тогтоосон олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлын тогтолцооны хүрээнд дээд зэргээр тус дөхөм болохыг, түүнчлэн энэхүү зорилгын үүднээс: (а) дурдсан ард түмнүүдийн соёлыг зохих ёсоор хүндэтгэн, тэдгээрийн улс төр, эдийн засаг, нийгэм, боловсролын хөгжил дэвшлийг хангах, тэдгээртэй шударгаар харьцах, тэдгээрийг хортойгоор ашиглахаас хамгаалах явдлыг хангах; (b) өөрийгөө удирдах ёсыг хөгжүүлэх, тэдгээр ард түмний улс төрийн хүсэл эрмэлзлийг зохих ёсоор харгалзан үзэх, тухайн нутаг дэвсгэр болон тэнд оршин суугаа ард түмний өвөрмөц нөхцөл байдал, хөгжлийн түвшинд нийцүүлэн улс төрийн чөлөөт байгууллагын дэвшилтэт хөгжилд туслах; (c) олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх; (d) хөгжлийн бүтээн байгуулах арга хэмжээг хөгжүүлэх зорилт, судалгаа шинжилгээг хөхиүлэн дэмжих, энэ зүйлд дурдсан нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухааны зорилгыг амьдралд хэрэгжүүлэхийн тулд өөр хоорондоо болон тохиромжтой газарт, тохиромжтой үед олон улсын төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтран ажиллах; (e) XII, XIII бүлгийн заалтуудад хамаарах нутаг дэвсгэрээс бусад хариуцлага хүлээсэн холбогдох нутаг дэвсгэрийнхээ эдийн засаг, нийгэм, боловсролын салбар дахь нөхцөл байдалд хамаарах тоо бүртгэлийн болон бусад техникийн шинж чанартай бөгөөд уг нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдал, хуулийн дэг ёсонд үл харшлах мэдээ сэлтийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргад мэдээллийн журмаар тогтмол хүргүүлж байхыг ариун үүргээ гэж үзэж байна. ===74 дүгээр зүйл=== Энэ бүлэгт хамаарах нутаг дэвсгэрийн талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн баримтлах бодлого нь тэдгээр нутаг дэвсгэрийг хариуцсан эзэн улсуудын хувьд явуулах бодлогоос дутуугүйгээр дэлхийн бусад хэсгийн нийгэм, эдийн засаг, худалдааны ашиг сонирхол, сайн сайхан байдлыг зохих ёсоор харгалзсан сайн хөршийн ерөнхий зарчимд суурилах ёстой гэж Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд мөн тохиролцов. ==XII бүлэг: ОЛОН УЛСЫН АСРАМЖИЙН ТОГТОЛЦОО== ===75 дугаар зүйл=== Тухайлсан дараагийн хэлэлцээрээр асрамжийн тогтолцоонд нэгтгэж болох нутаг дэвсгэрийг удирдах, тэдгээрийг ажиглан хянаж байх зорилгоор Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага өөрийн удирдлагын дор олон улсын асрамжийн тогтолцоог бий болгоно. Тийм нутаг дэвсгэрийг хойшид асрамжийн нутаг дэвсгэр гэж нэрлэнэ. ===76 дугаар зүйл=== Энэхүү дүрмийн 1 дүгээр зүйлд дурдсан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зорилгоос үүдэн асрамжийн тогтолцоо нь дараахь гол зорилттой болно: (а) олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх; (b) асрамжийн нутаг дэвсгэрийн хүн амын улс төр, эдийн засаг, нийгэм, боловсролын хөгжил дэвшилд дөхөм үзүүлэх, тухайн нутаг дэвсгэрийн болон хүн амын онцлог нөхцөл байдал, хүн амынх нь чөлөөтэй илэрхийлсэн хүсэл зориг, асрамжийн тухай холбогдох хэлэлцээр тус бүрийн заалтыг тус тус харгалзан үзэх үндсэн дээр өөрийгөө удирдах ёсыг тогтоох буюу тусгаар тогтнох дэвшилтэт хөгжилд нь нэг адил дөхөм үзүүлэх; (c) арьсны өнгө, хүйс, хэл, шашин шүтлэгээр үл алагчилан хүний эрх болон хэн бүхний үндсэн эрх чөлөөг хүндэтгэхийг хөхиүлэн дэмжих, мөн дэлхийн улс түмнүүд харилцан хамааралтайг хүлээн зөвшөөрөхийг хөхиүлэн дэмжих; (d) нийгэм, эдийн засаг, худалдааны салбарт Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн улс, тэдгээрийн иргэдийн адил тэгш харьцах байдлыг хангах, түүнчлэн дээр дурдсан зорилгод хүрэхэд хор уршиг учруулахгүйгээр 80 дугаар зүйлийн заалтыг баримтлан шүүн таслах ажиллагаанд иргэдийн адил тэгш харьцах байдлыг мөн хангах. ===77 дугаар зүйл=== 1. Асрамжийн тухай хэлэлцээрээр асрамжийн тогтолцоонд оруулж болох дор дурдсан ангилалд багтах нутаг дэвсгэрийн хувьд уг тогтолцоо үйлчилнэ: (а) одоо мандатад байгаа нутаг дэвсгэр; (b) дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дүнгээр дайсан улсуудаас салган авч болох нутаг дэвсгэр; (c) удирдах хариуцлага хүлээсэн улсууд асрамжийн тогтолцоонд сайн дураараа оруулсан нутаг дэвсгэр. 2. Дээр дурдсан ангилалд багтах нутаг дэвсгэрээс чухам алийг нь ямар нөхцлөөр асрамжийн тогтолцоонд хамруулахыг хожим байгуулах хэлэлцээрээр шийдвэрлэнэ. ===78 дугаар зүйл=== Асрамжийн тогтолцоо Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн болсон нутаг дэвсгэрт үл хамаарах бөгөөд тийм гишүүдийн хоорондын харилцаа нь бүрэн тэгш эрхт байдлын зарчмыг хүндэтгэх үндсэн дээр суурилах ёстой. ===79 дүгээр зүйл=== Асрамжийн тогтолцоонд хамруулбал зохих нутаг дэвсгэр бүрийн талаархи асрамжийн нөхцөл болон түүнд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг энэ асуудалд шууд холбогдох улсууд, тэдгээрийн дотор Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль нэг гишүүний мандатад орших нутаг дэвсгэр байгаа бол тийнхүү мандат эдлэгч улсын оролцон байгуулах хэлэлцээрээр тогтоох бөгөөд 83, 85 дугаар зүйлд заасан ёсоор батлана. ===80 дугаар зүйл=== 1. 77, 79, 81 дүгээр зүйлийн дагуу тухайн нутаг дэвсгэр бүрийг асрамжийн тогтолцоонд хамруулах талаар тухайлан байгуулсан хэлэлцээрээр тохиролцож болох түүнчлэн цаашид тийм хэлэлцээр байгуулахаас бусад тохиолдолд энэ бүлгийн аль ч заалтыг аливаа улс буюу улс түмний аливаа эрхийг эсхүл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын холбогдох гишүүн улсын нэгдэн орсон олон улсын хүчин төгөлдөр хэлэлцээрийн нөхцлийг ямар нэг байдлаар өөрчилж орлох мэтээр тайлбарлах ёсгүй. 2. Энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасныг 77 дугаар зүйлд заасанчлан мандатад байгаа болон бусад нутаг дэвсгэрийг асрамжийн тогтолцоонд хамруулах тухай хэлэлцээ хийх, хэлэлцээр байгуулах ажлыг саатуулах буюу хойшлуулах үндэслэл болох мэтээр тайлбарлах ёсгүй. ===81 дүгээр зүйл=== Асрамжийн тухай хэлэлцээр бүрт асрамжийн нутаг дэвсгэрийг удирдах болзол нөхцлийг болон удирдах засгийг заан тодорхойлох ёстой. Удирдах засаг гэж хойшид нэрлэгдэх тийм засаг нь нэг буюу хэсэг улс эсхүл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага өөрөө байж болно. ===82 дугаар зүйл=== Асрамжийн тухай аль ч хэлэлцээрт 43 дугаар зүйлийн дагуу байгуулсан аливаа нэг буюу багц тусгай хэлэлцээрт хор уршиг учруулахгүйгээр тухайн хэлэлцээрээр асрамжилж буй нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн хамарсан стратегийн газар нутаг буюу нутгуудыг заан тодорхойлж болно. ===83 дугаар зүйл=== 1. Асрамжийн тухай хэлэлцээрийн болзол нөхцөл, түүний нэмэлт өөрчлөлтийг батлах зэрэг стратегийн газар нутгуудын талаархи Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх чиг үүргийг Аюулгүйн Зөвлөл гүйцэтгэн явуулна. 2. 76 дугаар зүйлд дурдсан үндсэн зорилтууд стратегийн газар нутаг бүрийн ард түмэнд хамаарна. 3. Аюулгүйн Зөвлөл асрамжийн тухай хэлэлцээрийн заалтыг сахин, аюулгүй байдлын шаардлагад хор уршиг учруулахгүйгээр асрамжийн тогтолцоо ёсоор стратегийн газар нутгуудын улс төр, эдийн засаг, нийгэм, боловсролын асуудлуудтай холбогдох Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын чиг үүргийг гүйцэтгэн явуулахдаа Асрамжийн зөвлөлийн тусламж авна. ===84 дүгээр зүйл=== Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад асрамжийн нутаг дэвсгэр өөрийн хувь нэмрийг оруулах явдлыг хангах нь удирдах засгийн үүрэг мөн. Энэ зорилгоор удирдах засаг энэ талаар Аюулгүйн Зөвлөлийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэх түүнчлэн орон нутгийг батлан хамгаалах болон асрамжийн нутаг дэвсгэр дээр хууль, хэв журмыг сахиулахын тулд асрамжийн нутаг дэвсгэрийн сайн дурын зэвсэгт хүч, үйлчилгээний хэрэгсэл, тусламжийг ашиглах эрхтэй. ===85 дугаар зүйл=== 1. Асрамжийн тухай хэлэлцээрүүдийн болзол нөхцөл, түүний нэмэлт өөрчлөлтийг батлах зэрэг стратегийн бус газар нутгийн асрамжийн хэлэлцээрийн талаархи Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын чиг үүргийг Ерөнхий Ассамблей гүйцэтгэн явуулна. 2. Ерөнхий Ассамблейн удирдлага дор ажиллах Асрамжийн зөвлөл дээрх чиг үүргийг гүйцэтгэхэд нь Ерөнхий Ассамблейд туслана. ==XIII бүлэг: АСРАМЖИЙН ЗӨВЛӨЛ== Бүрэлдэхүүн ===86 дугаар зүйл=== 1. Асрамжийн зөвлөл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дор дурдсан гишүүдээс бүрдэнэ: (а) асрамжийн нутаг дэвсгэр удирддаг гишүүд; (b) асрамжийн нутаг дэвсгэр удирддаггүй гэж 23 дугаар зүйлд нэр дурдсан гишүүд; (c) Асрамжийн зөвлөлийн гишүүдийн дотор асрамжийн нутаг дэвсгэр удирддаг, үл удирддаг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн тоог адил тэнцүү байлгах үүднээс шаардагдах тоогоор Ерөнхий Ассамблейгаас гурван жилийн хугацаагаар сонгосон бусад гишүүд. 2. Асрамжийн зөвлөлийн гишүүн бүр тус Зөвлөлд өөрийгөө төлөөлөх тусгайлан мэргэшсэн нэг хүнийг томилно. Чиг үүрэг, эрх мэдэл ===87 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблей, түүний удирдлага дор ажиллах Асрамжийн зөвлөл чиг үүргээ хэрэгжүүлэхдээ: (а) удирдах засгаас оруулах тайланг авч үзэх; (b) өргөдөл гомдол хүлээн авч, тэдгээрийг удирдах засагтай зөвлөлдөн хянан үзэх; (c) удирдах засагтай нь тохиролцсон хугацаанд асрамжийн нутаг дэвсгэрийг үе үе эргэж байх; (d) асрамжийн тухай хэлэлцээрийн болзол нөхцөлд нийцүүлэн дээр дурдсан болон бусад төрлийн үйл ажиллагаа явуулах тус тус эрхтэй. ===88 дугаар зүйл=== Асрамжийн зөвлөл асрамжийн нутаг дэвсгэр бүрийн хүн амын улс төр, эдийн засаг, нийгэм, боловсролын хөгжил дэвшлийн талаар асуулгын хуудас боловсруулах бөгөөд түүнийг үндэслэн удирдах засаг Ерөнхий Ассамблейн эрх хэмжээний хүрээнд багтах асрамжийн нутаг дэвсгэр бүрийн тухай жил тутам тайлан бэлтгэж Ерөнхий Ассамблейд оруулж байна. Санал хураалт ===89 дүгээр зүйл=== 1. Асрамжийн зөвлөлийн гишүүн бүр нэг саналтай байна. 2. Асрамжийн зөвлөл шийдвэрээ санал хураалтад байлцаж оролцсон Зөвлөлийн гишүүдийн олонхын саналаар гаргана. Дэг ===90 дүгээр зүйл=== 1. Асрамжийн зөвлөл даргаа сонгох журмыг багтаасан дэгийнхээ горимыг өөрөө тогтооно. 2. Асрамжийн зөвлөл дэгийнхээ дагуу шаардлагатай үед хуралдах бөгөөд уг дэгд гишүүдийнхээ олонхын шаардсанаар хуралдаан зарлан хуралдуулж байх заалт орсон байна. ===91 дүгээр зүйл=== Асрамжийн зөвлөл шаардлагатай үед Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл болон төрөлжсөн байгууллагуудаас тэдгээрт холбогдох асуудлаар тусламж авна. ==XIV бүлэг: ОЛОН УЛСЫН ШҮҮХ== ===92 дугаар зүйл=== Олон улсын шүүх бол Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын шүүхийн гол байгууллага мөн. Тус шүүх энд хавсаргасан дүрмийн дагуу ажиллах бөгөөд Олон улсын шүүхийн Байнгын Танхимын дүрэмд үндэслэсэн Олон улсын шүүхийн дүрэм нь энэхүү Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрмийн салшгүй хэсэг мөн. ===93 дугаар зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн Олон улсын шүүхийн дүрэмд ipso facto оролцогч талууд болно. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бус улс Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжийг үндэслэн Ерөнхий Ассамблейгаас тухайн улсын хувьд тогтоох нөхцлийн дагуу Олон улсын шүүхийн дүрэмд оролцогч тал болж болно. ===94 дүгээр зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бүр өөртөө холбогдох хэргийн талаар Олон улсын шүүхээс гаргасан шийдвэрийг биелүүлэх үүрэг хүлээнэ. 2. Хэрэгт холбогдох аль нэг тал шүүхийн шийдвэрээр хүлээлгэсэн үүргийг эс биелүүлбэл нөгөө этгээд нь Аюулгүйн Зөвлөлд хандаж болох бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөл шаардлагатай гэж үзвэл шүүхийн шийдвэрийг гүйцэтгүүлэхийн тулд авах арга хэмжээний талаар зөвлөмж буюу шийдвэр гаргаж болно. ===95 дугаар зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн өнөө хүчин төгөлдөр байгаа буюу хойшид байгуулагдаж болох хэлэлцээрүүдийн хүрээнд гарч болох санал зөрөөтэй асуудлаа өөр шүүхэд өгч шийдвэрлүүлэхэд энэхүү дүрмийн ямар ч заалт саад болох ёсгүй. ===96 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий Ассамблей буюу Аюулгүйн Зөвлөл эрх зүйн аливаа асуудлаар зөвлөх санал гаргуулахаар Олон улсын шүүхээс хүсч болно. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бусад байгууллага болон төрөлжсөн байгууллагууд Ерөнхий Ассамблейгаас хэдийд ч олгох зөвшөөрлийн үндсэн дээр өөр өөрийн үйл ажиллагааны хүрээнд үүссэн эрх зүйн асуудлаар зөвлөх санал дүгнэлт гаргуулахаар Олон улсын шүүхээс нэг адил хүсч болно. ==XV бүлэг: НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА НАРЫН ГАЗАР== ===97 дугаар зүйл=== Нарийн бичгийн дарга нарын газар нь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад шаардагдах хэмжээний орон тооны ажилтнуудаас бүрэлдэнэ. Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжөөр Ерөнхий Ассамблей томилно. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга бол Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын захиргааны дээд албан тушаалтан мөн. ===98 дугаар зүйл=== Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ийм албан тушаалтны хувьд Ерөнхий Ассамблей, Аюулгүйн Зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Асрамжийн зөвлөлийн бүх хуралдаанд оролцож ажиллах бөгөөд эдгээр байгууллагаас түүнд хүлээлгэх бусад чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын ажлын тухай жил тутам тайлан гаргаж Ерөнхий Ассамблейд оруулна. ===99 дүгээр зүйл=== Ерөнхий нарийн бичгийн дарга олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад заналхийлж болзошгүй гэж үзсэн аливаа асуудлыг Аюулгүйн Зөвлөлд сонордуулж байх эрхтэй. ===100 дугаар зүйл=== 1. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга түүнчлэн Нарийн бичгийн дарга нарын газрын ажилтнууд нь үүрэгт ажлаа гүйцэтгэхдээ аливаа засгийн газраас буюу Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад үл хамаарах ямарваа захиргаанаас зааварчилгаа хүсэх буюу авах ёсгүй. Тэд зөвхөн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын өмнө хариуцлага хүлээсэн олон улсын албан тушаалтны хувьд байр суурьт нь нөлөөлж болох аливаа үйлдэл хийхээс зайлсхийх ёстой. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бүр Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болон Нарийн бичгийн дарга нарын газрын ажилтнуудын үүрэг хариуцлага гагцхүү олон улсын шинж чанартай гэдгийг хүндэтгэж, энэхүү үүрэг хариуцлагаа хэрэгжүүлэхэд нь тэдэнд нөлөөлөхийг оролдохгүй байх үүрэгтэй. ===101 дүгээр зүйл=== 1. Нарийн бичгийн дарга нарын газрын ажилтныг Ерөнхий Ассамблейн тогтоосон журмын дагуу Ерөнхий нарийн бичгийн дарга томилно. 2. Зохих орон тооны ажилтнуудыг Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Асрамжийн зөвлөл болон шаардлагатай үед Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бусад байгууллагад байнга ажиллуулахаар томилно. Ийм ажилтнууд Нарийн бичгийн дарга нарын газрын бүрэлдэхүүнд багтана. 3. Ажилд авах болон алба хаших болзол нөхцлийг тогтоохдоо үр бүтээлтэй, ажлын өндөр чадвартай, үнэнч шударга үйл ажиллагааны өндөр түвшинг хангах шаардлагыг нэн чухалчилбал зохино. Ажилтнуудыг газар зүйн хувьд аль болох өргөн хүрээнээс сонгож авахыг чухалчлан анхаарвал зохино. ==XVI бүлэг: БУСАД ЗААЛТ== ===102 дугаар зүйл=== 1. Энэхүү дүрэм хүчин төгөлдөр болсноос хойш Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль ч гишүүний байгуулсан аливаа гэрээ болон олон улсын хэлэлцээрийг Нарийн бичгийн дарга нарын газарт аль болохоор шуурхай бүртгүүлж, тэндээс хэвлэн нийтлүүлж байвал зохино. 2. Энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу бүртгүүлээгүй аливаа гэрээ буюу олон улсын хэлэлцээрт оролцогч этгээд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль ч байгууллагад тийм гэрээ буюу хэлэлцээрийг иш татах ёсгүй. ===103 дугаар зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн энэхүү дүрмээр хүлээсэн үүрэг олон улсын өөр ямар нэг хэлэлцээрээр хүлээсэн үүрэгтэй нь харшлах тохиолдолд энэхүү дүрмээр хүлээсэн үүрэг нь давуу хүчинтэйд тооцогдоно. ===104 дүгээр зүйл=== Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага гишүүн бүрийнхээ нутаг дэвсгэр дээр чиг үүрэг, зорилгоо биелүүлэхэд шаардагдах эрхийн чадвараар хангагдана. ===105 дугаар зүйл=== 1. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага гишүүн бүрийнхээ нутаг дэвсгэр дээр зорилгоо биелүүлэхэд шаардагдах эрх ямба, дархан эрхийг эдэлнэ. 2. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн төлөөлөгчид болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын албан тушаалтнууд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын үйл ажиллагаатай холбоотой өөрсдийн чиг үүргийг бие даан хэрэгжүүлэхэд шаардагдах эрх ямба, дархан эрхийг нэг адил эдэлнэ. 3. Ерөнхий Ассамблей энэ зүйлийн 1, 2 дахь хэсэгт заасныг хэрэглэх талаар нарийвчилсан зүйлийг тодорхойлон зөвлөмж гаргаж болох бөгөөд мөн энэ зорилгоор конвенц боловсруулан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдэд санал болгож болно. ==XVII бүлэг: ШИЛЖИЛТИЙН ҮЕИЙН АЮУЛГҮЙН БАЙДЛЫН== АРГА ХЭМЖЭЭНҮҮД ===106 дугаар зүйл=== Аюулгүйн Зөвлөлийн үзэж байгаагаар 42 дугаар зүйлд заасан үүрэг хариуцлагаа хэрэгжүүлж эхлэх боломжийг өөрт нь олгох ёстой 43 дугаар зүйлд дурдсан тусгай хэлэлцээрүүд хүчин төгөлдөр болтол 1943 оны 10 дугаар сарын 30-нд Москва хотноо гарын үсэг зурсан Дөрвөн гүрний тунхаглалд оролцогчид болон Франц улс уг тунхаглалын 5 дахь хэсэгт заасан ёсоор олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад шаардагдаж болох хамтарсан арга хэмжээг Байгууллагын өмнөөс авах зорилгоор өөр хоорондоо, түүнчлэн тухайн нөхцөлд шаардлагатай бол Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бусад гишүүнтэй зөвлөлдөнө. ===107 дугаар зүйл=== Энэхүү дүрэмд гарын үсэг зурсан аль ч улсын хувьд дэлхийн хоёрдугаар дайны туршид дайсан байсан аливаа улсын талаар ямар нэг арга хэмжээ авах хариуцлага бүхий засгийн газруудаас дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дүнд хэрэгжүүлсэн буюу зөвшөөрөгдсөн арга хэмжээг энэхүү дүрэм ямар нэг байдлаар хөндөх буюу цуцлахгүй. ==XVIII бүлэг: НЭМЭЛТ ӨӨРЧЛӨЛТ== ===108 дугаар зүйл=== Ерөнхий Ассамблейн гишүүдийн гуравны хоёрын саналаар энэхүү дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулах бөгөөд тэдгээр нь Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бүх гишүүдийг оролцуулан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн гуравны хоёр нь тус тусын хууль тогтоомжийн дагуу соёрхон батласны дараа Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүдийн хувьд хүчин төгөлдөр болно. ===109 дүгээр зүйл=== 1. Энэхүү дүрмийг хянаж үзэх зорилгоор Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн Ерөнхий бага хурлыг Ерөнхий Ассамблейн гишүүдийн гуравны хоёр болон Аюулгүйн Зөвлөлийн аль ч есөн гишүүний саналаар тогтоон товлосон хугацаа, газарт хийж болно. Бага хурал дээр Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бүр нэг саналтай байна. 2. Бага хуралд оролцогчдын гуравны хоёрын саналаар энэхүү дүрэмд оруулахаар зөвлөмж болгосон аливаа өөрчлөлт нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн гуравны хоёр, тэдгээрийн дотор Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бүх гишүүд тус тусын хууль тогтоомжийн дагуу соёрхон батласнаар хүчин төгөлдөр болно. 3. Ийм бага хурал энэхүү дүрэм хүчин төгөлдөр болсноос хойшхи Ерөнхий Ассамблейн ээлжит аравдугаар чуулганаас өмнө хуралдаагүй бол түүнийг зарлан хуралдуулах тухай саналыг Ерөнхий Ассамблейн дурдсан чуулганы хэлэлцэх хэргийн төлөвлөгөөнд оруулах бөгөөд Ерөнхий Ассамблейн гишүүдийн олонх ба Аюулгүйн зөвлөлийн аль ч долоон гишүүний саналаар бага хурлыг хийхээр шийдвэл тийнхүү хуралдуулна. ==XIX бүлэг: СОЁРХОН БАТЛАХ, ГАРЫН ҮСЭГ ЗУРАХ== ===110 дугаар зүйл=== 1. Энэхүү дүрмийг түүнд гарын үсэг зурсан улсууд тус тусын хууль тогтоомжийн дагуу соёрхон батлана. 2. Батламж жуух бичгүүдийг Америкийн Нэгдсэн Улсын Засгийн газарт хадгалуулах ёстой бөгөөд тус Засгийн газар батламж жуух бичиг бүрийг хадгалахаар хүлээн авсан тухайгаа дүрэмд гарын үсэг зурсан бүх улсад, түүнчлэн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга томилогдсон цагт түүнд тус тус мэдэгдэж байна. 3. Энэхүү дүрэм Бүгд Найрамдах Хятад Улс, Франц Улс, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс, Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс болон дүрэмд гарын үсэг зурсан бусад улсын олонхи нь батламж жуух бичгээ тус тус хадгалуулснаар хүчин төгөлдөр болно. Үүний дараа Америкийн Нэгдсэн Улсын Засгийн газар батламж жуух бичгүүдийг түүнд хадгалуулсан тухай протокол үйлдэж, хувийг нь дүрэмд гарын үсэг зурсан бүх улсад хүргүүлнэ. 4. Энэхүү дүрэмд гарын үсэг зураад хүчин төгөлдөр болсноос нь хойш соёрхон батласан улсууд зохих батламж жуух бичгээ хадгалуулсан өдрөөс эхлэн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын анхдагч гишүүд болно. ===111 дүгээр зүйл=== Англи, испани, орос, франц, хятад хэлээр үйлдсэн эх бичвэрүүд нь адил хүчинтэй энэхүү дүрэм Америкийн Нэгдсэн Улсын Засгийн газрын архивт хадгалагдаж байх болно. Тус Засгийн газар дүрмийн зохих ёсоор батламжилсан хувийг түүнд гарын үсэг зурсан бусад бүх улсын Засгийн газарт хүргүүлнэ. Хэмээснийг нотлон Нэгдсэн Үндэстний засгийн газруудын төлөөлөгчид энэхүү дүрэмд гарын үсэг зурав. Сан Франциско хотноо нэг мянга есөн зуун дөчин таван оны зургаадугаар сарын хорин зургааны өдөр үйлдэв. [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] e0fhekpi7u4niilmt0dkm0bgxqsirag 0 16901 868698 790379 2026-09-07T12:31:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 868698 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 251 дахь ([[өндөр жил]] бол 252 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 114 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1429 — [[Жанна д’Арк|Жанна д’Аркийн]] цэргүүд [[Парис]] хотыг довтолсон. * 1504 — [[Микеланжело]] "Давид" баримлаа дуусгасан. * 1636 — [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургууль]] байгуулагдсан. * 1791 — Парисын [[Лувр|Луврын музейд]] зураачид анх уран бүтээлээ дэлгэн үзүүлсэн. * 1802 — Оросын [[I Александр]] хаан бүх Коллегуудын нэрийг өөрчилж Яам болгох шийдвэр гаргав. * 1886 — Өмнөд Африкийн хамгийн их хүн амтай хот болох [[Йоханнесбург]] байгуулагдсан. * 1888 — Английн хөлбөмбөгийн лигийн анхны тоглолт болсон. * 1926 — Герман улсыг [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигт]] орохыг зөвшөөрөв. * 1941 — Дэлхийн хоёрдугаар дайн: Германы арми Ленинград хотыг бүслэж, [[Ленинградын бүслэлт|хотын бүслэлт]] эхэлсэн. * {{год|1951}} — [[Сан-Франциско]] хотод Япон болон холбоотнуудын хооронд [[Сан-Францискийн Энхийн гэрээ|энхийн гэрээ]] байгуулав. * 1965 — зохиолч Андрей Синявский (Москвад) болон Даниэль (Новосибирск) нар баривчлагдсан. * {{год|1967}} — ЗХУ-д [[Братскийн Усан цахилгаан станц]] ашиглалтанд орсон. * 1991 — [[Умард Македон]] тусгаар тогтносон. * 2022 — 1952 оноос хойш хаан ширээнд суусан [[II Элизабет]] хатан хаан нас барсны дараа [[III Чарльз]] Их Британийн хаан болов. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1157 — Арслан зүрхт [[I Ричард]] (1199 онд нас барсан) Ангийн хаан (1189—1199), загалмайтан. * 1830 — [[Фредерик Мистраль]] (1914 онд нас барсан) францын яруу найрагч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]] (1904). * 1841 — [[Антонин Дворжак]] (1904 онд нас барсан) чехийн хөгжмийн зохиолч. * 1923 — [[Расул Гамзатов]] (2003 онд нас барсан) аварын яруу найрагч, зохиолч, нийтлэгч, зөвлөл болон оросын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн. * 1962 — Томас Кречман, германы кино жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == *1895 — [[Адам Опел]] (1837 онд төрсөн) германы ажил хэрэгч хүн, "Opel" компани үүсгэн байгуулагч. *1949 — [[Рихард Штраус]] (1864 онд төрсөн) германы хөгжмийн зохиол, хөгжмийн удирдаач. *2022 — [[II Элизабет]] (1926 онд төрсөн)- Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын хатан хаан ---- {{Commonscat|8 September|9 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0908]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#08]] szv7ujsfuq2yxynwi3ep9lb0zmuz539 868765 868698 2026-09-08T01:40:04Z Zorigt 49 868765 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 251 дахь ([[өндөр жил]] бол 252 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 114 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1429 — [[Жанна д’Арк|Жанна д’Аркийн]] цэргүүд [[Парис]] хотыг довтолсон. * 1504 — [[Микеланжело]] "Давид" баримлаа дуусгасан. * 1636 — [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургууль]] байгуулагдсан. * 1791 — Парисын [[Лувр|Луврын музейд]] зураачид анх уран бүтээлээ дэлгэн үзүүлсэн. * 1802 — Оросын [[I Александр]] хаан бүх Коллегуудын нэрийг өөрчилж Яам болгох шийдвэр гаргав. * 1886 — Өмнөд Африкийн хамгийн их хүн амтай хот болох [[Йоханнесбург]] байгуулагдсан. * 1888 — Английн хөлбөмбөгийн лигийн анхны тоглолт болсон. * 1926 — Герман улсыг [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигт]] орохыг зөвшөөрөв. * 1941 — Дэлхийн хоёрдугаар дайн: Германы арми Ленинград хотыг бүслэж, [[Ленинградын бүслэлт|хотын бүслэлт]] эхэлсэн. * {{год|1951}} — [[Сан-Франциско]] хотод Япон болон холбоотнуудын хооронд [[Сан-Францискийн Энхийн гэрээ|энхийн гэрээ]] байгуулав. * 1965 — зохиолч Андрей Синявский (Москвад) болон Даниэль (Новосибирск) нар баривчлагдсан. * {{год|1967}} — ЗХУ-д [[Братскийн Усан цахилгаан станц]] ашиглалтад орсон. * 1991 — [[Умард Македон]] тусгаар тогтносон. * 2022 — 1952 оноос хойш хаан ширээнд суусан [[II Элизабет]] хатан хаан нас барсны дараа [[III Чарльз]] Их Британийн хаан болов. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1157 — Арслан зүрхт [[I Ричард]] (1199 онд нас барсан), Английн хаан (1189—1199), загалмайтан * 1830 — [[Фредерик Мистраль]] (1914 онд нас барсан), Францын яруу найрагч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]] (1904) * 1841 — [[Антонин Дворжак]] (1904 онд нас барсан), Чехийн хөгжмийн зохиолч. * 1923 — [[Расул Гамзатов]] (2003 онд нас барсан), Аварын яруу найрагч, зохиолч, нийтлэгч, Зөвлөлт болон Оросын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн * 1962 — Томас Кречман, Германы кино жүжигчин == Энэ өдөр нас барагсад == *1895 — [[Адам Опел]] (1837 онд төрсөн), Германы ажил хэрэгч хүн, "Opel" компани үүсгэн байгуулагч. *1949 — [[Рихард Штраус]] (1864 онд төрсөн), Германы хөгжмийн зохиол, хөгжмийн удирдаач. *2022 — [[II Элизабет]] (1926 онд төрсөн)- Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын хатан хаан == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|8 September|9 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0908]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#08]] 0cqynjki7fvpe54v4uu8ug2cyxxnkrc 0 17898 868792 773629 2026-09-08T05:45:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868792 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Симон Боливар | нэр нутгийн хэлээр = Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios | зураг = Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg | зургийн хэмжээ = 250px | тайлбар = Рикардо Асеведо Берналын зурсан хөрөг | улс = | дугаар = | албан тушаал = [[Венесуэл]]ын Ерөнхийлөгч | эхэлсэн огноо = [[1813]] оны [[8 сарын 6]] | орлож буй = | дууссан огноо = [[1814]] оны [[7 сарын 7]] | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = Хосе Антонио Паэс <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = | дугаар2 = | албан тушаал2 = [[Их Колумби]]йн Ерөнхийлөгч | эхэлсэн огноо2 = [[1819]] оны [[12 сарын 17]] | дууссан огноо2 = [[1830]] оны [[5 сарын 4]] | дэд ерөнхийлөгч2 = Франсиско де Паула Сантандер | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = [[Боливи]]йн Ерөнхийлөгч | эхэлсэн огноо3 = [[1825]] оны [[8 сарын 12]] | дууссан огноо3 = [[1825]] оны [[12 сарын 29]] | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = Антонио Хосе де Сукре | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = [[Перу]]гийн Ерөнхийлөгч | эхэлсэн огноо4 = [[1824]] оны [[2 сарын 17]] | дууссан огноо4 = [[1827]] оны [[1 сарын 28]] | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = [[1783]] оны [[7 сарын 24]] | төрсөн газар = [[Каракас]], [[Венесуэл]] | нас барсан огноо = [[1830]] оны [[12 сарын 17]] | нас барсан газар = [[Санта-Марта]], [[Колумби]] | яс үндэс нь = | хань = Мариа Тереза Родригуез дел Торо Аляша | хүүхэд = | төгссөн сургууль = | мэргэжил = | шашин = Ромын католик | нам = | гарын үсэг = Signature Bolivar.jpg }} '''Симон Хосе Антонио де ла Сантисима Тринидад Боливар де ла Консепсьон и Понте Паласиос''' ({{lang-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios}}, 1783 оны долоодугаар сарын 24 - 1830 оны арванхоёрдугаар сарын 17) буюу '''Симон Боливар''' ({{lang-es|Simón Bolívar}}) нь [[Венесуэл]]ийн цэрэг, улс төрийн нэрт удирдагч байв. Боливар [[Испани]], [[Америк]]ийн эсрэг дайнд нөхдийгөө удирдан тэмцэж эх орныхоо тусгаар тогтнолыг тунхаглаж байв. Испанийн түрэмгийлэн эзлэгчдээс эх орноо чөлөөлөн Латин Америктаа хамгийн анх тусгаар тогтносон нэгдсэн улсыг байгуулан Их Колумби хэмээн нэрийдэж, 1819-аас 1830 оныг хүртэл ерөнхийлөгч нь байв. [[Латин Америк]] даяараа хувьсгалч, чөлөөлөгч хэмээн өргөмжлөгдсөн Симон Боливар нь богино насыг насласан ч [[Боливи]], [[Колумб]], [[Эквадор]], [[Панама]], [[Перу]] болон [[Венесуэл]] улсуудын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг дэлхий дахинаа тунхаглан зарласан үндэсний баатар нь юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752719,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130062024/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752719,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://teacherlink.ed.usu.edu/tlresources/units/champions/simonbolivar.pdf |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618195700/http://teacherlink.ed.usu.edu/tlresources/units/champions/simonbolivar.pdf |url-status=dead }}</ref> == Намтар == [[Файл:Casa natal del Libertador.JPG|thumb|300px|left|Симон Боливарын төрсөн нутаг [[Венесуэл]]ийн нийслэл [[Каракас]] хот]] Симон Боливар нь [[Каракас]] хотноо 1783 оны долоодугаар сарын 24-нд мэндэлжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.guiabizkaia.com/museos/Bolibar/Index.html |wayback=20070607231736 |text=Museo Simon Bolibar |archiv-bot=2023-09-26 18:05:57 InternetArchiveBot }}, [[Cenarruza-Puebla de Bolнvar]], Spain.</ref> Түүний эцэг нь хааны удмын гаралтай Коронел Дон Хуан Висенте Боливар и Понте, эх нь Дока Мариа де ла Концепци Паласи и Бланко гэх хүмүүс байсан ба Мариа Антониа, Жуана болон Хуан Висенте гэх хоёр эгч, нэг ахтай байжээ. Мариа дел Кармен гэх эгч нь нялхдаа өөд болсон гэдэг.<ref name="Arismendi9">Arismendi Posada, Ignacio; ''Gobernantes Colombianos'', trans. Colombian Presidents; Interprint Editors Ltd.; Italgraf; Segunda Ediciуn; Page 9; Bogotб, Colombia; 1983</ref> Боливарыг гурван настайд нь эцэг нь, есөн настайд нь эх нь нас барсан бөгөөд өнчин хүү соён гэгээрүүлэгч Симон Родригест шавь орон идэр нас хүртлээ эрдэм боловсролд шамдан суралцжээ.<ref name="Arismendi10">Arismendi Posada, Ignacio; ''Gobernantes Colombianos'', trans. Colombian Presidents; Interprint Editors Ltd.; Italgraf; Segunda Ediciуn; Page 10; Bogotб, Colombia; 1983</ref> Асрагч эмэгтэй Ипилитагийн халамжинд өсч торнисон Боливар хүү Симон багшийнхаа хамтаар уул тал, хөдөө нутгаар их явахдаа усанд сэлэх болон морины эрдэмд нэн сайн суралцсан бөгөөд хүний эрх, эрх чөлөөний үзэл баримтлал, улс төр, түүх, социолгийн ухаанд сайн суралцжээ. Тэр 1799-1807 оны хооронд [[Испани]], [[Франц]], [[Итали]] зэрэг орнуудаар явж цэргийн эрдэмд суралцан, амьдралаа залгуулж явахдаа эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх эрмэлзэлд автах болсон байна. 1807 онд Венесуэлд эргэн ирээд хувьсгалч болон тэмцэж эхэлсэн бөгөөд улмаар Боливарын удирдсан Иргэний дайн 1810 онд эхэлж, тулалдсаар 1811 оны долоодугаар сарын 5-нд эх орны Испаний дарлалаас чөлөөлсөн түүхтэй.<ref name="Bushnell, David 1970">Bushnell, David. The Liberator, Simуn Bolнvar. New York: Alfred A. Knopf, 1970. Print.</ref> 1812 онд Шинэ Гранадыг (одоогийн [[Колумб]]) чөлөөлөн [[Каракас]] хотод эргэн ирж тусгаар тогтносон Венесуэл улсынхаа ерөнхийлөгчөөр томилогдов. Төд удалгүй Латин Америкийн бүс нутгийг булаан эзлэгчдээс чөлөөлөн тэмцэх аяндаа гарч, 1815 оны есдүгээр сард [[Ямайк]]ийг чөлөөлөв. Ийнхүү Латин Америкийн орнуудыг чөлөөлөн тэмцсээр 1819 онд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхагласан Шинэ Гренадын ерөнхийлөгчөөр сонгогдон, 1822 онд Кито буюу одоогийн [[Эквадор]], [[Перу]] улсыг чөлөөлөв. Ингэснээр [[Колумб]], [[Панам]], [[Венесуэл]] болон [[Эквадор]] орнуудыг нэгтгэн их Колумбыг байгуулан ерөнхийлөгчөөр нь сонгогдсон түүхтэй. [[Файл:Batalla de Carabobo.gif|thumb|right|200px|1821 оны зургаадугаар сарын 24-ны өдрийн Карабобогийн тулалдаан]]Симон Боливар нь энэ мэтчилэн маш олон тулааныг хийн Латин Америкийн бүхий л улс орныг Испани болон Америкийн булаан эзлэгчдээс чөлөөлсөөр 472 ялалт байгуулсан эрэлхэг удирдагч байжээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Намтар == * Reza, German de la. "La invenciуn de la paz. De la repъblica cristiana del duque de Sully a la sociedad de naciones de Simуn Bolнvar", Mйxico, Siglo XXI Editores, 2009. ISBN 978-607-03-0054-7 * Bushnell, David. ''The Liberator, Simуn Bolнvar''. New York: Alfred A. Knopf, 1970. * Bushnell, David (ed.) and Fornoff, Fred (tr.), ''El Libertador: Writings of Simуn Bolнvar'', Oxford University Press, 2003. ISBN 978-0195144819 * Bushnell, David and Macaulay, Neill. ''The Emergence of Latin America in the Nineteenth Century'' (Second edition). Oxford and New York: Oxford University Press, 1994. ISBN 0-19-508402-0 * Ducoudray Holstein, H.L.V. [http://www.archive.org/details/memoirssimonbol00holsgoog ''Memoirs of Simуn Bolнvar'']. Boston: Goodrich, 1829. * [[John Lynch (historian)|Lynch, John]]. ''Simуn Bolнvar and the Age of Revolution''. London: University of London Institute of Latin American Studies, 1983. ISBN 9780901145543 * Lynch, John. ''The Spanish American Revolutions, 1808-1826'' (Second edition). New York: W. W. Norton & Co., 1986. ISBN 0-393-95537-0 * Lynch, John. ''Simуn Bolнvar: A Life'', Yale University Press, 2006. ISBN 0300110626. * Madariaga, Salvador de. ''Bolнvar''. Westport: Greenwood Press, 1952. ISBN 9780313220296 * Marx, Karl. [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1858/01/bolivar.htm "Bolнvar y Ponte"] in ''The New American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge'', Vol. III. New York: D. Appleton & Co., 1858. * Masur, Gerhard. ''Simуn Bolнvar'' (Revised edition). Albuquerque: University of New Mexico Press, 1969. * Mijares, Augusto. ''The Liberator''. Caracas: North American Association of Venezuela, 1983. * O'Leary, Daniel Florencio. ''Bolнvar and the War of Independence/Memorias del General Daniel Florencio O'Leary: Narraciуn'' (Abridged version). Austin: University of Texas, [1888] 1970. ISBN 0-292-70047-4 * Bastardo-Salcedo,JL (1993)'Historia Fundamental de Venezuela' UVC,Caracas. == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20040723082305/http://www.crystalbeach.com/history.htm Симон Боливарын амьдрал] * [https://web.archive.org/web/20080821111613/http://thelouvertureproject.org/ The Louverture Project]: [http://thelouvertureproject.org/index.php?title=Sim%C3%B3n_Bolivar Simуn Bolнvar] - Information about the support Bolнvar received from Haiti. * [https://web.archive.org/web/20190805032840/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_generalidades.htm About the surname Bolнbar/Bolнvar, in Spanish] * [https://web.archive.org/web/20190930233849/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_libertador.htm Paternal ancestors of the Liberator, in Spanish] * [https://web.archive.org/web/20190806185617/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_armas.htm Coats of arms of the Bolнbars, in Spanish] * [https://web.archive.org/web/20191027105047/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_hispanas/palacios.htm Maternal ancestors of the Liberator (Palacios family), in Spanish] * [http://www.glrbv.org.ve/Proceres%20Masones/Simon%20Bolivar.htm Glrbv.org]: Biography * [http://www.chezjim.com/family/demarquet/ BESIDE BOLIVAR: The ''Edecбn'' Demarquet] - About C. E. Demarquet, one of Bolнvar's principal aides * [http://www.nytimes.com/2010/08/04/world/americas/04venez.html?hp "Building a New History by Exhuming Bolнvar"] Simon Romero, ''The New York Times'', 3 August 2010 {{DEFAULTSORT:Боливар, Симон}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Пан хөдөлгөөний хүн]] [[Ангилал:Панамериканизм]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Боливийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн тусгаар тогтнолын дайны хүн]] [[Ангилал:Латин Америкийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Венесуэлийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Венесуэлчүүд]] [[Ангилал:1783 онд төрсөн]] [[Ангилал:1830 онд өнгөрсөн]] {{mil-bio-stub}} {{lit-bio-stub}} {{news-bio-stub}} {{Poli-bio-stub}} eyuptjsii1nyjztndqiw6vltpqc1aq5 0 19373 868794 868589 2026-09-08T06:22:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868794 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 0 19389 868804 799634 2026-09-08T06:58:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868804 wikitext text/x-wiki {{For|Түүний нэрээр нэрлэгдсэн хотын|Хо Ши Мин (хот)}} {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Хо Ши Мин | нэр нутгийн хэлээр = Hồ Chí Minh | зураг =Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = 1921 оны хөрөг | улс = [[Вьетнам]] | дугаар = | албан тушаал = [[Вьетнамын Ерөнхийлөгчид|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Ард Улсын Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 1945 оны есдүгээр сарын 2 | орлож буй = | дууссан огноо = 1969 оны есдүгээр сарын 3 | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = | дугаар2 = | албан тушаал2 = | эхэлсэн огноо2 = | дууссан огноо2 = | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = {{Birth date|df=yes|1890|5|19}} | төрсөн газар = [[Нгеан]], [[Францын колони]] | нас барсан огноо = {{death date and age|df=yes|1969|9|3|1890|5|19}} | нас барсан газар = [[Ханой]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Ард Улс|БНАВАУ]] | яс үндэс нь = [[Вьетнам]] | хань = | хүүхэд = | төгссөн сургууль = | мэргэжил = | шашин = | нам = [[Вьетнамын Коммунист Нам|Вьетнамын Хөдөлмөрчдийн Нам]] | гарын үсэг = Ho Chi Minh Signature.svg }} '''Хо Ши Мин''' ({{lang-vi|Hồ Chí Minh, 胡志明}}, 1890 оны 5-р сарын 19-нд төрсөн—1969 оны 9-р сарын 2-нд нас барсан) нь [[Вьетнам]]ын [[коммунизм|коммунист]] [[хувьсгал]]ын удирдагч, [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улсын]] (Хойд Вьетнам) ерөнхий сайд (''1946-1955'') болон ерөнхийлөгчөөр (''1945-1969'') ажиллаж байсан удирдагч байв. Тэрээр Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улсыг төвхнүүлэн байгуулахад онцгой гавьяа байгуулсны сацуу [[Вьетнамын дайн]]д «Өмнөд Вьетнамын Үндэсний чөлөөлөх фронтыг» насан эцэслэх хүртлээ удирдаж байв. == Намтар == Хо Ши Мин ''(Хожмын нэр: Нгуен Шинь Кунг ({{lang-vi|Nguyễn Sinh Cung, 阮生恭}}) болон Нгуен Тат Тхань ({{lang-vi|Nguyễn Tất Thành, 阮必成}}); хувьсгалт нөхдийн нь дууддаг нэр: Нгуен Ай Куок (阮愛國))'' нь [[1890]] онд [[Нгеан]] хошууны «Хоангчу» тосгонд мэндэлжээ. [[1911]] онд Далайн усан цэргээр ажил хөдөлмөрийн гараа эхлүүлж эх орноосоо 30 жилийн хугацаатай гарч явжээ. [[1916]]-[[1923]] оны хооронд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], [[Их Британи]], [[Франц]] зэрэг орнуудаар цагаачлан амьдарч байсан. [[1920]] онд [[Францын Коммунист Нам|Францын Коммунист Намд]] гишүүнээр элсэж капитилист орны хөдөлмөрчдийн хүнд бэрх амьдралыг халахын төлөө хувьсгалт тэмцлийн үйл хэрэгт эргэлт буцалтгүйгээр орж, олон олон шинэ найз нөхөдтэй болсон бөгөөд Зөвлөлт засгийн удирдагчидтай танилцан хувьсгалт үйл хэргийн хүрээгээ тэлсээр байв. 1920-иод онд [[Коминтерн|Коминтерний]] идэвхтэн гишүүнээр элссэн Хо Ши Мин Коминтерний V Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцож, эх орноо Францын колоничлолоос гаргахын тулд хурлаас гарсан шийдвэр зааврыг мөрдлөгийг нутаг нэгт нөхдийнхөө хамтаар хэрэгжүүлэхийн тулд хэд хэдэн Ардын түр хороог эмхлэн байгуулж өөрийн нэрээ «Нюен-Ай-Как» болгон өөрчилж ард түмнийхээ дуу хоолой болон сонин хэвлэлүүдэд нийтлэлээ хэвлүүлж байжээ. Парист коммунист үзэлтэй танилцсаны дараа Хо Ши Мин 1923 онд [[Москва|Москвад]] очиж Коминтернд ажилласан байна. 1930 оны 2-р сарын 3-нд [[Хонконг]]-од болсон хурлын үеэр бусад нөхдийн хамт Францын коммунист намын салбар '''[[Вьетнамын Коммунист нам|Вьетнамын Коммунист Нам]]'''ыг байгуулжээ. Мөн тэрбээр 1930 оны 10-р сард Энэтхэг-Хятадын Коммунист нам ([[Англи хэл|англи]]. Indochina Communist Party) байгуулсан байна. Хо Ши Мин 1934-1938 онуудад [[Москва]] хотод [[Иосиф Сталин|И.Сталины]] нэрэмжит "Дорно дахины ард түмний Коммунист их сургуульд" суралцсан бөгөөд 1935 онд Коминтерний 7 дугаар их хуралд оролцож байжээ. 1941 онд Японд эзлэгдсэн Энэтхэг-хятадын хойгт булаан эзлэгчидтэй тэмцэх зорилгоор "[[Вьетминь]]" хэмээх цэрэг улс төрийн байгууллага үүсгэн байгуулсан байна. Дайны сүүлчээр 1945 онд Японыг баримтлагч Засгийн эсрэг '''"8 дугаар сарын хувьсгал"''' удирдан зохион байгуулж ялаад Энэтхэг-хятадын хойгт "Вьетминь" Засгийн эрхийг авсан юм. Хо Ши Миний хувьсгалт тэмцлийн үйл хэрэг үргэлжилсээр [[1945]] оны 9-р сарын 2-нд тэрбээр «Тусгаар тогтносон Вьетнамын тунхагийг» боловсруулан зарласнаар<ref>{{cite web|url=http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html |title=Vietnam Declaration of Independence |publisher=Coombs.anu.edu.au |date=1945-09-02 |accessdate=2009-09-26}}</ref>, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс байгуулагдсан билээ. 1945-1946 онд Хо Ши Мин БНАВУ-ын Түр засгийн газрыг тэргүүлж, 1946 оны 3 дугаар сараас 1955 он хүртэл Ерөнхий сайд, улмаар нас бартлаа 1969 он хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1955-1956 онуудад түүний толгойлж байсан Засгийн газар хөдөө аж ахуйн шинэчлэл хийж нийгмийн дундаж давхарга болон хувийн өмчийг устгасан тул үйлдвэрлэл буурч эдийн засгийн хямрал болсон. "Умард Вьетнам" [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон [[Хятад|БНХАУ]]-аас их хэмжээний эдийн засгийн болон зэвсгийн тусламж авч байсан. [[Монгол]] Улс ч мөн ялгаагүй вьетнамын ард түмэнд боломжийнхоо хэрээр эд материалын тусламж үзүүлж байсан бөгөөд тэрээр Монгол Улсад 1955 онд албан ёсоор айлчилж байжээ. Тэрээр 1969 оны 9-р сарын 2-ны өдөр 80 настайдаа нас барсан. Энэ өдөр Вьетнам улсын баярын өдөр байсан тул вьетнамын коммунист нам түүний нас барсан цагийг “хойшлуулах”-аар тогтсон байна. Дараа өдөр түүнийг нас барсан тухай жинхэнэ албан мэдээ ард түмэнд хүргэсэн тул нас барсан өдрийг 9 дүгээр сарын 3-ий өдөр болгожээ. [[Файл:Giap-Ho.jpg|thumb|Хо Ши Мин (баруун) алдарт цэргийн зүтгэлтэн [[Во Нгуен Зиап]]ийн хамт, 1945 он.]] Нийслэл [[Ханой]] хотын төв талбай болох «Бадинь»-д өдгөө Хо Ши Миний бунхан байрладаг билээ. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатарын 14 дүгээр дунд сургууль түүний нэрэмжит болгосон байна. == Эшлэл == {{Reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == === Эсээ === * Bernard B. Fall, ed., 1967. ''Ho Chi Minh on Revolution and War, Selected Writings 1920-1966''. New American Library. === Намтар === * William J. Duiker. 2000. ''Ho Chi Minh: A Life''. Theia. * Jean Lacouture. 1968. ''Ho Chi Minh: A Political Biography''. Random House. * N. Khac Huyen. 1971. ''Vision Accomplished? The Enigma of Ho Chi Minh''. The Macmillan Company. * David Halberstam. 1971. ''Ho.'' Rowman & Littlefield. * Hồ chн Minh toаn tập. NXB chнnh trị quốc gia * Sophie Quinn-Judge. 2003. ''Ho Chi Minh: The missing years''. C. Hurst & Co. ISBN 1-85065-658-4 * Ton That Thien, ''Was Ho Chi Minh a Nationalist? Ho Chi Minh and the Comintern'' Information and Resource Centre, Singapore, 1990 === Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Ард Улс === * William J. Duiker. 1981. ''The Communist Road to Power in Vietnam''. Westview Press. * Hoang Van Chi. 1964. ''From colonialism to communism''. Praeger. * Truong Nhu Tang. 1986. ''A Viet Cong Memoir''. Vintage. === Вьетнамын дайн === * Frances FitzGerald. 1972. ''Fire in the Lake: The Vietnamese and the Americans in Vietnam''. Little, Brown and Company. === Америкийн гадаад бодлого === * Christopher Hitchens. 2001. ''The Trial of Henry Kissinger''. Verso. * Henry A. Kissinger. 1979. ''White House Years''. Little, Brown. * Richard Nixon. 1987. ''No More Vietnams''. Arbor House Pub Co. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ho Chi Minh|Хо Ши Мин}} * [http://www.ealing.gov.uk/services/leisure/local_history/historic_buildings/drayton_court_hotel.html The Drayton Court Hotel] * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 September 1969] * [https://web.archive.org/web/20000531033857/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/hochiminh.html TIME 100: Hồ Chí Minh] * [https://web.archive.org/web/20070714171151/http://www.cpv.org.vn/english/archives/?topic=14&subtopic=99&leader_topic=39 Hồ Chí Minh's biography] * [https://web.archive.org/web/20090913081041/http://www.withfriendship.com/user/tuyen/ho-chi-minh.php Hồ Chí Minh pictures as slides] * [http://maps.google.com/maps?t=k&ie=UTF8&ll=21.036772,105.834383&spn=0.002333,0.003616&om=1 Satellite photo of the mausoleum on Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20110120034852/http://acjournal.org/holdings/vol3/Iss3/spec1/decaro.html] * [http://www.cpv.org.vn/details_e.asp?id=BT2750372918 Final Tribute to Ho Chi Minh from the Central Committee of the Vietnam Workers' Party]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.clemson.edu/caah/history/facultypages/EdMoise/commlead.html#ho Bibliography: Writings of Ho Chi Minh, and Books about Him] {{DEFAULTSORT:Мин, Хо Ши}} [[Ангилал:Вьетнамын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Вьетнамын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Коминтерний гишүүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Вьетнамын дайны хүн]] [[Ангилал:Номхон далайн дайны хүн]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын дайны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Партизан хүн]] [[Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан]] [[Ангилал:Умард Вьетнам]] [[Ангилал:Ханойн хүн]] [[Ангилал:Вьетнамчууд]] [[Ангилал:1890 онд төрсөн]] [[Ангилал:1969 онд өнгөрсөн]] olp46c1l7tormqjuakuygsc69019vze 0 19582 868799 868592 2026-09-08T06:39:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868799 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-09-08 06:39:14 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] dx27vncq9ipqbo5g46tbfr4j8ulom8r 0 21077 868719 670647 2026-09-07T16:57:52Z Enkhsaihan2005 64429 868719 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр харьцуулах |зураг = |тайлбар = газрын зурагт |хэл1 = монгол |бичиг1 = - Солонгосын булан <br> - Солонгосын өрнөд булан |хэл2 = солонгос |бичиг2 = ¹ 서조선만 [сожусоньмань] <br> ² 서한만 [соханьмань] |хэл3 = хятад |бичиг3 = 朝鲜湾 [чаошяньвань] |тэмдэглэл = ¹ Умард Солонгост <br> ² Өмнөд Солонгост }} '''Солонгосын булан''', '''Солонгосын өрнөд булан''' — [[Шар тэнгис]]ийн '''[[далай тэнгисийн булан|булан]]''' юм. Өмнөд талаар нь Шар тэнгисийн үндсэн бие, баруун талаар нь [[Ляодун хойг]], [[Хятад]] улсын [[Ляонин]] муж, зүүн талаар нь [[Солонгосын хойг]], [[Умард Солонгос]] улсын [[Хойд Пёнань]], [[Өмнөд Пёнань]], [[Өмнөд Хуанхэ]] аймгийн нутаг дэвсгэр байна. Солонгосын буланг [[Бохайн тэнгис]]ээс Ляодун зааглана. Ляодунгийн өмнөд үзүүрт [[Далянь]] боомт хот оршдог. Хятад-Умард Солонгосын хилээр урсах [[Ялу]] гол Хятадын [[Даньдун]], Солонгосын [[Шинийжү]] хот орчмоор Солонгосын буланд цутгадаг. Солонгосын эргээс мөн [[Тэдун]], [[Чунчонь]] гол буланд цутгах ба гол боомт нь [[Нампу]] байна. Булангийн өргөн хамгийн их хэсэгтээ 100 км байна. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Location_of_West_Korea_Bay.png Зураг:Bohaiseamap2.png Зураг:Korea_bay.jpg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Солонгосын дорнод булан]] [[Ангилал:Солонгосын газар зүй]] [[Ангилал:Хятадын булан]] [[Ангилал:Шар тэнгисийн булан]] [[Ангилал:Азийн булан]] 7jg85mfv8g8fpq777j5s8g42i8o156c 0 22326 868767 868520 2026-09-08T01:53:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868767 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-09-08 01:53:09 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] jp3y48exyt27aqszjf81p1dd9gesxrl 0 23566 868779 867943 2026-09-08T03:35:30Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868779 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Marys Cathedral Nave Edinburgh.jpg|thumb|Шотландын Эдинбургийн Гэгээн Мариагийн Катедрал]] '''Христийн Сүм''' гэдэг нь Есүс Христэд итгэдэг бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлнэ. Христийн Чуулган нь Есүс Христийн сургаал дээр үндэслэдэг. Шинэ Гэрээнд сүмийг заримдаа бүх Христэд итгэгчдийн нэгдэл, заримдаа тодорхой газар нутагт цуглардаг итгэгчдийн нийгэмлэгийг хэлэхэд хэрэглэдэг. Грек хэлний ''ekklesia'' гэдэг үг нь цугларалт, нэгдсэн хүмүүсийн бүлэг гэсэн утгатай. == Үүсэл == [[Файл:Saints Peter and Paul Cathedral (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Монгол улсын Улаанбаатар хот дахь Г. Петр ба Г. Паулын католик катедрал]] Христийн сүмийг Пентекостын өдөр Ариун Сүнс элч нар болон бусад итгэгч дээр бууснаар шинэ гэрээний сүм тодорхой хэлбэрээр илэрсэн гэж олон Христэд итгэгч хүлээн зөвшөөрдөг. Үүнээс хойш сүм дэлхийн олон улс оронд тархсан. Никайн-Константинополийн итгэлийн тунхагт сүмийн дөрвөн үндсэн шинжийг '''нэгдмэл нэг, ариун, бүх нийтийн, элчит эрхийн''' гэж тодорхойлдог. == Бүтэц == Христийн сүм нэг байгууллагаар хязгаарлагддаггүй. Түүхийн явцад Христитгэл олон уламжлал, сүмүүдэд хуваагдсан. Өнөөдөр Ромын Католик, Дорнын Зүүний Ортодокс, Дорнын Ортодокс, Англикан, Лютеран, Реформат, Методист, Баптист, Пентекост зэрэг олон том уламжлал болон бусад олон сүм, урсгал байдаг. Зарим христитгэлийн теологичд сүмийг '''үзэгдэх сүм''' ба '''үл үзэгдэх сүм''' гэж ялгадаг. Үзэгдэх сүм нь дэлхий дээрх бодит сүмүүд, цуглаанууд, үйлчлэлээр илэрдэг. Үл үзэгдэх сүм нь Христэд үнэхээр итгэж, аврагдсан бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлдэг. Сүм нь зөвхөн мөргөлийн барилга биш. Сүм бол Христэд итгэгчдийн нэгдэл бөгөөд тэд хамтдаа Бурханд мөргөж, Бурханы Үгийг сонсож, залбирч, итгэлээрээ амьдардаг. Мөргөлийн барилга нь Сүм цуглардаг газар мөн боловч барилга өөрөө Сүм биш юм. Тиймээс олон итгэгчид энгийн заал, танхимд цуглан Бурханыг алдаршуулж болдог. == Үр нөлөө == Христийн сүм дэлхийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эртний сүм Ромын эзэнт гүрэн даяар тархаж, дараа нь Европ, Ази, [[Африк]] болон дэлхийн бусад хэсэгт хүрсэн. 1054 оны Их хуваагдал болон XVI зууны Протестант шинэчлэл нь христитгэлийн түүхэнд томоохон хуваагдал авчирсан. Гэсэн хэдий ч олон Христэд итгэгчид өөр өөр уламжлалтай ч бүгд Христийн Сүмийн нэг хэсэг байх боломжтой гэж үздэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай ч эрүүл сургаалтай урсгал чиглэл, сүм чуулганууд ихэнхдээ Элч нарын итгэлийн тунхаг, Никайн итгэлийн тунхаг, Афанасын итгэлийн тунхагийг дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг. [[Ангилал:Христийн шашин| ]] 6wf0dnuekwfayse5df4p6uqzwco638y 0 24173 868757 868500 2026-09-08T00:39:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868757 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-09-08 00:39:36 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] aenlunh10i5l1dj9n2zy7q5ck4u1e45 0 24430 868746 860623 2026-09-07T22:58:41Z Chongkian 21163 868746 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]] '''Хүрхрээ''' ({{langx|en|Waterfall}}) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах [[ус]]ыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат [[уул]], [[гол]]ын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг. <center>{{Том зураг|Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|900|Хүрхрээ}}</center> {{stub}} [[Ангилал:Хүрхрээ| ]] [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] dqwu8jyz7n8zw2rud2758p4orcox9ov 868747 868746 2026-09-07T22:59:22Z Chongkian 21163 868747 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]] '''Хүрхрээ''' ({{langx|en|Waterfall}}) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах [[ус]]ыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат [[уул]], [[гол]]ын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг. <center>{{Том зураг|Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|900|Хүрхрээ}}</center> [[Ангилал:Хүрхрээ| ]] [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] {{stub}} bl7vglk3jxr5tgeqmgl3wicpgbv7szc 868750 868747 2026-09-07T22:59:57Z Chongkian 21163 868750 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]] '''Хүрхрээ''' ({{langx|en|Waterfall}}) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах [[ус]]ыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат [[уул]], [[гол]]ын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг. <center>{{Том зураг|Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|900|Хүрхрээ}}</center> [[Ангилал:Хүрхрээ| ]] [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] {{stub}} k0fk413qntrfbu6j3lu8y864au2bzca 868751 868750 2026-09-07T23:00:08Z Chongkian 21163 868751 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]] '''Хүрхрээ''' ({{langx|en|Waterfall}}) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах [[ус]]ыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат [[уул]], [[гол]]ын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг. [[Ангилал:Хүрхрээ| ]] [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] {{stub}} ehqn65up3updpj44n7dikdhptld06ek 0 24936 868759 850271 2026-09-08T00:54:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868759 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Бастиан Швайнштайгер |зураг = Bastian Schweinsteiger 9542.jpg |хэмжээ = 230px |тайлбар = Бастиан Швайнштайгер 2014 онд |хоч = ''Басти'', ''Швайни'', ''Бастиш-Фантастиш'', ''Boss'' |мэндэлсэн огноо = [[1984]] оны [[8 сарын 1]] |мэндэлсэн газар = [[Баруун Герман]], [[Кольбермор]] |өндөр = 184 |жин = 79 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Манчестер Юнайтед]] |дугаар = |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1987—1992|{{Далбаа Герман|20px}} Обераудорф| |1992—1998|{{Далбаа Герман|20px}} Розенхайм 1860| |1998—2002|{{Далбаа Герман|20px}} [[Бавари Мюнхен]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2002|{{зээл}}{{Далбаа Герман|20px}} Бавари II|34 (2) |2002—2015|{{Далбаа Герман|20px}} [[Бавари Мюнхен]]|342 (45) |2015—|{{Далбаа Англи|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|0 (0) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (16-)|1 (0) |2001—2002|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (18-)|11 (2) |2002—2003|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (19-)|7 (2) |2004|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|8 (3) |2004—|{{Далбаа Герман|20px}}[[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Герман]]|111 (23)}} |медалиуд = {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ]]}} {{медаль|Хүрэл|[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Герман 2006]]}} {{медаль|Хүрэл|[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|ӨАБНУ 2010]]}} {{медаль|Алт|[[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Бразил 2014]]}} {{тэмцээн|[[Холбоодын цом]]}} {{медаль|Хүрэл|[[2005 оны Холбоодын цом|Герман 2005]]}} {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ]]}} {{медаль|Мөнгө|[[2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Австри/Швейцари 2008]]}} {{медаль|Хүрэл|[[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Польш/Украйн 2012]]}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 5 сарын 23 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2015 оны 6 сарын 13 }} '''Бастиан Швайнштайгер''' ({{lang-de|Bastian Schweinsteiger}}; [[1984]] оны [[8 сарын 1|наймдугаар сарын 1]], [[Кольбермор]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, [[Англи]]йн «[[Манчестер Юнайтед]]» болон [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Германы шигшээд]] тоглодог. Шигшээн ахлагч. ==Замнал== [[2015]] оны [[7 сарын 13|долдугаар сарын 13-нд]] «Манчестер Юнайтедад» элсэв.<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/Manchester-United-sign-Germany-midfielder-Bastian-Schweinsteiger.aspx |title=Manchester United sign Germany midfielder Bastian Schweinsteiger |date=2015-07-13 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}</ref> ==Амжилт== ;Бавари Мюнхен * [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] (7): [[2002–03 оны Германы Бундеслиг|2002–03]], [[2004–05 оны Германы Бундеслиг|2004–05]], [[2005–06 оны Германы Бундеслиг|2005–06]], [[2007–08 оны Германы Бундеслиг|2007–08]], [[2009–10 оны Германы Бундеслиг|2009–10]], [[2012–13 оны Германы Бундеслиг|2012–13]], [[2013–14 оны Германы Бундеслиг|2013–14]] * [[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цом]] (7): [[2002–03 оны Германы хөлбөмбөгийн цом|2002–03]], [[2004–05 оны Германы хөлбөмбөгийн цом|2004–05]], [[2005–06 оны Германы хөлбөмбөгийн цом|2005–06]], [[2007–08 оны Германы хөлбөмбөгийн цом|2007–08]], [[2009–10 оны Германы хөлбөмбөгийн цом|2009–10]], 2012–13, 2013–14 * [[Германы хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]] (2): 2004, 2007 * [[Германы хөлбөмбөгийн Супер цом|Супер цом]] (2): 2010, 2012 ;Герман * [[ФИФА Холбоодын цом]]ын гуравдугаар байр: [[2005]] *[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] гутгаар байр: [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] болон [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] дэд байр: [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] гутгаар байр: [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] * ДАШТ-ий алтан медаль: [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] ;Хувийн * [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] бэлгэдлийн тоглогч: [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] *[[Германы Спортын дээд шагнал]] (2): 2006, 2010<ref>{{cite web|url=http://www.rp-online.de/sport/fussball/nationalelf/wm/dfb/DFB-Elf-erhaelt-Silbernes-Lorbeerblatt_bid_59101.html|title=DFB-Elf erhält Silbernes Lorbeerblatt|accessdate=19 December 2010|language=German|work=[[Rheinische Post]]}}</ref> ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} ==Гадны холбоос== * [https://web.archive.org/web/20210125010421/http://www.bastian-schweinsteiger.de/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-de}} * [http://www.fcbayern.t-com.de/en/teams/profis/00397.php?fcb_sid=a35deceb606f7dd80f23b70ee5e7e4ee/ Профайл - Бавари] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20160306225721/http://fcbayern-munchen.com/blog/2009-08-28-19 Профайл - FCBayern-Munchen.Com] {{ref-ru}} {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны ЕАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2005 Холбоодын цомд Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Швайнштайгер, Бастиан}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Байерн Мюнхен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] {{germany-footy-bio-stub}} ianxufd629ab2b8fj15zhhqp44yqd1n 0 27880 868705 818717 2026-09-07T14:48:35Z Chongkian 21163 868705 wikitext text/x-wiki {{redirect2|Зайсан|Зайсан|салаа утга}} [[Файл:Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Зайсан толгой]] [[Файл:A monument featuring a T-34-85 tank in Ulan Bator.jpg|thumb|]] [[File:Zaisan Memorial (Photo by Kirill Burtasovsky).jpg|thumb|Зайсангийн дурсгалын панорама]] '''Зайсан толгой''' нь [[Улаанбаатар]] хотын өмнө талд орших [[толгой (газарзүй)|толгой]] юм. Улаанбаатар хотын төв хэсгийг тольдон харах боломжтой, Улаанбаатарынхны чөлөөт цагаа өнгөрөөх болон жуулчдын очих дуртай газруудын нэг. ==Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолборт газар == Зайсан толгойн оройд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор бий. [[Халхын голын байлдаан]]д эрэлхэгээр байлдаж амиа алдсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн дурсгал болгож барьсан уг цогцолборыг 1969 онд архитектор А.Хишигтээр ахлуулсан уран барилгачид барьж эхэлсэн бөгөөд 1971 он буюу [[Ардын хувьсгал]]ын 50 жилийн ойгоор нээлтээ хийсэн. Цогцолборын доод ханан дээр “Энд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалыг тэнгэрт нартай хамт мөнхлөв, газарт галтай цуг дархлав” гэсэн үгийг сийлжээ. Орой өөд 612 гаруй гишгүүр бүхий 300 метр урт шатаар өгсөж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэрэг эрийн хөшөө бүхий дугуй ханаар хүрээлэгдсэн талбайд хүрнэ. Талбайн төв дунд 3 метрийн голчтой мөнхийн гал буюу тулга байдаг бөгөөд амь үрэгдсэн дайчдын гэгээн дурсгалыг үүрд дурсан санахыг бэлгэдсэн байдаг. Дугуй хананы тойрог урт нь 60 метр бөгөөд төмөр бетоноор цутгаж хийжээ. Хананы гадна талаар Монгол Зөвлөлтийн гавъяаны одонгуудыг товойлгон сийлж Монгол үндэсний хээ угалзаар чимсэн байдаг бол хананы дотор талд шилэн шигтгэмэлийн аргаар урласан хоёр орны ард түмний найрамдалт харилцааг он дарааллаар илэрхийлсэн зураглал бий.<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|website=eDaily|accessdate=2018 оны 3 сарын 1|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөний цогцолборын нэг хэсэгт [[Берлин]] хүрсэн танкийн хөшөө багтана. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “[[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад|Хувьсгалт Монгол]]” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь Берлин хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж БНМАУ, ЗХУ-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref name="touristinfocenter"/> 2003 онд хотын төв болон Зайсангийн хоорондох замын уулзвараас нүүлгэж зайсанд аваачсан байна. == Нэрийн түүх== Хар дархадын шавийн ардууд хязгаар нутгаас хүрээнд ирээд Богд эзнийхээ морин зүгт орших энэ толгойн аманд буудаг байжээ. Мөргөлчид өвөр Зайсанд бууж, дээдэс нь мөргөл тахилга хийж өнгөрдөг байсан учир тэр үеэс буюу 1978 оноос "Зайсан толгой" хэмээн нэрлэх болсон байна. Зайсан гэдэг нь Богдын их шавийн отгийн даргыг нэрлэдэг. Мөн энэ үеэс Манжийн Монгол сайд Юндэндоржийн санаачилгаар [[Туул гол]]ын боргиог ариулан тахиж "Ариун болтугай" гэсэн төвөд үгийг чулуугаар өрж тавьсан түүхтэй. Гэвч Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойг тохиолдуулан "Соёмбо" үсэг болгон, хажуу дахь тоог жил бүр өөрчлөх болжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Хан-Уул дүүрэг]] [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны дурсгалын хөшөө]] 6kvw7bh32dc1gecj58l8obb8oxfcphw 0 28571 868832 785613 2026-09-08T08:42:22Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868832 wikitext text/x-wiki '''Грекийн хот-улсууд''' - [[Грек]]ийн соёл иргэншлийн тэргүүлэх төв нь МЭӨ VI-VII зууны үед [[Афин]], Спарт, Коринф болж байлаа. Хамтын амьдралын эдгээр төвийг хот-улс хэмээн нэрлэж байв. Хот-улсуудын архитектүрын шинж төлөв өнөөгийн хотуудынхтай төстөй байж. Акрополис буюу ханаар хүрээлэгдсэн байр (ихэвчлэн өндөрлөг газар барьсан сүм түр хоргодох байр), худалдааны төв (агора), спорт болон нийтийг хамарсан арга хэмжээ явуулдаг төв (гимназиум), нэг юм уу хэд хэдэн сүм байдаг байлаа. Хэдийгээр <хот> хэмээн нэрлэгдээг ч хүн ам цөөтөй байжээ. Спарт гэхэд л тосгодын бөөгнөрөл маягтай байв. Хот-улс гэсэн ойлголтын хамгийн чухал шинж нь оршин суугчид өөрсдөөс нь дээр орших төрөөр тодорхойлогддогт оршино. Тэгэхээр Спартын <иргэн>-спартач байх нь зүгээр грек хүн байхаас илүү чухал гэсэн үг. Үүнээс гадна хот-улсууд цаг хугацааны явцад засаглалын янз бүрийн хэлбэрийг дамжин өнгөрч байснаараа ялгагддаг байв. Тухайлбал, хаан, тиран (нэг хүчтэй хошуучлагч, гэхдээ орчин үеийн утгаар авч үздэг шиг заавал олны дургүйцлыг төрүүлсэн хүн байгаагүй), олигархи (хэсэг хүн гэхдээ ихэвчлэн язгууртны засаглал), ардчилал гэсэн засаглалын хэлбэрүүд байв. Засаглалын эдгээр хэлбэрт эрчүүд л тус тусын үүрэгтэй оролцдог. Ингэж иргэд өөрөө өөрсдийгөө удирддаг, өөрсдийгөө удирддаг, өөрсдөө оролцдог төрийн тухай үзэл санаа гарч ирэв. Хот-улсын грек загвар Эгеин тэнгис түүний хави газрууд болох Баруун Бага Ази (Эфей), Сицил (Сиракус), Өмнөд [[Итали]] (Тарентум), Африк (Ливийн Сирен), Францад (Марсель) тархав. ==Афинчууд== Хот-улсын түүхэнд гол үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол удирдлагын тогтолцоонд үндсэн өөрчлөл хийсэн Афины шүүгч Клеистэн (МЭӨ 570-508-с он) юм. Тэр Афины омог отгийн тогтолцоог өөрчилж, улс төрийн бүтцийг байнга сайжруулжээ. Афины иргэдийг арван <отогт> (фалай) хувааж, баатруудын нэрээр нэрлэв. Аттикийг (Афины ойролцоох нутаг) эрэг хавь, өндөрлөг газар, хот хэмээн гурав хувааж, отгуудыг эдгээр газар орноос бүрдүүлж, улмаар хамгийн жижиг сонгуулийн тойрог буюу демест хуваасан юм.V зууны үеийн төрийн зутгэлтэн Перикл (МЭӨ 495-429-ээд он) Афинд ардчиллын шинэ хэлбэрүүдийг орууллаа. Иргэдийн төлөөлөгч бүхий шүүхтэй болсноор шүүх эрх мэдэл хотын зөвлөлөөс иргэдэд шилжсэн. ===Афины ариун дагшин газар=== Энэ нь Дельфийн шүтээнийг тойруулан байрсан хэдэн барилгын нэг. Энэ нь Коринфын булангийн ойролцоо байдаг онгон дагшин газар юм. ===Аполлоны сүм=== МЭӨ 650-550 оны үеэс Коринфчуудын алтан үе эхэлсэн юм. Адриатын тэнгис хавьцаа болон Македөнид эзэмшил газрууд бий болохын зэрэгцээ хэд хэдэн чухал боомт нээгдэж улмаар тэр хавь газрыг худалдааны төв, далайн түвшин болгон хувиргажээ. Хотын хурал нь бүх эрэгтэй иргэд эрдэм боловрол, эд баялгаас үл хамааран адилхан сонгох эрхтэй ардчилсан зөвлөл болжээ. Афинболон V зууны үеийн бусад хот-улсуудад хожмоо <Барууны ардчиллын өлгий> болон харагдах болсон. МЭӨ V-VI зууны үеийн Афин хэмээх хот-улсад оюун санаа болон урлан бүтээх үйл ажиллагааны цэцэглэлт илт явагджээ. Хожмоо Платон, Аристотель нарын авч үзсэн филисофийн аугаа асуудлыг Эшил, Софокл, Эврипид нар жужгийн зохиолууддаа тусгав. Мфн МЭӨ 4 зуунд персүүдийг ялсан ялалтандаа урам орж улам бүр жавхаажсан афинчууд Акрополисоо сэргээж, аугаа Парфеноноо барив. ==Спарт ба Коринф== Афины өрсөлдөгч хот-улс болох Спарт нь хаан угсааны хоёр хаантай байв. Эбэ хоёр хаан зэрэгцэн захирч байжээ. Арай хожим нь ийм засаглалыг язгууртнуудын зөвлөл ба иргэдийн хурлаар сольж аядуу шинжтэй болгосон. Спартын иргэдийн хурал буюу хомоиои гэдэг нь төр-улсынхаа төлөө зэвсэг барихыг эрмэлзэгч адил тэгш эрх бүхий эрэгтэй иргэдийн институци юм. Спарт нь хелотчүүд хэмээн нэрлэгддэг хамжлагууд дээр тулгуурлаж байдгаараа Грекийн бусад хот-улсуудад ялгагддаг байв. МЭӨ V зуунд эфорэт хэмээх зөвлөлөөс сонгогдсон жижиг бүтэц гарч ирсэн. Төр-засгийг хянаж харж байх ёстой хэмээн ойлгогдож байсан энэ хүмүүс эцэстээ өөрсдийн төлөө эрх мэдлийг гартаа авч хаант засагт хэсэг хугацаанд саад болж байжээ. Спарт нь өөрийн цэрэг-арми ба байлдааны сургалтаар алдартай байсан юм. Өөр нэг хүчирхэг полис бол газар зүйн хувьд эх газрын грекийг холбогч стратегийн нарийн зурвас газар ноёрхлоо тогтоосон Коринф байжээ. ===Давамгайллын төлөөх тэмцэл=== МЭӨ VII зууны үед хүнд явган цэргийн байлдах чадвар дээшилсэн нь хот-улс гарч ирэх гол нөхцөл болсон. Цэрэг дайчдын жагсан дайтах хэлбэр тархах хэрээр төр-улсын төлөө байлдаж байсан иргэд тэмцлийнхээ хариуд улс төрийн зарим эрх шаардах болжээ. Хот-улсуудын хооронд өрсөлдөөн байнга гардаг байсан. Ялангуяа Афин, Спарт хоёрын тэмцэл нэлээд хурцадмал хэлбэртэй байлаа. [[Олимпын наадам]], шашны баяр ёслол гээд нийт Эллинийг хамарсан үйл явдлын үеэр хот-улсууд нэгддэг байв. V зууны үед персүүдийн довтолгооны эсрэг хот-улсууд нэгдэхэд Спартчууд энэ эвслийг удирдлаа. Тэдний ялалт грекчүүдийн өөрсдийгөө ойлгох, нэгдэх илтгэлийг урагшлуулж өгчээ. [[Ангилал:Грекийн хот-улсууд|*]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот|*]] [[Ангилал:Хот улс]] egwn0y4qzzcae9lq3nh384zy1qaguzu 0 28903 868846 649695 2026-09-08T08:47:11Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868846 wikitext text/x-wiki [[File:Boccacio_De_Ioanne_Anglica_Papa.png|thumb|Гудамжинд хүүхдээ төрүүлж буй хамба лам Иоанна. [[Жованни Боккаччио]]гийн бүтээл. [[Британийн Музей]]. 1353 оны орчим.]] '''Хамба лам Иоанна''' ({{lang-la|Ioanna Papissa}}) нь Дундад зууны үед цөөн хэдэн жил засагласан гэгддэг, домгийн [[Ромын Пап]] эмэгтэй юм. ==Домог== [[Image:Papesse_Jeanne_BnF_Français_599_fol._88.jpg|thumb|Папын малгай өмссөн хамба лам Иоаннагийн зураг. 1560-д оны орчим.]] Үнэхээр ч хамба лам Иоанна гэгч байсан эсэх нь эргэлзээтэй байдаг ч энэ нэрийг зүгээр ингээд дурьдахгүй өнгөрөх нь шудрага бус болох бөгөөд ийм эмэгтэй алдартай болсон нь өөрөө их содон зүйл юм. Нэгэнт ийм түүх дэгдэж тэгээд хэдэн зуун жилийн турш бодитойгоор оршиж ирсэн юм хойно “хэн нэгэн хүнд хэрэгтэй байсан байх”, тэгэхээр ард түмнүүдийн оюуны сурагч байх зөвшөөрлийг түүх олгосон байх нь гарцаагүй билээ. Хамба ламын албан ёсны намтрыг бичигчид эмэгтэй хамба лам байсныг эрс эсэргүүцдэг ба эмэгтэй хүн хамба ламын титмийг булаан авсныг зөвшөөрөх нь өөрөө их содон зүйл байхсан биз. [[Католик]] сүмийн хувьд байж барамгүй шившиг! Анх удаа энэ үйл явдлын талаар 1276 онд ярьж эхэлсэн байна. Тэгээд ч их сонин зүйлээр шалтаглан гарч ирсэн юм. 5-р Адрианыг нас барснаар шинэ хамба лам XXI Иоанн гэдэг нэртэй гэгч ирсэн бөгөөд дарааллын дагуу бол XX байх ёстой байв. “Алга болсон” гэгдэх хамба ламыг сонгогдмогц л тэр даруйдаа огцорсон гэнэ. Зарим Таамгийн дагуу бол эмэгтэй хүн байсан учир мартахыг хүссэн бололтой. Юутай ч XXI Иоанн тооллыг зөв голдиролд нь оруулж дутуу байгаа дугаарыг нөхөх шаардлагатай гэдгийг онцолжээ. Эмэгтэй хамба ламын талаарх түүх маш түргэн тархаж эхэлсэн байна. Биднийг хүртэл түүний намтар түүхийн хэсэг үлдэн өвлөгдсөн юм. Жинхэнэ нэр нь Агнесса, аав нь шашин дэлгэрүүлэгч бөгөөд тэрээр Германы зэрлэг омгуудыг загалмайн шашинд оруулах гэж ирсэн хүмүүсийн нэг нь байжээ. Мөнөөх эр Майнцад охинтой болсон бөгөөд тэр охин нь Европын хамгийн нэр хүнд бүхий суудлыг эзлэх тавилантай төрсөн бололтой. Агнессагийн ээж удалгүй нас барсан бөгөөд охин аавынхаа хамт байнга аялж шашны нарийн ширийн зүйл бүхнийг сайн сурсан байна. Шашин дэлгэрүүлэгчийн ажил тийм ч тайван биш ба германы зэрлэг омгууд загалмайн шашныг шийдвэртэй эсэргүүцдэг байв. Нэгэн удаа аавынх нь толгойг чулуугаар цохин хагалж, гарыг нь хугалсан байх юм. Чадваргүй болсон аавдаа туслахаар найман настай охин нь иржээ. Тэрээр гайхамшигтай ой санамжтай байсан ба жүжигчний авъяасыг ч хангалттай эзэмшсэн бололтой. Бяцхан охин буудлын ширээн дээр гарч хурал ном хурдаг байсан гэнэ. Түүний яриа өрнүүлэх чадвар хүүхдийн гэнэн зан зэрэг нь сонсож байсан хүмүүст маш их өндөр сэтгэгдэл төрүүлдэг байсан юм. Гайхамшигтай хүүхэд амархан нэр алдартай болсон байна. Тэр үедээ Агнесса эрэгтэй хүүхдийн дүрд тоглож эхэлсэн байх. Эрэгтэй хүний хувцас өмсөж сурсан хүнд л тухайн үедээ хувцсаа сольж өмсөх тухай санаа орж ирнэ биз дээ. Тун удалгүй энэ санаа нь Агнессагийн хувьд цорын ганц авралт зам нь болон хувирсан гэнэ. Охиныг арван дөрвөн настай болоход аав нь нас барсан бөгөөд төрөлх хотод нь оршуулахыг хүсчээ. Нилээд урт замыг өнгрүүлэх ёстой байсан бөгөөд хэндээ найдах билээ. Тэр үедээ л эр хүний хувцас өмсч тийм дүрд хувирч явсан байна. Үнэхээр ч орь ганцаараа үлдсэн, хоолондоо хүрэх ямар ч боломжгүй Агнессагийн хувь тавилан үнэхээр хөөрхийлөлтэй билээ. Европоор хэрэн тэнэхдээ тэрээр сүмд Иоанна Ланглуа гэдэг нэрийн дор орж чадсан юм. Энэ сангаас зохиосон нэрийг Агнесс үүрд хадгалан үлдсэн байна. Шинэ ламхай залуу ихэд ажилсаг, боловсролтой хүн байв. Агнесса лам нарын дотроос өөрийн мэдлэг ба ухаанаар эрс ялгарч эхэлсэн гэдэг. Гэтэл бүсгүй дөнгөж арван зургаан нас хүрсэн бөгөөд хүн л юм чинь залуу лам руу харцаа унагажээ. Тэгэх тусмаа ийм олон эрчүүдийн дунд байгаа бүсгүйд хэцүү байсан биз. Яг ийм тохиолдолд Агнесса цэвэр эмэгтэй хүний уран мэхийг ашигласан бололтой. Тэрээр залуу эрд өөрийн амьдралаа бодитойгоор, үнэнээр нь ярьж өгчээ. Тэгээд өөрийн хамаг л сайхныг өгч түүний үнэнч найз бүсгүй нь болон хувирчээ. Лам ч эсэргүүцэл үзүүлээгүй байна. Тун удалгүй бусад лам нар тэр хоёрыг хоол, зугаалга, сүмд үргэлж хамт байхыг хардаг болсон юм. Хоёр залуугийн ийм үерхэл ихэд анхаарал татаж эхэлсэн бөгөөд хэний ч толгойд Иоанна Ланглуа нь эмэгтэй хүн гэх бодол ирж байсангүй. Тэр хоёрын араас мөрдөлт явуулсан бөгөөд холбоотой болох нь тогтоогдмогц мэдээж хэрэг галд шатаж үхэх аюултай тулгарсан хэрэг. Гэсэн ч зугтааж амжсан юм. Аялалын шинэ үе Агнессад алдар нэр, шинэ мэдлэг авчирсан байна. Хэдийгээр дэргэд нь нууц амраг байгаа ч Агнесса эрэгтэй хүний хувцаснаас татгалзаж чадаагүй бөгөөд зөвхөн ийм байдалтай л ямар нэгэн амжилтанд хүрч чадна гэдгээ ухаарч ойлгосон юм. Францад Агнесса олон нийтийн өмнө явагдах шашний номлолоор явуулдаг сэтгэлцээнд оролцож “дээдсийн” гүн, лам, эрдэмтдийн таашаалыг хүртэж байв. Шаардлагатай холбоог тэрээр тогтоож чадлаа. Хайртай хүн нь өвчний улмаас нас баржээ, харин Агнесса [[Афин]] хотноо гүн ухааны сургуулийг амжилттай дүүргэсэн бөгөөд загалмайн шашны гол хот болох Ромыг байлдан дагуулах ажилдаа орсон байна. “Мөнхийн хот” гэгддэг Ром Агнесса хамба ламын дэргэдэх хүмүүстэй холбоо тогтоосон нь түүний гайхамшигтай ухааных гэнэ. Ихэнх тохиолдолт шашны дээдсүүд тийм ч сүрхий боловсролтой байгаагүй юм. Тиймээс ч Агнесс ромын хамба лам нарын албанд нилээд хүндтэй суудлыг эзэлж авсан байна. Орчин үеийн хэллэгээр бол хамба ламын нарын бичгийн даргын алба хашиж байна гэсэн үг юм. Хамбын ажил хэрэг, санхүү, гадаадынхантай тогтоох харилцаа, өргөдөл хүлээн авах нэг үгээр хэлбэл түүний нарын бичиг байжээ. Шинэ ажил хэргээ хөтлөхөд эмэгтэй хүний төрөлхийн зан чанар мөн өөртөө баттай суулгаж чадсан эр хүний чанар нилээд тустай байсан нь ойлгомжтой. IV Лев нэг бус удаа Иоаннын ажлыг өндрөөр үнэлсэн байна. Мэдээж хэрэг хоол идэх дуршил хоолны үеэр бий болдог. Хамгийн дээд суудал суух ямар нэгэн саадыг Агнесс олж харахгүй болж эхэлжээ. Кардиналын алба, сайн ажил, бүх Ромын хүндэтгэл, оюун ухаан түүнийг хамба ламын суудал руу заагаад байх шиг. IV Лев нам барахын өмнө цорын ганц залгамжлагчаар Иоанна Ланглуаг сонгосон байна. Лам нарын чуулган ч түүний төлөө санаа өгчээ. Ихэд айн байж бичсэн судар бичиг VIII Иоанныг сонгохын өмнө содон зүйл болж байсныг тэмдэглэн үлдсэн байна. Италид дэгдсэн хөдлөлт олон хот суурин газрыг юу ч үгүй нураасан. Францад царцааны довтолгоон болж хамаг ургацыг нь идсэн ба өмнөдийн салхинд туугдан далай руу шахагдаж тэнд үхсэн амьтадын үнэр нь өвчин гарах боломжийг нээсэн, ариун Винченцогийн цогцсыг хулгайлан тараан зарах гэж нэгэн лам оролдсон бөгөөд шөнө дөлөөр сүмд гэнэт гарч ирэн хуучин газарт нь оршуулахыг гуйсан зэргийг дурьджээ. Иоанна хамба лам засгийн эрх барих тэр үед хэдийгээр богинохон байсан ч ихэд сайхан бөгөөд амжилт дүүрэн байсан юм. Тэрээр их зөөлөн ухаалаг захирагч бөгөөд харгислал үйлдэггүй байжээ. Шинэ хамба ламын зарлиг юуны өмнө завхарчихсан лам нарын эсрэг чиглэгдэж ихээхэн шударга, оюунлаг байсан гэдэг. Германы I Лотар хааныг хүртэл тэрээр ятгаж байгаад лам болгож дөнгөсөн ба иймэрхүү замаар хаанчлалынхан үеийн нүгэлээ наминчлах ёстой байв. Магадгүй ийм хууран мэхлэлт нь нээлдэхгүй байсан биз, гэхдээ хачирхалтай нь сонин үйл явдал болсон юм. Хамба лам бүсгүй маань жирэмсэлжээ. Үүнд итгэхэд тун хэцүү. Яах гэж ийм өндөр алба тушаалд очсон хүн гэнэт хоёрдмол амьдралаар амьдарч ирдэг байна? Агнесса латераны ордны ламхайтай холбоо тогтоосон гэдэг таамаг байдаг юм билээ. Учир нь тэр залуу лам яаж ийгээд хамба лам VIII Иоанны нууцыг илрүүлсэн ба дуугүй байлгахын тулд ийм алхам сонгосон бололтой. Нэг удаа залуу хүнийг эмчилж өгөөч хэмээн гуйсаар авчирсан гэдэг. Тэгээд хамаг үйлдлийг гүйцэтгэсний дараа Агнесса түүний хөлд хөөс нь цахран хэвтэх хүнд хандан дотор нь шүглэсэн чөтгөр хэзээ гарч явахыг асуухад хариуд нь: “Чи бүх хүний эцэг болсон хүн тэгээд лам болон ард түмэнд хамба лам эмэгтэйгээс гарсан хүүхдээ харуулах юм бол” хэмээн сонсчээ. Мэдээж хэрэг лам нарын өргөн өмсгөл нь Агнессагийн өөрчлөгдсөн биений хэлбэрийг нууж чадаж байсан ч төрөх үед Агнесса хол нуугдах ёстой болно. Түүнд нууц амраг нь тус болсон юм. Тэрээр хамба лам өвдсөнг зарлаад төрөх бяцхан хүүхдийг асрах болно гэж амлажээ. Гэтэл тохиолдол өөрөө шийдвэрлэсэн юм. ес дэхь сарын жирэмсэлтийн үеэр тэрээр хүмүүсийн өмнө харагдах боломжгүй байсан юм. Харин Ромд өвчин дэгдсэн байна. Ард түмэн бурханг тайтгаруулах үүднээс лам нарын чуулган зохион байгуулахыг шаардаж ирмэн гэнэ. Хөөрхий Агнесса юу хийхээ мэдэхгүй айн чичирч байв.тэрээр аль болох боломжтой хугацаагаар чуулганыг хойшлуулах гэж оролдоходо тун удахгүй төрөх болов уу гэж найдаж бажээ. Гэтэл ромчууд уур хилэн аргагүй байдалд бүсгүйг оруулсан байна. 857 оны арван нэгдүгээр сарын 20-нд өглөөнөс авахуулаад их сайхан цаг агаар тогтсон бөгөөд бүх оршин суугчид гудамжинд гарч чуулганд оролцох гэж байжээ. Бүх лам нар алхаж эхэлмэгц ард түмэн хамба лам арайлхийж хөлөө зөөн явж байгааг харсан юм. Тэрээр юу болоод байгааг сайн ойлгохгүй алхаж байв. Төрөлтийн өвчин эхэлсэн бөгөөд тэрээр шүдээ зуун алхасан юм. Тэрээр өвчин туссан мэт чичирнэ. Гэтэл энэүед аянга зохих балж, тэнгэрт хар үүл хуран цугларсан бөгөөд хүчтэй цахилгаан цохилсон. Чанга хөгжмийн чимээгээр алхалах лам нарын цуваа ихэд зэвүү хүргэм харагдана. Гэнэт хүчтэй салхи гарч аймшигтай нүргэлэх чимээ сонсогджээ. Үйл ажилгаанд оролцож байсан лам нар айсандаа хамаг эд зүйлээ хаян зугатав. Хүмүүсийг уурлах, хараах, гинших чимээ гарна. Харин цугларсан хүмүүс хамба ламыг тойрсон байна. Гайхсан айсан ромчуудын өмнө аймшигтай зүйл тодорно: VIII Иоани газар дээр хэвтэн үхлийн өмнөх шиг татвагнан чичирнэ, харин дэргэд нь цус нөжиндөө хутгалдсан хүүхдийн цогцос хэвтэж байлаа. Хамба лам эмэгтэйг нас барсан тэр газарт удаан жилийн турш Агнессанд зориулан босгосон бяцхан сүм байсан ба түүнийг баярлаж талархсан ромчууд тайван, ухаалаг засаглалын төлөө барьж байгуулжээ. Гэтэл лам нар эмэгтэй хүний тухай бүхий л дурсамжийг устгаж үгүй хийхийг эрмэлжэж ирсэн бөгөөд цагын аясаар сүмийг нурааж, харин шарил дээр нь тавьсан чулуу алга болжээ. Алдарт эмэгтэйн гунигтай түүх А.С.Пушкины анхаарлыг ихэд татсан байна. 1834-1835 онд бичигдсэн ноорогт “Иоанна хамба лам” гэдэг зохиолын төлөвлөгөө олдсон байдаг. Гагцхүү ямар төрөл хэлбэрт алдар яруу найрагч маань тэр бүсгүйн талаар бичих гэж байсан нь тодорхойгүй үлдсэн юм. Зөвхөн бага зэрэг ноорог л Пушкины бодлыг илчлэх мэт үлджээ. Бурханыг хүн хэрхэн басч болдог, оюун мэдлэгийн чадал хир их болохыг тэгээд үүнээс үүдэлтэй үр төл нь болох бодол санаа үйлдлийн эрх чөлөө ямар аугаа суут болохыг харуулах гэж оролдсон бололтой. Хамба лам бүсгүйн нэрийг үхснийх нь ч дараа домогт зүйл дагалдан ирсэн байна. Тэгээд ч ямар сонин гээч ийм сонин адал явдал нэг ч удаа дэлхийн соёл, утга зохиолд тусгалаа олоогүй юм. Нүгэлт хүмүүс, шашныг эсэргүүцэгчид түүхэнд олон хүнийг алсан алуурчид, дээрэмчдийн тухай үлдсэн байтал Иоанна хамба лам бүсгүйн тухай бодол нэг ч хүнийг догдлуулаагүй нь энэ хэрэг дээр нууцлаг хориг байдагтай холбоотой болов уу гэж бодоход хүргэж байгаа юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ioanna (papa)|Иоанна}} {{DEFAULTSORT:Иоанна }} [[Ангилал:Зохиолын эмэгтэй дүр]] [[Ангилал:Папын (байгууллага) түүх]] [[Ангилал:Цуурхал, домог]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүд утга зохиолд]] f8651u85uwbhdqcpum8y9n87sb72p6l 0 29892 868700 868652 2026-09-07T13:51:54Z Enkhsaihan2005 64429 868700 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Пёнань муж | native_name = {{nobold|평안남도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = Чосонгыл | translit_lang1_info = {{lang|ko|평안남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|平安南道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = P'yŏngannam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Pyeongannam-do | image_blank_emblem = | image_map = Pyongannam-do in North Korea 2010.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пёнсон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 5 хот; 19 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Гён-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web | script-title = ko:권력기구도 | location = Сөүл | publisher = Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам | date = 2025 | access-date = 2026-09-07 | url = https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009 }}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ри Сон Пум]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Farmers of Songhak Farm of DPRK Move into New Houses |url=http://kcna.kp/en/article/q/83f7a181a619ffc14824232aa6c4d096.kcmsf |access-date=2026-09-07 |website=[[KCNA]]}}</ref> | area_total_km2 = 12,330 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 4,051,696 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | website = | footnotes = }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Пёнань'''<ref>Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Пёнаниас гадна Пён-Ань, Пёнан, Пён-Ан, Пёнань, Пёнган зэрэг олон янзаар галиглана.</ref> [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]] ([[солонгосоор]] 평안남도 [пён_ъаан_ь намдуу], [[англиар]] South Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман мужийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнань]] муж өмнөд, [[Хойд Пёнань|умард]] хоёр муж болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Пёнань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харъяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평남 ('''Пённам''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Пёнань муж дотроо 6 хот (시), 19 хошуу (군), 3 дүүрэг (구), бүгд 28 нутаг болж хуваагддаг. Зургаан хот нь: * [[Нампу]] (남포특별시) – 2010 онд онцгой хот болсон * [[Пёнсон]] (평성시) – 1969 онд хот болсон, мужийн төв * Аньжү (안주시) – 1987 онд хот болсон * [[Кэчонь]] (개천시) – 1990 онд хот болсон * Сүньчонь (순천시) – 1983 онд хот болсон * Тугчонь (덕천시) – 1986 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Pyongan-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:Nampo Dam locks close-up.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-namdo|Өмнөд Пёнань}} {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнань| ]] ez08tu8xwjy1ssf1ymgoe56bwen7wae 0 29895 868721 638400 2026-09-07T16:58:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Пёнъань]] to [[Умард Пёнань]] 638400 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг |Titel=Умард Пёнъань аймаг |Hangeul=평안북도 |Hanja=平安北道 |Rr=Пёнъанганбүк-до |Mr=Пёнъанган-пукто |Fläche=12377 |Einwohner=2400595 |Stand=2005-01-01 |Gliederung= * 3 хот * 22 орон нутгийн тойрог |Verwaltungssitz=[[Синыйжү]] |Karte=Pyonganbuk-do in North Korea.svg |Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Умард Пёнъа́нь''' [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안북도 [пён_ъаан_ь пүгдуу], [[англиар]] North Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Пукто) юм. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнъань]] аймаг [[Өмнөд Пёнъань|өмнөд]], умард хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Умард Пёнъань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард орон буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평북 ('''Пёнбүг''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Нутгийн хуваарь == Умард Пёнъань аймаг дотроо 3 хот (시), 22 хошуу (군) болж хуваагддагаас гурван хотыг нэрлэвэл: * [[Шинийжү]] (신의주시) – аймгийн төв * Чонжү (정주시) – 1994 онд хот болсон * Күсон (구성시) – 1987 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Chongchon Hotel, Hyangsan-up.jpg Зураг:Pyongan-Bukto-Un-north-korea.png </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-pukto|Умард Пёнъань}} {{лавлах холбоос}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Пёнъань| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] di9i8m219z3vn9rekihsmzvqqh4psly 868723 868721 2026-09-07T16:58:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Пёнань]] to [[Умард Пёнань муж]] 638400 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг |Titel=Умард Пёнъань аймаг |Hangeul=평안북도 |Hanja=平安北道 |Rr=Пёнъанганбүк-до |Mr=Пёнъанган-пукто |Fläche=12377 |Einwohner=2400595 |Stand=2005-01-01 |Gliederung= * 3 хот * 22 орон нутгийн тойрог |Verwaltungssitz=[[Синыйжү]] |Karte=Pyonganbuk-do in North Korea.svg |Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Умард Пёнъа́нь''' [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안북도 [пён_ъаан_ь пүгдуу], [[англиар]] North Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Пукто) юм. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнъань]] аймаг [[Өмнөд Пёнъань|өмнөд]], умард хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Умард Пёнъань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард орон буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평북 ('''Пёнбүг''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Нутгийн хуваарь == Умард Пёнъань аймаг дотроо 3 хот (시), 22 хошуу (군) болж хуваагддагаас гурван хотыг нэрлэвэл: * [[Шинийжү]] (신의주시) – аймгийн төв * Чонжү (정주시) – 1994 онд хот болсон * Күсон (구성시) – 1987 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Chongchon Hotel, Hyangsan-up.jpg Зураг:Pyongan-Bukto-Un-north-korea.png </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-pukto|Умард Пёнъань}} {{лавлах холбоос}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Пёнъань| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] di9i8m219z3vn9rekihsmzvqqh4psly 868725 868723 2026-09-07T16:59:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Пёнань муж]] to [[Хойд Пёнань муж]] 638400 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг |Titel=Умард Пёнъань аймаг |Hangeul=평안북도 |Hanja=平安北道 |Rr=Пёнъанганбүк-до |Mr=Пёнъанган-пукто |Fläche=12377 |Einwohner=2400595 |Stand=2005-01-01 |Gliederung= * 3 хот * 22 орон нутгийн тойрог |Verwaltungssitz=[[Синыйжү]] |Karte=Pyonganbuk-do in North Korea.svg |Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Умард Пёнъа́нь''' [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안북도 [пён_ъаан_ь пүгдуу], [[англиар]] North Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Пукто) юм. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнъань]] аймаг [[Өмнөд Пёнъань|өмнөд]], умард хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Умард Пёнъань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард орон буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평북 ('''Пёнбүг''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Нутгийн хуваарь == Умард Пёнъань аймаг дотроо 3 хот (시), 22 хошуу (군) болж хуваагддагаас гурван хотыг нэрлэвэл: * [[Шинийжү]] (신의주시) – аймгийн төв * Чонжү (정주시) – 1994 онд хот болсон * Күсон (구성시) – 1987 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Chongchon Hotel, Hyangsan-up.jpg Зураг:Pyongan-Bukto-Un-north-korea.png </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-pukto|Умард Пёнъань}} {{лавлах холбоос}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Пёнъань| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] di9i8m219z3vn9rekihsmzvqqh4psly 10 29899 868727 868651 2026-09-07T17:07:08Z Enkhsaihan2005 64429 868727 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь | title = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] ба [[Солонгосын бүс нутгууд|бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | list1 = * [[Кванбук]] ** [[Кваннам]] * [[Квандон]] ** [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]] ** [[Ёнсо]] * [[Кёнги (бүс нутаг)|Кёнги]] * [[Хванхэ муж|Хэсо]] * [[Квансо]] | group2 = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | list2 = * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] * [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] * [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] * [[Рянган муж|Рянган]] * [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] * [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] * [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] * [[Чаган муж|Чаган]] | group3 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | list3 = * [[Пёньян]] | group4 = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | list4 = * [[Кэсон]] * [[Нампу]] * [[Расон]] | group5 = Тусгай захиргааны нутаг <small>(татан буугдсан)</small> | list5 = * [[Кэсонгийн аж үйлдвэрийн нутаг|Кэсон]] * [[Кымган уулын жуулчлалын орон|Кымган]] * [[Шинийжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шинийжү]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын муж|*]] </noinclude> q0g770vc5uc1yr2tl474zgzwefp8r1g 0 33914 868712 670574 2026-09-07T16:54:30Z Enkhsaihan2005 64429 868712 wikitext text/x-wiki '''Нампу''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 남포시, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Nampo) — [[Умард Солонгос]] улсын [[Өмнөд Пёнъань]] аймгийн нутагт байрласан далайн эргийн боомт [[хот]]. [[2008]] онд 366,815 оршин суугчтай байсан. == Зураг == <gallery> Зураг:Nampocity.jpg Зураг:125.39255E 38.73470N Port of Nampho.png Зураг:DPRK2006 Pyongnam-Nampo.PNG Зураг:Hero Youth Highway in DPRK.jpg </gallery> {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Нампу| ]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнань мужийн хот]] sbc6y74a8pm3a11qar71oy7l0uu2v17 868713 868712 2026-09-07T16:54:46Z Enkhsaihan2005 64429 868713 wikitext text/x-wiki '''Нампу''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 남포시, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Nampo) — [[Умард Солонгос]] улсын [[Өмнөд Пёнань]] аймгийн нутагт байрласан далайн эргийн боомт [[хот]]. [[2008]] онд 366,815 оршин суугчтай байсан. == Зураг == <gallery> Зураг:Nampocity.jpg Зураг:125.39255E 38.73470N Port of Nampho.png Зураг:DPRK2006 Pyongnam-Nampo.PNG Зураг:Hero Youth Highway in DPRK.jpg </gallery> {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Нампу| ]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнань мужийн хот]] qq27gnyb67m8czjhitww2btb8d9wf97 0 34458 868692 638416 2026-09-07T12:08:12Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Пёнань муж]] 868692 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Пёнань муж]] b396ns6siu1ymaf66qwluimozcp5dfu 0 34462 868716 868578 2026-09-07T16:56:54Z Enkhsaihan2005 64429 868716 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |url=https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=[https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa/page/50 50] |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг (эсвэл хороо), 2 тойрог,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] tgjjldi981q1gciwow7f41lb6ewlcyw 0 34774 868760 868508 2026-09-08T01:21:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868760 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 38026 868769 868548 2026-09-08T02:06:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868769 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-08 02:06:49 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 5oelzwruank2l7zgd87nnzidfeo123r 0 38108 868831 596223 2026-09-08T08:42:04Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868831 wikitext text/x-wiki [[Хятад|БНХАУ]] нь Хятадын ардын чөлөөлөх армийн ангиудыг хойт хил дээрээ буюу [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]],БНМАУ-ын хил дээр бөөгнөрүүлэх замаар Умарт цэргийн бүлэглэл гэсэн цэргийн 4 тойрог бүхий хүчтэй бүлгийг байгуулсан байна. Энэ армиудын бүлэглэлд 33 хээрийн цэргийн дивиз, механикжуулсан 11 дивиз буюу нийтдээ 44 дивиз бүхий ерөнхий цэргийн 9 арми багтаж байсан нь өөрийн зэвсэглэлдээ 4300 танк, 10 мянган [[их буу]], пуужинт төхөөрөмж бүхий байсан байна. Үүнээс гадна ардын журамт цэргийн 30 дивизийг бас бөөгнөрүүлсэн байжээ. Эдгээр хүч нь ЗХУ-БНХАУ-ын хилийн дагуу 200-300 м тутамд суман цэргийн хүчтэй нягтралыг хангах боломжийг хятадын талд олгосон байна. [[Ангилал:БНХАУ-ын зэвсэгт хүчин|Ардын Чөлөөлөх Арми]] sbx0bke99nmkflasbtuuvwqtdgnq5i6 0 39221 868704 635518 2026-09-07T14:48:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 868704 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN archive 907 Leningradians queueing up for water.jpg|thumb]] Баатар хот [[Ленинград]]ын хамгаалалт нь зөвлөлтийн ард түмний баатар зоригийн бэлэг тэмдэг болсон юм. Ленинградын бүслэлт [[1941]] оны 9-р сарын 8-ний өдрөөс [[1944]] оны 1-р сарын 27-ны өдрийг хүртэл 872 хоног үргэлжилжээ. Энэ хугацаанд 300 мянгаас 1,5 сая гаруй хүн амь насаа алдсан байдаг юм. {{stub}} [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн түүх]] [[Ангилал:Бүслэлт]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вермахтын дайны гэмт хэрэг]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] h43x4uqytnhux4360kyawo2z5a1of6b 0 41821 868763 865224 2026-09-08T01:25:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868763 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Василий Иванович Чуйков | зураг = [[Файл:Vasily Ivanovich Chuikov, 1942.jpg|thumb|300px|В.И.Чуйков]] | тайлбар = Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал В.И.Чуйков | төрсөн = [[1900]] оны [[1 сарын 31]] | нас барсан = [[1982]] оны [[3 сарын 18]] | оршуулсан_газар_нэр = [[ЗХУ]] Москва | оршуулсан газар = | төрсөн_газар = [[Оросын эзэнт гүрэн]],[[Тула муж]], | нас барсан_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Москва]] | хоч = | бүтэн_нэр = | эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1914-1917)<br />{{USSR}} (1917-1982) | салбар = явган цэрэг | албан он жилүүд = 1918-1982 | цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] | ажиллагааны_тоо = | нэгж = Зөвлөлтийн арми | албан тушаал = | тулалдаанууд = [[Оросын Иргэний дайн]]<br />[[Хятад-Японы дайн]]<br />[[Зөвлөлт-Финнийн дайн]]<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] | тулалдааны_нэр = | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Василий Иванович Чуйков''' нь [[ЗХУ-ын маршал]], [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын хошой баатар]] хүн юм. ==Намтар== Василий Чуйков нь 1900 онд [[Оросын Хаант Улс]]ын [[Москва муж]]ийн [[Серебрянная пруды тосгон]]д төрсөн байна. [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайн]]д [[Улаан Арми]]д элсэн оролцож олон удаагийн тулалдаанд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн удаа шархдаж байжээ.1921 оны 7-р сараас 1922 оны 1-р сар хүртэл - 4-р байлдааны секторын дарга, Смоленск мужийн Велиж хотын гарнизоны дарга, 1922 оны 1-р сараас дахин полк командлагч. 1925 онд тэрээр Улаан армийн М.В.Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийг, 1927 онд тус академийн дорно дахины факультетийг төгссөн [6]. 1926 онд тэрээр дипломат шуудангийн албан тушаалд халхавчлан Хятадад анх удаа айлчилж, Харбин, Мукден, Дайрен, Тяньжин, Бээжинд айлчилжээ [7]. 1925 онд тэрээр амралтаараа ирсэн төрөлх Серебряные Прудыдаа 1926 онд түүний эхнэр болсон Валентина Павловатай танилцаж, бүх насаараа хамт амьдрах болно. 1927 оны 11-р сараас - Москвагийн цэргийн тойргийн штабын хэлтсийн даргын туслах. 1928 оны 1-р сараас - Хятадад цэргийн зөвлөх. 1929 оны 9-р сараас - Улаан тугийн Алс Дорнодын тусгай армийн штабын хэлтсийн дарга В.К. Блюхер 1929 оны 11-р сарын 20-нд Манжуур хотод Хятадын цэргийн бүлэглэлийг бууж өгөх тухай хэлэлцээнд оролцон ЗБНХУ-ын мөргөлдөөнд оролцов. 1932 оны 8-р сараас Тагнуулын команд штабын ахисан түвшний курсын дарга. Англи хэлний тодорхой түвшний мэдлэгтэй байсан[8]. Тэрээр И.В.-ийн нэрэмжит Улаан армийн Цэргийн механикжуулалт, моторжуулалтын академийн академийн курс төгссөн. 1936 онд Сталин. 1936 оны 12-р сараас - 4-р механикжсан бригадын командлагч (Бобруйск хотын Киселеевичи хот), 1938 оны 4-р сараас - 5-р бууны корпусын командлагч, 1938 оны 6-р сараас - Беларусийн цэргийн тойрог дахь Бобруйскийн армийн бүлгийн командлагч. 1939 оны 9-р сард армийн бүлгийг 4-р арми болгон өөрчилсөн бөгөөд Чуйков түүнийг удирдаж, Улаан армийн Польшийн кампанит ажилд оролцов. 1938 оны 10-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын ардын комиссарын дэргэдэх Цэргийн зөвлөлийн гишүүнээр батлав [9]. 1939 оны 12-р сард тэрээр Хойд Карелийн нутагт 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайнд тулалдаж байсан 9-р армийн командлагчийн албан тушаалд томилогдов. Суомуссалмигийн тулалдаанд удахгүй ялагдсаны улмаас хасагдсан М.П.Духановыг сольсон бөгөөд үүний үр дүнд Финландын гурван дэглэм Улаан армийн винтовын хоёр дивизийг бүсэлж, ялав. 1940 оны 3-р сараас 12-р сар хүртэл Баруун цэргийн тусгай тойргийн 4-р армийг дахин командлав. 1940 оны 12-р сараас 1942 оны хооронд В.И.Чуйков Хятад дахь цэргийн атташе, Хятадын армийн ерөнхий командлагч Чан Кайшигийн цэргийн ахлах зөвлөх[10] албыг хашиж байв. Тухайн үед Хятад улс Японы түрэмгийлэгчдийн эсрэг дайн хийж байсан бөгөөд тус улсын төв бүс нутаг, Манжуур, Хятадын хэд хэдэн хотыг эзлэн авч чадсан юм. Энэ хугацаанд Японы армийн эсрэг хэд хэдэн цэргийн ажиллагаа явуулсан. Үүний зэрэгцээ Чуйков маш хэцүү даалгавартай тулгарсан - Хятадад өөрөө Хятадын Коммунист Нам (Мао Зэдун) ба Гоминданы (Чан Кайши) цэргүүдийн хооронд цэргийн ажиллагаа явагдаж байх үед Япончуудын эсрэг тэмцэлд нэгдсэн фронтыг хадгалах шаардлагатай байсан бөгөөд энэ нь үндсэндээ иргэний дайн байв. В.И.Чуйковын ачаар ЗХУ-ын Алс Дорнодын хилийг Японы түрэмгийллээс хамгаалсан хүчирхэг фронт байгуулагдаж эхэлсэн цэрэг-улс төрийн ийм хүнд нөхцөлд Хятад дахь урсгалыг эргүүлж чадсан юм. Аугаа эх орны дайн эхэлснээр тэрээр командлалд удаа дараа илтгэл тавьж, түүнийг Хятадаас эргүүлэн татаж, фронт руу, идэвхтэй армид илгээхийг хүссэн. [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F088847-0001, Berlin-Karlshorst, Sowjetisches Museum.jpg|left|thumb|300px|]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Чуйков нь [[Сталинградын тулалдаан]]ы үед онц гарамгай гавъяа байгуулсан [[62-р арми]]йг командлан [[Фридрих фон Паулюс|Паулюс]]ийн [[германы 6-р арми]]ас [[Волгоград|Сталинград хот]]ыг хамгаалж чадсан байна. Тэрээр дайн дуустал [[8-р гвардийн арми]] болсон 62-р армиа командлан оролцсон бөгөөд [[Висла хүртэл давших ажиллагаа|Польшийг чөлөөлөх]], [[Висла-Одерын давшилт]], [[Берлиний тулалдаан|Берлинийг эзлэх тулалдаан]]уудад армиа чадамгай удирдан ялалтанд хүргэжээ. Хятадаас дэслэгч генерал Василий Иванович Чуйковыг Сталинград руу илгээх арми байгуулж байсан Тула руу илгээв. 1942 оны 5-р сараас Аугаа эх орны дайнд (1941-1945) оролцсон. Тэрээр 1-р нөөцийн армийн командлагчаар томилогдсон (1942 оны 7-р сарын 10-нд 64-р арми болж өөрчлөгдсөн). 7-р сарын 22-ноос тэрээр идэвхтэй армид, 64-р армийн командлагч байв. 1942 оны 8-р сарын 4-нд Сталинградын фронтын командлагч В.Н.Гордовын тушаалаар армийн командлалаас чөлөөлөгдөж, 64-р армийн шуурхай бүлгийн командлагчаар томилогдов. Тэрээр Сталинград руу алсын зайд хамгаалалтын тулалдаанд оролцсон. 62-р армийн командлагч, дэслэгч генерал Василий Иванович Чуйковын байлдааны шинж чанар (1942 оны 11-р сарын 8). 1942 оны 9-р сарын 12-ноос Улаан армийн 62-р армийн командлагч. В.И.Чуйковт Сталинградыг ямар ч үнээр хамаагүй хамгаалах үүрэг өгсөн. Чуйковыг шийдэмгий, тууштай, эр зориг, өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагааны хэтийн төлөв, өндөр хариуцлага, үүргээ ухамсарлах зэрэг эерэг чанаруудтай гэж фронтын командлал үзэж байв[11]. Чуйковын удирдсан арми Ижил мөрний эрэг дээрх тусгаарлагдсан гүүрэн дээр тулалдаж, бүрэн сүйрсэн хотын гудамжны тулалдаанд Сталинградыг зургаан сарын турш баатарлаг хамгаалснаараа алдартай болсон. Хамгаалалтын ажиллагааны төгсгөлд армийн цэргүүд Сталинградын тракторын заводын хойд хэсэг, Баррикадын үйлдвэр, Красный Октябрийн үйлдвэрийн бие даасан цехүүд, хотын төвийн хэд хэдэн блокуудыг эзэлжээ. Сталинградад В.И.Чуйков ойрын тулааны тактикийг нэвтрүүлэв. Зөвлөлт ба Германы траншейнууд гранат шидэх зайд байрладаг. Энэ нь Германы нисэх хүчин, их бууны хувьд хүнд хэцүү болгодог, учир нь тэд зүгээр л өөрсдийнхөө цохилтоос айдаг. Танкийн цэргийн генерал Фридрих Паулусын удирдлаган дор Вермахтын 6-р хээрийн арми хүн хүчний хувьд давуу талтай байсан ч Зөвлөлтийн цэргүүд ихэвчлэн шөнийн цагаар байнга довтолж байна. Энэ нь өдрийн турш орхисон байрлалыг эргүүлэн авах боломжтой болгодог. Улаан армийн хувьд Сталинград дахь тулалдаан нь хотын анхны ноцтой тулаан байв. В.И.Чуйковын нэр мөн тусгай дайралтын бүлгүүд бий болсонтой холбоотой. Тэд хамгийн түрүүнд байшин руу гэнэт нэвтэрч, газар доорх харилцаа холбоог ашиглан хөдөлгөөнд оролцов. Орон сууцны барилгууд (жишээлбэл, Павловын байшин), цехийн балгас, хонгил нь үл тэвчих баазууд болж, хамгаалагчид өөрсдийгөө хамгаалаад зогсохгүй сөрөг довтолгоонд оров[12]. Германчууд хэзээ, хамгийн гол нь эсрэг довтолгоог хаана хүлээж байгааг ойлгоогүй. Хожим нь энэ туршлага нь Берлинийг эзлэн авах үеэр (1945 оны 4-р сарын 16 - 5-р сарын 2) В.И.Чуйковт хэрэг болсон. Түүнийг "Дайрагч генерал"[13][14] гэж нэрлэсэн нь учир дутагдалтай. Сталинградыг хамгаалах хамгийн эгзэгтэй үед В.И.Чуйковын цэргүүд тасралтгүй тулалдааныг тэсвэрлээд зогсохгүй Сталинградын тулалдааны эцсийн шатанд (1942 оны 7-р сарын 17 - 1943 оны 2-р сарын 2) Германы цэргийг ялахад идэвхтэй оролцов. Сталинградын хамгаалалт 200 аймшигтай, цуст өдөр, шөнө үргэлжилсэн. Бие бүрэлдэхүүнийнхээ хосгүй баатарлаг байдал, эр зоригийн төлөө 1943 оны 4-р сард 62-р арми "Харуул" хэмээх хүндэт цолыг хүртэж, 8-р харуулын арми гэж алдаршжээ. В.И.Чуйков өөрөө Сталинградыг хамгаалсны төлөө ЗХУ-ын баатар цолонд нэр дэвшсэн боловч эцсийн мөчид нэрийг нь өөрчилж Суворовын 1-р зэргийн одонгоор шагнасан[15]. В.И.Чуйков дайны сүүлчийн өдрийг хүртэл 8-р гвардийн армийн толгойд тулалдаж байв. Баруун өмнөд, өмнөд, 1-р Беларусийн фронтуудын нэг хэсэг болох 8-р гвардийн арми Изюм-Барвенково, Донбассын ажиллагаанд, Днепр, Никополь-Кривой Рог, Березнеговато-Снигиревская, Одесса, Беларусь, Берлин-О-ын эцсийн шатанд Берлин-О-ын төлөөх тулалдаанд амжилттай оролцов. довтолгооны ажиллагаа. Беларусийн 1-р фронтын үндсэн чиглэлд ажиллаж байсан Берлиний довтолгооны ажиллагааны үеэр (1945 оны 4-р сарын 16-аас 5-р сарын 2) В.И.Чуйковын харуулууд Зееловын өндөрлөгт дайсны хүчтэй хамгаалалтыг сэтлэн Берлин хотын төлөө амжилттай тулалдаж байв. Сталинградын тулалдаанд арвин туршлагатай ЗХУ-ын хоёр удаагийн баатар, хурандаа генерал В.И.Чуйковын удирдлага дор 8-р гвардийн армийн цэргүүд Берлинд гудамжны тулалдаанд бусад ангиудын цэргүүдтэй хамтран чадварлаг тулалдаж, Берлиний гарнизоныг хурдан ялж, бууж өгөхөд хүргэв[15]. 1945 оны 5-р сарын 2-нд В.И.Чуйковын командын байранд Берлиний гарнизоны дарга генерал Вайдлинг Германы цэргүүдийг бууж өгөх тухай гарын үсэг зурж, гарнизоны үлдэгдэлтэй хамт бууж өгчээ. Армийн командлагч В.И. Чуйков Аугаа эх орны дайны үеэр Украины баруун эргийн нутаг дэвсгэрийг чөлөөлөхөд гарамгай амжилт гаргасан, Висла-Одерийн довтолгоонд оролцсон амжилтаараа (1945 оны 1-р сарын 12 - 2-р сарын 3) - Познань хотыг довтолж, ээлсэний төлөө хоёр удаа Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар цолоор шагнагджээ. Аугаа их эх орны дайны үеэр цэргийн алба хааж байхдаа В.И.Чуйков үргэлж фронтод байсан бөгөөд тэнд дайсны алдааг аль болох хурдан хариу үйлдэл үзүүлж, дайсны довтолгоо, жигүүрийг ил гаргахад өчүүхэн төдий ч бүтэлгүйтсэн тохиолдолд тэр даруй сөрөг довтолгоонд орж чадна гэдэгт итгэдэг байв. Армийн командлагчийн гол давуу тал бол хурд, шуурхай байдал байв. Түүний хувьд нэн тэргүүний зүйл бол дайсантай ойр байх, түүнтэй үргэлж холбогдох, түүнтэй уулзах хүсэл байв. Нэгэн өдөр Чуйков Сталинградын дээгүүр байрлалууд дээгүүр нисч байх үед түүний онгоцыг Германы Юнкерс буудаж, шууд утгаараа хоёр хувааж, командлагч өөрөө гайхамшигтайгаар амьд үлджээ. Беларусийн ажиллагааны эцсийн шатанд 8-р харуулын армийн цэргүүд Висла (Магнушевскийн гүүрэн гарц) дээрх стратегийн чухал гүүрэн гарцыг барьж, өргөжүүлэв. Дайны дараа [[Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлэглэл]]ийн командлагч, [[Батлан хамгаалах яамны орлогч сайд]], [[Зөвлөлтийн Зэвсэгт хүчний Хуурай замын цэргийн ерөнхий командлагч]] зэрэг цэргийн удирдах албан тушаалуудад ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан байна. 1982 онд [[Москва]]д нас барсан бөгөөд өөрийн хүсэлтээр [[Волгоград]] хотод 62-р армийн дайчдын булшинд оршуулсан байна. == Цэргийн цол == * [[Комбриг]] (17.02.1938) * [[Комдив]] (23.07.1938) * [[Комкор]] (9.02.1939) * [[Дэслэгч генерал]] (4.06.1940) * [[Хурандаа генерал]] (27.10.1943) * [[Армийн генерал]] (12.11.1948) * [[ЗХУ-ын Маршал]] (11.03.1955) == Шагнал, хүндэтгэл == {{col-begin}} {{col-2}} === ЗХУ-ын шагнал === * [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын баатрын Алтан таван хошуу]] (19.03.1944, 6.04.1945) * [[Лениний одон]] (26.10.1943, 19.03.1944, 21.02.1945, 11.02.1950, 11.02.1960, 12.02.1970, 11.02.1975, 21.02.1978, 11.02.1980) * [[Октябрийн хувьсгалын одон]] (22.02.1968) * [[Улаан тугийн одон]] (1920, 1925, 1944, 1948) * [[Суворовын одон]] 1-р зэрэг (28.01.1943, 23.08.1944, 29.05.1945) * [[Улаан од одон]] (1940) * ЗХУ-ын сүлд бүхий хүндэтгэлийн сэлэм (22.02.1968) * Нэр бүхий алтан цаг * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 16 медаль {{col-2}} === Гадаадын шагнал === * [[Эх орны гавьяаны одон]] [[Зүүн Герман|БНАГУ]] * [[Найрамдалт ард түмний одон]] [[Зүүн Герман|БНАГУ]] * [[Грюнвальдын загалмай одон]] 2-р зэрэг [[Польш]] * [[Цэргийн гавьяаны одон)]] 4-р зэрэг ([[Польш]]) * [[Польшийн сэргэн мандлын одон]] 1 ба 2- зэрэг ([[Польш]]) * [[Сүхбаатарын одон]] ([[Монгол Улс|БНМАУ]]) * [[Хятад|БНХАУ]]-ын 2 одон * [[Шалгарсан гавьяаны загалмай]] ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) * Гадаад улсуудын медалиуд {{col-end}} === Хүндэт цол === * [[Берлин]]ий Хүндэт иргэн * [[Волгоград]]ын Хүндэт иргэн. * [[Запорожье|Запорожь]]ын Хүндэт иргэн * [[Улаан-Үд]]ийн Хүндэт иргэн [[Файл:Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|250px|rigth]] [[Файл:Wasilij Czujkow Cytadela Poznan.jpg|250px|rigth]] [[Файл:Gedenktafel Schulenburgring 2 (Templ) Berliner Kapitulation.JPG|200px|rigth]] ==Гадаад холбоос== * [https://web.archive.org/web/20140325223124/http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев России»]|Оросын Аугаа 100 жанжид * [http://rian.ru/video/20110222/337405256.html Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле»]|Маршал Чуйковын оршуулга * [https://web.archive.org/web/20110621004617/http://memorial.ppolk.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=43&Itemid=66 Воспоминания и письма]|Дурсамж ба захидал * [http://www.echo.msk.ru/programs/time/674457-echo/ Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков.]|Ялалт. Нэг нь бусдаас. Маршал Чуйков {{Commons category|Василий чуйков}} {{S-start}} {{S-off}} {{s-mil}} {{s-bef|before =[[А. А. Гречко]]}} {{s-ttl|title = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Зэвсэгт хүчний хуурай замын командлагч]]|years = 1960–1964}} {{s-aft|after = [[И. Г. Павловский]]}} {{S-end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Чуйков, Василий}} [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн командлагч]] [[Ангилал:Цэргийн атташе]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч‎]] [[Ангилал:Өвлийн дайны хүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн захиргааны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны Алтан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] ez3ouddxg9ycwicwn4tscnwk72l2pz2 0 42379 868828 728522 2026-09-08T08:40:59Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868828 wikitext text/x-wiki {{хянах}} 1968 онд Италийн үйлдвэрийн эзэн Аурелио Пессейн үндэслэсэн Гамбург хотод төвтэй '''Ромын клубыг''' хэрхэн харж байгаагаас шалтгаалан "сэтгэгчидийн бүлэг" эсвэл Дэлхийн банк,мөнгөний сан,эрх баригч элиттэй ойр дотно холбоогоо ашиглан олон улсын улс төр,эдийн засагт ов мэх зохиох гэсэн,нэгдмэл дэлхий,даяагчлалыг хүсэгч бас нэг элит хуйвалдагчид гэх зэргээр янз бүрээр тайлбарлаж болно.Тэд цахим хуудас дээрээ(www.clubofrome.org) өөрийнхөө зорилгоо "хүн төрөлхтөнд тулгарч буй хамгийн чухал асуудлыг илрүүлэн,дэлхийн хэмжээнд дүн шинжилгээ хийж,алсын боломжтой шийдэл,ирээдүйн дүр зургийг боловсруулах судалгаа хийх" замаар "ийм асуудлуудыг хамгийн чухал олон нийтийн болон хувийн түвшинд шийдвэр гаргагчид,бас олон нийтэд хүргэж,"..."бие даасан,дэлхийг хамарсан албан бус,шинэчлэлийг идэвхжүүлэгч болж ажиллана" гэж тодорхойлжээ.Сайхан л зүйл харагдаж байна.Тэдний зуу буюу төдий тооны гишүүдийн(идэвхтэн,хамаарагч,хүндэт г.м) "бүрэн" жагсаалт,нэр хаяг нь (дэлхийн байгууллагуудад тэргүүлэх байр суурьтай гол хүмүүсээс бусдынх нь),бага хурлуудын мэдээлэл,олон тооны судалгааны ажлын хамт цахим хуудас дээр нь тавигдаастай байгаа. Ромын клуб нь 1972 онд манай гаригийг нөөц баялаг эцэс төгсгөлтэй ба дэлхийн хүн ам хурдацтай өсөн нэмэгдэж байгаагаас учрах хор уршгийн талаар сэрэмжлүүлсэн "Өсөлтийн хязгаар" гэдэг ном ном хэвлүүлснээр олонд нэр нь танил болсон юм.Энэ ном тэр дороо бэстселлер болж,30 хэлээр хэвлэгдэн,4 сая хувь борлогдсон байна. Харамсалтай нь уг бүтээл далд явуулгын тухай онолчдын дунд үүсээд байсан маргааныг улам дэврээж,дэлхийд мэдэгдээд буй хамгийн гамшигт тахал ДОХ-ыг(зарим эх сурвалж уг нянг эрх баригч элитүүд/Америкийн нэгдсэн улсын Тагнуулын Төв Газар ба Билдербергийн бүлэг/Ромын клуб маш нууц зөвлөмжийн дагуу хүний гараар бүтээж тараасан гэж үздэг) Ромын клубын даалгавараар дэгдээсэн мэтээр шуугихад хүргэжээ.Энэ төлөвлөгөө нь "нийгмийн хүсүүштэй бус элементүүд "тухайлбал:хар арьстан,испани гаралтай хүмүүс,гомочуудыг устгахад чиглэсэн гэж нотлох нь ч бий.2001 оны 11-р сарын 5-нд хууль хэрэгжүүлэгчидийн гарт үрэгдсэн Уильям Куперийн бичсэнээр бол "ДОХ-ыг боловсруулах төсөл нь NK-NAOMI гэдэг нэртэй байж.Уг нянг тэмбүүний эсрэг вакцинаар дамжуулан Африк тивд 1977 онд анх тараасан байна.Өвчний хяналтын төвүүд болон Нью-Йоркийн Цусны төвөөс явуулсан халдварт шар өвчний эсрэг тарилгын үеэр 1978 онд АНУ-ын хүн ам ХДХВ-ын халдвар авсан юм." Хүн амын өсөлтийг хязгаарлах энэ уриалга анхных бус.1948 онд АНУ-ын Төрийн департаментийн Жорж В.Маккеннан АНУ-ын зүгээс "Хүн амын өсөлтийг зохицуулах аргачлалыг хэрэгжүүлэх тухайд" гэсэн гадаад бодлогын мэдэгдэл гаргаж байжээ.1970 оны гуравдугаар сарын 16-нд ерөнхийлөгч Ричард Никсон,Сахараас доошхи Африкийн хүн амын тоог тогтворжуулах чиглэл өгч,уг асуудлыг хариуцах албан тушаалтнаар 3-р Д.Рокфеллерийг томилсон,PL-91-213 гэсэн хуульд гарын үсэг зурсан тухай мэдээ байдаг. NK-NAOMI төсөл бол ТТГ(Тагнуулын Төв Газар)-аас боловсруулсан эм,биологийн бэлдмэл үйлдвэрлэж турших анхны хөтөлбөр биш юм.1953 оноос хүний оюун санааг хянаж,биеэ авч явах байдлыг нь загварчлах зорилгоор мэдрэлд нөлөөлөх бэлдмэл боловсруулах 10 жилийн төсөл хэрэгжүүлж эхэлжээ.1969 онд Батлан хамгаалахын яамны(АНУ-ын) мэргэжилтэн Роберт Макмахан гэгч 5 жилийн дотор хүний байгалийн дархлааг устгах чадвартай биологийн холимог бэлдмэл гарган авах зорилгоор Конгрессоос 10 сая доллар олгохыг хүсэж байв.1970 онд H.R-15090 нэрийн дор уг санхүүжилтийг олгосон бөгөөд ХДХВ маягийн хуучин нян гарган авахад молекулаас дотогш биологийн аргачлалыг ашиглах NK-NAOMI төслийг санхүүжүүлэх болсон байна.Тэр үед ТТГ эсийн хувилбар болон удамшлын ялгаанд тулгуурлан тодорхой угсаатныг онилж чадах "угсаатны зэвсэг" байж болох эсэх талаар судалгаа явуулж байв.Энэ бүх туршилтыг Мэриланд муж улсын Форт Детрик хот дахь Тусгай ажиллагааны салбарт хийжээ. ДОХ-ыг хүний гараар бүтээсэн гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн гаргаж ирсэн нотолгоонуудын хамгийн үнэмшилтэй нь 1971 онд нийтлэгдсэн ДОХ-ын өсөлтийн хүснэгт "Дэвшлийн илтгэл №8,х61" юм.Энд 15 жилийн хугацаанд хийсэн 20 мянга гаруй хуудас шинжлэх ухааны судалгааг ДОХ-той ижил шинж чанартай халдварт нян боловсруулах зорилготой холбооны хөтөлбөр болгон өөрчлөх зохицуулалт хийсэн тухай дурддаг. Сүүлийн 70 гаруй жилийн турш АНУ-д хүн дээр хийсэн туршилтуудын талаар бохир түүхийг сайтар баримтжуулан Мэдээллийн эрх чөлөөний хуулийн дагуу олон нийтэд илчилсэн билээ.1930-аад онд америкийн цэргүүд болон энгийн эмнэлэгийн өвчтөнүүдийг туршилтын туулай болгон ашиглаж,өөрсдөд нь мэдэгдэлгүй,цөмийн цацрагийн үйлчлэлиййн талаар турүилт хийсэн гэдэг.Мөн 1930-аад онд Таскижигийн Тэмбүүгийн судалгааны төв "тэмбүү өвчтэй" гэсэн оноштой хар арьст 200 хүнд өвчлөлийнх нь талаар мэдээлэлгүй уг өвчний ур хугацааны хор нөлөөний талаар ажиглалт явуулсан баримт бий.Дээрх ажиллагаануудад мөрдөн байцаалт явуулсан Сенатын хороо "1950-аар оны эхнээс 1963 онд уг туршилтуудыг хаах хүртэл Судалгааны хэлтэс өөрсдөд нь мэдэгдэлгүй,сайн дурын бус хүмүүс дээр туршилт хийсэн нь ТТГ-ын удирдлага хувь хүний эрхэд зохих анхаарал хандуулж,ТТГ-ын ажилтнуудыг үр нөлөөтэй удирдан чиглүүлэх үүргээ хөсөрдүүлсэнийг харуулж байна.Туршилт аюултайг мэдсээр байж,амь насанд аюул учруулж,хайхрамжгүй ханджээ...АНУ-ын хууль эрхийг зөрчиж буй нь илэрхий байсаар атал туршилтуудыг үргэлжлүүлсээр байсан байна." гэж дүгнэсэн байдаг.Саяхан хүртэл,Персийн булангийн дайны үеэр цэргүүдэд өгсөн туршилтын бэлдмэл хэдэн мянган цэрэг "Булангийн дайны синдром" гэсэн оноштой үлдэхэд хүргэсэн юм.Эцсийн эцэст 1995 оны аравдугаар сарын 3-нд ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон]] цөмийн цацрагийн үйлчлэлийн талаар туршилт явуулж байсныг хүлээн зөвшөөрч,АНУ-ын Засгийн газар нөхөн төлбөр олгох үүрэг хүлээж байгааг мэдэгдсэн билээ. Гэвч Өрнөдөд бараг хяналтанд аваад байгаа ДОХ-ын халдвар Африк тивд тархсаар байна.Клубын захирлуудын нэгний тодорхойлсоноор "хүмүүсийг төөрөлдүүлэх компьютер загварлал" болох "Өсөлтийн хязгаар" хэмээх хуурамч баримтын номтой дээрх зүйлс ямар ч холбоогүй байж болно.Гэхдээ сүүлийн 25 жилд ДОХ 50 сая хүний амийг авч одсоны 70 хувь нь Африкт ногдох ба тахал улам тархсаар байна.ДОХ-ын үүсэл нууцлаг манангаар хучигдсан хэвээр байгаа боловч нэг зүйл л үнэн.Ромын клубээс гаргадаг тулгасан зөвлөмжүүдийг өнөөдөр нэн яаралтай,хатуу чанд хэрэгжүүлсээр байна [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Судалгааны байгууллага]] [[Ангилал:Швейцарын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] 1kwokwahdsz3uo3hyd7u4bqfmbqja4i 0 43630 868824 849620 2026-09-08T08:39:53Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868824 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Василий Иванович Чапаев |төрсөн = {{birth date|1887|2|9}} |нас барсан = {{death date and age|1919|9|5|1887|2|9}} | зураг = [[Зураг:Vasily Chapayev 001.jpg|center|300px|]] }} '''Василий Иванович Чапаев''' (1887 оны 2 сарын 9 - 1919 оны 9 сарын 5) нь Дэлхийн нэгдүгээр дайн ба Иргэний дайнд оролцогч бөгөөд Улаан армийн 25 дугаар дивизийн командлагч байсан хүн юм. ==Намтар== ==Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцсон== ==Иргэний дайнд оролцсон нь== ==Амь үрэгдсэн нь== ==Уран зохиолд== * Фурманов. "Чапаев". тууж ==Кино урлагт== ==Сонирхолтой баримтууд== * Чапаевын 25 дугаар дивизийн комиссар байсан Фурманов "Чапаев" туужийг анх бичсэн байна. * Чапаевын командалсан дивиз нь Оросын иргэний дайны фронтын Дорнод фронт буюу оросын захирагч адмирал Колчакийн удирдсан Дорнод фронтын эсрэг улаантаны хийсэн цэргийн ажиллагааны хамгийн эрсдэл ихтэй хэсэгт, цохилтын бүлэглэлийн гол цөмийг бүрдүүлж, дандаа хамгийн гол байлдааны ажиллагааны талбарт шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэж байсан байна. * Фурмановын тууж 1923 онд нийтлагдсэн дараа болон 1934 онд "Чапаев" киног дэлгэцэнд гарсаны дараа ЗХУ-д Чапаев, Петька буюу Петр Исаев болон пулемётчин Анка гурвын тухай цуврал анекдот буюу онигоо [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] орон даяар тархжээ. * Чапаевын командалж байсан 25 дугаар дивиз нь Чапаевыг амь үрэгдсэний дараа түүний баруун гарын шавь Кутяковын командан дор Зөвлөлт-Польшийн дайны фронт дээр хамгийн зориг баатарлаг байлдаж байсан ба Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Аугаа их Эх орны дайны явцад 1941-1942 онд Севастополь хотйг хамгалах тулалдаанд германы генерал Манштейны командалсан 17 армийн эсрэг баатарлагаар байлдсан боловч бүслэлтийн төгсгөлд бут цохиулсан бөгөөд дивизийн тугийг түүний дайчид дайсандаа олзлуулахгүйн тулд Хар далайд живүүлсэн байна. * Пулемётчин Анка буюу Анна нь зохиомол дүр бөгөөд Фурмановьын эхнэр Анна Никитчина Стешенко эсвэл эмнэлгийн сувилагч байсан Мария Андреевна Попова нараас сэдэвчилсэн дүр гэж үздэг байна. Хамгийн боломжтой дүрийн эх нь Мария Андреевна Попова бөгөөд Чапаевын охин Клавдия Васильевна Чапаевагийн дурсамжаар: "Цагаантантай хийсэн нэгэн ширүүн тулалдааны үед хамгийн чухал байрлалд байсан пулемётны нэгдүгээр буудагч алуулаад хоёрдох буудагч нь шархадсан үед шархтаныг боохоор ирсэн сувилагч Марияд шархадсан пулемётчин "Чи энэ товчлуурыг дарж дайсныг буудах хэрэгтэй гэхэд, сувилагч Мария би айж байна гэхэд шархадсан байлдагч гар буугаа сугалан түүний чамархайд тулгаад хэрвээ чи буудахгүй бол энэ сум чамайг онох болно гэхэд ихэд айсан сувилагч нүдээ анин пулемётны товчлуурыг даран дайсны дайралтыг нуяцаасан" гэж ярьжээ. ==Эшлэл== ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Vasily Chapayev|Василий Иванович Чапаев}} {{DEFAULTSORT:Чапаев, Василий Иванович}} [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1887 онд төрсөн]] [[Ангилал:1919 онд өнгөрсөн]] cm3d8olr3tq9ii52dnejwqacvwhhqat 0 45306 868791 858880 2026-09-08T04:58:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868791 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Орёл мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Орёл | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Орёл, площадь К. Маркса, 2 (3).jpg{{!}}Шүүхийн барилга | image2 = Дворянское гнездо после реконструкции (1).jpg{{!}}Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Здание центрального банка (cropped).jpg{{!}}Төв Банк | image4 = Bogoyavlenskiy sobor.jpg{{!}}Эпифанийн сүм | image5 = Орёл, Октябрьская, 29.jpg{{!}}Дүрслэх урлагийн музей | caption1 = Шүүхийн барилга | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | caption3 = Төв Банк | caption4 = Эпифанийн сүм | caption5 = Дүрслэх урлагийн музей}} | coordinates = {{coord|52|58|07|N|36|04|10|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Oryol.svg | image_coa = Coat of arms of Orel.svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = 8 сарын&nbsp;5 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Орёл муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Орёл [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Орёл муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_ctr_of2 = Орёл мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Орёл хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref838" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Орёл хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref838" /> | mun_admctr_of2 = Орёлын хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref359">Law #466-OZ</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Юрий Парахин<ref>{{cite web|url=http://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|title=Мэр города Орла избран из состава депутатов горсовета|website=www.orelgorsovet.ru|access-date=March 23, 2018|archive-date=Тавдугаар сар 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527162822/https://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|url-status=dead}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = 170 | area_km2 = 121.21 | area_km2_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=54701000200620072008200920102011|title=Результат запроса|website=www.gks.ru|access-date=March 23, 2018}}</ref> | pop_2010census = 317747 | pop_2010census_rank = 57-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 303696 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = | population_demonym = <!-- history --> | established_date = 1566 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 302000–302999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4862 | dialing_codes_ref = | website = http://www.orel-adm.ru/ }} '''Орёл''' ({{lang-ru|Орёл}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>, үгчлэн орч. „Бүргэд“) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Орёл муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Орёл нь [[Ока гол]]ын хөвөөнд, [[Москва]]гаас баруун урд зүгт 350 орчим километрийн зайд оршдог. == Түүх == Орёл нь 1566 онд тухайн үеийн [[Оросын Хаант Улс|Москвагийн эзэнт гүрний]] өмнөд хил дээрх цайз болон анх байгуулагджээ. 1611 онд [[Орос-Польшийн дайн (1609-1618 он)|Орос-Польшийн дайны]] үеэр [[Польш-Литва|Польшуудад]] сүйтгүүлсэн ч буцаан босгосон. == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Central Administration of the Central Bank of Russia for Oryol Oblast 01.jpg Зураг:Central Stadium (Oryol) 05.jpg Зураг:P1080267 Орловский государственный академический театр имени И. С. Тургенева.jpg Зураг:0311 Сквер Танкистов (Орёл).jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Орёл (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 7.4 |Feb record high C = 9.4 |Mar record high C = 23.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 38.7 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 31.3 |Oct record high C = 26.3 |Nov record high C = 17.5 |Dec record high C = 9.7 |year record high C = 39.5 |Jan high C = −3.6 |Feb high C = −2.8 |Mar high C = 3.0 |Apr high C = 12.9 |May high C = 20.1 |Jun high C = 23.5 |Jul high C = 25.6 |Aug high C = 24.6 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 10.5 |Nov high C = 2.5 |Dec high C = -2.1 |year high C = 11.0 |Jan mean C = -6.1 |Feb mean C = -5.8 |Mar mean C = -0.8 |Apr mean C = 7.6 |May mean C = 14.3 |Jun mean C = 17.9 |Jul mean C = 19.8 |Aug mean C = 18.5 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 6.4 |Nov mean C = 0.0 |Dec mean C = -4.3 |year mean C = 6.7 |Jan low C = −8.7 |Feb low C = −8.9 |Mar low C = −4.3 |Apr low C = 2.8 |May low C = 8.7 |Jun low C = 12.4 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 12.9 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.0 |Nov low C = −2.2 |Dec low C = −6.7 |year low C = 2.6 |Jan record low C = −35.4 |Feb record low C = −37.2 |Mar record low C = −37.8 |Apr record low C = −17.2 |May record low C = −5.0 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −13.0 |Nov record low C = −26.4 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = −37.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46 |Feb precipitation mm = 41 |Mar precipitation mm = 39 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 69 |Jul precipitation mm = 87 |Aug precipitation mm = 54 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 56 |Nov precipitation mm = 44 |Dec precipitation mm = 47 |year precipitation mm = 630 |Jan snow depth cm = 14 |Feb snow depth cm = 22 |Mar snow depth cm = 15 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 2 |Dec snow depth cm = 7 |year snow depth cm = 22 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 13 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 11 |Dec rain days = 8 |year rain days = 136 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 3 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 22 |year snow days = 101 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 68 |May humidity = 64 |Jun humidity = 71 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27906.htm | title = Weather and Climate - The Climate of IOryol | access-date = 2026-06-14 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oryol|Орёл}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20090102052141/http://www.orel-adm.ru/index.php?id=news Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Орёл| ]] [[Ангилал:Орёл мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1566 онд байгуулагдсан]] pvsiy85hbt9ovu8g5x8u3njoxha2qyi 0 46525 868827 676793 2026-09-08T08:40:41Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868827 wikitext text/x-wiki '''Милет''' Маендэр голын амны ойролцоо Анатолийн баруун эрэг нь эртний Грекийн хот байсан эртний нь Caria. Түүний балгас Аядин аймгийн Туркийн Балат орчин үеийн хотын ойролцоо байрладаг. 6-р зууны үед МЭӨ дунд Перс цөмрөн өмнө Милетус Грек хотуудын хамгийн агуу, баян гэж үзсэн байна бусад эх үүсвэрээс нь хэдий ч энэ нь хотын Peloponnesian дайны ( хүртэл илүү даруухан байсан гэж дурдсан байдаг Samos эсрэг Miletus арал дээр жишээ нь Samos хот улсын үед илүү том, чухал ач холбогдолтой хот, боомт гэж үзэж байхад 431 НТӨ 404 - НТӨ ). Miletus хамгийн агуу баялаг, сүр жавхлан Hellenistic эрин (323 НТӨ -30- МЭӨ ) , дараа нь Ромын үед хүрсэн байна. Газар дээр нь анхны төлбөр тооцооны нотолгоо Maeander нь тунамал хурдас нь далайн түвшнээс , хаягдлыг өсөлт замаар түүнд хандах боломжгүй болгосон байна. Эхний баримт нотолгоо дунд Неолитын үеийн юм. Эрт , дунд Хүрэл зэвсгийн үед тооцооны Minoan нөлөөн дор ирсэн юм. Тайлбар Cretans нь хүн амын шилжилт хөдөлгөөний уугуул Leleges солих болсон гэж үздэг. Сайт Кретэд үлдээгээд газар дараа Miletus нэрээ өөрчилсөн юм. Хожуу Хүрэл зэвсгийн үеийн 13-р зууны үед МЭӨ Carians өөрсдийгөө нэрлэсэн өмнөд төв Анатоли нь Luwian хэлээр ирэхийг харсан юм. Дараа нь тэр зуунд анхны грек ирсэн байна. Тэр үед хот хит хүн эзэнт гүрний эсрэг тэрслэв. Гэж хот 12-р зууны МЭӨ нь сүйтгэгдсэн байсан эзэнт гүрний болон 1000 орчим BC эхлэн уналтын дараа Ionian Грекүүд өргөнөөр нүүлгэн суурьшуулсан байна. Legend Peloponnesus нь Neleus нэртэй үүсгэн байгуулагч ивээн тэтгэсэн нь Ionian суурь арга хэмжээг санал болгож байна. Грек Dark зуун Ionian лиг гэж нэрлэгдэх холбоон дотор Ionian төлбөр тооцоо, нэгтгэх нь цаг хугацаа байв. Грекийн Үеэ енгереесен хугацаа Анатоли эрэг дээр урлаг, гүн ухаан нь гэнэтийн, гайхалтай оч эхэлсэн. 6-р зууны үед МЭӨ онд Miletus Грекийн философи (болон шинжлэх ухааны ) уламжлал , гарал үүслийн газар байсан үед Anaximander болон Anaximenes дараа Thales материаллаг Үндсэн хуулийн тухай таамаглахад эхлэв ( Milesian сургууль болгон , орчин үеийн эрдэмтэн судлаачид , хамтдаа нэрлэдэг) дэлхий , мөн төрөл бүрийн байгалийн үзэгдлийг зориулсан тайлбар (уламжлалт , ер бусын эсрэг гэх мэт) таамаглалын naturalistic санал болгож байна. Miletus Hagia Sophia -ийн архитектор (болон нисдэг төлөлтөөс -ийн зохион бүтээгч )-ийн төрсөн нутаг болох Miletus болон Thales -ийн өмнөх Socratic Грекийн гүн ухаантан (мөн Грекийн долоон мэргэдийн нэг ) в -д нь Isidore . 624 он . Газар зүй [[Өмнөд Солонгос|Балгас]] Aydin аймгийн Туркийн 3 орчим км-т хойд Balat болон Batıköy 3 орчим км-ийн E 37 ° 31,8 " N 27 ° 16.7 " нь хиймэл дагуулын газрын зураг Е харагдаж байна. Эрт дээр үед хот, томоохон булангийн урд орж ирж байгаа нь боомт эзэмшиж байгаа уламжлалт арван хоёр Ionian хотын хоёр зогсож : Priene болон Myus . Miletus нь боомт нэмж Lade , ойролцоох жижиг арал хамгаалагдсан байна. Олон зууны туршид ангал сольсноос голын тээврээр хурдас нь хүртэл silted . Priene болон Myus Ромын эрин үед тэдний усан онгоцны зогсоол алдаж, мөн Miletus нь эрт Христийн эрин нь дотоод хот болсон бөгөөд тэдний эдийн засаг далайд гарцтай болох дутагдалтай байгаа нь боомилон байсан бүх гурван сүйрэлд хаягдсан байна. Шинэ Гэрээ дансанд дагуу, элч Паул усан онгоцоор Иерусалим орох замдаа зогссон үед нь Их Harbour дурсгалт газар байдаг. Тэр Ephesian ахлагчидтай уулзаж , дараа нь салах ёс гүйцэтгэе Үйлс 20:17-38 номонд бичигдсэн нь тендерийн далайн эрэг дээр гарч гүйцэв. == Геологи == Плейстоценийн эрин үед Miletus бүс нутаг Эгийн тэнгисийн бүрхэгдсэн байв. Энэ нь дараа нь далайн орчим 18,000 BP нь өнөөгийн түвшнээс доош 130 метр ( 430 фут )-ийн бага түвшинд хүрч, аажмаар гарч ирсэн. Miletus барилгын талбайд эх газрын нэг хэсэг нь байсан юм. Аажмаар өссөн шохойн чулуу хэд хэдэн karst блок арлууд , Miletus эхлээд суурин газрын байршлыг бий болгох тухай 5500 BP Одоогоор доош ойролцоогоор 1.75 метр ( 5 фут 9) түвшин нь авчирсан юм. Тухай 1500 МЭӨ үед karst улмаас жижиг crustal хөдөлгөөн, хагас арал нэгтгэн арал шилжжээ. Түүнээс хойш далайн 1.75 м өссөн боловч хойг Maeander голоос хурдасын газраар хүрээлэгдсэн , одоо байгаа юм далайд гарцгүй . Боомт нь тунадасжилт 1000 орчим МЭӨ үед эхэлсэн ба МЭ 300 нуур Bafa бий болоод байв. == Дунд Неолитын үеийн == Эрт байгаа археологийн баримт Miletus анх байрлуулсан байсан бөгөөд энэ арал 3500-3000 МЭӨ нь дунд Неолитын үеийн хүн ам амьдардаг байсныг харуулж байна. Latmus бүс нутаг дахь нуурын Bafa нь үндсэн дээжинд [9] Тоосонцрын дотоод Miletus нь хөнгөн хуумгай оргил идээшилж харуулж байна ойн өөрөөр untenanted , Maeander хөндийд иржээ. Хомс дунд Неолитын үеийн суурин газар , олон тооны булаг нь хийсэн бөгөөд энэ нь заримдаа энэ karst , цав хөндийн газрын хэвгийд газрын гүний дулаан байна. Арал офшор Maeander амаар нь стратегийн маш чухал ач холбогдолтой байж болох суурьшиж байсан нь чиглүүлэлт дотоод escarpments хамгаалагдсан . Хөндийд graziers тэдний харьяалагдаж байж болох ч байрлал далайд харав. == Хүрэл зэвсгийн үе == Miletus нь түүхэн сүүл хүрэл зэвсгийн онд хит хүн эзэнт гүрэн, Pylos болон Knossos нь Mycenaean бүртгэл бүртгэл эхэлдэг. Эрт , Ойрхи Хүрэл зэвсгийн үеийн эртний археологийн их нийгмийн болон бусад Эгийн дахь үйл явдал, харин Дотоодын нөлөөнд хот харуулдаг. Minoan хугацаа Худалдааны олж авсан Minoan соёл иргэншлийн тухай 1900 МЭӨ эд өлгийн зүйлс нь эхлэн Miletus ирсэн.] Зарим олон зууны туршид байршил нь соёл иргэншлийн -аас дэмжлэг үзүүлэх бөгөөд энэ нь заавал үүсгэн байгуулах домог , юм баталж чадахгүй хандлагатай байгаа нь археологийн баримт хүчтэй түлхэлт өгөх хүлээн авсан Кретэд эхлэн Хүн амын шилжилт хөдөлгөөний . Strabo үзэхэд]     Ephorus хэлэхдээ: Miletus анх байгуулагдсан бөгөөд даа дахин Miletus одоо Cretan Miletus нь колонид авчирсан бөгөөд тэр Miletus , газар урьд нь ажиллаж байх дараа хот гэж нэрлэгдсэн хэн Sarpedon , шийдвэрлэнэ байгаа , байрлаж байгаа Cretans замаар далайн түвшнээс баяжуулсан байна Leleges эзэмших . Эртний түүх болон газар зүйн өөр түүх зэрэг өгүүлсэн домог магадгүй хамгийн хүчтэй байдаг; сүүлээр mythographers холбогдох түүхэн ач холбогдолтой юм юу ч байхгүй. == Миканаен хугацаа == Miletus CA нь Бага Азийн эрэг нь Mycenaean бат цайз байсан юм. 1450 МЭӨ 1100 байна. [12] в байна. 1320 он , хотын ойр орчмын Arzawa нь Uhha - Ziti нь эсрэг бослого хит хүн дэмжсэн байна. Mursili Millawanda RAID түүний генералуудыг Mala - Ziti болон Gulla захиалсан бөгөөд тэд хэсгүүдийг шатааж урагшилсан ; LHIIIA нь хохирол газар дээр Хэрэв энэ RAID холбоотой байна олж Түүнээс гадна [13] хот нь хит хүн төлөвлөгөөний дагуу бэхлэгдсэн байна. . [ 14] Miletus дараа нь " Tawagalawa үсэг ", бага аюулгүйгээр -ны өдрийн бүгд нь Manapa - Tarhunta үсгээр, Milawata үсэг , түүний дотор хэд хэдэн хэсэгт дурдсан байдаг. Tawagalawa захидал Milawata " Ahhiyawa " ( LHIIIB Mycenaean Грекийн магадгүй өсөн нэмэгдэж буй улсын ) харъяанд байсан нь Засаг дарга , Atpa байсан гэж тэмдэглэсэн , мөн Atriya хот Milesian харъяанд байсан юм . Manapa - Tarhunta захидал бас Atpa дурьдсан байна. Хамтдаа хоёр захидал адал Piyama - Radu (бусад гарахаас гадна) Atpa өмнө Manapa - Tarhunta доромжилж байсан хэлж байна; нь хит хүн хаан бол Millawanda руу Piyama - Radu мөрдөн хөөж, , Tawagalawa захидалдаа , HATTI нь Piyama - Radu -ийн шилжүүлэн өгөх хүсэлт . Milawata захидал Miletus эсрэг хит хүн хаан болон Luwiyan хамжлага ( Mira магадгүй Kupanta - Kurunta ) нь хамтарсан экспедиц дурдаад, (цаашид хамтад нь Atriya хамт) хот хит хүн хяналтан дор одоо байсан гэж тэмдэглэсэн байна. [ Ишлэл хэрэгтэй ] Homer Трояны дайны үед , Miletus Трой нь холбоотон байсан бөгөөд Carians хот байсан Naster болон Amphimachus дор дурдсан байна. [15] LHIIIB нь унаснаар нь эмэгтэй боол дунд шугаман Б syllabic скриптэд бичигдсэн нь МИ- Шуурхай үнэлгээ сонгох- ТИ -JA , " Miletus эмэгтэйчүүд "-ийн Mycenaean грек . [ 16] тоологдсон хүрэл насны Pylos нь Citadel -ийн хамгийн сүүлийн үе шатанд Хүрэл зэвсгийн үеийн соёл иргэншил, Miletus бололтой тэнгисийн хүмүүсийн хамт дахин шатаж байсан. == Харанхуй үе == Mythographers Neleus , Codrus хүү [[Афин]] сүүлчийн хаан (Грек Dark зууны үед тийм бол ) " Heraclids нь Return " дараа Miletus ирсэн гэж хэлсэн. Ionians Miletus эрчүүдийг амь насаа алдсан , тэдний бэлэвсэн эмэгтэйчүүдэд гэрлэсэн юм. Энэ нь Афин болон дараагийн Перс дайны чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Miletus хооронд урт удаан холбоо нь домогт эхлэх явдал юм. == Үеэ енгереесен хугацаа == Lydian эзэнт гүрний дотор Miletus болон бусад хотуудын газрын зураг Miletus хот Бага Азийн арван хоёр Ionian хотуудын нэг болсон юм. Miletus 8-р зууны үед МЭӨ -ийн Lelantine дайнд оролцож буй хотуудын нэг юм. 7-р зууны сүүлчээс МЭӨ онд дарангуйлагч Thrasybulus Lydian эзэнт гүрний эсрэг тэмцсэн 12 жилийн дайны үед Miletus бие даасан байдлыг хадгалан үлдээсэн юм. Thrasybulus алдартай Коринтын дарангуйлагч Periander нь холбоотон байсан юм. Miletus Thales , Anaximander болон Anaximenes зэрэг хүмүүсийг гаргаж , гүн ухаан , шинжлэх ухааны нэг чухал төв байсан юм. Энэ хугацаанд , шашны судалгаа профессор хандан, FE Петерс зэрэг Пан- deism тайлбарласан " Milesians -ийн өв ". 6-р зууны үед МЭӨ гэхэд Miletus олон колони бүхий далайн эзэнт олсон байсан ч гэртээ хүчирхэг Лидия эсрэг унавал , баруун , Samos өөрийн хөрш дарангуйлагч Polycrates . Персийн Кореш 6-р зууны үед МЭӨ дунд Лидия нь Croesus ялагдсан үед Miletus Перс дүрмийн дагуу буурсан байна. 499 МЭӨ онд Miletus -ын дарангуйлагч Aristagoras Персийн эсрэг Ionian зэвсэгт бослогыг удирдагч болсон юм. Персийн энэ эсэргүүцэгчдийг quashed , Грекийн бүх үүнийг гашуудаж байгаа ийм загвараар Miletus шийтгэсэн . Нэг жилийн дараа , Phrynicus Эмгэнэлт явдлаас Афин хотноо Miletus барьж, үйлдвэрлэсэн байна. Афинчууд тэдний алдагдлыг сануулж тэднийг түүнийг торгосон. == Сонгодог цаг үе == 479 МЭӨ онд Грекчүүд шийдвэртэй Грек эх газар нь перс ялагдаж , болон Miletus Перс дүрмийн чөлөөлөгдсөн байна. Энэ хугацаанд хэд хэдэн бусад хотууд одоо Турк гэж юу даяар , тэр ч байтугай хамгийн хол Крим шиг дэлгэгдэж , Milesian суурьшигчид байгуулсан байна. 334 МЭӨ онд хотын Их Александрын хамт Анатоли ихэнх нь хамт Перс дүрэм нь голлон нөлөөлсөн байна. Hellenistic хугацаанд хот нь хамгийн их цар хүрээг хүрсэн байна. Нь ханан дотор ойролцоогоор 90 га (220 акр) газар нутгийг эзэлж байна. == Ромын үе == Төлөөлөгчийн Үйлс ( 20:15-38 Үйлс )-д бичигдсэн Шинэ Гэрээнд , МЭ 57 онд Төлөөлөгч Паул өөрийн гурав дахь аяллын төгсгөл хавьд, чуулган нь Ефес сүмийн ахлагч нартай уулзаж байгаа сайт Miletus дурьдсан байна. Паул Их Harbour дурсгалт газар зогсоож , түүний үе шат дээр сууж байгаа гэж үздэг. Тэр тэнд Ephesian ахлагчидтай уулзаж , дараа нь ойролцоох далайн эрэг дээр салах ёс гүйцэтгэе тэднийг тендер байж болох юм. Miletus бас Паул нь өвчний (2 Тимот 4:20 )-аас сэргээх Trophimus , түүний явж хамтрагчид аль нэгийг нь , зүүн бол хот юм. (Үйлс 21:29 дагуу Trophimus бүх арга нь Иерусалимд Паулыг хамт байгаа ) 20 Үйлс гэж нэг айлчлал байж болохгүй учраас Паул магадгүй гэж хожуу МЭ 65 эсвэл 66 гэж Miletus дор хаяж нэг нэмэлт айлчлал хийсэн байх ёстой . Ойролцоох Ефест Паулын өмнөх амжилттай гурван жилийн яам (; 1 Коринт 16:9 Үйлс 19:10 , 20- г үзнэ үү) Азийн бүх аймгийн , Евангелийн болсон. Энэ нь дор хаяж Miletus нь Элч Паул хоёр дахь удаагаа ирэхэд үүнийг дэгдээхэй Христэд итгэгч олон нийтийн Miletus онд байгуулагдсан гэж үзэх нь аюулгүй юм. == Византийн хугацаа == Византийн насны үед Miletus -ыг үз нь archbishopric , хожим нь нийслэлийн бишопын зөвлөлд тавьсан юм. Хотын хажууд толгод дээр байрлах Palation нэртэй жижиг Византийн ордон , энэ үед баригджээ. Miletus Кураторынхоо тэргүүлсэн юм. Сельчукийн Түрэг 14-р зууны үед хотыг ялж, Венец худалдаа хийх нь порт болгон Miletus ашигласан. Эцэст нь хэлэхэд, Осман Анатоли дахь тэдний дүрэм үед боомт зэрэг хотыг ашигласан байна. Боомт хүртэл silted болсон тул хотын орхигдсон байна. Өнөөдөр хотын туурь, далайн зарим 10 км-т (6.2 Mi ) байрлаж байгаа юм. Өөрийн сүм нь 1403 -аас Ilyas Bey цогцолбор нь Европа Ностра Miletus дахь Туркийн соёлын өвийг шагнасан юм. == Археологийн малтлага == Miletus анхны малтлага Германы археологичдын Юлий Hülsen болон Теодор Wiegand , дараа нь 1873 онд Францын археологичид Olivier Rayet хийсэн байна [22] [23] 1899 , 1931 хооронд [24 ]. Малтлага Гэсэн хэдий ч , дайн, бусад янз бүрийн үйл явдал, хэд хэдэн удаа тасалдсан байна. Карл Weickart 1955 болон 1957 хооронд дахин 1938 онд богино улиралд ухаж, Тэр Gerhard Kleiner дараа , дараа нь Wolfgang Мюллер - WIENER өөр байна. Өнөөдөр, малтлага Bochum Германы Рур их сургууль хамтран зохион байгуулсан байна. Нэг гайхалтай олдвор 19-р зууны эхний малталтын явцад хотын эргэн , Miletus зах зээлийн хаалга , Германд багаар хэсгийг тээвэрлэж, reassembled байна. Энэ нь одоогоор Берлиний Пергамон музейд үзмэр байдаг. Эд өлгийн гол цуглуулах 1973 оноос хойш үйлчилж Didim , Aydin дахь Miletus музейн амьдарч байна. [[Ангилал:Милет| ]] [[Ангилал:Туркийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Карийн хот]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] o8cfd2wktj49sfubgbopz50fb3ow8uw 0 47123 868783 786815 2026-09-08T03:47:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 868783 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Лувсангийн Гаваа | image = | caption = | birth_year = [[1920]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Дорноговь]] аймгийн [[Хатанбулаг сум]] | death = {{death date and age2|1991|07|23|1920|6|26|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Зураач | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Лувсангийн Гаваа''' (1920 оны 6-р сарын 26-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хатанбулаг сум|Хатанбулаг сумын]] Шар тойром гэдэг газар төрсөн -1991 онд нас барсан) - БНМАУ-ын [[Ардын Зураач]], [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|УГЗ]], [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагналт]] Монголын театрын анхны мэргэжлийн зураач. ==Намтар== Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын Шар тойром гэдэг газар 1920 оны зун төрсөн тэрээр ах Борынхоо гар дээр 8 нас хүртлээ бойжиж, эхээсээ ахтайгаа хоёул өнчирч сайн санаат хүмүүсийн дэмжлэгээр Улаанбаатар хотод иржээ. Хотод ирээд 1928 онд Цэргийн бага сургуульд орж нас бага учир 1929 онд Үлгэр жишээ дунд сургуульд шилжин сурчээ. Тэрээр Д.Сүхбаатарын хөшөөг бүтээхээр ирсэн Оросын мэргэжилтэн [[Константин Померанцев]] багшаар зураг зурахыг заалгажээ. Тэрээр Гавааг Хэвлэх үйлдвэрт [[Марзан Шарав|Марзан Шаравын]] туслахаар ажиллаж байхад нь өөрийн дагалдангаар 13 настайд нь авсан гэдэг. Л.Гаваа 1934 онд Багшийн сургуулийн үүдэнд төмөр утасны модон дээр наасан зарлалын дагуу Багшийн сургуулийн сурагчдын “Зургийн үзэсгэлэн”-г үзэх гэж гол хаалгаар сэм орж олон сонирхолтой зураг үзэж явтал танил [[Додийн Чойдог]]ийн хөргийг хүрэн ягаан бэхээр сүүдэрлүүлэн зурсныг харж маш гайхан улмаар өөрийнхөө зургуудыг хар, хөх бэхээр сүүдэрлүүлэн дуурайж зурдаг байжээ. 1940 оноос Улсын Төв Театрт Н.Н.Бельскийн дагалдан зураачаар орж, 1952 онд Ленинград хотын [[Илья Репин|И.Е.Репиний]] нэрэмжит уран зургийн академийг театрын тайз заслын зураач мэргэжлээр төгссөн. 1938 оноос 1991 он хүртэл УТТ, ХДТ, ДБЭТ-т зураач, ерөнхий зураачаар ажиллаж олон бүтээл туурвисан. 1952 оноос хойш 30-аад жил Монголын Урчуудын эвлэлийн хорооны нарийн бичгийн даргаар тасралтгүй ажилласан. Тэрээр Монгол киноны тайз чимэглэлийн урлагийн үндсийг тавьсан. “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]” киноны ерөнхий зураачаар ажиллахдаа түүх угсаатны зүй, уран сайхны судалгааг сайн гүйцэтгэсэн юм. 1942 онд “Аймшиггүй эх оронч”, “Сүхбаатар”, “[[Хил дээр гарсан хэрэг]]” 1945 онд “Цогт тайж”, 1956 онд “[[Бидэнд юу саад болж байна]]”, 1959 онд “[[Морьтой ч болоосой]]”, 1960 онд “[[Салхины амт]]”, 1961 онд “[[Алтан өргөө]]”, 1963 онд “[[Энэ хүүхнүүд үү]]”, 1967 онд “[[Төгсгөл|Төгсгөп]]”, 1975 онд “Алтан соёмбын дуулал” 1978 онд “[[Солонгын таван өнгө]]” 1981 онд “[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]]” 1985 он “[[Байлдааны даалгавар]]”, 1990 онд “[[Бүлээн нурам]]” зэрэг уран сайхны киноны зураачаар ажиллажээ. == Уран бүтээл== ===Дуурь=== * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] "Учиртай гурван толгой" 1941,1953 онд * А.Даргомыжский "Лусын дагина" 1964 онд * Ж.Пуччини "Чио Чио Сан" 1967 онд * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] "Мартагдашгүй 42 хоног" 1974 онд * [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]] "Жаргал" 1978 онд * Ж.Верди “Отелло” 1978 онд * Б.Асафьев "Бахчисарайн оргилолт булаг" 1956, 1976 онд * [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]] “Хөхөө Намжил” 1960 он зэрэг дууриуд, ===Балет=== * Г.Жамъян “Манай нэгдлийнхэн" 1953 он * Н.Римский Корсаков "Шехерезада" 1963 онд * [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Э.Чойдог]] "Шарилжин дундах цэцэг" 1963, 1975 онд * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] "Нуурын домог" 1968 онд * Ж.Мэнд-Амар “Үйлийн гурван толгой” 1987 зэрэг балетын ерөнхий зураачаар, ===Кино=== *"[[Аймшиггүй эх оронч]]" (1942) *"[[Сүхбаатар (кино)|Сүхбаатар]]" (1942) *"[[Хил дээр гарсан хэрэг]]" (1942) *"[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]" (1945) *"[[Бидэнд юу саад болж байна]]" (1956) *"[[Морьтой ч болоосой]]" (1959) ===Уран зураг=== *"Цаатан" (зотон тос, 1939 он) *"Цэцэг нуур" *“Алтайд” 1957 он. Тосон будаг *“Буянтын хавар” 1958 он. Тосон будаг *“Булган гол” 1959 он. Тосон будаг ==Гавьяа Шагнал== * 1946 онд БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] * 1956 онд БНМАУ-ын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|УГЗ]] * 1975 онд БНМАУ-ын [[Ардын Зураач]] цол хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Гаваа, Лувсангийн}} [[Ангилал:Монголын уран зураач]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын зураач]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] 2y1rhri0hg66arhp40iozax856cfmpr 0 51044 868739 844594 2026-09-07T21:32:13Z Chongkian 21163 868739 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монголын зочид буудал}} [[Зураг:Ulaanbaatar Hotel.jpg|thumb|Улаанбаатар зочид буудал]] '''Улаанбаатар зочид буудал''' — [[Монгол улс]]ын [[Улаанбаатар]] хотын төвд байгаа [[зочид буудал]]. 1958 онд барилгын зураг төслийг боловсруулж 1961 онд ашиглалтад орсон, Монголын хамгийн анхны зочид буудлын барилга юм. 2018 оныг хүртэл 3 удаа их засварт орсон бөгөөд барилгын зураг нь төв архивт хадгалагдаж байгаа. 1991 оноос хувьцаат компанийн хэлбэрт орсон. Таван одтой. Барилгын зургийг зохиохдоо Монголын уран барилгын хэв шинжийг агуулан хавтгай дээвэртэй (сүм хийдийн барилгад Төвөд загвар гэдэг) сүм хийдийн цогчин дугануудын ерөнхий зохиомж шийдлийг орчин үеийн олон давхар барилгын ерөнхий төрх байдалд хэр тусгах талаар ихээхэн эрэл хайгуул хийсэн байдаг. Монголын анхны 5 одны зэрэглэлтэй тус буудал нь фитнесс төв, хими цэвэрлэгээ, усан сан болон машины зогсоолтойгоос гадна буудлын аль ч хэсэгт үнэгүй Wi-Fi ашиглах боломжтой. Буудлын өрөө тус бүрийн агааржуулалтын системийг шийдэж, орчин үеийн интерьертэй, ажлын ширээ, олон сувгийн зурагт, индүү, ус буцалгагч зэрэг ая тухтай амарч, ажиллах боломжийг бүрдүүлсэн. Өрөөний сонголтын хувьд 1 хүний өрөө 16м2, 2 хүний өрөө 24м2, 35м2, делакс өрөө 1 хүний 45м2, Сьют өрөө 1 хүний 60м2, ерөнхийлөгчийн өрөө 1 ортой 91м2 гэсэн 6 өрөөний сонголттой нийт 110 өрөөтэй. Нэг ээлжиндээ 160 хүн хүлээн авах чадалтай. == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20141218105230/http://ubhotel.com/ Цахим талбар] [[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын зочид буудал]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{struct-stub}} 9dx31c6c4rxnd88400vnv6gpimtt4xr 0 51742 868776 764161 2026-09-08T03:34:26Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868776 wikitext text/x-wiki [[Файл:National Park Service sample pictographs.svg|thumbnail|Graphic symbols are often functionalist and anonymous,[1] as these pictographs from the US National Park Service illustrate.]] '''График дизайн''' гэдэг нь дүрс, үсэг, орон зай ашиглан утга санааг илэрхийлэх, асуудлыг шийдвэрлэх ажиллагаа юм. График дизайныг дүрслэх урлаг, харилцаа холбооны салбарт хамааруулан авч үздэг. График дизайн нь лого, брэндбүүк гаргах, ном, сэтгүүл гэх мэт хэвлэлийн эх бэлтгэх, сурталчилгааны хуудас, зарлал, самбар, вэбсайтын график, элемент, тэмдэг, пиктографик, сав, баглаа боодол, орчны засал бүтээхэд шаардлагатай байдаг. Жишээлбэл бүтээгдэхүүний баглаа боодол нь компанийн лого, чимэглэх зураг, үг, текст болон өнгө, дүрс гэх мэт геометрийн дүрсүүдээс бүтдэг. Эдгээрийг хооронд нь уялдуулах нь график дизайны хамгийн чухал хэсэг юм. Дизайн нь өөрөө хэрэглээний урлаг юм. == Түүх == График дизайн нь харьцангуй шинэ урсгал хэдий ч уг нэршлийг анх 1920-иод оны үед Виллам Аддисон Двиггин гаргаж ирсэн.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pearson_Education</ref> Гэсэн хэдий ч график дизайн гэж тооцох болохуйц түүх дурсгалын үлдэгдлүүд олон байдаг. Жишээ нь Ромын Тражаны хананууд дээрх дүрслэл гэх мэт. 20-с 21-р зуунд сурталчилгаа, мэдээлэл, харилцаа холбооны сувгууд хүчтэй хөгжсөн учраас сурталчилгааны материал, график дизайн, уран зураг гэсэн ойлголтууд хоорондоо давхцах болсон. Энэ гурван чиглэл адилхан онол, зарчим, загварын элемент ашигладаг. Сурталчилгааны зорилго нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг борлуулах явдал байдаг бол график дизайны зорилго нь "мэдээллийг эмх цэгцтэй байдлаар илэрхийлэх, санааг буулган илэрхийлэх, мэдрэмж төрүүлэхэд" оршино.<ref>Meggs, Philip B., 'A history of graphic design'. New York: Van Nostrand Reinhold, 1983</ref> Манай улсын хувьд социалист нийгмийн үед илүү түлхүү хөгжиж ирсэн ба график дизайн, зураач урчуудыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Европын социалист дэглэмтэй орнууд руу мэргэжилтэн бэлтгэх журмаар явуулж байсан. 1990 онд ардчилсан хувьсгал эхэлснээр 2000-аад оны эхэн үе хүртэл уналтад орсон байсан юм. == Хэрэглээ == [[File:Secretary.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Secretary.jpg|thumb|Өнгө]] Замын тэмдэг, техник тэмдэглэгээ, зарлал, гарын авлагаас авахуулаад маш олон төрлийн материалд график дизайныг мэдээлэл, мессэж өгөхийн тулд ашигладаг. Зурган илэрхийлэл, текст зэргийг сайжруулах замаар уншихад хялбар, гаргагдахуйц болгож болдог. Дизайныг бүтээгдэхүүн борлуулах, мессэж, үзэл санааг илэрхийлэхэд ашигладаг. Компанийн лого, өнгө, сав, баглаа боодол, текст зэргийг нэгтгэн брэндинг гэж нэрлэдэг. График дизайнерууд брэндинг болон ялгарал үүсгэх үйлчилгээнүүдийг түгээмэл санал болгодог. Брэндинг гэдэг нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нэр, бэлгэ тэмдгийг бусдаас ялгаруулахад ач холбогдолтой байдаг бол ялгарал нь тухайн компаний имиж, бүтэц, онцлогтой холбоотой. Брэндинг, ялгаралыг бүтээхийн тулд дизайнерууд маркетинг, харилцаа холбоо, сурталчилгааны текст бичдэг мэргэжилтэн зэргээс бүрдсэн багтай хамтран ажилладаг. Газарзүй, шинжлэх ухаан, математик гэх мэт хичээлийн номууд төрөл бүрийн график, диаграм, зурагтай байдаг. Жишээ нь хүний биеийн анатомийн зургийг харж болно. Сургалтын материалуудыг илүү хялбар, ойлгомжтой болгохын тулд график дизайныг ашигладаг. Нисэх онгоцны буудал, үзэсгэлэнгийн танхим гэх мэт олон нийтийн газруудад байдаг зам заах чиглэл, зааварчилгаанууд нь зорчигчдод хурдан хугацаанд, хялбар ойлгогдох мэдээлэл олгох зориулалттай. График дизайн нь тэмдэг, дүрс, өнгө зэргийг ашиглан, тодорхой зайнаас харагдахуйц дизайнууд боловсруулдаг. Жишээ нь орчны график дизайнер нь хүмүүст замаа олоход тустай дүрс хийдэг. Үүнтэй холбогдуулан "архитектурын график" гэдэг нэршлийг нисэх онгоцны буудлын тэмдэглэгээг бүтээдэг Жэйн Дэвис Доггет гаргаж ирсэн боловч 2014 оны байдлаар орчны график гэдэг үг илүү ашиглагдсан байна.<ref>{{Cite web |url=http://segd.org/jane-davis-doggett-environmental-graphics-pioneer |title=Archive copy |access-date=2015-05-13 |archive-date=2015-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114193424/https://segd.org/jane-davis-doggett-environmental-graphics-pioneer |url-status=dead }}</ref> Энтертайнмент салбарт график дизайныг чимэглэл, тайз засал, дүрслэл гэх мэт эд ашигладаг. Мөн ном, комик, DVD, CD-ний хавтас, киноны эхлэл, төгсгөлд гардаг танилцуулга, ТВ-ийн нэвтрүүлэг зэрэгт ашигладаг. Мөн футболка, аяга гэх мэт сурталчилгаа, борлуулалтын зоруилалттай хэрэгслүүдэд бас ашигладаг. Шинжлэх ухааны сэтгүүл, мэдээ, мэдээллийн тоо баримт, текстийг илүү ойлгомжтой болгоход ашигладаг график дизайныг мэдээний дизайн гэж нэрлэдэг. Сонин, сэтгүүл, блог, телевиз, кино зэрэгт график дизайныг чимэглэл, мэдээллийн зорилгоор түгээмэл хэрэглэдэг. == Ур чадвар == График дизайн хийхийн тулд текст, зураг, дүрслэлийг тодорхой хэв маягт оруулдаг. Уран зураг, уран бичлэг болон бусад техникүүдийг ашиглан зураг, дүрс, текстийг зурах буюу дижитал хэлбэрт буулгана. Жишээлбэл сонины нийтлэл байлаа гэхэд график дизайнер хуудсан дээр нийтлэлүүдийг эвтэйхэн байрлуулна. Сэтгүүлийн нийтлэл, сурталчилгааны хувьд график дизайнер фото зураг, тусгай чимэглэл дүрсүүдийг ашиглана. График дизайны өөр нэг чухал зүйл бол судалгааны ур чадвар, уран бүтээлийг шинжих, аливаа зүйлийг өөр өнцөг, шинэ талаас нь харах ур чадвар юм. График дизайнер өөрийн дизайныг хамгаалах, ятгах чадвартай байх шаардлагатай. Ийм учраас харилцаа холбооны мэдлэг, ур чадвар их чухал. Үүний тулд мессэж, дизайныг дамжуулж буй сувгууд, илгээж буй тал, хүлээн авч буй хүмүүс, мэдээллийг задалж ойлгох үйл явц гэх мэтийг сайн мэддэг байх хэрэгтэй. === Дүрслэх урлаг === График, элментүүдийг дизайнд оруулах нь дүрслэх урлагийн ур чадвар шаарддаг. Эдгээр графикуудыг график дизайнерууд бүтээдэг. Дүрслэх урлаг гэдэгт фото зураг, дижитал урлаг гэх мэт зүйлүүд орно. === Уран бичлэг === Уран бичлэг гэдэг нь үсгийн фонт, бичлэгийн хэв маяг, холболт зэргийг уялдуулан дизайнд оруулах урлаг, урлал юм. Дүрслэлийн техникүүдийг ашиглан фонтын хэлбэр, хэмжээ, үг, үсэг хоорондын зай гэх мэтийг өөрчлөх замаар уран бичлэгийн бүтээл гаргадаг. Уран бичлэгийг уран бичээч, график дизайнер, зураач, фонт бүтээгч гэх мэт хүмүүс бүтээдэг. === Хэвлэлийн эх бэлтгэл === Хэвлэлийн эх бэлтгэлийн дизайнер нь зураг, текстийг хуудсанд хэрхэн байршуулах асуудлыг шийддэг. Мөн хэвлэлийн цаас, хэмжээ, машин зэргийн онцлогийг тооцоолон дизайн бүтээдэг. === Хэвлэл === Хэвлэл гэдэг нь компьютерээс хэвлэлийн машинаар хэвлэх эсвэл эх дүрсийг олон хувь хуулбарлан хэвлэх процесс юм. Метал, чулуу, мод, даавуу, хулдаас, хуванцар гэх мэт төрөл бүрийн материал дээр хэвлэж байна. == Хэрэгсэл == График дизайнеруудын хамгийн наад захын хэрэгсэл бол харандаа юм. Харин хамгийн чухал хэрэгсэл нь оюун санаа. Технологи, [[програм хангамж]] ашиглаж байгаа хэдий ч бүтээлч, ухаалаг шүүмж хэрэгтэй. Дизайн гаргахад харьцуулалт, ажиглалт, тооцоолол, аналиктик ур чадварууд чухал. Бусдын зааврын дагуу л зураг гаргаж, загвар бүтээдэг хүнийг график дизайнер гэж үзэхэд хэцүү. Мөн аливаа зүйлсийг холбох, өрөх чадвар чухалд тооцогдоно. Өрөлт, зохион байгуулалтын хэв маяг нь эцсийн хэрэглэгчид хэрхэн хүлээж авахад нөлөөлнө. Өрөлтөд компьютерийн програм хангамжийг голчлон ашигладаг. === Компьютер програм хангамж === Компьютер ашигласнаар хурдан хугацаанд төрөл бүрийн санаа хөгжүүлж, өөрчлөлт хийх боломжтой болсон хэдий ч "олон санаа оргож буцна" гээчээр олигтой шийдэлд хүрэхгүй саатах нь түгээмэл. Иймээс график дизайнерууд санаагаа цаасан дээр буулгаад, зөвшөөрөл авснаар дараагийн ажилдаа ороход хялбар болдог. Харин лого бүтээхэд компьютертэй холбогдсон sketch pad буюу зурах хэрэгсэл ашиглавал ажил хурдасна. 1990-ээд онд Adobe болон Corel компанийн программууд хэрэглээнд орсноор график дизайны ажилд компьютер түлхүү ашиглагдах болсон. Тухайлбал AdobePhotoshop нь фото зураг янзлахад, Adobe Illustrator, Corel draw нь дүрс зурахад, Adobe InDesign нь хэвлэлийн эх бэлтгэхэд, Adobe Dreamweaver нь вэб дизайн бүтээхэд түгээмэл ашиглагдаж байна. == График дизайны орчин үеийн чиг хандлагууд == === Интерфэйс дизайн === Вэб, компьютер програм хангамжид зориулан хэрэглэгчдийн хандах хэсгийн дизайны хэрэгцээ нэмэгдсэн. Үүнийг Хэрэглэгчийн График Интерфэйс дизайн гэж нэрлэж байна. Эдгээрийг хэрэглэгчтэй харилцах хэсэг, онлайн брэндинг зэргийг интерактив болон дүрслэлээр илэрхийлэх харилцаа холбооны ур чадвартай хослуулан бүтээдэг. График дизайнерууд үүнийг хийхдээ вэб болон програм хангамж хөгжүүлэгчидтэй хамтардаг. Интерфэйс дизайны нэг чухал элмент бол икон буюу тэмдэг дүрсийн дизайн юм. === Хэрэглэгчийн зан төлөвт нийцүүлсэн дизайн === Энэ нь хэрэглэгчийн зүгээс интерфэйс, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй хэрхэн харилцахыг тооцоолох замаар загвар бүтээх аргачлал юм. == Ажил мэргэжил == График дизайнерууд хэвлэл, сурталчилгаа, маркетинг, олон нийттэй харилцах гэх мэт салбарт түгээмэл ажилладаг. Мөн хувиараа ажиллах нь түгээмэл. График дизайнерууд бүтээлч хэлтэс хариуцсан захирал, анимейшн дизайнер гэх мэт төрөл бүрийн бүтээлч ажиллагаа хариуцсан албан тушаалд томилогддог. Ажил үүргийн хүрээнд зураг, дүрслэл бүтээх, фото зураг авах, анимейшн, баннер хийх гэх мэт төрөл бүрийн зүйл хийнэ. Орчин үед энэ бүх чиглэлийн дагуу мэдлэг, чадвартай байх шаардлага үүсээд байна. Мөн график дизайны чиглэлээр баклаварын зэрэгтэй, компьютер дээр ажиллах чадвар сайтай байх шаардлага үүссэн. Томоохон албан байгууллагын болон төрөлжсөн агентлагийн дизайнерууд албан тушаалын шат ахих тутам дизайн гаргахаас илүү брэнд хөгжүүлэлт, ялгарал бий болгох, ерөнхий санаа гаргах гэх мэт ажлуудыг хийж, бусад дизайнеруудыг удирдах ажил хийдэг. Мөн үйлчлүүлэгчидтэй уулзаж, захиалга авах, бусаддаа ажил даалгах гэх мэт ажил хийх болдог. === Краудсорсинг === График дизайн, архитектур, хувцас дизайн гэх мэт ажлуудыг интернетээр дамжуулан захиалан хийлгэх нь түгээмэл болсон. == Бусад == {{Commons category}}{{portal|Visual arts}} [[Ангилал:График дизайн| ]] f4wx5khrwf7qsah26stjp15cnmuzyu1 0 51879 868823 750535 2026-09-08T08:39:47Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868823 wikitext text/x-wiki ЗХУ ба хятадын хооронд 1917 онд ЗХУ үүсгэн байгуулагдсанаас хойш түүнийг бутран татн буулгасан 1991 оны хооронд хилийн болон газар нутгийн төдийгүй улс төр, эдийн засгийн шалтгаанаар хэд хэдэн удаа томоохон хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн болсон түүхтэй. == Түүх == XVII зууны үед анхны хилийн маргаан гарч байсан бөгөөд 1689 онд Хаант Орос - Хятадын хилийн анхны гэрээ “Нерчийн гэрээ”-гээр хоёр орны дорнод хилийн тухай асуудлыг авч хэлэлцсэн байдаг. 1727 онд хоёр улс завсрын хилийн гэрээ болох “Буриний гэрээ“ байгуулагдсан ба уг гэрээгээр Хятадын баруун талын хилийг Балхаш нуурын эргээр тогтоосон байна. 19 зууны үед Хятадын Чин гүрэн “Хар тамхины дайн”-д оролцож хилийн асуудалд анхаарлаа хандуулахаа хойш тавиад байсан үе юм. Энэ нь Хаант Орос улсад ашигтай байсан бөгөөд Айгунь (1858 он), Бээжингийн (1860 он), гэрээнүүд, Чугучамын протокол (1864 он), Илиймын (1881 он) тус тус гэрээгээр Чин гүрэнд шахалт үзүүлэн 1 сая км2 нутаг Чин гүрнээс Хаант Орос улсад ирсэн байдаг. 19 зууны төгсгөлөөр [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] Дорнод Хятадын төмөр замыг өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс өөртөө авсан байна. Энэ нь Хятадын дотоод луу нэвтрэн орох боломжтой болгосон юм. 1897 оны 7 сард Дорнод Хятадын төмөр зам барих ажил эхэлсэн бөгөөд Чита – Хайлар – Харбин – Никольск - Уссуринск гэсэн маршрутаар баригдсан байна. Албан ёсны замын нээлт 1901 оны 11 сард болсон бөгөөд анхны зорчигчоо Санкт-Петербург-Владивастокийн хооронд тээвэрлэсэн байна. Транс [[Сибирийн төмөр зам]] 1903 оны 7 сард нээлтээ хийсэн. ''Зөвлөлт-Хятадын харилцааны түүх.'' ЗХУ, Японы Квантуны армийг бут цохьсноор Хятадын талд ихээхэн тус үзүүлж 1949 оны 10 дугаар сарын 1 нд БНХАУ байгуулагдсан. 1949 оны 10 дугаар сарын 2 ны өдөр ЗХУ, БНХАУ хоёр хоорондоо дипломат харилцаа тогтоосон. 1949-1956 онд Зөвлөлт Хятадын харилцаа шинэ шатанд хүрч, ЗХУ Хятадын талд арми байгуулах, мэргэжилтэн бэлтгэх ажилд идэвхтэй тусалж, Далянь хот, Дорнод Хятадын төмөр зам /КВЖД/-ыг Хятадын талд буцааж өгсөн. 1950 онд БНХАУ, ЗХУ хооронд найрамдлын хамтын гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Тухайн үед Мао-гийн гадаад бодлого түүнийхээр “нэг талруугаа хэвийсэн” /lean to one side/ буюу социалист лагерьд хамтдаа орших бодлого байсан юм. 1950 оны эхээр ЗХУ-ын тал БНХАУ-д зүүн хилийн зурвасыг тэмдэглэсэн газрын зураг өгсөн байна. Тухайн үед БНХАУ нь хилийн зурвасын талаар ямар нэгэн гомдол санал гаргаагүй юм. Харин 1950-аад оны 2-р хагасаас эхлээд зүүн хилийн зурвасын талаар маргаатай, шийдэгдээгүй асуудал байна гэж Хятадууд Оросуудад гомдол гаргах болжээ. Учир нь хоёр орны харилцаа муудсан учир хилийн асуудлыг авч үзэх шаардлага гарч ирсэн юм. 1956 онд ЗХУ-д Н.С.Хрущев засгийн эрхэнд гарч ЗХУКН-ын ХХ их хурал дээр анх удаа “ганц хүнийг тахин шүтэх” явдлыг эрс шүүмжилсэн нь БНХАУ-ын удирдагчдыг эмзэглүүлж, энэхүү намын Их хурлын дараа хоёр орны харилцаа хүйтэрч эхэлсэн түүхтэй. 1963 оноос хоёр улсын удирдлагууд хоорондоо захидлаар харилцаж үзэл суртлын асуудлаар мэтгэлзэх болсон бөгөөд 1964 оноос эхлэн ЗХУ-Хятадын харилцаа зогсонги байдалд орcон юм. Анх Зөвлөлт Хятадын хилийн маргаан нь 1950-д оны сүүл 1960-аад оны эхээр 4,380 км урт Хятад Зөвлөлтийн хилийн дагуу болсон. Тухайлбал хамгийн ноцтой будлиан нь 1962 оны 5 сард, Хятадын үндэстний цөөнх болсон 60,000 орчим Шинжаны Уйгарчуудыг ЗХУ тодорхой нөхцөл болзолтойгоор нутагтаа оруулсан байна. Энэ нь Бээжингийн дургүйг хүргэж буруутанг хайж, Зөвлөлтийн хийсэн ажил гэж тодорхойлоод хариуг нь хатуу барихаа амласан байна. ЗХУ, Хятадын хилийн байдал энэ үеэс эхлэн улам бүр түгшүүртэй болж ирсэн юм. Хятадын талын тайлбараар бол 19 зуунд хийсэн хилийн гэрээг Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд шударга бусаар хийсэн гэж мэдэгдсэн. БНХАУ ЗХУ-д хандан “алдагдсан газар нутгийн” жагсаалтыг 1963 оны гуравдугаар сарын 8 нд нийтэлж, Зөвлөлт, Хятадын хилийн шугам нь эрх тэгш бус гэрээнүүдийн дүн болохыг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан шаардлага тавьж байжээ. Москва энэ тайлбарыг хүлээн авахаас татгалзсан. Юутай ч 1964 онд хоёр тал алс дорнодын хилийг урьдчилсан байдлаар хэлэлцэж зөвшөөрсөн ба, үүний дотор Чжэньбао арлын (Даманы арал), хувь заяа бүрхэг хэвээр үлдсэн байдаг. 1964 оны 2 сарын 25-нд хилийн асуудлаар ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд хэлэлцээр эхэлсэн байна. Гэхдээ хоёр орны гадаад хэргийн сайд нарын орлогчийн түвшинд хэлэлцээр хийж 8 сарын 2 хүртэл хэлэлцээр үргэлжилсэн байна. Гэвч тэд тодорхой үр дүнд хүрэлгүй маргалдсаар тарсан. 1964 оны 7 сард Мао Зэдүн социалист төлөөлөгчдийн их хурал дээр Хаант Орос нь Хятадын өргөн уудам газар нутаг болох Монгол, Сибирь, Алс дорнод, Камчаткыг хүчээр эзэлсэн гэж мэдэгдсэний хариуд Зөвлөлтийн удирдагч Н.С.Хрушев хэнд ч хэрэггүй хилийн гэрээ гаргаж ирлээ гэж хариу мэдэгдсэн байна. ЗХУ, Японы хооронд эмзэг асуудал болох маргаантай дөрвөн арлуудын талаар хоёр орны харилцаанд яс хаясан өнгө аястай мэдэгдэл ч хүртэл хийх болсон. Энэ нь: 1964 оны 7 сарын 10-нд Жоу Эньлай “Кунашири, Эторофү арлууд бол гарцаагүй Японых гэдгийг Хятад улс дэмждэг бөгөөд гэхдээ үүнийг өдөөн хатгасан хэмээн ойлгож болохгүй, зүгээр л маргаантай чухал асуудлаа зөв шийдээсэй гэж хүссэн юм” хэмээн мэдэгдэж байснаас харахад болно. Уг нь 1900 оны орчим “Бээжингийн гэрээ”-ний дараа, Оросын олж авсан Манжуураас гадна Дорно зүгийн хилийг тогтоохдоо гурван голоор тогтоосон байдаг. Эргүнэ гол гурван талын уулзвар Монгол, хойд Хятад баруун өмнөдөөс Зүүн хойд, Амураас Хабаровск Уссури гол хүртэл. Эдгээр голын эргэн тойронд олон тооны хүн суудаггүй, хэний ч харьяа бус жижиг арлууд байдаг байжээ. 1960-аад оны төгсгөлөөр эдгээр арлын эрэг хавиар ЗХУ-ын хилийн манааны эргүүлүүд үзэгдэх болсон байна. Чухам яагаад Зөвлөлтийн цэргүүд эргүүл хийж эхэлсэн нь ойлгомжгүй асуудал юм. Тэртээ 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Японы квантуны армийг буулгаж авах тэр үед хилийн дагуу түр эргүүл хийж байсан ба тэр үед Даманы арал хэний эзэмшилд байсан нь бас л тодорхойгүй байсан юм. Хятадын удаа дараагийн шаардлагаар голын эзэмшлийн хилийн талаар олон улсын дүрмийн дагуу усан онгоцны хилийн шугам тогтоох санаачилга гаргасан боловч ЗХУ (тусгай хяналтад) арлыг, голын хамт бүхэлд нь эзэмших болзол тавьж байжээ. Гэвч Бээжин энэ саналыг хүлээн аваагүй юм. Энэ хооронд хоёр тал Хятад-Орос 1964 он гэхэд зүүн баруун хилийн дагуу цэргийн ихээхэн хүчээ татан бөөгнөрүүлээд байлаа. Түүний оргил үе нь 1969 он бөгөөд Алс Дорнодын '''Даманы арал''', Казакстаны '''Жаланашколь нуур'''ын орчим болсон зэвсэгт мөргөлдөөнүүд юм. Зөвлөлт- Хятадын маргаан 1969 онд дээд цэгтээ хүрч дэлхийн улс төрийн системийн хоёр туйлд системийн эхлэл болсон юм. 1969 оны 3 сард хилийн мөргөлдөөн нь Хятадаар Чжэньбао /Zhenbao/, Оросоор Даманы арлын ойр хавьд Уссури гол, (Даманы хойг гэх нь ч бий) орчим анх хэлсэн. 1969 оны 3 дугаар сарын 2-нд Хятадын цэргүүд анх Даманы арал дээр ээлжит эргүүлээ хийж явсан Зөвлөлтийн хилийн манааг отолтод оруулж, тулалдсан бөгөөд Зөвлөлтийн талаас танкаар дэмжүүлсэн цэргийн нэмэгдэл хүч ирсэн ба Хятадын тал хариу их буу минёмотоор галлан багахан хэмжээний цэргийн мөргөлдөөн гарч Зөвлөлтийн талаас 31 хүн нас барж 14 хүн шархдан 1 танкаа алдсан байна. Удалгүй 3 дугаар сарын 15-нд Хятадын цэрэг Даманы арал болон Уссури голын эргийг бөмбөгдөж, Зөвлөлтийн тал хариу артилерын (их буу болон катюша буюу тийрэлтэт пуужингийн цохилт) маш хүчтэй цохилт өгч Хятадын талаас 800 гаруй хүн шархдах буюу алагдан хохирсон гэсэн тоо баримт байдаг. Тухайн үед зөвлөлтийн тал лазерийн зэвсэг хэрэглэсэн хэмээж байсан ч энэ нь худал цуурхал байсан юм. Зөвлөлтийн талаас 48 хүн нас барж 94 хүн шархадсан байна. Хятадын талын хохирол Зөвлөлтийг бодвол харьцангуй их байжээ. Зөвлөлтийн талаас 1 байлдааны машин, 1 хуягт тээвэрлэгч, 1 танкаа алдсан байна. 1969 оны 3 сарын 29-нд Зөвлөлтийн Засгийн газар БНХАУ-д хандан 1964 онд эхлүүлсэн хэлэлцээрээ үргэлжлүүлж Хилийн маргааныг тайван замаар шийдэхийг ЗХУ уриалсан байна. Гэвч 1969 оны зуныг хүртэл хил дээр буун дуу гарсаар байлаа. Дараа нь хилийн мөргөлдөөн 1969 оны 8 сард Зөвлөлт-Хятадын баруун хилийн дагуу Шинжанд Казакстаны Жаланашколь нуурын орчим гарсан байна. Хятадын тал дахиад л их хохирол амсса байна. Маргаан улам даамжрахад Зөвлөлт, Хятад хоёр дайны бэлэн байдалд шилжээд хэн нэг нь цөмийн зэвсэг хэрэглэхэд бэлэн болсон хүнд үе байлаа. Энэ үед Москва хямралаас гарах олон янзын суваг гарц хайж Хятадад цөмийн цохилт өгөх боломжит хувилбарт хүрсэн байлаа. Бүр стратегийн цөмийн бөмбөгдөгч нисэх онгоцнууд агаарт жижүүрлэн нисэж байсан эгзэгтэй үе юм. ЗХУ Хятадад цөмийн цохилт өгч болзошгүй гэдгийг АНУ мэдэж байсан бөгөөд ЗХУ-ын АНУ-аар төвийг сахиулах гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсон гэхэд болно. Хятад улс дайны хэнээрхэлд өртсөн байв. Москва, Бээжин хоёрын харилцаа асар гүнзгий хямралд орсон байв. 1969 оны 9 дүгээр сарын 11-нд Зөвлөлтийн Ерөнхий сайд Алексей Косыгин Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мины оршуулгад оролцоод буцах замдаа Бээжинд түр саатаж нисэх онгоцны буудал дээр хятадын Төрийн Зөвлөлийн удирдагч Жоу Энлайтай уулзсан байна. Ингээд энэ уулзалтын үеэр 1969 оны 10 сарын 19-нөөс эхлэн хилийн маргааныг шийдэх хэлэлцээрийг үргэлжлүүлэхээр тохиролцсон байна. Бас хил хамгаалагчдад хандан асуудлыг хурцатгахгүй өдөөн хатгалгад өртөхгүй байх үүрэг аль аль талаасаа өгчээ. Үүний үр дүнд хил дээр байдал тогтвортой болсон ч хилийн зурвасын асуудал нээлттэй хэвээр үлджээ. Амур мөрний дөрвөн арлын орчимд Орос, Хятадын хилийн бүс хаагуур гарах нь тодорхойгүй үлдэв. Хүйтэн хөндий харьцаатай хоёр коммунист тал Элчин сайдуудаа харилцан солилцох (үүний өмнө хямрал эхлэхэд Элчин сайдуудаа эргүүлэн татсан байв) хилийн гэрээгээ дахин эргэн харахаар болжээ. Энэ үйл явдал нь барууны болон Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн дунд ихээхэн маргаан дэгдээдэг. Барууны түүхчид Чжэньбао, Даманы арлын талаар авч үзэхдээ, удаа дараагийн Шинжааны болон Даманы хилийн мөргөлдөөн нь Мао-гийн бодлоор бол гадаад бодлогын хувьд АНУ-тай ойртон нөхөрлөх гэсэн алсын бодол байсан, Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн тодорхойлсноор АНУ-ын дэлхийд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оролдлого бөгөөд түүндээ БНХАУ-ыг ашигласан явдал гэж үздэг юм. Иймэрхүү орон нутгийн чанартай маргаан нь ЗСБНХУ, АНУ хооронд ан цав суулгаж болох юм гэдгийг Бээжин тооцоолсон нь лавтай юм. Зөвлөлт Холбоот Улс хилийн цэргээ 1960-аад оны төгсгөлөөр сайжруулсан нь Хятадыг бүс нутгийн дагуу цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн гэхэд болно. Энэ маргаант байдал нь АНУ-ыг Хятадын Засгийн газартай тогтоосон харилцаагаа бэхжүүлэхэд хүргэсэн. Үүний илэрхийлэл болж Генри Кисенжер Хятадад нууцаар айлчилж Ерөнхий сайд Жоу Энлайтай 1971 онд уулзсан байна. 1972 онд Ричард Никсон Мао Цздун нар хамтын уулзалт хийж хоёр талын үл итгэлцлийг арилгасан байна. Хятад ЗХУ нь хилийн маргаантай асуудлаа 1969 оноос хойш шийдэлгүй бараг арваад жил болсон. Улс орны дотоодод дайны аюул занал, хилийн мөргөлдөөний учир шалтгаан хятадад Соёлын хувьсгалын шинэ үе шат гарч Хятад нь цэрэгжсэн улс болон хувирсан юм. Хятадын коммунист намын 9-р их хурал болж Чжэньбао Даманы арлын хэрэг явдлын бурууг Батлан хамгаалахын сайд Лин Бао-д тохсон байдаг. Тэрээр Мао-гийн залгамжлагч гэгдэж байсан юм. Гэвч тэрээр БНМАУ-ын Хэнтий аймгийн газар нутагт 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд онгоцтойгоо гэр бүл ойр дотны хүмүүсийн хамт сүйрэн амь үрэгдсэн юм. 1991 онд дэлхийн улс төрийн системд өөрчлөлт гарч Зөвлөлт холбоот улс байхгүй болсноор хилийн заагийг тогтоох ажилд санаанд оромгүй өөрчлөлт гарч ЗХУ-ыг залгамжлагч ОХУ, БНХАУ хоёрын харилцааны шинэ үе шат эхэлсэн. 1991 оны 5 дугаар сарын 16-нд ЗСБНХОУ, БНХАУ хоёр Зөвлөлт-Хятадын улсын Хилийн зүүн хэсгийн тухай хэлэлцээр баталсан байна. Маргалдагч хоёр тал Даманы/Чжэньбао арлыг Хятадын харьяа гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Хоёр тал арлын эргэн тойрон өөрсдийн харуулыг гаргахыг зөвшөөрсөн ба 1995 оны 10 дугаар сарын 17 ны гэрээгээр хилийг 54 км сунгаж Амур ба Аргун голын гурван арлын асуудлыг бас шийдсэн байна. 2004 оны 10 дугаар сарын 14 нд хоёр орны тэргүүнүүд “ОХУ болон БНХАУ хоёрын хоорондын улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай нэмэлт хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан ба хилийн маргаан эргэж буцалтгүй шийдэгдсэн. Гэрээнд заагдсаны дагуу Чита мужийн Аргунь голын Большой арал, Хятад Амур голын Тарабаров арлыг өөртөө авч, Даманы/Чжэньбао арлын ойролцоогоор 50% мөн Большой Уссурийский арлын хагасыг өгсөн байна. Энэ цагаас эхлэн Тарабаровийн арлуудыг Инь-лундао буюу Мөнгөн Луугийн, Их Уссурийн арлуудыг Хэй-сяцзыдао буюу Хар баавгайн арлууд гэж нэрлэх болов. Энэ бүхнийг Хабаровскийн оршин суугчид болон Оросын эх орончид эсэргүүцсэн боловч эрх баригчдынхаа өмнө хүчин мөхөсджээ. Хятадын Ардын Их Хурал гэрээг 2005 оны 04 дүгээр сарын 27 нд, ОХУ-ын Төрийн Дум дараа нь 2005 оны 5 дугаар сарын 20-нд хэлэлцэн баталгаажуулсан байна. 2005 оны 06 дугаар сарын 02 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ли Зхаоинг Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар баримт бичигт гарын үсэг зурж солилцсон байна. 2008 оны 07 сарын 21 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ян Чези /Yang Jiechi/ Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар Хятадын нийслэл Бээжинд Хятад-Оросын дорнод хилийн шугамыг тогтоосонд тооцож протоколд гарын үсэг зурсан. Уг протоколын дагуу хоёр тал дорно зүгийн хилийг маргаангүй тогтоосонд тооцсон байна. Мөн уг гэрээнээс гадна Yinlong/ Тараборов арлын хагасыг "Heixiazi/ Большой уссурийский" бүхлээр нь оруулсан байна. 2008 онд Амур мөрөн дахь хилийн зурвасыг дүрсэлсэн протокол үйлджээ. Амур мөрөн, Аргунь голын дунд байдаг Тарабаров арлыг Орос Хятадын тал энэ тэнцүү хуваан авчээ. Хилийн маргааныг шийдэх протоколын дагуу ОХУ ын Чита мужийн Аргунь голын дунд байдаг арал, Алс Дорнодын Хабаровск хотоос хогүй байдаг Уссури голын Амур мөрөнд цутгадаг хэсгийн арлыг ийнхүү хуваан авлаа. Маргаантай байсан хоёр газарт 375 квадрат метр талбайтай юм. Ингэснээр Орос Хятадын хооронд олон жил болсон хилийн маргаан бүрэн шийдэгдсэн байна. Даманы арлын талаар Оросын зарим улс төрчид Хятадад хэтэрхий найр тавьж уян зөөлөн хандсан гэж шүүмжилдэг боловч тухайн үедээ Орос нь Хятадтай найрсаг харьцаатай байж эдийн засгийн тусламж авах шаардлагын үүднээс буулт хийсэн болов уу Орос нь дорно зүг дахь өөрийн стратегийн түншээ найдвартай хадгалж буулт хийх нь зөв гэж үзсэн байх. Зэвсэгт мөргөлдөөндөө хүрлээ гэхэд Орос нь цэргийн хүчин чадлын хувьд Хятадаас хол хоцорсон гэж үзэж болохоор байна. Орос улс тvvхэндээ өөрийн гэж vзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зvйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна. Хоёр улсын залгаа хил өндөр уул, өргөн гол болон олон хvн, түүний дотор цэрэг армийн хvч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тийм тогтцыг эрт дээр цагаас дайран єнгєрдєг байжээ. Хvчирхэг улсууд бол хєршийнхєє боломжит байдлыг аль болохоор хязгаарлахыг, тvvгээр ч барахгvй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлvvлэхгvй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч vзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XVII зууны vед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгvй байж чадахуйц хvчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн усны дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн ус орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн усны дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггvй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа. 40 жилийн өмнө эхэлсэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн усны хамгийн гүнзгий хэсгээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хvч чадлаа харуулсан хэрэг. Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын vсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэсгээр нь биш гүехэн хэсгээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мөн адил. <br /> == Мөн үзэх == * [[Орос-хятадын харилцаа 1949-2007 он]] * [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] * [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]] * [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]] * [[Хятадын газар нутгийн санаархал]] == Судалгааны бүтээл == * Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он. * Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он. * Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство "Казахстан". Алма-Ата, 1975г. == Эх сурвалжууд == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] * {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}} * ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152]. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников] * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] ==Зүүлтүүд== ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Гадаад холбоос== *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas] *[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website] *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969] *[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969] {{DEFAULTSORT:Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд}} [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Оросын түүх]] [[Ангилал:Хятадын түүх]] [[Ангилал:Хүйтэн дайн]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] ntvvcfhqhyttqlxmxhhq5his9y36oad 0 52040 868820 728771 2026-09-08T08:38:43Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868820 wikitext text/x-wiki Херерогийн хядлага нь Германы Өмнөд Африкийн Херерочуудын Германы колонийн дарлалын эсрэг гаргасан бослогыг нухчин дарах гэснээс үүдэн Германы эзэнт улс Херерочуудын хооронд 1904-1907 онуудын хооронд өнөөгийн Намиб улсын нутаг дэвсгэрт явагдсан цуст мөргөлдөөн бөгөөд энэ нь ХХ зууны анхны геноцид хэмээн түүхнээ тэмдэглэгджээ. Европын их гүрнүүдийн Африк дахь колончилолын эрин үед өнөөгийн Намибын нутаг дэвсгэрт Их Британи улс ямарваа нэг ашиг сонирхолгүй болохоо зарласан даруй буюу 1884 оны 8-р сард Герман улс яаравчлан уг нутгийг өөрийн протекторат болохыг зарласнаар өнөөгийн Намиб улсын нутаг дэвсгэр нь тухайн үеийн Германы эзэнт улсын колони нутаг болсон бөгөөд нийт [[Африк]] дахь Германы колониудаас эдийн засгийн хувьд хамгийн чухал нутаг дэвсгэрт тооцогдож байв. Учир нь уг колонийн нутаг дэвсгэрт алмазны баялаг ордууд ихээр илрэх болжээ. Херерочууд нь өнөөгийн Намибын нутаг дэвсгэрт үхэр хариулан амьдардаг малчид байсан бөгөөд уг нутгийг Дамарлэнд гэж нэрлэдэг байв. 1904 оны 1-р сарын 12-нд херерочууд Самуэль Махарерогийн удирдлаган дор Германы колонийн захиргааны эсрэг босчээ. Германчууд уг нутгийн иргэдээс газрыг нь булаан авч, нутгийн хүн амыг боол болгож байсан нь тэднийг Германчуудын эсрэг босоход хүргэсэн юм. Босогчид 120 герман хүнийг алж, нилээд тооны фермүүдийг сүйтгэснээс гадна Окаханжа боомтыг эзлэн авч, колонийн нийслэл Виндхук орох замыг тасалсан байна. Харин энэ үед колонийн захирагч Теодор Лютвин цэргийн нэмэлт хүч илгээхийг Берлинээс хүссэний дагуу Германы Баруун Өмнөд Африкийн цэргийн командлагчаар томилогдсон, генерал Лотар фон Трода 14,000 цэргийн хамтаар Дамарлэндэд ирлээ. Генерал Трода нь Германы эзэн хаан II Уилльямаас олгосон эрхийн дагуу зөвхөн Эзэн хаанд шууд захирагдаж байсан нь колонийн захирагч Лютвинээс хавьгүй илүү эрх мэдэлтэй байсан гэсэн үг юм. Захирагч Лютвин бослогыг дарсаны дараа хэлэлцээ хийх сонирхолтой байсан бол генерал Трота нутгийн уугуул иргэдийг дахин эсэргүүцэх тэнхэлгүй болтол нь нам дарах сонирхолтой байлаа. 1904 оны 8-р сард Германы цэрэг 5,000 хереро дайчдын эсрэг Уатербейргийн тулалдаанд ялсан боловч бүрэн бүслэлтэнд оруулж чадахгүй байлаа. Энэ үед Их Британий засгийн газраас Уатербейргийн тулалдаанд амьд үлдсэн херерочуудад Британий Өмнөд Африкийн Бечуанлэнднд нутаг олгосон учир, амьд үлдсэн хереро дайчид тийшээ дүрвэцгээсэн байна. Гэхдээ тэд замдаа Калахаригийн элсэн цөлийг гатлах ёстой байлаа. Харамсалтай нь тэдний ихэнх нь замдаа ангаж үхсэн байна. Сүүлд Германчууд 25-50 метр гүн ухсан нүхнүүдийн хажуугаас хүний араг яснууд олноор олсон бөгөөд ус ихээр дутагдаж байсан тул ердөө л 1,000 гаруй херерочууд Калахариг гатлан Бечуанлэндэд ирсэн гэдэг. Уатербейргийн тулалдааны дараа генерал фон Трода нь “Германы цэргүүдийн агуу жанжин миний бие энэхүү илгээлтийг Херерогийн хүн ардад явуулж байна. Бүх херерочууд энэхүү газрыг орхин одох ёстой бөгөөд Германи улсын нутаг дэвсгэрээс илэрсэн аливаа хереро хүнийг буутай, буугүй эсэх, үхэртэй, үхэргүй эсэхээс үл хамааран үг дуугүй буудан хороох болно. Ямар ч эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд гэсэн ялгаварлал байхгүй бөгөөд нэг бол өөрийн хүмүүстэйгээ цуг газар нутгийг чөлөөлж өгөх, эс бөгөөс та нарыг галдан шатаах болно.” гэсэн мэдэгдэлийг бүх херерочуудад хандан гаргалаа. Ингээд бослогыг дарж, дайнд бүрэн ялалт байгуулж чадахгүй байсан тул генерал Тродагийн тушаалаар герман цэргүүд баривчлагдсан эрчүүдийг цаазлах, эмэгтэйчүүд ба хүүхдүүдийг цөлөх явдал хавтгайрах болов. Энэхүү харгислалыг тэвчээгүй колонийн захирагч Теодор Лютвин генерал Тродагийн үйлдлийн талаар эзэн хаанд гомдол мэдүүлж, колонийн хууль ёсыг уландаа гишгэж, нөхцөл байдлыг тогтворжих боломжгүй болгож байна гэж мэдэгдсэн байна. Мөн тэрээр нь цааш нь “Тродагийн үйлдэл нь христийн ёс зүй болоод хүмүүнлэг ёсонд харш бөгөөд колонийн эдийн засгийг сүйрүүлэн, Германы эзэнт гүрний нэр хүндийг уландаа гишгэж байна.” гэж эзэн хаанд мэдүүлжээ. Харин Германы эзэнт улсын хаан II Уилльям өөрийн Генералын херерочуудын эсрэг явуулж буй бодлогыг хамгаалж, “Херерочуудыг Женевийн конвенц болон бусад хэлэлцээрээр хамгаалах боломжгүй, учир нь тэд жинхэнэ хүн биш, хагас хүн юм” гэсэн байна. Германчуудын энэхүү харгис геноцид бодлого нь нутгийн бусад омог аймгуудыг германчуудын эсрэг мөн адил босоход хүргэсэн байна. 1904 оны сүүлээр нутгийн нама хүн ам бослого гаргав. Байдлыг хяналтандаа авч чадаагүй германчууд нутгийн худаг, уснуудыг хордуулах, бөөнөөр хорих лагериудыг олноор нь байгуулах болов. 1907 оны сүүл гэхэд л Германы цэрэг нутгийн иргэдийн эсэргүүцлийг дарж, Херерогийн дайн буюу хядлага дуусчээ. Харин 1915 он гэхэд Германы тус колони нь Дэлхийн I дайны үеийн колони хоорондын мөргөлдөөнөөр Өмнөд Африкийн цэрэгт эзлэгдсэн байна. 1985 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] Баруун Өмнөд Африк дахь Хереро болон Нама үндэстнүүдийг олноор нь хоморголон устгасан явдал нь ХХ зууны хамгийн анхны геноцид болсон хэмээн зарласан бол Германи улс 2004 онд буюу бүтэн 100 зуун жилийн дараа болсон явдалд уучлалт гуйжээ. Сонирхолтой нь 2007 онд генерал Лотар фон Тродагийн гэр бүлийнхэн нь Намибт айлчилж, Хереро омгийн ахлагчдаас өвөг дээдсийнхээ хийсэн үйлдлийнх нь төлөө уучлалт гуйжээ. Энэхүү дайны үеэр 65,000 хереро /нийт херерочуудын 60%/, 10,000 нама /бүх намачуудын 50%/ хүмүүс, нийт 75,000 хүн алагджээ. Тус дайны үеэр учирсан хохиролд цэрэг дайны үйл ажиллагаанаас илүүгээр геноцид буюу үй олноор хоморголон устгасан явдал нь зонхилох нөлөө үзүүлсэн байна. [[Ангилал:Геноцид]] [[Ангилал:1904 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Германы баруун өмнөд африк]] [[Ангилал:Германы зэвсэгт хүчний түүх]] fqg66nv9hkly89elzv1mehgtityuw3m 0 52089 868740 815517 2026-09-07T22:26:56Z Chongkian 21163 868740 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан]] '''Улаан цутгалан''' — [[Монгол улс]]ын [[Өвөрхангай]] аймгийн '''Бат-өлзий''' сумын нутагт, [[Орхон гол]]д цутгах [[Улаан гол]] дээрх '''[[хүрхрээ]]''' юм. Хүрхрээний өндөр нь 24 метр байдаг бол Орхон голын усны их багаас хамаарч 25-50 метрийн хооронд хэлбэлзэж байдаг болохоор Монгол улсын хамгийн өргөн хүрхрээ болно. Бат-өлзий сумын төвөөс баруун тийш 20 км зайтай. Улаан цутгалангийн хүрхрээ нь Монгол орны аялал жуулчлалын гол зорин очих газруудын нэг юм.  == Байршил == Орхон гол эхэн нутагт уулс нь голууддаа ойр учраас эрчмийн үзүүлэлт өндөртэй аадар бороо, мөн хоногоор үргэлжлэх зүс борооны дараа уулын ус хурдан бууж, Орхон голын ус хэдхэн цагийн дотор мэдэгдэхүйц нэмэгдэж үер буудаг. Энэ үед Орхон голын хүрхрээний ус ихсэж хүрхрээний дээш бургилж нэгээс хоёр төө орчимтой өндөр нэмэгддэг. Улаан цутгалан хүрхрээний өргөний хэмжээ тэлж заримдаа 60 метр хүрэх нь бий. == Бусад хүрхрээ == [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]] сумын нутагт Улаан цутгалангаас гадна “Орхоны хүрхрээ буюу бага цутгалан”, “Татуурын хүрхрээ”, “Цагаан голын хүрхрээ” хэмээх том жижиг нийлсэн дөрөв таван хүрхрээ буй. == Дэд бүтэц == Улаан цутгалан үзэхийн тулд бартаа саад ихтэй шороон замаар зорчиж хүрдэг. Улаан цутгалангаас 300-600 метр дотор "Майхан отог" тэмдэглэгээт майхантай отоглох газрууд бий. == Спорт == [[Зураг:Ulaan tsutgalan Waterfall1 in Mongolia.png|thumb|Улаан цутгалан өвлийн мөсөн авиралтын тэмцээн]] [[Зураг:Ulaan tsutgalan Waterfall4 in Mongolia.png|thumb|Улаан цутгалан өвлийн мөсөн авиралтын тэмцээн]] [[Зураг:Ulaan tsutgalan Waterfall5 in Mongolia.png|thumb|Улаан цутгалан өвлийн мөсөн авиралтын тэмцээн]] Жил бүрийн өвөл Улаан цутгаланд мөсний авиралтийн Хархорин Фестиваль олон улсын тэмцээн болдог. == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20220706190006/http://touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=22 Орхоны хүрхрээ] [[Ангилал:Монголын хүрхрээ]] [[Ангилал:Бат-Өлзий сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Азийн хүрхрээ]] 9j0xoti40rm4vrh8hv5a6yuppfkri1f 0 52273 868836 866470 2026-09-08T08:43:33Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868836 wikitext text/x-wiki [[Файл:Отправка лошадей в Советский Союз.png|250px|thumb|ЗХУ-д адуугаа БНМАУ-ээр илгээх]] 1935-1945 онд монгол төрийн зүгээс батлан хамгаалалтад их анхаарч 80мянган сайн дурын морьт цэргийг бүрдүүлж, ЗХУ-д болон дотооддоо цэргийн мэргэжилтнүүдийг олноор бэлдэж, Оросоос 100 сая гаруй рублийн зэвсэг худалдан авчээ. Цэрэг стратегийн холбогдолтой Баянтүмэн-Тамсагбулагийн төмөр зам (380км), Улаанбаатар-Алтанбулаг чиглэлд засмал авто зам тавьж, цэргийн утсан холбоог бий болгож, цэргийн хувцас, морины хэрэгсэл бэлтгэх үйлдвэр байгуулжээ. Монголчууд Зөвлөлтийн Эх орны дайнд биеэр оролцоогүй ч эд материал, сэтгэл санааны асар их тусламжийг Зөвлөлтөд үзүүлж 1936 онд байгуулсан “харилцан туслалцах протокол” дахь үүргээ бүрэн биелүүлж иржээ. == [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] == [[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа Их Эх орны дайны]] жилүүдэд монголчууд Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армид]] 6 ээлжээр, галт тэрэгний 11 цуваа бэлэг явуулснаас гадна Т-34, Т-70 маркийн 53 танкнаас бүрдсэн “ Хувьсгалт монгол” танкийн цуваа, Ла-5 маркийн 12 онгоцноос бүрдсэн “Монгол ард” эскадрилыг бэлэглэсэн. Мөн 485 мянган агт морь худалдаж 32.5 мянгыг бэлэглэж нийт бэлэг нь 53.5 сая төгрөг, 300 орчим кг цэвэр алт болж, худалдсан барааны өртөг нь 400 саяд хүрчээ. Монголын ард түмний бэлгийг баруун, баруун хойд фронт, Украйны 1-р фронт, Калинин болон Волоховын фронтод бүгд 6 удаа хүргэн өгчээ. Монголд сууж байгаад фронтод дайчлагдсан Оросуудын ар гэрт сар бүр 20-100 төгрөгийн тэтгэмж олгож байв. Улаан Арми, хүн амын хангамжинд АНУ-аас нийлүүлэгдэж байсан 665 мянган тонн махан консерв томоохон үүрэг гүйцэтгэж байсан бол цөөн хүн амтай Монгол улс тэдгээр жилүүдэд ЗХУ-д бараг 500 мянган тонн мах нийлүүлсэн юм. 800 мянган монголчууд (БНМАУ-ын хүн ам тэр үед яг тийм тоотой байлаа) дэлхийн хамгийн баян, хамгийн том орны нэгээс яльгүй бага хэмжээтэй мах нийлүүлсэн гэсэн үг юм. Мөн тусгай анчид гарган зээр, гахай агнаж Зөвлөлт цэргийн хүнсэнд нийлүүлж байжээ. Дайны жилүүдийн турш Монголын тал нутгаас манай оронд өөр бас нэг стратегийн бараа нийлүүлэгдэж байсан нь ноос байв. Ноос гэдэг бол юуны өмнө цэргийн шинель байсан нь Дорнод Европын нуувчинд зуны цагт ч амьд үлдэх боломжгүй байсан юм. Тэр үед ЗХУ-д АНУ-аас 54 мянган тонн, Монгол Улсаас 64 мянган тонн ноос тус тус нийлүүлэгдсэн баримт байдаг юм. 1942-45 онуудад Зөвлөлтийн таван шинель бүрийн нэг нь “монгол” -оос байжээ. Түүнээс гадна Монгол Улс арьс шир, ангийн үсний хамгийн чухал эх үүсвэр байсан юм. Үстэй хагас дээл, үстэй малгай, бээлий болон эсгий гутлын нийлүүлэлт аль дайны анхны жилийн намраас эхэлсэн юм. 1941 оны 11 –р сарын 7 гэхэд Москваг хамгаалах сөрөг тулалдаанд бэлтгэж байсан зөвлөлтийн явган цэргийн хэд хэдэн дивизийн цэргүүд монголын өвлийн хувцсаар бүрэн хувцасласан байсан юм. Дайны жилүүдэд ЗХУ-д олдож байсан гянт болдын цорын ганц үйлдвэрлэлийн ач холбогдол бүхий нөөц нь Монгол улсад байсан юм. Гянт болд бол дэлхий дээрх хамгийн хайлц муутай металл бөгөөд түүнгүйгээр германы “пантер” (ирвэс) болон “тигр”(барс) зэрэг танкуудын хуягийг нэвтлэх чадвартай сум үйлдвэрлэх боломжгүй байлаа. Улсын нийт төсвийн хагас нь Батлан хамгаалалтад шингэж байв. Герман дарагдсан ч Япон эсэргүүцэн байлдсаар байсан тул дайны галыг унтраах үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулах, өөрийн орны аюулгүй байдлаа хангах, 1936 оны “харилцан туслалцах протокол” ёсоор зөвлөлтөд туслах үүднээс ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 10-нд Японд дайн зарлав. Монголын 5,6,7,8-р морьт дивиз, 7-р механикжуулсан хуягт бригад, танк, [[их буу]], авто тээврийн болон холбооны тусгай хороо, нисэх холимог дивиз, химмйн инженерийн тусгай салбар, [[Хилийн харуул|хилийн цэрэг]], сайн дурын морьт отрядууд “Зөвлөлтйин өвөр Байгалийн фронт”-ын “өмнөд бүлэг”-т багтан орсон. Манай зэвсэгт хүчнийг Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]], дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэн]] нар удирджээ. == [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] == 1945 оны 8-р сарын 9-нд Долоннуур- Жэхэгийн чиглэлд давших хүч хил давж дайсны эсэргүүцлийг няцаан Шеншингийн овоо, Шанага, Ар цагаан нуур, Янду сүм, Тасын овоог чөлөөлж 13-нд [[Хөлөн нуур|Хөлөн нуурт]] хүрчээ. Тэндээс Цахарын 150км урт цөлийг туулж Долоннуурыг эзлээд (хилээс 450км-т) цааш давшив. МАХЦ-ийн 5,7-р дивиз Оросын цэргийн хамт 8-р сарын 17-нд Фынин, 20-нд Саньчакоу, 21-нд Луньхуаг эзлэв. Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн 7,8-р дивиз Орос цэргийн хамт 8-р сарын 20-нд Жэхэг авав. Эндээс 8000 гаруй цэрэг, 9126 винтов, 123 пулемёт, 15 миномёт, 6 их буу, 3 танк, 300 машин, 42 агуулах олзолж Манжуур дахь Квантуны армийг умард Хятад дахь баазаас нь таслав. 6-р дивиз 8-р сарын 21-нд Аньзятуныг эзлээд, Гуйбэйкоу орчим (хилээс 1010км орчим) 5-р дивизтэй нийлэв. Цааш давшин Японы үлэмж хүч бөөгнөрсөн Миюньд 8-р сарын 22-нд тулав. 8-р сарын 9-нд Замын- Үүдээс Чуулалт хаалга зүг хөдөлсөн Монгол, зөвлөлт цэргүүд Япон, Өвөрмонголын анги салбарыг устгаад цааш давшин Нянзан хотыг эзлээд 8-р сарын 11-нд Баруун Сөнид, Вангийн хүрээг (хилээс 200 км) чөлөөлөв. Цааш давшин Завсар (8-р сарын 13), Жанбэй (8-р сарын 18) эзэлснээр [[Хаалган|Жанчхүүд]] тулав. Хилээс 560км-т орших Жанчхүүгийн даваа бол хойд талаас Чуулалт хаалга орох замыг халхалсан Японы гол түшиц байлаа. Тэрхүү “Давагдашгүй цайз” болсон бэхлэлтийг МАХЦ-ийн хурандаа [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн|Дүгэрийн Нянтайсүрэнгийн]] 7-р хуягт бригад, Зөвлөлтмийн 27-р мотобуудлагын бригад 3 хоног ширүүн байлдсаны эцэст эвдэн 8-р сарын 21-нд Чуулалт хаалга орчмыг чөлөөлжээ. Энэ дайнд 78 монгол хүн алагдаж улсаас 200 гаруй сая төгрөгийн хохирол гарчээ. Нийт 594 мянган япон цэрэг олзолсны 12318-г нь монголчууд олзолсон байна. [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Номхон далайн дайн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд| ]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] 31o44yvn4ff1rj15meit2fdgofaqphq 0 52387 868707 868198 2026-09-07T14:49:36Z Chongkian 21163 868707 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Улаанбаатар]] [[Ангилал:Монголын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} igley2w22dw9n78jldd6jb47gdkrxgu 868708 868707 2026-09-07T14:49:49Z Chongkian 21163 868708 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 8kthhfch386001oaw39qvzbnpstjehj 868709 868708 2026-09-07T14:53:40Z Chongkian 21163 868709 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} nvkczpz4w94f6a2y9i9ut23o4oo4aa8 868710 868709 2026-09-07T14:54:14Z Chongkian 21163 868710 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} ijynhzoklr5consage3bshh86t4iyxx 868711 868710 2026-09-07T14:59:51Z Chongkian 21163 868711 wikitext text/x-wiki [[File:Танктай хөшөө.JPG|alt=Танктай хөшөө|thumb|Танктай хөшөө]] '''Танктай хөшөө''' нь Хувьсгалт [[Монгол]] [[танк]]ийн бригадынханд зориулагдан бүтээгдсэн хөшөө юм. Хөшөөг 1968 оны 5 сарын 9-нд Улаанбаатарт нээжээ. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь [[Берлин]] хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж [[БНМАУ]], [[ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Хөшөөний энгэр талын алтан [[Соёмбо|соёмбын]] доор "Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулагдсан Хувьсгалт Монгол танкын бригад [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийн [[Герман]]ы эсрэг дайнд оролцсон юм" гэж бичжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Танк]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} roua0phhzjtfcxt1m1814c44ym7g7si 0 52663 868775 723032 2026-09-08T03:34:07Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868775 wikitext text/x-wiki '''Хятадын үндэсний үзэл''' гэдгийг Хятад соёлтой ард түмэн Хятад хэмээх нэгэн төр улс байх үзэл гэвэл арай ойлгоход хялбар юм. Гэхдээ энэ тодорхойлолтод хамгийн ярвигтай асуудал нь Хятад гэж хэнийг хэлэх вэ гэсэн асуудал байгаа юм. Хятадын анхны төр, улс байгуулагдсан түүхийг Шан (Shang Dynasty), өөрөөр Yin Dynasty династийн үеэс тоолбол 3000 гаруй жил болно. Гэхдээ Династи гэдэг нь тэр энэ ургийнхны хаанчлал гэдэгт илүү утга нийцэх бөгөөд бөөн тэмцэл тулааны үр дүнд нэг ургийнхныг нөгөөгөөр солихыг Династи солигдоно гэдгээр ойлговол Династи нь “хятад үндэстэн” гэсэн ойлголт бүрэлдэхэд их л халгаатай байсан шиг байгаа юм. Америкийн хятад судлаач Lucian W. Pye (1921-2008) Хятадын үндэсний үзлийн илрэх хэлбэр дэндүү өргөн барьцгүй учир Хятад гэж чухам хэн бэ гэдгийг хэлэх бололцоогүй, утгагүй гэж тэмдэглэж байлаа. Гэтэл зарим эрдэмтэд ийм тодорхойгүй байх нь хятадуудад дотоод, гадаадын хямрал, нөлөөнд зохицоход тустай эерэг байсан гэж үзэх нь бий. Хятадын үндэсний үзэлд Ертөнцийг соёл иргэншил, бүдүүлэг зэрлэгүүд гэж хоёр хувааж үзэх зэрэг хятадын ард түмний уламжлалт сэтгэлгээ, Америкийн прогрессивизм, марксизм, Оросын этнолог сэтгэлгээ ул мөрөө үлдээсэн гэж үздэг байна. Тиймээс Хятадын үндэсний үзэлтнүүд нэгдмэл төр улс байхаа хүлээн зөвшөөрдөг ч өөр бусад асуудлаар эрс [[Тэс сум (Увс)|тэс]] зөрчилдөх явдал байдаг аж. 19 дүгээр зууны сүүлч үед Хятад гүрэн Манжийн эрхшээлд байсан нь Хятадын үндэсний үзэлд үл нийцэх харш хэмээж бослого тэмцэл гарч байжээ. Сун Ят Сен тунхаглахдаа “Үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээхийн тулд бид юуны өмнө Хятад үндэстнийг сэргээх ёстой. Хятад үндэстнийг сэргээхийн тулд бид зэрлэг манжуудыг Чанбай уулын (Хятад, Хойт Солонгосын хил орчмын уулархаг нутаг. ред.) цаагуур ортол хөөх хэрэгтэй. Зэрлэгүүдээс чөлөөлөгдөхийн тулд бид юуны өмнө адгийн муу, эзэрхэг харгис, дарангуйлагч ялзарсан Манж Чин улсын Засгийг унагаах хэрэгтэй. Манж чин улсын Засгийг унагаах цорын ганц хэрэгсэл нь хувьсгал хийх явдал мөн” гэж байжээ. БНХАУ-ын албан ёсны үзэл суртал нь [[Хятад|Хятад улс]] - олон үндэстний улс, хэдийгээр хүн амын 90 гаруй хувь нь хан үндэстэн боловч бүх л үндэстний хэл, соёлыг адилхан хүндэтгэнэ гэсэн илэрхийлэлтэй. Гэвч практик дээр жижиг үндэстнээ хан үндэстэн хүний олонлогоор аажмаар уусгаж байгаагаас харахад хятадын үндэсний үзлийг хан үндэстний ноёлох байр суурийг бэхжүүлэх үзэл гэж үзэх нь бий. 1960, 70-аад онуудад Хятадын үндэсний үзэл эх газартаа марксизмтай хутгалдаж илүү интернационалч шинжтэй болсон гэж үздэг. Харин Тайваны хятадуудын хувьд үндэсний үзэл гэдэг нь Сун Ят Сений үзэл санаа, түүний үндэслэсэн Гоминдан намын коммунизмыг эсэргүүцэх үзэл хэлбэртэй болсон байна. Хэдийгээр хятадын үндэсний үзлийг БНХАУ болон Тайваньд өөр өөрөөр ойлгох болсон ч аль аль нь бие биенийхээ нутаг дэвсгэрийг өөрийн гэж үздэгээрээ нэгдмэл юм. Тайваний үндэсний үзэлтнүүдийн хувьд тавигддаг хамгийн том зорилго нь эх газрын Хятад, Тайвань хоёрыг нэгтгэх явдал юм. БНХАУ, Тайвань аль аль нь 1991 он хүртэл бие биенээ нэгтгэх зорилгоо албан ёсоор зарлаж байсан бөгөөд чухам яаж гэдэг дээр хоёр тал эрс ялгарч иржээ. 1991 оноос Тайвань албан бусаар энэ байр сууринаасаа ухарсан байдаг. Үүний гол шалтгаан нь Тайваний үндэсний үзэлтнүүд дотроо хуваагдсантай холбоотой. Хоёр Хятадыг нэгтгэхийг дэмжигчид байхад мөн өнөөгийн статус кво-г хадгалах нэгэн байх. Тэрч байтугай Тайваний тусгаар тогтнолыг зарлаж БНХАУ, Тайваниас эрс ялгаатай бүгд найрамдах улс байгуулах сонирхолтой хэсэг бий болсон байна. БНХАУ-ын зүгээс Тайванийг тусгаар тогтнолоо зарлавал цэргийн ажиллагаа явуулна хэмээсэн нь тусгаар тогтнохыг эрмэлзэгчдийн цөсийг хөдөлгөсөн байж болох талтай. Байдлыг хурцатгахгүйн тулд аль аль нь ерөнхийдөө өнөөгийнхөө статус кво-г хадгалах гэдэг дээр чимээгүйхэн санал нэгтэй байгаа бололтой. 1990-ээд онд Зөвлөлт гүрэн задран унаж, эх газрын Хятад эдийн засгийн хувьд хөгжиж байгаа зэрэг нь хятадын үндэсний үзлийг шинэ маягаар харах шаардлагыг бий болгож байна. Нэгэн барууны эрдэмтэн Хятадын Коммунист Нам өнөө цагт коммунист хандлагаа орхисон нь тодорхой бөгөөд ХКН улам хятадчилагдсан л байж таараа хэмээсэн нь хятадын үндэсний үзэл улам гүнзгийрсэн л байж таараа гэдэгтэй утга нэг юм. Хятадын үндэсний үзлийн тухай ярихад эх газрын Хятад, Тайваниас гадуурх хятадуудын тухай ярих шаардлагатай болно. Далайн чанд дахь хятадууд 1911 оны хувьсгалыг халуунаар дэмжигчид байжээ. Тэдний хувьд БНХАУ, Тайвань харилцан адилгүй бодлого, хандлагатай явж ирсэн байна. Эх газрын Хятад коммунист үзлийн нөлөөгөөр далайн чанд дахь хятадуудыг империализмын гар хөл гэж үзэж тэдэнд тоймжиргүй хандах явдал байсан бол Тайвань хууль ёсны Засгийн газар нь өөрийгөө гэж итгүүлэхийн тулд хилийн чанд дахь хятадуудад ихээхэн ач холбогдол өгдөг байж. Өөр бусад олон шалтгааны улмаас Сингапур, Малайзын уугуул хятадууд өөрсдийгөө “улс төржсөн хятад”-ын нэг хэсэг гэхээсээ илүү тухайн үндэстэн улсын нэг хэсэг “уугуул хятад “ гэж өөрсдийгөө үзэх болсон байна. [[Хүйтэн дайн]] төгсгөл болж коммунизмаас түргэн салсан хятад орны хувьд хятадын үндэсний бахархлыг сэргээх үүрэг роль БНХАУ-д тулгамдаж байна. Ихэвчлэн “эх оронч үзэл” гэсэн нэр томьёо ашигладагч зарим эрдэмтэд “эерэг национализм” гэсэн нэр томьёог хэрэглэхийг санал болгож байгаа юм. [[Ангилал:Үндсэрхэг үзэл]] [[Ангилал:Хятадууд|!]] [[Ангилал:Хятадын улс төрийн түүх]] 7kx2x9pek9w0rw8z5q7t4iv3ntu4pep 0 53701 868782 855931 2026-09-08T03:38:28Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868782 wikitext text/x-wiki == Танилцуулга. == [[Файл:S.Batbold.jpg|S.Batbold|Соронзонболдын Батболд]] Хүүхдийн элч хөгжмийн зохиолч, Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны нэрэмжит шагналт, Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх инситутийн зөвлөх, МУГБагш '''Соронзонболдын Батболд''' нь Архангай аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] суманд 1958 оны 2-р сарын 13-ний өдөр төржээ. С.Батболд нь 1978 онд Багшийн сургуулийг хөгжмийн багш мэргэжлээр төгсөж 1978-1981 онд СЭЗДС, 1981-1983 онд нийслэлийн Баянгол дүүргийн 47 дугаар сургууль, 1984-1994 онд Монголын Хүүхдийн Ордонд хөгжмийн багш, 1994-2011 онуудад чөлөөт уран бүтээлч, 2012-2018 онд Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтид хөгжмийн боловсролын арга зүйчээр ажиллаж байгаад гавьяаныхаа амралтанд суусан. БГД-ийн 47-р сургуульд дуу хөгжмийн багш. /1981-1983 он/ Тус сургуульд ажиллаж байхдаа “Жавхаа” хамтлагыг үүсгэн байгуулж тус хамтлагт "Харанга" хамтлагийн дуучин Х.Лхагвасүрэн 6-8-р ангидаа дуучин, бөмбөрчин байжээ. МХОрдонд найрал дуу цахилгаан хөгжмийн багшаар ажиллаж байх үеэсээ /1984-1994/ он уран бүтээлийнхээ замыг эхэлжээ. МУГБ С.Батболдын байгуулсан "Цэцэг" хамтлаг нь одоо хирнээ ард түмний дунд үгүйлэгдэн дурсагдаж Монголын радиогийн алтан фондонд байгаа тус хамтлагийн дуунууд нь хүүхэд багачуудын сонсох дуртай дуунууд хэвээр байна. Монголын хүүхдийн дууны урын санг баяжуулан хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй цөөхөн хөгжмийн зохиолчын нэг юм. МУГБ, хөгжмийн зохиолч С.Батболдын зохиосон гурван зуугаад хүүхдийн дуунуудаас “Дэлхийгээ би мэднэ”, “Цасхан”, “Олуулаа”,  “Бага ангийн багшдаа баярлалаа”, “Миний ээж”, “Миний дотны найзууд”, “Говийн өглөө”, “Багачуудын ордон”, ”Анхны хайр”, “Гүзээлзгэнэ”, “Дээс дээс”, “Би зурах дуртай”, “Цаатан хүүгийн дуу”, “Би дуучин”, "Цасан доор жимс ургана", "Бид мод тарьж байна", "Би хэлнэ", "Би асууна"... зэрэг олон дуунууд нь FM, радио, телевизээр эгшиглэн үе үеийн хүүхэд багачуудын дуулах дуртай дуунууд болсоор байна. Залуу дуучин Өнөдэлгэрийн дуулсан "Анхны хайр" киноны дуу нь одоо хүүхэд залуусын хамгийн сонсох дуртай дууны жагсаалтын тэргүүнд бичигдэж байна. Тэрээр уран бүтээл туурьвахын зэрэгцээ олон авьяаслаг хүүхдүүдийн авьяас билгийг нээн хөгжүүлж урлагийн ертөнцөд гаргаж ирсэн бөгөөд одоо ч түүний шавь нар нэмэгдсээр л байна. "Харанга" хамтлөгийн дуучин Төрийн шагналт, [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] Х.Лхагвасүрэн Гитарчин Өөжгий буюу Д.Өлзий-Орших, Чингэс хаан хамлагын гитарчин Д.Саруулсайхан," Хөсөгтөн" хамтлагийн ахлагч МУГЗ Д.Ариунболд, Цэцэг хамтлагийн дуучин МУГЖ Ч.Батболд, "Хар сарнай" хамтлагийн дуучин Маадай буюу Б.Баяржаргал, "Никитон" хатлагын хөгжимчин Б.Цогтбаяр, Г.Золбоо, [[Маршал|"]]Маршал" хамтлагийн ахлагч, хөгжмийн найруулагч Ц.Уянга, гитарчин Нармандах, дуучин Л.Байзада, Ч.Батболд, Ч.Мөнхчулуун, Батдэлгэр... гээд олон авьяаслаг дуучид ,хөгжимчдийг Монголын урлагийн ертөнцөд бэлтгэн гаргаж ирсэн нөр их хөдөлмөрч, чадварлаг, жинхэнэ багш хүн билээ. Хөгжмийн зохиолч, МУГБагш С.Батболд нь Монголын өсвөр үеийнхний хөгжмийн боловсролыг дээшлүүлэх үйлст үнэтэй хувь нэмэр оруулж байгаа нэгэн билээ. БСШУЯ-ны Ерөнхий боловсорлын сургуулийн хөгжмийн боловсорлын хичээлийн сурах бичгүүдийг зохиох багийн ахлагчаар ажилласан юм. 2006 онд 1-3-р ангийн сурах бичиг, 2009 онд 8-9-р ангийн сурах бичиг, 2011 онд 4-р ангийн хөгжмийн хичээлийн сурах бичгийг зохиох зохиогчийн багийн ахлагчаар ажилласан. С.Батболд багш Монголын үндэсний телевизийн Мазаахай нэвтрүүлгийн дуу “Би Мазаахай байна” , “Дасгалаа хийгээрэй дагаад хийгээрэй 1,2,3,4. "Том ахын аялал" хүүхдийн танин мэдэхүйн нэвтрүүлгийн дууг зохиожээ. Хөгжмийн зохиолч, [[Монгол улсын гавьяат багш|гавьяат багш]] С.Батболд нь авьяаслаг өсвөр багачуудад, хөгжмийн багш нарт, хөгжимлөг гэр бүлд зориулан өөрийн зохиосон хүүхдийн дуунуудаараа зургаан түүвэр ном болгон гаргаад байна. Бидний дуулах дуртай дуу” /1993 он/, Бага ангийн багшдаа баярлалаа” /1999 он/, "Миний дотны найзууд” CD-ний хамт /2008он/ Тус ном нь БСШУЯ-ны шилдэг номоор шалгарсан. "[[Аяны шувууд]] ирлээ” /2011 он/ Тус ном нь БСШУЯ-ны шилдэг номоор шалгарсан. "Дэгдээхэйн дуу” /2012 он/, Өөрийн зохиосон 100 дуутай "Уярлын долоон эгшиг" түүвэр ном. /2016 он /. "Монгол хүүхэд" шилмэл 100 дуутай ном 2026 он. Эдгээр номууд нь хөгжмийн багш нарын хичээлдээ ашиглах гол номууд болсоор байгаа билээ. С.Батболд нь хүүхдэд зориулсан зургаан CD,DVD гаргасан ба 2021 онд "Монгол хүүхэд" шинэ цомгоо гаргасан. Түүний эмхэтгэсэн "Монголын хүүхдийн шилдэг дууны түүвэр" ном нь Монголын хүүхдийн үе үеийн шилдэг 176 дуунаас бүрдсэн бөгөөд энэхүү нилээн хөдөлмөр судалгаа шаардсан ном 2009 оны БСШУЯ-ны шилдэг ном болсон. Монголын биеийн тамирын спортын хорооны захиалгаар 2008 оны Олимпын дуу болох О.Сундуйн шүлэг “Олимпын дэвжээнд босоо Монгол” дуу клип нь Бээжингийн олимпод оролцсон манай тамирчдад их урам зориг, эрч хүч өгсөн сайхан дуу болсныг Монголын олимпын хороо, тамирчид Таван цагираг сониндоо магтан ярилцлага өгсөн байдаг. Сүүлийн үед хийсэн томоохон уран бүтээлээс нь дурьдвал 2011 онд нэрт кино найруулагч Г.Жигжидсүрэнгийн найруулсан”Хурдан том болохсон” хүүхдийн уран сайхны киноны дууг, Найруулагч Мандахын найруулсан “Анхны хайр” киноны хөгжим, дууг бичсэн билээ. “Гэгээн Муза 2011” наадмаас “Солгой харандаа” хүүхдийн дуулалт жүжгээрээ “Шилдэг хөгжмийн зохиолч”-оор шалгарсан. 2020 онд хүүхдийн зохиолч Н.Мандалын зохиол “Миний хөөрхөн шүдний аялал” хүүхэлдэйн дуулалт жүжгийн хөгжмийг бичсэн бөгөөд Хүүхэлдэйн театрт тоглогдож байна. Одоо энэ дуулалт жүжиг MNB телевизээр “Шүдний аялал” цуврал коментууд болон хүүхдүүдэд хүрч байна. Хүүхдийн дууны төрөлд авьяас билэг оюун ур чадвараа дайчилан ажиллаж байгаа хуруу дарам цөөхөн уран бүтээлчийн нэг билээ. Орчин цагийн болосвролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойгоор Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны 11-р сарын 11-ний өдрийн 81-р  зарилгаар МУГБагш цол хүртсэн. МУГБагш, хүүхдийн элч хөгжмийн зохиолч С.Батболд уран бүтээл, хөрөг нэвтрүүлгүүдийг эндээс үзэж болно https://www.youtube.com/@huuhed/videos ==Гадны холбоосууд== https://www.youtube.com/@huuhed/videos * [https://web.archive.org/web/20160304194019/http://batbold.edub.edu.mn/ xуудас] {{DEFAULTSORT:Батболд, Соронзонболдын}} [[Ангилал:Батцэнгэлийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч‎]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] sjfpicly86vvlm8s0fh48o5atpdmtwj 868784 868782 2026-09-08T03:55:37Z Zorigt 49 868784 wikitext text/x-wiki [[Файл:S.Batbold.jpg|thumb|Соронзонболдын Батболд]] Хүүхдийн элч хөгжмийн зохиолч, Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны нэрэмжит шагналт, Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх инситутийн зөвлөх, МУГБагш '''Соронзонболдын Батболд''' нь Архангай аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] суманд 1958 оны 2-р сарын 13-ний өдөр төржээ. С.Батболд нь 1978 онд Багшийн сургуулийг хөгжмийн багш мэргэжлээр төгсөж 1978-1981 онд СЭЗДС, 1981-1983 онд нийслэлийн Баянгол дүүргийн 47 дугаар сургууль, 1984-1994 онд Монголын Хүүхдийн Ордонд хөгжмийн багш, 1994-2011 онуудад чөлөөт уран бүтээлч, 2012-2018 онд Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтид хөгжмийн боловсролын арга зүйчээр ажиллаж байгаад гавьяаныхаа амралтад суусан. БГД-ийн 47-р сургуульд дуу хөгжмийн багшаар ажиллаж байхдаа “Жавхаа” хамтлагийг үүсгэн байгуулж тус хамтлагт "Харанга" хамтлагийн дуучин [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Х.Лхагвасүрэн]] 6-8-р ангидаа дуучин, бөмбөрчин байжээ. МХОрдонд найрал дуу цахилгаан хөгжмийн багшаар ажиллаж байх үеэсээ /1984-1994/ уран бүтээлийнхээ замыг эхэлжээ. МУГБ С.Батболдын байгуулсан "Цэцэг" хамтлаг нь одоо хэр нь ард түмний дунд үгүйлэгдэн дурсагдаж Монголын радиогийн алтан фондод байгаа тус хамтлагийн дуунууд нь хүүхэд багачуудын сонсох дуртай дуунууд хэвээр байна. Монголын хүүхдийн дууны урын санг баяжуулан хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй цөөхөн хөгжмийн зохиолчын нэг юм. МУГБ, хөгжмийн зохиолч С.Батболдын зохиосон гурван зуугаад хүүхдийн дуунуудаас “Дэлхийгээ би мэднэ”, “Цасхан”, “Олуулаа”, “Бага ангийн багшдаа баярлалаа”, “Миний ээж”, “Миний дотнын найзууд”, “Говийн өглөө”, “Багачуудын ордон”, ”Анхны хайр”, “Гүзээлзгэнэ”, “Дээс дээс”, “Би зурах дуртай”, “Цаатан хүүгийн дуу”, “Би дуучин”, "Цасан доор жимс ургана", "Бид мод тарьж байна", "Би хэлнэ", "Би асууна"... зэрэг олон дуунууд нь FM, радио, телевизээр эгшиглэн үе үеийн хүүхэд багачуудын дуулах дуртай дуунууд болсоор байна. Дуучин Өнөдэлгэрийн дуулсан "Анхны хайр" киноны дуу нь хүүхэд залуусын хамгийн сонсох дуртай дууны жагсаалтын эхээр бичигддэг. Тэрээр уран бүтээл туурьвихын зэрэгцээ олон авьяаслаг хүүхдийн авьяас билгийг нээн хөгжүүлж урлагийн ертөнцөд гаргаж ирсэн бөгөөд одоо ч түүний шавь нар нэмэгдсээр л байна. "Харанга" хамтлөгийн дуучин Төрийн шагналт, [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] Х.Лхагвасүрэн, Гитарчин Өөжгий буюу Д.Өлзий-Орших, Чингис хаан хамлагийн гитарчин Д.Саруулсайхан," Хөсөгтөн" хамтлагийн ахлагч МУГЗ Д.Ариунболд, Цэцэг хамтлагийн дуучин МУГЖ Ч.Батболд, "Хар сарнай" хамтлагийн дуучин Маадай буюу Б.Баяржаргал, "Никитон" хатлагийн хөгжимчин Б.Цогтбаяр, Г.Золбоо, "Маршал" хамтлагийн ахлагч, хөгжмийн найруулагч Ц.Уянга, гитарчин Нармандах, дуучин [[Латифын Байзада|Л.Байзада]], Ч.Мөнхчулуун, Батдэлгэр гээд олон авьяаслаг дуучид ,хөгжимчдийг Монголын урлагийн ертөнцөд бэлтгэн гаргаж ирсэн нөр их хөдөлмөрч, чадварлаг, жинхэнэ багш хүн билээ. Хөгжмийн зохиолч, МУГБагш С.Батболд нь Монголын өсвөр үеийнхний хөгжмийн боловсролыг дээшлүүлэх үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж байгаа нэгэн билээ. БСШУЯ-ны Ерөнхий боловсорлын сургуулийн хөгжмийн боловсорлын хичээлийн сурах бичгүүдийг зохиох багийн ахлагчаар ажилласан юм. 2006 онд 1-3-р ангийн сурах бичиг, 2009 онд 8-9-р ангийн сурах бичиг, 2011 онд 4-р ангийн хөгжмийн хичээлийн сурах бичгийг зохиох зохиогчийн багийн ахлагчаар ажилласан. С.Батболд багш Монголын үндэсний телевизийн Мазаахай нэвтрүүлгийн дуу “Би Мазаахай байна”, “Дасгалаа хийгээрэй дагаад хийгээрэй 1,2,3,4", "Том ахын аялал" хүүхдийн танин мэдэхүйн нэвтрүүлгийн дууг зохиожээ. Хөгжмийн зохиолч, [[Монгол улсын гавьяат багш|гавьяат багш]] С.Батболд нь авьяаслаг өсвөр багачуудад, хөгжмийн багш нарт, хөгжимлөг гэр бүлд зориулан өөрийн зохиосон хүүхдийн дуунуудаараа зургаан түүвэр ном болгон гаргаад байна. Бидний дуулах дуртай дуу” /1993 он/, Бага ангийн багшдаа баярлалаа” /1999 он/, "Миний дотны найзууд” CD-ний хамт /2008он/ Тус ном нь БСШУЯ-ны шилдэг номоор шалгарсан. "Аяны шувууд ирлээ” /2011 он/ Тус ном нь БСШУЯ-ны шилдэг номоор шалгарсан. "Дэгдээхэйн дуу” /2012 он/, Өөрийн зохиосон 100 дуутай "Уярлын долоон эгшиг" түүвэр ном. /2016 он/. "Монгол хүүхэд" шилмэл 100 дуутай ном 2026 он. Эдгээр ном нь хөгжмийн багш нарын хичээлдээ ашиглах гол номууд болсоор байгаа билээ. С.Батболд нь хүүхдэд зориулсан зургаан CD, DVD гаргасан ба 2021 онд "Монгол хүүхэд" шинэ цомгоо гаргасан. Түүний эмхэтгэсэн "Монголын хүүхдийн шилдэг дууны түүвэр" ном нь Монголын хүүхдийн үе үеийн шилдэг 176 дуунаас бүрдсэн бөгөөд энэхүү нэлээн хөдөлмөр судалгаа шаардсан ном 2009 оны БСШУЯ-ны шилдэг ном болсон. Монголын биеийн тамирын спортын хорооны захиалгаар 2008 оны Олимпын дуу болох О.Сундуйн шүлэг “Олимпын дэвжээнд босоо Монгол” дуу клип нь Бээжингийн олимпод оролцсон манай тамирчдад их урам зориг, эрч хүч өгсөн сайхан дуу болсныг Монголын олимпын хороо, тамирчид Таван цагариг сониндоо магтан ярилцлага өгсөн байдаг. Сүүлийн үед хийсэн томоохон уран бүтээлээс нь дурьдвал 2011 онд нэрт кино найруулагч Г.Жигжидсүрэнгийн найруулсан ”Хурдан том болохсон” хүүхдийн уран сайхны киноны дууг, Найруулагч Мандахын найруулсан “Анхны хайр” киноны хөгжим, дууг бичсэн билээ. “Гэгээн Муза 2011” наадмаас “Солгой харандаа” хүүхдийн дуулалт жүжгээрээ “Шилдэг хөгжмийн зохиолч”-оор шалгарсан. 2020 онд хүүхдийн зохиолч Н.Мандалын зохиол “Миний хөөрхөн шүдний аялал” хүүхэлдэйн дуулалт жүжгийн хөгжмийг бичсэн бөгөөд Хүүхэлдэйн театрт тоглогдож байна. Одоо энэ дуулалт жүжиг MNB телевизээр “Шүдний аялал” цуврал коментууд болон хүүхдүүдэд хүрч байна. Хүүхдийн дууны төрөлд авьяас билэг оюун ур чадвараа дайчилан ажиллаж байгаа хуруу дарам цөөхөн уран бүтээлчийн нэг билээ. Орчин цагийн болосвролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойгоор Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны 11-р сарын 11-ний өдрийн 81-р  зарилгаар МУГБагш цол хүртсэн. ==Гаднын холбоосууд== *https://www.youtube.com/@huuhed/videos * [https://web.archive.org/web/20160304194019/http://batbold.edub.edu.mn/ xуудас] {{DEFAULTSORT:Батболд, Соронзонболдын}} [[Ангилал:Батцэнгэлийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч‎]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] qxt7mk91kxnmlf13etsdsrzs7rh5e7x 0 54283 868693 638419 2026-09-07T12:08:22Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] 868693 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Канвонь муж, Хойд Солонгос]] ikcnnexwy1znb8ch8wqfl40nzmufqqn 0 54580 868815 852559 2026-09-08T08:37:38Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868815 wikitext text/x-wiki Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин Хубилай хааны захиргаанд байсан улсаа шарын шашинг төрийн шашин бологсонд түүний удмын Тогоонтөмөр хааны Солонгос хатан Чэ нь хааны бусад хан хөвгүүдийг хорлон хөнөөж өөрийн хүү Аюушридар-г хаан өргөмжилж түүний удмын хаадууд түүний бодлогоор өмнөх бүх тогтолцоог устгааж бөөг нараа хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар ч бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон. Солонгос хатны удмыг хороож [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай хатан өөрийн байр сууриа авч үлдэхийн тулд Батмөнх-г аварч үлдэн Солонгос хатны мөрөөс болсон даян (умард юуан) улсыг ахин байгуулсан нь хожим түүний ач нар нийлж Монголын газар бүрт бүх бөө нарыг цуглуулж шатааж дуусгах болж мөхсөн. Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч [[Чин улс|Манж чин гүрний]] үед Монголыг бүрэн мөхөөхөд толгой бөөг нь устгахгүй бол эргээд Монгол хөл дээрээ босох төөрөг буусанд хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджсэнээр барахгүй хариу болгон Манжыг харааж мохоосон. Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж (эрх гэдэг нь шарын шашны эд зүйл бөгөөд жинхэнэ бөөд огтоос хамаагүй) зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж байгаа анхаарууштай [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] nk1x9wiu57i3wn1yv84s4l39dfnsx10 0 55240 868834 768702 2026-09-08T08:42:54Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868834 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |name = Infobox/doc |title = ЖА ЛАМЫН ТОЛГОЙ |image = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |header1 = Эрхлэн гаргасан |data3 = [[Монсудар хэвлэлийн газар]] |header4 = Номын тухай мэдээлэл |label5 = Зохиогч |data5 = И.Ломакина |label6 = Эрхлэн гаргасан он |data6 = 2011 |label7 = Хэл |data7 = Монгол |label8 = ISBN код |data8 = 978-99962-0-352-7 |label9 = Ангилал |data9 = [[Монголын түүх]] |label10 = Формат |data10 = хатуу хавтастай |label11 = Цуврал |data11 = |label12 = Худалдаалагдаж буй газар |data12 = [[Интерном номын их дэлгүүр]] }} '''''Жа ламын толгой''''' хэмээх энэхүү ном нь ''[[Монсудар хэвлэлийн газар]]''аас эрхлэн гаргаж буй түүхэн сэдэвтэй бүтээлүүдийн нэгэн боть болно. Монгол орон, монголчуудын тухай хэд хэдэн бүтээл туурвисан, авьяаслаг судлаач, чадварлаг нийтлэлч Инесса Ломакинагийн бичсэн энэхүү баримтат уран сайхны нэн сонирхолтой, сургамжтай ном манай мэргэн уншигчдад машид таалагдана гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна. ОХУ-ын Улсыг аюулаас Хамгаалах Хорооны архив, Оросын Антропологи, угсаатны зүйн музейн болон ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын институтийн [[Санкт-Петербург|Ленинград]] дахь салбарын архивуудад хадгалагдаж буй ховор, нууц материалд түшиглэн бичсэн энэ ном Жа ламын амьдрал, үйл ажиллагааг ойлгож тодруулахад чухал баримт, хэрэглэгдэхүүн болох нь дамжиггүй. Энэхүү номыг эрдэм шинжилгээний хялбаршуулсан бүтээлд зүй ёсоор тооцвол зохино. Архивын материалаас гадна И.Ломакина түүхийн сурвалж бичиг, төр засгийн тогтоол шийдвэр, эрдэм шинжилгээ, судалгааны олон ном зохиолыг ашигласны зэрэгцээ Монголд удаа дараа ирж, суурьшин амьдарч эрдэмтэд, түүхийн гэрч болох хүмүүстэй биечлэн уулзаж, тэдний яриа дурдатгалыг сонсож байсан нь нэн сайшаалтай юм. Шинжлэх ухааны зөв арга зүйг оновчтой баримталсан нь номын ач холбогдлыг бас өргөж байна. “Жа ламын толгой” гэдэг энэхүү ном бол зөвхөн [[Жа лам Дамбийжанцан|Дамбийжанцангийн]] тухай биш, тэр үеийн Монгол орны нөхцөл байдал, гадаад дотоод хүчин зүйл, төр засгийн бодлого, зорилт, ард иргэдийн хүсэл зориг, санаа сэтгэл, Жа ламын анд нөхөд, атаат дайсны талаар дэлгэрэнгүй өгүүлсэн бүтээл мөн. Энэ утгаараа тухайн сэдэв шинжлэх ухааны судлагдахуун болох бүрэн үндэстэй юм. ==Гарчиг== ===I БҮЛЭГ. 3394 дугаарын үзмэр=== Бараг хагас зууны турш Их тал нутгийг донсолгон, нүүдэлчдэд итгэл бишрэл, айдас хүйдэс төрүүлж явсаар амьд сэрүүндээ хутагт хувилгааны зиндаанд өргөмжлөгдсөн Жа лам хэмээгч бол академич И.М.Майскийн хэлснээр “гарцаагүй гарамгай хүн” байжээ. Монгол Улсын Дотоодыг хамгаалах газраас маш нарийн боловсруулж сайтар бэлтгэсэн ажиллагааны дүнд 1922 оны (усан нохой жилийн) эцсээр, уг ажиллагаанд оролцсон Харти Кануковын хожим бичсэнээр 1923 оны эхээр баривчлагдан алагдсан Жа ламын толгойг жадны үзүүрт өлгөн, түүний нэгэнт үгүй болсныг монголчуудад үнэмшүүлэн итгүүлэх зорилгоор газар сайгүй харуулан давхиж “Жа лам мөнхийн хутаг олсон хүн биш байжээ”, “Одоо тэр үгүй болов”, “Жа лам үхсэн!” хэмээн сүр бадруулан зарлаж явсан гэдэг. Өстнүүдийнхээ өвчүүг хадаж, улаан гараараа зүрхийг нь суга татан, нүдийг нь бүлт шахаж, чихийг нь огтолж явсан тэр хүн өөрөө аймшигт үхлээр өөд болсон байна. Хувьсгалт өөрчлөлтийн их шуурган дунд Жа ламыг цааш харуулсан нь Буддын шашны бурхдад өргөсөн тахил байсныг хэн ч тааж мэдээгүй байсанд л гол ялгаа оршиж байлаа. Шарын шашны, дайснуудын зүрхийг суга татан цусыг нь уухаар завдаж амаа ангайн, илдээ далайсан байдлаар ариусгагч хүчтэй галын дөлөн дээр ямагт дүрслэгдэх учир жанцантай догшин дүрт Махгалын хувилгаан Жа лам өөрөө муу муухайг зүгээр нэг ялан дийлээд зогсдоггүй, бас ямагт баясан хөөрдөг байсан аж. Санаандгүй учралаар 1925 оноос эхлэн аугаа Петрийн үндэслэсэн Кунсткамерийн алдарт музейн содон үзмэр болсон Жа ламын хатаасан толгой 65 гаруй жилийн турш тэндхийн үзмэрийн агуулахад химийн бодис формалинаар дүүргэсэн шилэн саванд аниргүй хадгалагдаж байна. Хүмүүс үхэж, орд харш, музейн үнэт үзмэрүүд үрэгдэж байсан Ленинградын бүслэлтийн аймшигт жилүүдэд ч уг толгой байсаар л байсан бөгөөд хэзээ ч үзмэр болж нийтийн өмнө ил тавигдаж байсангүй. Ер нь ч тэгээд тавигдахгүй биз ээ... “Тал дахь бослого” (Autstland in der Steppe) гэсэн өргөн цар хүрээтэй кино хийх гэж олон жилийн турш мөрөөдсөөр ирсэн кино зохиолч, найруулагч Петер Садецкийн даалгаврыг биелүүлэхээр ирсэн Баруун Берлиний эрдэмтэн, Зөвлөлт судлаач Карин Вольфод зургийг нь авахуулах гэж музейн сан хөмрөгт резинэн урт бээлий өмсөн 3394 дугаарын үзмэрийг нэгэн эмэгтэй гаргаж ирэхэд миний сэтгэл нэг л хачин оргиж, дотор эвгүйцээд явчхав. ===II БҮЛЭГ. Амарсанаа болон түүний тухай домог ярианууд=== Бидний хэн маань ч гэсэн нас барсныхаа дараа загас жараахай ч юм уу, араатан жигүүртэн ч юм уу, ямар нэгэн амьд амьтанд хувилж, өөр төрлийг олно гэж буддын шашин номлодог. Шашин шүтлэг, сүсэг бишрэлийг хамгаалагч догшин бурхан Махгалын хувилгаан гэж ламын шашны үздэг XYIII зууны үеийн Ойрадын ван Амарсанаагийн хойд дүр хэмээн Жа лам өөрийгөө зарласан ажээ. Энэ үг (зарласан л бол зарласан л биз!) өнөөдөр хэдхэн жилийн өмнөхийг бодвол ямар энгийн сонсогдож байгаа нь бараг гайхал төрүүлнэ. Хэрэв бид эдүгээ Жа ламын төрсөн он, cap, өдрийг нарийн сайн мэдэж байсан сан бол түүний энэхүү зарласныг орчин үеийн тооцоолох техникээр шалгачхаж болохсон. Би тоглоом шоглоомын байдлаар өөрийнхөө тухай компьютерээр үзтэл гайхал төрмөөр дүн гарч билээ. Анх би 1575 онд Монголд төрсөн бөгөөд анчин эр, бас шашны тайлга тахилгыг гүйцэтгэгч байжээ. Компьютерийн энэхүү тоглоом мэт зүйлийг нэг талаас шоолон инээгээд өнгөрч болох ч нөгөө талаас сайтар эргэцүүлэн бодсон ч болно. Ингэхэд би ер нь яагаад Монголын тухай асуудлыг дахин дахин авч үздэг билээ? Яагаад түүнийг орхиж чаддаггүй юм бэ? Монголын тал нутаг, түүний агь тааны хурц агаад анхилуун үнэрт яагаад тэгтэл дуртай байдаг юм бол? Яагаад ер нь эсгий гэрийн тооноор үүрийн цолмон харагдаж, өвсний шивнээ, салхины сэржигнээн сонстон байх хотын бидэнд огт байдаггүй, огт өөр маягийн уянгалаг яруу мэдрэмж бүхий л насан туршид минь баяр баясгалан төрүүлсээр байна вэ?... Яагаад би яг л анчин эр шиг улайран зүтгэсэн архивын зузаан хавтаснууд дундаас хэрэгтэй зүйлээ олон олтлоо эрж хайдаг юм бол? Хулгана, мэлхий мэтийн амьтдын аминд хүрэхийг жигшин зэвүүцдэг маань миний урьд дүр болсон монгол анчин эр цагтаа үй түм харваж буудаж, өдий төдий амьтныг хядаж алсантай холбоотой байж ч болох нь ээ... ===III БҮЛЭГ. Амарсанаа анх эргэж ирсэн нь=== Амарсанаа анх эргэж ирсэн тухай Төв Азийг шинжлэн судалсан Оросын нэр хүндтэй жуулчид XIX зууны эцсээр бичиж байжээ. 1892 онд Халхын анхны богд Өндөр гэгээн Занабазарын шарил хадгалагдаж байдаг Амарбаясгалантын хийдэд Петрбургийн профессор А.М.Позднеевийг ирэхэд өнгөрсөн жил энд ирээд явсан “30-40 орчим насны Дамбийжанцан гэдэг их алдартай ламтай уулзаж байсан эсэхийг” нь хийдийн бичээч лам асуусан байна. Тэр лам өөрийгөө Амарсанаагийн ач хүү, түүний Төмөрсанаа гэдэг хүүгээс төрсөн Дамбийжанцан хэмээдэг гэж ярьсан болохыг бичээч лам хэлсэн хэмээн А.М.Позднеев тэмдэглэжээ. Цаашилбал, тэрхүү лам монголчуудыг хятадын ноёрхлоос чөлөөлнө, тэгэхийн тулд асар удалгүй умард зүгээс цэргүүдтэйгээ ирнэ гэж өөрийгөө газар сайгүй танилцуулан зарлаж явжээ. Мөнөөх бичээч тийм цэрэг айсуй яваа юм уу, аян дайнд бэлтгэж байгаа сураг ажиг сонсогдож дуулдсан эсэхийг нууцаар ч атугай хэлж өгөхийг профессороос гуйсан аж. Тиймэрхүү юм огт сонсоогүй гэдгээ Позднеев бичээчид хариулсан бөгөөд цаг хугацааны байдлыг бодоход 1755 онд (яг үнэндээ 1758 онд) таалал төгссөн Амарсанаад эдүгээ 30-аад настай ач хүү байх аргагүй юм гэдгийг тайлбарлажээ. Ёндон бичээч анхааралтай сонссон хэдий ч эргэлзсэн, гуньсан төрхтэй байсан аж. Тэгэхдээ тэрхүү бичээч ч, бусад монголчууд ч тэр хүнийг Амарсанаагийн ач хүү мөн гэдэгт, бас түүний хэлж ярьсан болгон үнэн гэдэгт итгэж байгаа нь түүний цаашдын ярианаас илэрхий болжээ. Энэ бүхэн гарцаагүй үнэн гэдгийн баталгаа болгож тэрхүү ламыг сампингийн оронд алтан очир оройд нь хадсан малгайтай байсан тухай бичээч ярьсан аж. ===IV БҮЛЭГ. Төвд оронд очсон нь=== Бурхны шашинтан Оросын харьяат нарт бурхны орон Лхаст очно гэдэг асар хүнд байсан Буриад нутгийн арван найман настай Агваан Доржиев хөвүүн Монголоос гаралтай хэмээн худал мэдүүлж байж л Төвдөд очиж чаджээ. Тэндхийн хийдэд буддын философийг гүнд нь хүртэл судлан лхарамбын мяндаг хүртэж, XIII далай ламын номын багшаар томилогдсоныхоо дараа тэрбээр Оросоос тэнд очих гэсэн хүн болгонд чадлынхаа хэрээр тусалж байсан байна. Петербургийн их сургууль төгссөн буриадын эрдэмтэн Г.Цыбиков өөрийн багш профессор Л.М.Позднеевийн зөвлөсний дагуу эгэл жирийн мөргөлчний дүрээр явж тэнд очсон бөгөөд энэхүү гайхалтай аяллынхаа талаар “Шарын шашны мөргөлчин Төвдийн шүтээний дэргэд” номдоо өгүүлсэн байна. Цыбиков Төвдөөс маш олон салбарын мэдлэгт хамаарах өдий төдий ном зохиол, гэрэл зураг авчирсан ба Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэг түүний нэрэмжит алтан медаль бий болгон Н.М.Пржевальскийн нэрэмжит шагналыг өөрт нь олгожээ... Тэрхүү мөргөлийн ажил нь асар их эрсдэлтэй, амь нас дүйсэн, хэдэн жилийг эзэлсэн, удаан хугацааных байсан агаад хүнээс эрүүл мэнд, тэсвэр хатуужил, эр зориг, юм бүхнийг шаардсан байлаа. Жа лам Төвд рүү 1899-1901 оны хооронд П.К.Козловын экспедицитэй хамт явсан гэдэг мэдээ байдаг ба энэ санааг анх (Д.И.Кряжевийн ярианд үндэслэн) И.М.Майский “Орчин цагийн Монгол” номдоо тэмдэглэсэн байдаг. Жа лам тэгэхэд Шарав гэдэг нэрээр газарчин хийж явсан бөгөөд “өөрөө Лхаст очих боломжгүй П.К.Козлов уулзах газрынхаа талаар тохиролцуулахаар Жа ламыг явуулсан байна. Жа лам Лхасаас буцаж ирээд болзсон газраа Козловтой уулзаж чадаагүй гэх шалтгаанаар Карашарт очсон ажээ.” Яваандаа “гэх шалтгаанаар” гэдэг нь алга болж, уг баримт гарцааг үй болох нь баталгаажин ном зохиолд орсон байдаг. Мөнөөх Кряжев цааш нь Майскийд өгүүлснээр бол арван жилийн дараа 1910 онд Карашар дахь гэрт нь Жа лам гэнэтхэн ирсэн... ===V БҮЛЭГ. Амарсанаа дахин ирсэн нь=== Тэр хүн Далай ламаас адис хүртсэн байх ёстой нь гарцаагүй юм. Ламын шашин шүтдэг Тал нутагт ирсэн Амарсанаагийн “ач хүү”, хувилгаан хүн адис хүртэх нь зайлшгүй байх ёстой зүйл байв. Жа лам бүхэл бүтэн гучин таван жилийн турш Монгол орныг тэр чигээр нь ховсдолтын байдалд байлгаж байсан бөгөөд Ю.Н.Рерихийн үгээр: “амьдрал нь нууцаар дүүрсэн, хаанаас гаралтай, чухам ямар бодол санаа агуулж явсныг нь хэн ч үл мэднэ... Үйл ажиллагааны талбар Астраханаас Бээжин хүртэл, Өргөө хотоос [[Энэтхэг]] хүртэл азийг бүхэлд нь хамарч байлаа.”22 Нүүдэлчин ахуй амьдралд, соёл иргэншлээс хол хөндий төрж өссөн баатар эрийн талаар мэдээлэл олох бололцоо байдаггүй гэж өнөөгийн зарим хүмүүс буруу зөрүү боддог юм шиг байна. Жа ламын үед амьдарч байсан Тал нутгийн зарим нэртэй хүмүүсийн намтрыг аваад үз л дээ. Чухам ямар тодорхой газар оронд төрж, хэний гараар орж, сурч хүмүүжсэн зэргийг төдийгүй өөр олон юм ч мэдэж болно. Жишээлэхэд, Г.Цыбиков эцгийнхээ талаар өөрийнхөө номд нэлээд оруулж, бага залуудаа тэрээр шашны мяндаг зэрэгтэй болохыг хүсдэг байсан ч бөө мөргөлийг хатуу баримтлан шүтдэг эцэг эх нь зад эсэргүүцэж, бие даан монгол, төвдөөр уншиж бичиж сурсан нь хожим ажил, албан тушаалтай болоход хэрэг болсон тухай бичсэн байдаг. Агваан Доржиев гэхэд л Хори нутгийн Хар шивэрт гэдэг газар малчин айлын гэрт төрсөн бөгөөд анхны багш нь Агын дацангийн Намнан гэгээн байжээ. Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны анхны сайд Эрдэнэбат хаан анкетдаа бичихдээ эцэг эх нь хагас нүүдэлчин, малчин-тариаланч хүмүүс байсан бөгөөд “байшин, гэр, хагалгааны газар, хадлангийн талбайтай, 5 аравт газарт тариа тарьдаг” байсан, эцэг эх нь хоёулаа хувьсгалаас өмнө нас барсан, өөрөө багш нарын түр сургуульд суралцаж байсан гэх мэтийг оруулжээ. Эд нар цөм л XIX зууны нүүдэлчдийн хүүхдүүд байсан билээ. ===VI БҮЛЭГ. Шинэ тоололд орсон нь=== Монгол орон сэрэв. Монголыг колончлох бодлогоо идэвхжүүлж, нийслэлд нь байгаа цэргийнхнийхээ тоог нэмэгдүүлэн, үлэмж хэмжээний уудам нутаг оронд хятад иргэдийг байрлуулан суурьшуулахаар Бээжингийн засгийн газар шийдээд байсан үед Монгол орон сэрэв. 1911 онд Хятад хувьсгал гарч, Манжийн ноёрхол унан Бүгд найрамдах улс тогтож, түүнчлэн Орос улс тусламж дэмжлэг үзүүлэх болсноор Монголд эргэлт гарах явц түргэсжээ. Энэ үед Гадаад (буюу Ар) Монголд 100 мянга орчим хятадууд оршин сууж байсан ба харийн түшмэлүүд хийгээд худалдаачдын ичгүүр сонжуургүй дээрэм тонуулд нэрвэгдсэн ард олны дургүйцэл туйлдаа хүрээд байлаа. И.М.Майскийн тэмдэглэснээр, Монгол дахь хятадын хамгийн юм Даашинхүүгийн пүүс гэхэд л ганцаараа жил тутам 500 мянган хонь, 70 мянган адууг өрийнхөө хүүд ард олноос авч Хятад руу туудаг байжээ. Халхын ихэс дээдсийн нэрийн өмнөөс Богд гэгээн Оросын цагаан хаанд хандан тусламж гуйж, гантай жилийн бороо адил түүний хүчин туслалцааг гүнээ хүсэж байгаагаа илэрхийлжээ. И.Майскийн тодорхойлсноор “Хятад, Орос хоёрын хооронд газарзүйн болон улс төрийн талаар хавчигдсан Монгол орон дуртай ч, дургүй ч хувь заяагаа бидэнтэй хуваалцахаас өөр аргагүй байв.” Хоёр зуун хорин жил Бээжингийн Засгийн газрын эрх мэдэлд байсан Монгол орон эдүгээ Хятадаас хөндийрөхийн тулд тус орон дахь өөрчлөлтийг нэлээд сонирхох болсон умард хөршийнхөө дэмжлэгт түшиглэх ёстой болсон байв. 1921 оны хавар Эрхүү хотноо хэвлэгдсэн “Современная Монголия” хэмээх асар баян материал бүхий номдоо дараа дараагийн үед зааварчлагдан зохион байгуулагдаж, засварлагдан боловсруулагдсан гажуудал, нэмэлт хасалтгүйгээр: “1911-1912 онд Автономит Монгол улс байгуулагдсан нь Орос улсын дэмжлэгтэйгээр хийгдсэн ажил байсан нь хэний ч хувьд нууц зүйл биш юм” хэмээн шууд бичсэн байдаг. ===VII БҮЛЭГ. Нийслэлээс алс газарт=== Улиастай дахь сүүлчийн манж амбан Дин-Бан-Цзо-Фу-Цзян-Цзюн гэсэн ихэд сүржин нэртэй нэгэн байлаа. Эргэн тойрон шороон далан бүхий, хоёр талдаа цамхагт бэхлэлттэй хуучин хэрмийн дотор түүнтэй хамт гурван зуугаад цэрэг байв. XIX зууны эцсээр А.М.Позднеев Улиастайн Цзян-Цзюнг “Их цагаан хэрмийн чанад дахь тэргүүн зэргийн чухал албан тушаал” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Манжийн засаг захиргааны тэргүүн 1696 оноос хойш ямагт Улиастайд байсан бөгөөд хуучин ажил үүргээ нэгэнт гүйцэтгэхээ больсон хятад албан хаагчид одоо зөвхөн тогоочид, ногоочид, оёдолчдын алба хаших болж, хэрмийн гаднах гэрүүдэд тэдний монгол эхнэрүүд, хүүхдүүдтэйгээ амьдран сууж байлаа. Одоо энэ бүхнийг орхих болох нь… Дэлгүүр лангуунуудаа тонуулж, өрийн дансаа шатаалган үхтлээ айсан хятад наймаачид өмгөөлөл эрэн Ховд, Улиастай руу цуврах болов. Үйл явдлыг нүдээрээ үзсэн А.В.Бурдуков “Алж талж, хүчирхийлж, зодож нүдсэн явдал ганц ч гараагүй боловч эвдэн сүйтгэсэн нь хятадуудын цөсийг хагартал айлгасан байлаа. Гол төлөв ийм юм болдог байв. Орой болохын хэрд хэдэн монгол хүн давхиж ирээд орилж хашгичиж, хятадуудыг даруй зайлахыг Шаардан, эс явбал хүйс тэмтэрнэ хэмээн сүрдүүлнэ. Хятадууд тал бүр тийш сандран дутаамагц эд юмыг нь хуу хаман авч одох бөгөөд өрийн дансыг шатаачихдаг байлаа...”30 Хөөгдөж туугдаж байгаа хятадуудын тухайд монголчууд юу дуртайгаа хийдэг байсны нэг жишээ бол Улаангомд тоосгоор хоёр сүм барьж байсан арван найман хятад барилгачидтай тохиолдсон явдал юм. Олноо өргөгдсөний хоёрдугаар оны тэрхүү түгшүүрт зун Баруун Монголын хамгийн нэр хүндтэй язгууртан болох Жалханз хутагтын шийтгэсэн бичиг бүхий тэдний жингийн цуваа Улиастайг дайран нутгийн зүг хөдөлсөн байна. Баядын нутагт ормогц тэдний гучин тэмээн ачаа юу ч үгүй дээрэмдүүлж тонуулан алга болжээ. Хийсэн хэргийг нь бүхэл бүтэн хошуугаараа хариуцдаг ёс журмаас ч баядууд айсангүй. ===VIII БҮЛЭГ. Ховдыг бүсэлсэн нь=== Магсаржав гүн харанхуй шөнийг далимдуулан тамгаа өвөртөлж жасаагаа хаагаад Ховдоос Өргөө хотыг чиглэн хөдлөхөд ойрын өртөөний монголчууд холдон нүүжээ. Хахир хаврын эхээр нууцхан мордсон түүнийг Өргөө хотноо ирж, өнөөгийн хэлдгээр “ажилд орсон” тэрхүү явдлын учир шалтгааныг 1942 онд маршал Х.Чойбалсан тайлбарлахдаа, түүнийг баривчлах гэж байгааг дотно түнш хятад нь мэдээлсэн учир ийнхүү дутаан зайлсан гэжээ. 1980 онд Ширэндэв бүр тодруулж манж нар Ховдыг сайн дураараа орхин явахыг хүсэхгүй байгаа тухай Автономит Монголын Засгийн газарт мэдэгдэх зорилготой байсан гэжээ. Тэгэхдээ Ширэндэв 1942 онд хэвлэгдсэн дээрх бүтээлд тулгуурлан Магсаржав яг мордохдоо хамтран зүтгэгчдэдээ (Чойбалсаны бичсэнээр бол өөрт нь морь барьж өгсөн өртөөчин Мөнх гэдэг хүнд) захиас болгон: “Хэрэв амбан яаманд та нарыг дуудаж байцаавал юуг ч нуулгүй цөмийг нь ний нуугүй хэлээрэй. Миний биеийг Төв Засгийн газартаа тэдний шаардлагыг амбан сайд хүлээж авахгүй татгалзахын хамт элдэв мууг сэдэж байгаа хэмээн мэдүүлэхээр явлаа, бас намайг тун удахгүй их цэргийн хамт эргэн ирж, харгис хатуу энэ дэглэмийг үүрд зүйл дуусгана гэсэн гэж хэлээрэй. Би эгэл жирийн хятад худалдаачид, гар урчуудад муу юм санахгүй, тэднээс авах өшөө ч байхгүй. Ард түмнийг маань ингэтэл зовоосон манжийн эрх баригчидтай л би тооцоо хийнэ”33 хэмээсэн байна. Ахмад үеийнхэн, үндэсний баатруудын эх оронч үг яриа маш чухал болоод байсан дайны тэрхүү хэцүү жил маршал Чойбалсанд зориулж хэн ийм “уран сайхан” үг олж бичсэнийг Монголд гаргаж тавих цаг ирэх байх гэж надад бодогдоно. “Монголын гарамгай зүтгэлтний” тухай ард түмний ой дурдатгалыг сэргээж “ардын Хатанбаатар Магсаржав амьд биелэл нь болж байсан хязгааргүй шударга, үнэнч, эрэлхэг чанаруудын үзэл санаагаар” манай цэргүүдийг “хүмүүжүүлэхэд дөхөм үзүүлэх” зорилгоор санаанаасаа зохиосон ганц ч үг, өгүүлбэргүй” уг номоо бичсэнээ тэрээр бүр эхлээд дурдсан байдаг. Бүхэл бүтэн энэ номонд Жа ламын тухай ганц ч үг байхгүй аж. ===IX БҮЛЭГ. Ховдыг дайран эзлэв=== Хэрмэнд ердөө дөчөөд мянгаадхан сум үлдсэн тухай мэдээ явуулсныг нь монголчууд замаас нь олж мэдсэнээр дайралт хийх хугацаа товлогдсон байна. Заазлагдах болсон хөгшин морь, тэмээдийг ойр орчмоос хөөн ирснээр монголчуудын бэлтгэл хангагдсан байлаа. Нар уулын цаагуур орж, шөнийн харанхуй ойр орчныг нөмрөн авахын цагт монголчууд хуарангаасаа хөдөлсөн тухай эцэж цуцашгүй Констен дүрслэн бичсэн байдаг. Бөөн хар юм хэрмийн зүг нүүгэлтэн дөхөж явсан бөгөөд хаа нэгэнтээ энд тэнд бамбар асаасан харагдана. Бөөр бөөрөөрөө түлхэлцэн бөөн бөөнөөрөө урагшлах тэмээдийн сүүлэнд гэрэлт бамбаруудыг бэхэлсэн байв. Энд тэнд ганц хоёр тэмээний нуруун дээр бөхнүүдийнх нь хооронд навтайн суусан хүмүүс тэмээдийг тууж явлаа. Таамгаар нээсэн галын тэнэсэн сум шунгинаж, тэмээд хавтгайлдан унаж, дээр дээрээсээ овоорч эхэлсэн бөгөөд талаар нэг болсон тэмээдийн сэг зэмний дотор ганц нэг амьд үлдсэн нь нам хэвтээд өгсөн ч хятадууд хэрмийн хананаас буудсаар байлаа. Иймэрхүү байдлаар бүслэлтэд байгаа хүмүүсээр аль болох олон буудуулах арга хэмжээ авсны эцэст монгол цэргүүд дайрах тушаал хүлээн зогсов. Өглөөний зургаан цагт Ховд хотыг дайрч эхэлжээ. Хууч ярианаас үзвэл Ховд хотын хойд талд орших уулын орой дээр Жалханз хутагт өөрийн биеэр тахил үйлдэн cop залсан нь дайралт эхлэх дохио байсан аж. Дайралтад оролцогчдын дотор туульч хэмээн алдаршсан Парчин тайж байсан нь тодорхой байдаг. Парчин туульчийн зохиосон Ховдыг чөлөөлсөн тухай туулийг академич Б.Я.Владимирцов 1913 онд бичиж аван орчуулсан агаад тэнд Жа ламын тухай мөрүүд байдаг ажээ. 1965 онд Парчин туульчийн мэндэлсний 110 жилийн ой тохиоход БНМАУ-ын Ардын зураач Ү.Ядамсүрэн түүний хөргийг монгол зургийн аргаар хавтгай дүрслэлийн хэлбэрээр дүрслэн гаргаж, жинхэнэ амьдрал дээр байсны нэгэн адил түгшүүрийн дохио дуугармагц хуураа хойш тавьж, зэвсгээ гартаа авахад бэлхэн туульч дайчин эрийн байдлаар зурсан байдаг. ===X БҮЛЭГ. Ялалтаа тэмдэглэсэн нь=== Ховдыг чөлөөлснөөс хойш хоёр долоо хоног өнгөрсний дараа өөрийгөө “Сибирская жизнь” сонины уншигчдад энд болж буй зүйлийн уур амьсгалыг мэдрүүлэх үүрэгтэй сэтгүүлч хүн гэдгээ үл умартсан Бурдуков тэнд очиж, эрж суран асууж лавлаж, бичиж тэмдэглэж, зураг авч эхэлжээ. “Хойд ханын дэргэд байх Гэсэр хааны гайхамшигт сүмд намайг ороход хэдэн буу саадагтай монгол цэрэг төмөр хүрз барин Гэсэрийн асар том шавар баримлыг нураахаар нүдэж байлаа. Хоёр гарыг нь хуга цохичихсон, цээжийг нь эвдэж байв... Би тэднийг түр азнахыг гуйн баримлын зургийг авлаа. Хэдхэн хормын дараа Гэсэр хөсөр ойчив...”45 Хот тэр аяараа эмх замбараа алдаж, бүрэн бүтэн хашаа хороо огт үлдээгүй байв... Тогтох тайжийн баргуудын авчирсан шинэ хувцсыг өмссөн Ма сайдыг* олж уулзан Дамдинсүрэнтэй танилцсан нь “маш энгийн, ихэд яриа”, тэвчээртэй, юмыг эргэцүүлэн боддог хүн байлаа. Харин хайсан хүн нь байсангүй. Тэгсэн чинь Жа лам дөрвөд, баяд цэргүүдийн томоохон хуаранг Буянт голын дагуу бэлчээр хөөн явуулаад, өөрөө тэдний араас Жалханз гэгээн рүү явсан аж. Бурдуков тэндээс мордов. ...Хутагтуудын ярилцаж байсан гэрт оронгуутаа тэрээр аль аль нь нэлээд ууртай байгааг анзаарчээ. Олзлогдсон хүмүүсийн талаар тэдний бодол санаа тэс өөр байлаа. Амгаланг сахих дуртай гэгээн хэрмэнд хоригдож байгаа хятадуудын тухай Орос консулын тавьсан саналыг хүлээж авахыг Жа ламд ятгаж байжээ. – Хятад цэргүүд ирвэл эд нар бидэнд садаа болохоор барахгүй дайсантай нийлж хүчийг нь нэмнэ! Алгуурлаад, хүлээгээд байх хэрэггүй, цэргээ авч Цагаан түнхийг дайран Шар сүм рүү явъя. Торгуудууд болон бусад ястан үндэстнүүд бидний л талд орно. Хил хязгаар ч цааш тэлж, хилд ойрхон Ховдын хязгаарт байнга тулгарч байдаг аюул үгүй болно шүү дээ гэж Жа лам түүнийг ятгана. ===XI БҮЛЭГ. Туг тахилга=== Ялалтын тугийг хэрхэн мялааж тахисан тухай өгүүлэхгүй өнгөрвөл Ховдыг чөлөөлсөн ялалтыг тэмдэглэсэн яриа маань хагас дутуу болно. Энэ бол өвс ургамал, араатан амьтан цөмд нь хор хүргэхгүй байх тухай буддын шашны номлолтой зэрэгцэн мөрдөгдөж ирсэн зэрлэг бүдүүлэг ёс заншил байсан юм. Шашин бурхны дайсныг дарах гэдэг шал өөр хэрэг. Тэднийг цээрлүүлж байдаг догшид нь зөвхөн нүгэлтнүүдийн хувьд л аймшигтай юм. Ингэхэд догшидыг (санскритаар-дхармапал буюу дармаабал) нүүдэлчин ард олон шарын шашны бясалгагч, газар дэлхийн амьдралыг үгүйсгэхэд хүрдэг энэрэнгүй бурхдаас илүү сайн ойлгодог байсан ажээ. Ялгуусан тугийг мялааж тахих ёс заншил нь дайсандаа айдас төрүүлж, түүнийг сүрдүүлэхэд чиглэсэн мухар сүсэгтэй холбоо бүхий зан үйл байсан бөгөөд хэдэн зуун жилийн турш хэрэгжсээр иржээ. Хэдий тийм боловч агь тарнийн ёсны сургаалын дагуу Очирваань бурхны эрдэнийн хүрдний сахил хүртсэн цөөхөн этгээд л хийж болох ийм үйлдлийг XX зуунд, 1912 онд хийж байна хэмээн төсөөлөхөд ч бэрх билээ. Туг тахих зан үйлийг Германы Констен “монголчуудын бэлчээр нутаг” зохиолдоо маш тодорхой бичсэн байна. Би мэргэжлийн орчуулагч биш болохоор 1919 онд хэвлэгдсэн түүний номд байгаа зүйлийг хаалт, хашилтгүйгээр давтан өгүүлье. Ховдыг дайран эзлэх үед сэмхэн оргох гэсэн гучин таван хятад худалдаачин монголчуудын гарт орсон бөгөөд чухамхүү тэдэнд л аймшигт үхлээр төгсөх хувь ногдсон юм. Үдэш тэднийг Буянт голын нөгөө эрэгт голоос нэг бээрийн хэр зайд байрладаг Шар сүмд авчирсан байна. Цагаан чулуугаар барьсан хоёр давхар сүмийн эргэн тойронд нэмэлт барилга байгууламж байгаагүй бөгөөд хад чулуу л арсайж барзайж байдаг байлаа. Сүмийн хаалганы дэргэд гартаа жад барьж, хуяг дуулга өмссөн догшин ширүүн төрх царайтай аварга том хоёр махаранз зогсож байдаг байв. ===XII БҮЛЭГ. Тэмээтэй аян болон бүтээгүй уулзалтын тухай=== Жа ламын гэрт мах, гурил гэх мэт хүнс хоолны зүйлээс гадна олзны нэгэн киргиз хүнээс битүү туламлан өвчиж аваад маш чадварлагаар давслан хатаасан хүний арьс байдаг ажээ. Малын хулгайч буюу баартагчингаас авсан тэрхүү битүү тулмыг хорон муу үйлт мангасын арьсыг хэрэглэн үйлддэг зан үйлийн үед дэвсэж хэрэглэдэг гэж Жа лам өөрөө ярьдаг байв. Ховдын хязгаартай хөрш зэргэлдээ Алтайн чанадад амьдардаг бүлэг киргизүүд* аль эртнээс монголчуудын адуу мал, хонь ямаа, үхэр тэмээ зэрэг мал сүргийг нь дээрэмдэн хөөж амь зуусаар ирсэн байлаа. Ховдын үйл явдлын үед тэд хятадуудын хатгалгаар хошуу нутгуудыг улам зоримог байдлаар дээрэмдэх болж, хилээс дотогш бүр лав орж ирэх болсон байна. Жа лам Ховдын асуудлыг дөнгөж шийдмэгцээ баартагчингуудтай тэмцэх ажилд оров. Тэрээр нэгэн удаа адуу хулгайлагдсан газраас холгүйхэн явж байснаа хамт явсан хүмүүстэйгээ хулгайч нарын араас нэхсээр гүйцжээ. Алахыг нь алж, амьд үлдсэнийг нь Жа лам олзолж авав. Домгоос үзвэл тэрээр тэдний хоёрынх нь чихийг огтлон аваад тулмаа хулгайч нарын чихээр дүүргээгүй цагт санаа нь амар биш байх болно гэдгийг бусдад нь хэлүүлэхээр суллан явуулсан аж. Жа ламын гарт байдаг тэрхүү тулмын талаар тал нутгийнхан тэр аяараа мэддэг байлаа... Зальжин казахуудын дээрэмдлэгтэй Жа лам хэрхэн тэмцэж байсан тухай нэгэн баримт түүхийг А.В.Бурдуков “Сибирская жизнь” сонинд А.Чуец гэдэг нэрээр 1912 оны намрын сүүлчээр нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дурдсан байна. Хэдэн зуун казах Жалчин бэйсийн хошууны зах руу довтолж, арван хоёр мянга орчим хонь, зургаан зуугаад адуу үхэр дээрэмдэн авахын хамт хорь орчим хүнийг олзлон авч одлоо гэсэн мэдээг үдэш орой болсон хойно авсан Жа лам Магсаржавын отрядаас хагас зуу орчим цэргийн хамт дээрэмчдийг амдан хөдөлжээ. ===XIII БҮЛЭГ. Жа лам өндөр авсан нь=== Ховдыг чөлөөлсний дараа, цэрэг дайны өч төчнөөн ялалтын дараа казахуудын дээрмийн дайралтыг устгасны дараа тэр хүн хэн болсон бэ? Богд хаан өөрөө түүний хувилгаан чадлыг бүх нийтийн өмнө хууль ёсоор бататгаж, “Догшин ноён хутагт” хэмээн нэрлэсэн төдийгүй “номун хаан” цол хэргэм хүртээн үйл ажиллагааг нь өндөр үнэлсний дараа тэрээр хэн болов оо? Жа лам тэрээр, Монголын тал нутагт хоёр тэмээтэй ирсэн, мөн тэрээр “Догшин ноён нутагт номун хаадын” угсааны үндсийг тавигч мөн болохыг төр, шашны тэргүүн өөрөө хүлээн зөвшөөрлөө шүү дээ. Өргөө хотоос урт шар торгон хадагтай ирүүлсэн мөнгөн тамгаар түүний цаашдын бүх дүрүүд бататгагдаж байх болно! Жа ламын өсөн дэвжих нь асар түргэн байсан учир “монголчуудын дунд үйл ажиллагаа идэвхтэй явуулдаг хүмүүс цөөхөн, хэдийгээр маш цөөхөн боловч байдаг”, “Ховдыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны гол удирдагч”, “монголын нэгэн гарамгай хүн” Дамбийжанцан лам эдгээр цөөхөн хүмүүсийн тоонд орно” гэсэн бодол эргэцүүллээ Бурдуков “Сибирская жизнь” сонинд дөнгөж явуулаад ганцхан сарын дараа түүний өргөөнд очтол гайхам их өөрчлөлт орсон байлаа. “Өдий төдий түшмэл, бичээч нар бүхий тамгын газар гоёмсог гэрт байрласан байх агаад эргэн тойронд нь малчдын олон гэр харагдана. Гал тогооны, хүлээн авалтын тусгай гэр байх аж. Жа лам өөрөө мөнөөх л жижиг гэртээ амьдарч байсан бөгөөд маш олон янзын бараа таваар, түүний дотор дөрөв юм уу, зургаан хүний цэрэг хувцас, өөртөө зориулсан өвөл, зуны иж бүрэн генерал хувцас (мөрдөсгүй) Оросоос захиалсан байлаа. Ерөөсөө сүсэгтэн олны асар их өргөл барьцын ачаар Дамбийжанцан маш түргэн баяжиж байв. Түүний орд өргөөний ойролцоо асар олон тооны тэмээд бэлчиж явдаг байсныг монголчууд “ламын сүрэг” гэдэг байжээ. Тэр нутгийн зам харгуйнуудаар Жа ламд хамгийн сонин хачин бэлэг сэлт аваачиж яваа морьтой хүмүүстэй тааралдана. Баядын Түдэн гүн зэвсэгт цэргүүдээр хамгаалуулан удам угсааныхныхаа шүтээн болсон Амарсанаа вангийн өөрийн нь цахиур буу, ган тулгыг аваачиж явлаа. ===XIV БҮЛЭГ. Үүлс хуралдахын цагт=== Ховд дахь ерөнхий консул В.Ф.Люба 1913 оны есдүгээр сарын 3-нд бичсэн албан захидалдаа: “алба гувчуурын тухай болон гол төлөв Ховд-Улиастайн замын өртөөнүүдийг шилжүүлэх, цэргийн нөөц хоол хүнс бэлтгэх тухай асуудлуудыг яаралтай шийдвэрлэх хэрэгтэй болсон” гэдэг шалтгаанаар Жа лам онц чуулган зарласан бөгөөд “монгол ноёд түшмэлүүдийн энэ чуулганаар дээрх асуудлуудыг хэрхэн шийдсэнийг би сайн мэдэхгүй байна. Харин чуулганы дараа найр наадам болж, бөх барилдан, морьд уралдан, сур харвасан тухай мэдээ зүг бүрээс ирж байна. Чуулганыг сүртэй болгохын тулд 500 хурдан морь уралдуулах, чуулганы ажиллагаанд бүр жижиг ноёдыг хүртэл оролцуулах зарлигийг Жа лам буулгажээ. Эцсийн эцэст уг чуулган Жа ламд зориулсан наадам болон хувирсан ба (ганцхан Зоригт ван гэхэд л 17000 рубль, 2500 лан мөнгө зэргийг оросуудаас зээлдэн өргөсөн мэдээ байна) энэ хүний нэр төр, ашиг завшааныг эрмэлзэн хичээх явдал хэрээс хэтэрсэн бололтой... Орон нутгийн хүн ард үгээгүй ядуу байдалд ороод байхад Жа лам албан татварын хэлбэрээр, өөрөөр хэлбэл үнэ төлбөргүйгээр шинээр барих хүрээнд нь зориулан 3000 тэмээ ачаа мод, чулуу, түлээ буулгахыг шаардсан байна...” хэмээн мэдээлжээ. Оросын гадаад бодлогын архивт байдаг асар зузаан хавтас эл захидлаар эхэлж байна. Энд байгаа бичиг баримтуудаас үзэхэд Баруун Монголын шинэ захирагчийн эсрэг маш эрчимтэй ажиллагаа явагдаж байжээ. Жа лам шинэ хот байгуулах ажлаа эхлэнгүүтээ түүнд орох хөрөнгийг олох янз бүрийн арга замыг сүвэгчилж эхэлжээ. Ховдод байгаа орос цэргүүд түлээ түлш бэлтгэсний хураамж төлж байхыг шаардсан нь тэрээр Орос-Монголын харилцаанд анх гарсан гэнэтийн зүйл байлаа. ===XV БҮЛЭГ. 336 тоот нууц заавраар=== “Сибирийн буудлагын 41 дүгээр хорооны ахмад Булатов ар Байгалийн казах цэргийн Дээд-Үдийн нэгдүгээр хорооны гуравдугаар зуут, Сибирийн казах цэргийн 3 дугаар хорооны тавин цэргийн хамт Жа ламыг баривчлахаар Шажинбадрах гэдэг газар очсон тухай” бүрэн тэмдэглэлийг Оросын Гадаад бодлогын архивт (Москва хот) хадгалагдаж байгаа хуулбараар анх удаа тэр чигээр нь нийтэлж байна... ===XVI БҮЛЭГ. «Түүнийг мөрдөж мөшгөх гээгүй юм»=== Тэр үед Монголын нийслэлийн гол шүтээн байсан Майдар сүмд Оросын баатар цагаан хааныг эсэн мэнд байлгах, орос цэргийн ялалтыг бататган ерөөх их хурал 1914 оны долдугаар сарын сүүлчээр болсон тухай Өргөө дэх Оросын ерөнхий консулаас мэдээлсэн байдаг. Эл хурлыг Богд хааны лүндэн ёсоор хурсан агаад төрийн тэргүүн өөрөө ордныхоо сүмд мөргөл үйлдсэн байна. Дараа нь тэрээр Баатар цагаан хааныг урт наслуулж, Оросын ард түмнийг амар жимэр байлгахад зориулсан түмэн ламын ерөөлийн хурлыг наран ургах хүртэл бүтэн шөнийн турш хурахыг зарлиг болгожээ. Гурван гүрмийн уншлага эхэлж байгааг “гурван их, мянган жижиг буугаар” буудан хот даяар мэдэгдэнэ... Уншлагыг Богд хаантан өөрөө эхэлдэг байлаа... Орос улс Германтай дайтаж эхлээд байв. Петроград гэдэг нэртэй болсон Петербургт амьдрал ахуй түргэн өөрчлөгдөж байсан хэдий ч дээдсийн хүрээнийхэн Жа ламыг мартаагүй л байжээ. Монголоос ирж байсан буухиа мэдээ, захидал, цахилгаан зэргийг гүйлгэн үзэж байхад түүний хувь заяанд оролцоогүй хүн байгаагүй шахам нь гайхаш төрүүлнэ. 1914 оны нэгдүгээр сарын 22-нд Ховд руу нууц түлхүүрээр дамжуулагдан, Баруун Монголын тэргүүний хувь тавиланг шийдсэн 46 дугаар цахилгаан дээр II Николай хаан өөрөө “гүйцэтгэх” гэсэн цохолт хийсэн байдаг. Тэр цахилгаанд: “Жа ламыг баривчилж, Орос дахь оршин суудаг газрыг нь тодорхойлохоор Томскийн засаг захиргааны мэдэлд хүргүүлэх арга хэмжээ авах” гэсэн үгнээс гадна: “Түүнийг манай нутаг дэвсгэрт авчирсны дараа л гарал үүслийг нь тогтоож болох юм” гэсэн нэгэн сонин өгүүлбэр байгаа ажээ. Жа ламын хэн болохыг тогтоох эл асуудалд бүх анхаарал хандаад байлаа. ===XVII БҮЛЭГ. Астраханьд=== Астрахань халуун дулаан гэдгээрээ Якутскаас ялгаатай боловч алс бөглүү цөллөгийн нутаг гэж Орост тооцогддог байлаа. Николай Чернышевскийг чухамхүү ийш нь цөлж байсан билээ. Энэхүү муж хотод олон халимаг, түрэг-уйгур угсааны ойрадууд амьдардаг байсан бөгөөд Рашид-Ад Диний бичсэнчлэн “монгол аялгаар” ярьдаг байжээ. Бүх есөн улсын (түүний дотор Бага дөрвөдийн улсын ивээн тэтгэгч, Велимир Хлебниковын эцэг В.А.Хлебников мэтийн) эрх баригчдын гаргаж өгсөн мэдээллийн үндсэн дээр бичиж, 1892 онд Астраханьд хэвлүүлсэн “Астраханий халимагууд” хэмээх И.А.Житецкийн номонд ус чийг багатай, давс хужирт идэгдсэн энэхүү тал нутагт хөх цэнхэр агь, харганан бут болон хамхуулаас өөр ямар ч юм ургадаггүй гэсэн байх аж... Зундаа 40 хэм хүртэл халуун болон шатаах дөхдөг бөгөөд өвөл цагт салхи шуурганы хүйтэнд газар нь хага хага үсэрдэг бөлгөө. Байнга ган зуд болох учир хааяа нэг байх ганц хоёр худгаа тойрон халимаг нүүдэлчид шавааралдана. Бага дөрвөдийн улсын тухай миний уншсан болгонд л Жа ламын төрсөн нутаг гэж түүнийг хэлсэн байх аж. ШУА-ийн архивт: Бага дөрвөдийн улсын Астраханьд амьдардаг нүүдэлчин халимагуудын нэрсийг” 1860 оны байдлаар жагсаан гаргаж, тус улсын бүх халимаг отог овгийн нэрс, нүүдэллэн амьдардаг нутаг орныг нь заасан байна. Академич П.И.Кеппений тэмдэглэсэнчлэн халимагууд “Далай ламын хуулиар” амьдардаг, өөрөөр хэлбэл бурхны шашныг шүтнэ. Халимагуудад айл өрх болон түүнд хамаардаг хүмүүс нь өрхийн тэргүүний нэрээр нэрлэгдэнэ. Үүнээс үндэслэн би Жа ламын нэрийн бүх хувилбарыг (Сухайтын голоор Асматовынхан, Хөгөлтийн гол хавиар Асматов, Хабчинов нарынхан гэх мэт) тодруулан авч үзлээ. Тэгэхэд нэг бол Жа лам энэ улсаас гаралтай биш, эсвэл зуун жилийн дараа ул мөр нь огт олдохооргүй маягаар нэр усаа өөрчилжээ гэсэн дүгнэлт хийхээс өөр зам үлдсэнгүй. ===XVIII БҮЛЭГ. Амарсанаа сүүлчийн буюу гурав дахь удаагаа эргэж ирсэн нь=== “Аюултай балмад этгээд” Монголд юу болж байгааг мэдэж байсан уу? “Тэрхүү этгээдийг” ард түмэн санаж байв уу? Мэдээжээр, санаж байжээ! Түүнийг баривчлагдсаны дараахан үед: тэгэхэд түүнийг тэнд харсан, тийм газар явж байсан, тэр замаар давхисан гэх мэтээр айл хотуудаар ярилцаж байх нь сонстож байлаа. Зарим нэгнийх нь ярьж байгаагаар: Орост түүнийг аваачаад галаар тамлаж байна гэнэ, гурван өдөр гал дотор байлган хөөрөгдөөд үзэхэд духан дээр нь хөлс бурзайх төдий байж гэнэ, монголчуудыг адислаж байсан нөгөө бяцхан судар номоо уншиж байгаа л ажээ. Цааш нь “Жа ламыг яагаад ч дийлж болохгүй нь гэдгийг оросууд ойлгоод германчуудтай хийж байгаа дайнд өөрсдийн талд оролцохыг түүнээс гуйсан гэнэ. Хэрэв Жа лам түүнийг нь зөвшөөрсөн бол Ховдыг чөлөөлсөн шиг л богино хугацаанд дайн дуусах байлаа”, “Оросуудын өөрийн нь л буруу байхгүй юу. Жа ламыг барьж хориод л дайн гарсан юм чинь түүнийг суллаагүй цагт дайн дуусахгүй л дээ...” гэх мэтээр монголчууд энд тэнд цууран ярьж байлаа. Жа ламыг Томскт дөнгөж аваачаад байхад л түүний нэрийг барьсан хуурамч амьтад тал нутагт гарч ирэв. Бүр 1914 оны зургадугаар сарын 4-нд Ховдын консул Люба Өргөө рүү цахилгаан явуулж: “Сайн ноён хан аймгийн Дашдондогийн хошуунд өөрийгөө Жа лам гэж нэрлэж байгаа нэг эр” гарч ирснийг бараа бологсод нь таньж байна. “Оросууд маш ихээр тамлан тарчилгасан учир нүүр царай, бие хаа нь өөр болсон мэтээр тэрхүү хуурамч этгээд ярьж байгаа ажээ”.76 Бурдуковын тэмдэглэсэнчлэн, 1915 оны зуны турш Улиастайн хязгаарын газарт хуурамч Жа ламууд бий болж байлаа. Тэднийг цөмийг нь орон нутгийнхны хүчээр устгасан бөгөөд ганцхан Цагаан голын лам гэгчийг л Улиастайн орос цэргийнхнээс оролцуулан дарсан байна. Уг ажилд оролцсон Есаулыг өргөө хотын засгийн газраас “гүн” цолоор шагнажээ. Харин “тэр ламыг бариагүй бөгөөд ганц хоёр монгол хүнийг алжээ” гэж Бурдуков бичсэн байна. ===XIX БҮЛЭГ. Хар элсний цайз=== Жа лам урд зүг рүү, Хар говь тийш бүрмөсөн явсан байлаа. Тэр бас Жалханз гэгээнийг хамт явахыг урин элч явуулж бэлэг сэлт хүргүүлсэн бөгөөд тэдэнтэй тааралдсан Бурдуковын хэлснээр ихэд гоёж маузер буу, таван сумт винтовоор зэвсэглэсэн байлаа. Гэвч Жалханз гэгээн хариу бэлэг сэлт хүргүүлэхийн хамт Өргөө рүү явах болсноо хэлүүлсэн байв. Жа лам бас Бурдуковыг гэр бүлийнхнийх нь хамт урьж түгш үүртэй цагийг Монголд өнгөрүүлэхийг зөвлөсөн бөгөөд дайн ид үргэлжилж, өлсгөлөн өвчин зовлон ихтэй байгаа Орос руу явах хэрэггүй хэмээн орон байр, тусламж дэмжлэг үзүүлнэ гэсэн аж. Бурдуков тэр үед Орост байгуулагдаад байсан Төв Холбоодын (Центрсоюз) Прикосоголийн районы эрхлэгчээр томилогдоод байсан болохоор Жа ламыг дагаж тийм хол явах бодол ч үгүй байлаа... Жа лам маш хачин газрыг сонгож олон өргөөгөө буулгасан байв. Тэр нь Юм бэйсийн хийдээс Хятадын Су-чжоу хүрэх жингийн зам огтлолцдог газарт, цувраа уулсын урд говь дахь хар элсний төв дунд байсан аж. Тэндээс цааш Цайдам, Төвд орно... Жа ламын хамгийн сүүлчийн буурь хүрэх гэж бүр 1930 онд оролдож байсан туршлагатай газарчин В.Д.Якимов Хар говийн элс хүрэх замд нэг ч худаг ус олоогүй ажээ. Энэхүү говийг сайн мэдэхгүй аяны хүн хатаж үхэх аюултай тулгарна. Жа ламын оршин сууж байсан нутаг орон нь “уулын өвөрмөц сайхан өнгө төрхийг агуулсан байхын зэрэгцээ онгон зэлүүд, амьдралгүй, ус чийггүй байдлаараа” айн жихүүцэх сэтгэгдэл төрүүлж байсан тухай Ленинградын түүхч тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг. Жа ламыг нас барснаас хойш ч хөсөг дээрэмдсээр байсан Жа ламын дээрэмчидтэй учирч байсан тухай өдий төдий үүх түүхээс болж энэ хавийн газар ихээхэн муу нэртэй болж, айдас хүйдсийн бүс болон хувирчээ. ===XX БҮЛЭГ. Цэргийн шүүхээс түүнд цаазаар авах ял оноов=== Алс бөглүү Хатгалаас Бурдуков өөрийнхөө мэдэж байгаа бүхнийг Жа ламд бичин, шинэ Монголын төрийн тэргүүн нь Богд гэгээн хэвээр үлдэж, Жалханз гэгээн засгийн газрын Ерөнхий сайд болсон мэтээр итгүүлэхийг хичээж байсан нь Өргөө хотноо болж буй үйл явдлаас ихээхэн зөрүүтэй бөгөөд олон түмэн ардуудад үнэмшүүлэх гэж эрмэлзэж байсан тэрхүү зүйл байсан аж. Бүр 1921 оны намар батлагдсан “Тангарагийн гэрээ” ёсоор Ардын намын удирдагчид засаг төрийн эрх мэдлийг гартаа авангуутаа Богд хааны эрх мэдлийг бараг үгүй болгосон бөгөөд тэрээр зөвхөн Ардын Засгийн газрын тогтоол, шийдвэрүүдийг батлан, “дотоодын самуун дэгдэх буюу төр улсын оршин тогтнолд аюул занал учирсан тохиолдолд” Богдын зөвшөөрлийг ч авалгүйгээр тогтоол, шийдвэр гаргаж байх болсон байлаа. Төр улсаа удирдах эрхгүй болсон Богд хаан зөвхөн шашны хэргээ эрхлэн шийтгэж байх болж, Ерөнхий сайдын албыг жил орчим хашсан Бодоогийн оронд Жалханз хутагт томилогдоод байв. Түүнийг энэ албанд томилсон нь “Ардын засгаас шашин шүтлэгийг хавчих болно гэсэн хувьсгалын эсэргүү цуу яриа ард олны дунд ихээхэн тархаад байсныг няцаах”95 зорилготой байлаа гэж Б.Ширэндэв бичсэн байдаг. Хутагт ламтан 1923 онд таалал төгсөөгүйсэн бол “ардын дайсан” гэсэн хаяг зүүж, бусдынхаа хувь тавиланг хуваалцах байсан байх гэж надад бодогддог. Зохиомлоор бүрдүүлсэн “хуйвалдаан” гэгчийн анхных нь оролцогчид хэмээгдсэн Бодоо, Да лам Пунцагдорж, Тогтох гүн (түүний штабын дарга асан Баяр гүнийг барон Унгерний талд орсон хэмээн урьд нь буудаж алсан байсан бөгөөд Ардын засгийг хүлээн зөвшөөрсөн Тогтох тайж ч “хуйвалдаанд” оролцсон хэргээр буудуулсан байна) болон бусад хүмүүс засгийн газрын мэдээнд дурдсанчлан “Улсын дотоодыг хамгаалахын идэвхтэй үйл ажиллагааны ачаар” хэргээ хүлээж “Дамбийжанцан (буюу Жа ламаар)-гаар дамжуулан холбоо барьж хятад цэргүүдийг авчрах бодолтой байснаа” илчилсэн байна. ===XXI БҮЛЭГ. Жа ламыг егүүтгэсэн нь=== Монгол Улсын ШУА-аас 1963 онд Улаанбаатар хотноо хэвлүүлсэн академич Б.Ширэндэвийн “XIX-XX зууны зааг үеийн Монгол” хэмээх дорвитойхон номонд байгаа “Зарим чухал үйл явдлуудын он дараалал” гэсэн хэсгийг үзэхэд 1882 оноос эхлэн БНМАУ-ыг тунхагласан жил болох 1924 он хүртэлх үеийн жил болгонд болж өнгөрсөн чухал чухал үйл явдлуудыг (ангийн тэмцлийн үүднээс) тоочин жагсаасан байдаг. Монголын энэ түүхчийн орос хэлээр хэвлэгдсэн асар том бүтээл нь: –Аугаа их Октябрийн социалист хувьсгалаар эхэлсэн капитализмаас социализмд шилжих шилжилт нь манай эрин үеийн үндсэн агуулга болж байна”100 гэсэн өгүүлбэрээр эхэлдэг. Тэрхүү номын үйл явдлын он дарааллыг: “1882 он-Улиастай дахь монгол цэргүүд бослого гаргав” гэж эхэлсэн байх бөгөөд 1900 онд Сансрайдоржийн хошуунд монгол цэргүүд алба хаахаасаа татгалзаж, мөнгө хүүлэгсдийг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн гаргав гэсэн хоёр үйл явдлыг бичсэн байна. 1922 оны хувьд долоон үйл явдлыг (цагаантны генерал Бакичийг олзолж авсан, феодал ноёдоос хамжлага асан ардуудаасаа алба гувчуур татах эрхийг нь хассан ардын засгийн газрын шийдвэр гаргав, ЗСБНХОУ-ын Бүх Оросын төвийн гүйцэтгэх хорооны дарга М.И.Калинин Монгол Ард улсын анхны бүрэн эрхт төлөөлөгчийг хүлээн авав гэх мэт) дурдсан байдаг. Энэ онд болсон чухал үйл явдлуудын хамгийн эцэст нь “Дамбийжаагийн дээрэмчдийг баруун хязгаарт устгав”101 гэж оруулсан байх аж. 1922 оны аравдугаар сарын 7-нд шийдвэр гаргасан цагаас хойш уг ажиллагааг бүтэн гурван сарын турш явуулсан болохоор яг болсон cap өдрийг нь бичээгүй байдаг. Жа лам өөрөө Засагт ханы өргөөнд ирэнгүүт баривчлан авч устгах гэсэн бодлого бүтэлгүй болсон байлаа. Жа лам тийшээ очсонгүй. Жа ламын тухай ардын засгийн газрын тунхгийг уншихад түүний эсрэг явуулж байгаа “нууц” ажиллагааны тухай, цаазаар авах ял өөрт оноогоод байгаа тухай тэр хүн мэдээгүй гэж үү? гэсэн бодол аяндаа төрнө. ===XXII БҮЛЭГ. Толгойн түүх=== “Жа ламыг устгах ажиллагааны зааварлагч” Х.Б.Кануковын илтгэл, цайзын эзний “баруун гарын” зохиол зэрэг баримтуудыг орхиж ямар ч үед ямар ч юмыг мэдэж байдаг ард олны яриаг авч үзвэл хувьсгалт Монголын Дотоодыг хамгаалах газрын ажиллагаа дараах маягаар дууссан байна. Уг ажиллагаанд оролцогсод болон араас нь ирсэн Балдандорж тэргүүтэй цэргүүд цөм нийлж цайзын гол дунд байх талбай дээр маш том түүдэг асаажээ. Хуурай аргал, гишүү мөчир тэнд өдий төдий байсан аж. Юунд ч үл автах гэгээн хутагтын цогцос дотор нь шатаж байсан аварга түүдгийн гал утаа хоёр толгодын орой дээгүүр багшран суунаглаж алсаас харагдаж байлаа. Хувьсгалын эсэргүү явдалтай тэмцэж эхэлсэн шинэ Монголын нэгэн төрлийн тахилга ийнхүү хийгдсэн байна. Хууч домгоос үзэхэд Жа ламын зүрх зүй ёсоор зоригт Нанзад баатар, бас Дугар бэйс нарт ногдсон нь тэдний зориг зүрхийг нэмэх учиртай байжээ. Гэвч хүссэн зүйлээ бодит мэт болгодог социалист реализм гэгчийн улмаас хойш хойшдын ном зохиолуудад энэ мэтийн нарийн ширийн зүйлийг орхигдуулах болсон байв. Баримт сэлтийг ийм маягаар тайлбарлах болсны нэг жишээ бол “Гайхамшигт хүмүүсийн амьдрал” (”ЖЗЛ”) цувралаар 1959 онд “Молодая гвардия” хэвлэлийн газраас гаргасан М.Колесниковын “Сухэ-Батор” (Сүхбаатар) ном юм. Тэнд Сүхбаатар жанжин 1922 оны долдугаар сарын 16-нд байгуулагдсан Дотоодыг хамгаалах газрын тухай ихэд сэтгэл ханамжтайгаар: “Ингээд бид өөрийн онцгой комисстой боллоо. ===XXIII БҮЛЭГ. Хаадын хараал жатга=== Хүмүүсийн яриа хөөрөө, дурсамжуудаас үзэхэд Жа лам маш хонзонч хүн байсан ба түүний уурыг хүргэсэн хүн өөрийгөө баларсанд тооцож болдог байжээ. Дорно дахины судлалын институтын Петербургийн салбарын архивт би ажиллаж байхдаа Жа ламтай холбогдсон болгон амь үрэгдсэн, тэгэхдээ өндөр насанд хүрч өөрийн үхлээр үхдэг бус, харин онцгой үйл явдлуудаас болж нас нөгчдөг байсан нь ердийн хэрэг биш юм биш үү? гэсэн бодолд байн байн автаж байлаа. Тэр бүрийд би “хаадын хараал жатга” гээч юмны тухай санадаг байсан юм. Египетийн хаадын (фараонуудын) бунханг нээхэд оролцсон хүмүүс ямар нэгэн халдвараар цөм л өөр өөрийн цаг үед нас барсан нь тогтоогдсон хэдий ч урьд нэгэн цагийн нууц алга болж арилсан нь үгүй агаад “хаадын хараал жатга” гэж ч байдаг, бас уулзаж учирсан л бол хараал жатганд автан уруудаж доройтоход хүрдэг тийм хүн ч гэж байдаг гэсэн мухар сүсэг өдгөө хүртэл байсаар авай. Жа ламтай уулзаж байсан тухай нь энэ номонд бичсэн цөөн хэдэн хүний хувь заяаны талаар өгүүлье. Ф.Оссендовскийн (1878- 1945) “Араатнууд, хүмүүс, бурхад” хэмээх хэд хэдэн хэлээр гарсан алдартай номонд гардаг нэгэн малчинг Жа лам ховсдож эмчилсэн тухай ихээхэн сонирхолтой үйл явдлыг эл номын бүр эхэнд дурдаж байсан билээ. Дайны эцэс үеэр, варшавын ойролцоо байдаг Жулвинд түүн рүү вермахтын дэслэгч Барон фон Унгерн-Штернберг иржээ. Өглөө нь гэхэд бараг зуугаад номын зохиогчийг эмнэлэгт аваачсан бөгөөд тэнд тэрээр ходоод нь асар хүчтэй өвдсөнөөс болж насан эцэслэжээ. Монголын “Утга зохиол урлаг” сонины 1989 оны арванхоёрдугаар сарын 8-ны өдрийн дугаарт Польшийн хэвлэлд гарсан мэдээтэй холбоотой тэмдэглэл нийтлэгдсэн байдаг. Тэнд “цуст бароны” хүү юм уу, ач хүү тэр хүн Жулвинд зүгээр ч нэг ирээгүй тухай өгүүлжээ. 1921 онд Өргөө хотын нэгэн лам бароныг улаантнаас болж нас эцэслэнэ гэсэн агаад харин Оссендовскийг Унгерн түүнд цаг нь ирснийг сануулах цагт үхнэ гэсэн тухай бид номдоо бичсэн билээ. === XXIV БҮЛЭГ. Захидлууд=== Оросын Шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн Санкт-Петербургийн салбарын гар бичмэлийн тасагт Mоng MS Docum F141 гэсэн шифртэйгээр 1912-1918 оны хооронд Жа ламаас Бурдуковт бичсэн захидлууд хадгалагдаж байна. Тэдгээрийн тавыг нь хуучин монгол бичгээр бичсэн байх бөгөөд 1937 онд А.В.Бурдуков өөрөө орчуулсан нь В.Д.Якимовын хийсэн тайлбаруудын (Бурдуковын хэлснээр) хамт Якимовын архивт байдаг ажээ. Жа лам Царево, Астраханьд байхдаа хүн гуйж орос хэлээр бичүүлсэн болхи баараг үг хэллэг, хэл найруулга бүхий захидлуудыг ч анх удаа хэвлэн нийтлүүлж байна. Захидлуудыг энд бид он дарааллаар ямар ч засваргүйгээр оруулсан болно. ==Мөн үзэх== * [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] * [[Жа ламыг устгасан нь]] ==Номын зохиогчийн тухай== Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та [https://web.archive.org/web/20211123082327/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%98%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 И.Ломакина] үзнэ үү. [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] gocgzry68a2793sfl2uhgmemdszfn2s 868850 868834 2026-09-08T09:43:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 868850 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |name = Infobox/doc |title = ЖА ЛАМЫН ТОЛГОЙ |image = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |header1 = Эрхлэн гаргасан |data3 = [[Монсудар хэвлэлийн газар]] |header4 = Номын тухай мэдээлэл |label5 = Зохиогч |data5 = И.Ломакина |label6 = Эрхлэн гаргасан он |data6 = 2011 |label7 = Хэл |data7 = Монгол |label8 = ISBN код |data8 = 978-99962-0-352-7 |label9 = Ангилал |data9 = [[Монголын түүх]] |label10 = Формат |data10 = хатуу хавтастай |label11 = Цуврал |data11 = |label12 = Худалдаалагдаж буй газар |data12 = [[Интерном номын их дэлгүүр]] }} '''''Жа ламын толгой''''' хэмээх энэхүү ном нь ''[[Монсудар хэвлэлийн газар]]''аас эрхлэн гаргаж буй түүхэн сэдэвтэй бүтээлүүдийн нэгэн боть болно. Монгол орон, монголчуудын тухай хэд хэдэн бүтээл туурвисан, авьяаслаг судлаач, чадварлаг нийтлэлч Инесса Ломакинагийн бичсэн энэхүү баримтат уран сайхны нэн сонирхолтой, сургамжтай ном манай мэргэн уншигчдад машид таалагдана гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна. ОХУ-ын Улсыг аюулаас Хамгаалах Хорооны архив, Оросын Антропологи, угсаатны зүйн музейн болон ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын институтийн [[Санкт-Петербург|Ленинград]] дахь салбарын архивуудад хадгалагдаж буй ховор, нууц материалд түшиглэн бичсэн энэ ном Жа ламын амьдрал, үйл ажиллагааг ойлгож тодруулахад чухал баримт, хэрэглэгдэхүүн болох нь дамжиггүй. Энэхүү номыг эрдэм шинжилгээний хялбаршуулсан бүтээлд зүй ёсоор тооцвол зохино. Архивын материалаас гадна И.Ломакина түүхийн сурвалж бичиг, төр засгийн тогтоол шийдвэр, эрдэм шинжилгээ, судалгааны олон ном зохиолыг ашигласны зэрэгцээ Монголд удаа дараа ирж, суурьшин амьдарч эрдэмтэд, түүхийн гэрч болох хүмүүстэй биечлэн уулзаж, тэдний яриа дурдатгалыг сонсож байсан нь нэн сайшаалтай юм. Шинжлэх ухааны зөв арга зүйг оновчтой баримталсан нь номын ач холбогдлыг бас өргөж байна. “Жа ламын толгой” гэдэг энэхүү ном бол зөвхөн [[Жа лам Дамбийжанцан|Дамбийжанцангийн]] тухай биш, тэр үеийн Монгол орны нөхцөл байдал, гадаад дотоод хүчин зүйл, төр засгийн бодлого, зорилт, ард иргэдийн хүсэл зориг, санаа сэтгэл, Жа ламын анд нөхөд, атаат дайсны талаар дэлгэрэнгүй өгүүлсэн бүтээл мөн. Энэ утгаараа тухайн сэдэв шинжлэх ухааны судлагдахуун болох бүрэн үндэстэй юм. ==Гарчиг== ===I БҮЛЭГ. 3394 дугаарын үзмэр=== Бараг хагас зууны турш Их тал нутгийг донсолгон, нүүдэлчдэд итгэл бишрэл, айдас хүйдэс төрүүлж явсаар амьд сэрүүндээ хутагт хувилгааны зиндаанд өргөмжлөгдсөн Жа лам хэмээгч бол академич [[Иван Майский|Иван Майскийн]] хэлснээр “гарцаагүй гарамгай хүн” байжээ. Монгол Улсын Дотоодыг хамгаалах газраас маш нарийн боловсруулж сайтар бэлтгэсэн ажиллагааны дүнд 1922 оны (усан нохой жилийн) эцсээр, уг ажиллагаанд оролцсон Харти Кануковын хожим бичсэнээр 1923 оны эхээр баривчлагдан алагдсан Жа ламын толгойг жадны үзүүрт өлгөн, түүний нэгэнт үгүй болсныг монголчуудад үнэмшүүлэн итгүүлэх зорилгоор газар сайгүй харуулан давхиж “Жа лам мөнхийн хутаг олсон хүн биш байжээ”, “Одоо тэр үгүй болов”, “Жа лам үхсэн!” хэмээн сүр бадруулан зарлаж явсан гэдэг. Өстнүүдийнхээ өвчүүг хадаж, улаан гараараа зүрхийг нь суга татан, нүдийг нь бүлт шахаж, чихийг нь огтолж явсан тэр хүн өөрөө аймшигт үхлээр өөд болсон байна. Хувьсгалт өөрчлөлтийн их шуурган дунд Жа ламыг цааш харуулсан нь Буддын шашны бурхдад өргөсөн тахил байсныг хэн ч тааж мэдээгүй байсанд л гол ялгаа оршиж байлаа. Шарын шашны, дайснуудын зүрхийг суга татан цусыг нь уухаар завдаж амаа ангайн, илдээ далайсан байдлаар ариусгагч хүчтэй галын дөлөн дээр ямагт дүрслэгдэх учир жанцантай догшин дүрт Махгалын хувилгаан Жа лам өөрөө муу муухайг зүгээр нэг ялан дийлээд зогсдоггүй, бас ямагт баясан хөөрдөг байсан аж. Санаандгүй учралаар 1925 оноос эхлэн Оросын [[I Пётр]] хааны үндэслэсэн [[Кунсткамер|Кунсткамерийн]] алдарт музейн содон үзмэр болсон Жа ламын хатаасан толгой 65 гаруй жилийн турш тэндхийн үзмэрийн агуулахад химийн бодис формалинаар дүүргэсэн шилэн саванд аниргүй хадгалагдаж байна. Хүмүүс үхэж, орд харш, музейн үнэт үзмэрүүд үрэгдэж байсан [[Ленинградын бүслэлт|Ленинградын бүслэлтийн]] хүнд жилүүдэд ч уг толгой байсаар л байсан бөгөөд хэзээ ч үзмэр болж нийтийн өмнө ил тавигдаж байсангүй. Ер нь ч тэгээд тавигдахгүй биз ээ... “Тал дахь бослого” (Autstland in der Steppe) гэсэн өргөн цар хүрээтэй кино хийх гэж олон жилийн турш мөрөөдсөөр ирсэн кино зохиолч, найруулагч Петер Садецкийн даалгаврыг биелүүлэхээр ирсэн Баруун Берлиний эрдэмтэн, Зөвлөлт судлаач Карин Вольфод зургийг нь авахуулах гэж музейн сан хөмрөгт резинэн урт бээлий өмсөн 3394 дугаарын үзмэрийг нэгэн эмэгтэй гаргаж ирэхэд миний сэтгэл нэг л хачин оргиж, дотор эвгүйцээд явчхав. ===II БҮЛЭГ. Амарсанаа болон түүний тухай домог ярианууд=== Бидний хэн маань ч гэсэн нас барсныхаа дараа загас жараахай ч юм уу, араатан жигүүртэн ч юм уу, ямар нэгэн амьд амьтанд хувилж, өөр төрлийг олно гэж буддын шашин номлодог. Шашин шүтлэг, сүсэг бишрэлийг хамгаалагч догшин бурхан Махгалын хувилгаан гэж ламын шашны үздэг 18-р зууны үеийн Ойрдын ван Амарсанаагийн хойд дүр хэмээн Жа лам өөрийгөө зарласан ажээ. Энэ үг (зарласан л бол зарласан л биз!) өнөөдөр хэдхэн жилийн өмнөхийг бодвол ямар энгийн сонсогдож байгаа нь бараг гайхал төрүүлнэ. Хэрэв бид эдүгээ Жа ламын төрсөн он, cap, өдрийг нарийн сайн мэдэж байсан сан бол түүний энэхүү зарласныг орчин үеийн тооцоолох техникээр шалгачхаж болохсон. Би тоглоом шоглоомын байдлаар өөрийнхөө тухай компьютерээр үзтэл гайхал төрмөөр дүн гарч билээ. Анх би 1575 онд Монголд төрсөн бөгөөд анчин эр, бас шашны тайлга тахилгыг гүйцэтгэгч байжээ. Компьютерийн энэхүү тоглоом мэт зүйлийг нэг талаас шоолон инээгээд өнгөрч болох ч нөгөө талаас сайтар эргэцүүлэн бодсон ч болно. Ингэхэд би ер нь яагаад Монголын тухай асуудлыг дахин дахин авч үздэг билээ? Яагаад түүнийг орхиж чаддаггүй юм бэ? Монголын тал нутаг, түүний агь тааны хурц агаад анхилуун үнэрт яагаад тэгтэл дуртай байдаг юм бол? Яагаад ер нь эсгий гэрийн тооноор үүрийн цолмон харагдаж, өвсний шивнээ, салхины сэржигнээн сонстон байх хотын бидэнд огт байдаггүй, огт өөр маягийн уянгалаг яруу мэдрэмж бүхий л насан туршид минь баяр баясгалан төрүүлсээр байна вэ?... Яагаад би яг л анчин эр шиг улайран зүтгэсэн архивын зузаан хавтаснууд дундаас хэрэгтэй зүйлээ олон олтлоо эрж хайдаг юм бол? Хулгана, мэлхий мэтийн амьтдын аминд хүрэхийг жигшин зэвүүцдэг маань миний урьд дүр болсон монгол анчин эр цагтаа үй түм харваж буудаж, өдий төдий амьтныг хядаж алсантай холбоотой байж ч болох нь ээ... ===III БҮЛЭГ. Амарсанаа анх эргэж ирсэн нь=== Амарсанаа анх эргэж ирсэн тухай Төв Азийг шинжлэн судалсан Оросын нэр хүндтэй жуулчид 19-р зууны эцсээр бичиж байжээ. 1892 онд Халхын анхны богд Өндөр гэгээн [[Занабазар|Занабазарын]] шарил хадгалагдаж байдаг [[Амарбаясгалант хийд|Амарбаясгалант хийдэд]] Петрбургийн профессор [[Алексей Матвеевич Позднеев|Алексей Позднеевийг]] ирэхэд өнгөрсөн жил энд ирээд явсан “30-40 орчим насны Дамбийжанцан гэдэг их алдартай ламтай уулзаж байсан эсэхийг” нь хийдийн бичээч лам асуусан байна. Тэр лам өөрийгөө Амарсанаагийн ач хүү, түүний Төмөрсанаа гэдэг хүүгээс төрсөн Дамбийжанцан хэмээдэг гэж ярьсан болохыг бичээч лам хэлсэн хэмээн А.Позднеев тэмдэглэжээ. Цаашилбал, тэрхүү лам монголчуудыг хятадын ноёрхлоос чөлөөлнө, тэгэхийн тулд асар удалгүй умард зүгээс цэргүүдтэйгээ ирнэ гэж өөрийгөө газар сайгүй танилцуулан зарлаж явжээ. Мөнөөх бичээч тийм цэрэг айсуй яваа юм уу, аян дайнд бэлтгэж байгаа сураг ажиг сонсогдож дуулдсан эсэхийг нууцаар ч атугай хэлж өгөхийг профессороос гуйсан аж. Тиймэрхүү юм огт сонсоогүй гэдгээ Позднеев бичээчид хариулсан бөгөөд цаг хугацааны байдлыг бодоход 1755 онд (яг үнэндээ 1758 онд) таалал төгссөн Амарсанаад эдүгээ 30-аад настай ач хүү байх аргагүй юм гэдгийг тайлбарлажээ. Ёндон бичээч анхааралтай сонссон хэдий ч эргэлзсэн, гуньсан төрхтэй байсан аж. Тэгэхдээ тэрхүү бичээч ч, бусад монголчууд ч тэр хүнийг Амарсанаагийн ач хүү мөн гэдэгт, бас түүний хэлж ярьсан болгон үнэн гэдэгт итгэж байгаа нь түүний цаашдын ярианаас илэрхий болжээ. Энэ бүхэн гарцаагүй үнэн гэдгийн баталгаа болгож тэрхүү ламыг сампингийн оронд алтан очир оройд нь хадсан малгайтай байсан тухай бичээч ярьсан аж. ===IV БҮЛЭГ. Төвд оронд очсон нь=== Бурхны шашинтан Оросын харьяат нарт бурхны орон [[Лхас|Лхаст]] очно гэдэг асар хүнд байсан Буриад нутгийн 18 настай [[Агваан Доржиев]] хөвүүн Монголоос гаралтай хэмээн худал мэдүүлж байж л Төвдөд очиж чаджээ. Тэндхийн хийдэд буддын философийг гүнд нь хүртэл судлан лхарамбын мяндаг хүртэж, [[13-р Далай лам|13-р Далай ламын]] номын багшаар томилогдсоныхоо дараа тэрбээр Оросоос тэнд очих гэсэн хүн болгонд чадлынхаа хэрээр тусалж байсан байна. Петербургийн их сургууль төгссөн буриадын эрдэмтэн Г.Цыбиков өөрийн багш профессор А.Позднеевийн зөвлөсний дагуу эгэл жирийн мөргөлчний дүрээр явж тэнд очсон бөгөөд энэхүү гайхалтай аяллынхаа талаар “Шарын шашны мөргөлчин Төвдийн шүтээний дэргэд” номдоо өгүүлсэн байна. Цыбиков Төвдөөс маш олон салбарын мэдлэгт хамаарах өдий төдий ном зохиол, гэрэл зураг авчирсан ба Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэг түүний нэрэмжит алтан медаль бий болгон Н.Пржевальскийн нэрэмжит шагналыг өөрт нь олгожээ... Тэрхүү мөргөлийн ажил нь асар их эрсдэлтэй, амь нас дүйсэн, хэдэн жилийг эзэлсэн, удаан хугацааных байсан агаад хүнээс эрүүл мэнд, тэсвэр хатуужил, эр зориг, юм бүхнийг шаардсан байлаа. Жа лам Төвд рүү 1899-1901 оны хооронд [[Пётр Козлов|Пётр Козловын]] экспедицитэй хамт явсан гэдэг мэдээ байдаг ба энэ санааг анх (Д.И.Кряжевийн ярианд үндэслэн) И.М.Майский “Орчин цагийн Монгол” номдоо тэмдэглэсэн байдаг. Жа лам тэгэхэд Шарав гэдэг нэрээр газарчин хийж явсан бөгөөд “өөрөө Лхаст очих боломжгүй П.Козлов уулзах газрынхаа талаар тохиролцуулахаар Жа ламыг явуулсан байна. Жа лам Лхасаас буцаж ирээд болзсон газраа Козловтой уулзаж чадаагүй гэх шалтгаанаар [[Карашар|Карашарт]] очсон ажээ.” Яваандаа “гэх шалтгаанаар” гэдэг нь алга болж, уг баримт гарцааг үй болох нь баталгаажин ном зохиолд орсон байдаг. Мөнөөх Кряжев цааш нь Майскийд өгүүлснээр бол арван жилийн дараа 1910 онд Карашар дахь гэрт нь Жа лам гэнэтхэн ирсэн... ===V БҮЛЭГ. Амарсанаа дахин ирсэн нь=== Тэр хүн 13-р Далай ламаас адис хүртсэн байх ёстой нь гарцаагүй юм. Ламын шашин шүтдэг Тал нутагт ирсэн Амарсанаагийн “ач хүү”, хувилгаан хүн адис хүртэх нь зайлшгүй байх ёстой зүйл байв. Жа лам бүхэл бүтэн гучин таван жилийн турш Монгол орныг тэр чигээр нь ховсдолтын байдалд байлгаж байсан бөгөөд [[Юрий Рерих|Ю.Н.Рерихийн]] үгээр: “амьдрал нь нууцаар дүүрсэн, хаанаас гаралтай, чухам ямар бодол санаа агуулж явсныг нь хэн ч үл мэднэ... Үйл ажиллагааны талбар Астраханаас Бээжин хүртэл, Өргөө хотоос [[Энэтхэг]] хүртэл Азийг бүхэлд нь хамарч байлаа.” Нүүдэлчин ахуй амьдралд, соёл иргэншлээс хол хөндий төрж өссөн баатар эрийн талаар мэдээлэл олох бололцоо байдаггүй гэж өнөөгийн зарим хүмүүс буруу зөрүү боддог юм шиг байна. Жа ламын үед амьдарч байсан Тал нутгийн зарим нэртэй хүмүүсийн намтрыг аваад үз л дээ. Чухам ямар тодорхой газар оронд төрж, хэний гараар орж, сурч хүмүүжсэн зэргийг төдийгүй өөр олон юм ч мэдэж болно. Жишээлэхэд, Г.Цыбиков эцгийнхээ талаар өөрийнхөө номд нэлээд оруулж, бага залуудаа тэрээр шашны мяндаг зэрэгтэй болохыг хүсдэг байсан ч бөө мөргөлийг хатуу баримтлан шүтдэг эцэг эх нь зад эсэргүүцэж, бие даан монгол, төвдөөр уншиж бичиж сурсан нь хожим ажил, албан тушаалтай болоход хэрэг болсон тухай бичсэн байдаг. Агваан Доржиев гэхэд л Хори нутгийн Хар шивэрт гэдэг газар малчин айлын гэрт төрсөн бөгөөд анхны багш нь Агын дацангийн Намнан гэгээн байжээ. Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны анхны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] анкетдаа бичихдээ эцэг эх нь хагас нүүдэлчин, малчин-тариаланч хүмүүс байсан бөгөөд “байшин, гэр, хагалгааны газар, хадлангийн талбайтай, 5 аравт газарт тариа тарьдаг” байсан, эцэг эх нь хоёулаа хувьсгалаас өмнө нас барсан, өөрөө багш нарын түр сургуульд суралцаж байсан гэх мэтийг оруулжээ. Эд нар цөм л 19-р зууны нүүдэлчдийн хүүхдүүд байсан билээ. ===VI БҮЛЭГ. Шинэ тоололд орсон нь=== Монгол орон сэрэв. Монголыг колончлох бодлогоо идэвхжүүлж, нийслэлд нь байгаа цэргийнхнийхээ тоог нэмэгдүүлэн, үлэмж хэмжээний уудам нутаг оронд хятад иргэдийг байрлуулан суурьшуулахаар Бээжингийн засгийн газар шийдээд байсан үед Монгол орон сэрэв. 1911 онд Хятад хувьсгал гарч, Манжийн ноёрхол унан Бүгд найрамдах улс тогтож, түүнчлэн Орос улс тусламж дэмжлэг үзүүлэх болсноор Монголд эргэлт гарах явц түргэсжээ. Энэ үед Гадаад (буюу Ар) Монголд 100 мянга орчим хятадууд оршин сууж байсан ба харийн түшмэлүүд хийгээд худалдаачдын ичгүүр сонжуургүй дээрэм тонуулд нэрвэгдсэн ард олны дургүйцэл туйлдаа хүрээд байлаа. Иван Майскийн тэмдэглэснээр, Монгол дахь хятадын хамгийн юм Даашинхүүгийн пүүс гэхэд л ганцаараа жил тутам 500 мянган хонь, 70 мянган адууг өрийнхөө хүү болгож ард олноос авч Хятад руу туудаг байжээ. Халхын ихэс дээдсийн нэрийн өмнөөс Богд гэгээн Оросын цагаан хаанд хандан тусламж гуйж, гантай жилийн бороо адил түүний хүчин туслалцааг гүнээ хүсэж байгаагаа илэрхийлжээ. И.Майскийн тодорхойлсноор “Хятад, Орос хоёрын хооронд газарзүйн болон улс төрийн талаар хавчигдсан Монгол орон дуртай ч, дургүй ч хувь заяагаа бидэнтэй хуваалцахаас өөр аргагүй байв.” Хоёр зуун хорин жил Бээжингийн Засгийн газрын эрх мэдэлд байсан Монгол орон эдүгээ Хятадаас хөндийрөхийн тулд тус орон дахь өөрчлөлтийг нэлээд сонирхох болсон умард хөршийнхөө дэмжлэгт түшиглэх ёстой болсон байв. 1921 оны хавар [[Эрхүү]] хотноо хэвлэгдсэн “Современная Монголия” хэмээх асар баян материал бүхий номдоо дараа дараагийн үед зааварчлагдан зохион байгуулагдаж, засварлагдан боловсруулагдсан гажуудал, нэмэлт хасалтгүйгээр: “1911-1912 онд Автономит Монгол улс байгуулагдсан нь Орос улсын дэмжлэгтэйгээр хийгдсэн ажил байсан нь хэний ч хувьд нууц зүйл биш юм” хэмээн шууд бичсэн байдаг. ===VII БҮЛЭГ. Нийслэлээс алс газарт=== [[Улиастай]] дахь сүүлчийн манж амбан Дин-Бан-Цзо-Фу-Цзян-Цзюн гэсэн ихэд сүржин нэртэй нэгэн байлаа. Эргэн тойрон шороон далан бүхий, хоёр талдаа цамхагт бэхлэлттэй хуучин хэрмийн дотор түүнтэй хамт гурван зуугаад цэрэг байв. 19-р зууны эцсээр А.М.Позднеев Улиастайн Цзян-Цзюнг “Их цагаан хэрмийн чанад дахь тэргүүн зэргийн чухал албан тушаал” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Манжийн засаг захиргааны тэргүүн 1696 оноос хойш ямагт Улиастайд байсан бөгөөд хуучин ажил үүргээ нэгэнт гүйцэтгэхээ больсон хятад албан хаагчид одоо зөвхөн тогоочид, ногоочид, оёдолчдын алба хаших болж, хэрмийн гаднах гэрүүдэд тэдний монгол эхнэрүүд, хүүхдүүдтэйгээ амьдран сууж байлаа. Одоо энэ бүхнийг орхих болох нь… Дэлгүүр лангуунуудаа тонуулж, өрийн дансаа шатаалган үхтлээ айсан хятад наймаачид өмгөөлөл эрэн Ховд, Улиастай руу цуврах болов. Үйл явдлыг нүдээрээ үзсэн [[Алексей Бурдуков|А.Бурдуков]] “Алж талж, хүчирхийлж, зодож нүдсэн явдал ганц ч гараагүй боловч эвдэн сүйтгэсэн нь хятадуудын цөсийг хагартал айлгасан байлаа. Гол төлөв ийм юм болдог байв. Орой болохын хэрд хэдэн монгол хүн давхиж ирээд орилж хашгичиж, хятадуудыг даруй зайлахыг Шаардан, эс явбал хүйс тэмтэрнэ хэмээн сүрдүүлнэ. Хятадууд тал бүр тийш сандран дутаамагц эд юмыг нь хуу хаман авч одох бөгөөд өрийн дансыг шатаачихдаг байлаа...”30 Хөөгдөж туугдаж байгаа хятадуудын тухайд монголчууд юу дуртайгаа хийдэг байсны нэг жишээ бол Улаангомд тоосгоор хоёр сүм барьж байсан арван найман хятад барилгачидтай тохиолдсон явдал юм. Олноо өргөгдсөний хоёрдугаар оны тэрхүү түгшүүрт зун Баруун Монголын хамгийн нэр хүндтэй язгууртан болох [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] шийтгэсэн бичиг бүхий тэдний жингийн цуваа Улиастайг дайран нутгийн зүг хөдөлсөн байна. Баядын нутагт ормогц тэдний гучин тэмээн ачаа юу ч үгүй дээрэмдүүлж тонуулан алга болжээ. Хийсэн хэргийг нь бүхэл бүтэн хошуугаараа хариуцдаг ёс журмаас ч баядууд айсангүй. ===VIII БҮЛЭГ. Ховдыг бүсэлсэн нь=== [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] гүн харанхуй шөнийг далимдуулан тамгаа өвөртөлж жасаагаа хаагаад Ховдоос Өргөө хотыг чиглэн хөдлөхөд ойрын өртөөний монголчууд холдон нүүжээ. Хахир хаврын эхээр нууцхан мордсон түүнийг Өргөө хотноо ирж, өнөөгийн хэлдгээр “ажилд орсон” тэрхүү явдлын учир шалтгааныг 1942 онд маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] тайлбарлахдаа, түүнийг баривчлах гэж байгааг дотно түнш хятад нь мэдээлсэн учир ийнхүү дутаан зайлсан гэжээ. 1980 онд [[Базарын Ширэндэв|Б.Ширэндэв]] бүр тодруулж манж нар Ховдыг сайн дураараа орхин явахыг хүсэхгүй байгаа тухай Автономит Монголын Засгийн газарт мэдэгдэх зорилготой байсан гэжээ. Тэгэхдээ Б.Ширэндэв 1942 онд хэвлэгдсэн дээрх бүтээлд тулгуурлан Магсаржав яг мордохдоо хамтран зүтгэгчдэдээ (Чойбалсаны бичсэнээр бол өөрт нь морь барьж өгсөн өртөөчин Мөнх гэдэг хүнд) захиас болгон: “Хэрэв амбан яаманд та нарыг дуудаж байцаавал юуг ч нуулгүй цөмийг нь ний нуугүй хэлээрэй. Миний биеийг Төв Засгийн газартаа тэдний шаардлагыг амбан сайд хүлээж авахгүй татгалзахын хамт элдэв мууг сэдэж байгаа хэмээн мэдүүлэхээр явлаа, бас намайг тун удахгүй их цэргийн хамт эргэн ирж, харгис хатуу энэ дэглэмийг үүрд зүйл дуусгана гэсэн гэж хэлээрэй. Би эгэл жирийн хятад худалдаачид, гар урчуудад муу юм санахгүй, тэднээс авах өшөө ч байхгүй. Ард түмнийг маань ингэтэл зовоосон манжийн эрх баригчидтай л би тооцоо хийнэ” хэмээсэн байна. Ахмад үеийнхэн, үндэсний баатруудын эх оронч үг яриа маш чухал болоод байсан дайны тэрхүү хэцүү жил маршал Чойбалсанд зориулж хэн ийм “уран сайхан” үг олж бичсэнийг Монголд гаргаж тавих цаг ирэх байх гэж надад бодогдоно. “Монголын гарамгай зүтгэлтний” тухай ард түмний ой дурдатгалыг сэргээж “ардын Хатанбаатар Магсаржав амьд биелэл нь болж байсан хязгааргүй шударга, үнэнч, эрэлхэг чанаруудын үзэл санаагаар” манай цэргүүдийг “хүмүүжүүлэхэд дөхөм үзүүлэх” зорилгоор санаанаасаа зохиосон ганц ч үг, өгүүлбэргүй” уг номоо бичсэнээ тэрээр бүр эхлээд дурдсан байдаг. Бүхэл бүтэн энэ номонд Жа ламын тухай ганц ч үг байхгүй аж. ===IX БҮЛЭГ. Ховдыг дайран эзлэв=== Хэрмэнд ердөө дөчөөд мянгаадхан сум үлдсэн тухай мэдээ явуулсныг нь монголчууд замаас нь олж мэдсэнээр дайралт хийх хугацаа товлогдсон байна. Заазлагдах болсон хөгшин морь, тэмээдийг ойр орчмоос хөөн ирснээр монголчуудын бэлтгэл хангагдсан байлаа. Нар уулын цаагуур орж, шөнийн харанхуй ойр орчныг нөмрөн авахын цагт монголчууд хуарангаасаа хөдөлсөн тухай эцэж цуцашгүй Констен дүрслэн бичсэн байдаг. Бөөн хар юм хэрмийн зүг нүүгэлтэн дөхөж явсан бөгөөд хаа нэгэнтээ энд тэнд бамбар асаасан харагдана. Бөөр бөөрөөрөө түлхэлцэн бөөн бөөнөөрөө урагшлах тэмээдийн сүүлэнд гэрэлт бамбаруудыг бэхэлсэн байв. Энд тэнд ганц хоёр тэмээний нуруун дээр бөхнүүдийнх нь хооронд навтайн суусан хүмүүс тэмээдийг тууж явлаа. Таамгаар нээсэн галын тэнэсэн сум шунгинаж, тэмээд хавтгайлдан унаж, дээр дээрээсээ овоорч эхэлсэн бөгөөд талаар нэг болсон тэмээдийн сэг зэмний дотор ганц нэг амьд үлдсэн нь нам хэвтээд өгсөн ч хятадууд хэрмийн хананаас буудсаар байлаа. Иймэрхүү байдлаар бүслэлтэд байгаа хүмүүсээр аль болох олон буудуулах арга хэмжээ авсны эцэст монгол цэргүүд дайрах тушаал хүлээн зогсов. Өглөөний зургаан цагт Ховд хотыг дайрч эхэлжээ. Хууч ярианаас үзвэл Ховд хотын хойд талд орших уулын орой дээр Жалханз хутагт өөрийн биеэр тахил үйлдэн cop залсан нь дайралт эхлэх дохио байсан аж. Дайралтад оролцогчдын дотор туульч хэмээн алдаршсан Парчин тайж байсан нь тодорхой байдаг. Парчин туульчийн зохиосон Ховдыг чөлөөлсөн тухай туулийг академич [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] 1913 онд бичиж аван орчуулсан агаад тэнд Жа ламын тухай мөрүүд байдаг ажээ. 1965 онд Парчин туульчийн мэндэлсний 110 жилийн ой тохиоход БНМАУ-ын Ардын зураач [[Үржингийн Ядамсүрэн|Ү.Ядамсүрэн]] түүний хөргийг монгол зургийн аргаар хавтгай дүрслэлийн хэлбэрээр дүрслэн гаргаж, жинхэнэ амьдрал дээр байсны нэгэн адил түгшүүрийн дохио дуугармагц хуураа хойш тавьж, зэвсгээ гартаа авахад бэлхэн туульч дайчин эрийн байдлаар зурсан байдаг. ===X БҮЛЭГ. Ялалтаа тэмдэглэсэн нь=== Ховдыг чөлөөлснөөс хойш хоёр долоо хоног өнгөрсний дараа өөрийгөө “Сибирская жизнь” сонины уншигчдад энд болж буй зүйлийн уур амьсгалыг мэдрүүлэх үүрэгтэй сэтгүүлч хүн гэдгээ үл умартсан Бурдуков тэнд очиж, эрж суран асууж лавлаж, бичиж тэмдэглэж, зураг авч эхэлжээ. “Хойд ханын дэргэд байх Гэсэр хааны гайхамшигт сүмд намайг ороход хэдэн буу саадагтай монгол цэрэг төмөр хүрз барин Гэсэрийн асар том шавар баримлыг нураахаар нүдэж байлаа. Хоёр гарыг нь хуга цохичихсон, цээжийг нь эвдэж байв... Би тэднийг түр азнахыг гуйн баримлын зургийг авлаа. Хэдхэн хормын дараа Гэсэр хөсөр ойчив...”. Хот тэр аяараа эмх замбараа алдаж, бүрэн бүтэн хашаа хороо огт үлдээгүй байв... Тогтох тайжийн баргуудын авчирсан шинэ хувцсыг өмссөн Ма сайдыг* олж уулзан Дамдинсүрэнтэй танилцсан нь “маш энгийн, ихэд яриа”, тэвчээртэй, юмыг эргэцүүлэн боддог хүн байлаа. Харин хайсан хүн нь байсангүй. Тэгсэн чинь Жа лам дөрвөд, баяд цэргүүдийн томоохон хуаранг Буянт голын дагуу бэлчээр хөөн явуулаад, өөрөө тэдний араас Жалханз гэгээн рүү явсан аж. Бурдуков тэндээс мордов. ...Хутагтуудын ярилцаж байсан гэрт оронгуутаа тэрээр аль аль нь нэлээд ууртай байгааг анзаарчээ. Олзлогдсон хүмүүсийн талаар тэдний бодол санаа тэс өөр байлаа. Амгаланг сахих дуртай гэгээн хэрмэнд хоригдож байгаа хятадуудын тухай Орос консулын тавьсан саналыг хүлээж авахыг Жа ламд ятгаж байжээ. – Хятад цэргүүд ирвэл эд нар бидэнд садаа болохоор барахгүй дайсантай нийлж хүчийг нь нэмнэ! Алгуурлаад, хүлээгээд байх хэрэггүй, цэргээ авч Цагаан түнхийг дайран Шар сүм рүү явъя. Торгуудууд болон бусад ястан үндэстнүүд бидний л талд орно. Хил хязгаар ч цааш тэлж, хилд ойрхон Ховдын хязгаарт байнга тулгарч байдаг аюул үгүй болно шүү дээ гэж Жа лам түүнийг ятгана. ===XI БҮЛЭГ. Туг тахилга=== Ялалтын тугийг хэрхэн мялааж тахисан тухай өгүүлэхгүй өнгөрвөл [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан|Ховдыг чөлөөлсөн]] ялалтыг тэмдэглэсэн яриа маань хагас дутуу болно. Энэ бол өвс ургамал, араатан амьтан цөмд нь хор хүргэхгүй байх тухай буддын шашны номлолтой зэрэгцэн мөрдөгдөж ирсэн зэрлэг бүдүүлэг ёс заншил байсан юм. Шашин бурхны дайсныг дарах гэдэг шал өөр хэрэг. Тэднийг цээрлүүлж байдаг догшид нь зөвхөн нүгэлтнүүдийн хувьд л аймшигтай юм. Ингэхэд догшидыг (санскритаар-дхармапал буюу дармаабал) нүүдэлчин ард олон шарын шашны бясалгагч, газар дэлхийн амьдралыг үгүйсгэхэд хүрдэг энэрэнгүй бурхдаас илүү сайн ойлгодог байсан ажээ. Ялгуусан тугийг мялааж тахих ёс заншил нь дайсандаа айдас төрүүлж, түүнийг сүрдүүлэхэд чиглэсэн мухар сүсэгтэй холбоо бүхий зан үйл байсан бөгөөд хэдэн зуун жилийн турш хэрэгжсээр иржээ. Хэдий тийм боловч агь тарнийн ёсны сургаалын дагуу Очирваань бурхны эрдэнийн хүрдний сахил хүртсэн цөөхөн этгээд л хийж болох ийм үйлдлийг 20-р зуунд, 1912 онд хийж байна хэмээн төсөөлөхөд ч бэрх билээ. Туг тахих зан үйлийг Германы Констен “монголчуудын бэлчээр нутаг” зохиолдоо маш тодорхой бичсэн байна. Би мэргэжлийн орчуулагч биш болохоор 1919 онд хэвлэгдсэн түүний номд байгаа зүйлийг хаалт, хашилтгүйгээр давтан өгүүлье. Ховдыг дайран эзлэх үед сэмхэн оргох гэсэн гучин таван хятад худалдаачин монголчуудын гарт орсон бөгөөд чухамхүү тэдэнд л аймшигт үхлээр төгсөх хувь ногдсон юм. Үдэш тэднийг [[Буянт гол|Буянт голын]] нөгөө эрэгт голоос нэг бээрийн хэр зайд байрладаг Шар сүмд авчирсан байна. Цагаан чулуугаар барьсан хоёр давхар сүмийн эргэн тойронд нэмэлт барилга байгууламж байгаагүй бөгөөд хад чулуу л арсайж барзайж байдаг байлаа. Сүмийн хаалганы дэргэд гартаа жад барьж, хуяг дуулга өмссөн догшин ширүүн төрх царайтай аварга том хоёр махаранз зогсож байдаг байв. ===XII БҮЛЭГ. Тэмээтэй аян болон бүтээгүй уулзалтын тухай=== Жа ламын гэрт мах, гурил гэх мэт хүнс хоолны зүйлээс гадна олзны нэгэн киргиз хүнээс битүү туламлан өвчиж аваад маш чадварлагаар давслан хатаасан хүний арьс байдаг ажээ. Малын хулгайч буюу баартагчингаас авсан тэрхүү битүү тулмыг хорон муу үйлт мангасын арьсыг хэрэглэн үйлддэг зан үйлийн үед дэвсэж хэрэглэдэг гэж Жа лам өөрөө ярьдаг байв. Ховдын хязгаартай хөрш зэргэлдээ Алтайн чанадад амьдардаг бүлэг киргизүүд* аль эртнээс монголчуудын адуу мал, хонь ямаа, үхэр тэмээ зэрэг мал сүргийг нь дээрэмдэн хөөж амь зуусаар ирсэн байлаа. Ховдын үйл явдлын үед тэд хятадуудын хатгалгаар хошуу нутгуудыг улам зоримог байдлаар дээрэмдэх болж, хилээс дотогш бүр лав орж ирэх болсон байна. Жа лам Ховдын асуудлыг дөнгөж шийдмэгцээ баартагчингуудтай тэмцэх ажилд оров. Тэрээр нэгэн удаа адуу хулгайлагдсан газраас холгүйхэн явж байснаа хамт явсан хүмүүстэйгээ хулгайч нарын араас нэхсээр гүйцжээ. Алахыг нь алж, амьд үлдсэнийг нь Жа лам олзолж авав. Домгоос үзвэл тэрээр тэдний хоёрынх нь чихийг огтлон аваад тулмаа хулгайч нарын чихээр дүүргээгүй цагт санаа нь амар биш байх болно гэдгийг бусдад нь хэлүүлэхээр суллан явуулсан аж. Жа ламын гарт байдаг тэрхүү тулмын талаар тал нутгийнхан тэр аяараа мэддэг байлаа... Зальжин казахуудын дээрэмдлэгтэй Жа лам хэрхэн тэмцэж байсан тухай нэгэн баримт түүхийг А.В.Бурдуков “Сибирская жизнь” сонинд А.Чуец гэдэг нэрээр 1912 оны намрын сүүлчээр нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дурдсан байна. Хэдэн зуун казах Жалчин бэйсийн хошууны зах руу довтолж, арван хоёр мянга орчим хонь, 600 адуу үхэр дээрэмдэн авахын хамт 20 орчим хүнийг олзлон авч одлоо гэсэн мэдээг үдэш орой болсон хойно авсан Жа лам Магсаржавын отрядаас хагас зуу орчим цэргийн хамт дээрэмчдийг амдан хөдөлжээ. ===XIII БҮЛЭГ. Жа лам өндөр авсан нь=== Ховдыг чөлөөлсний дараа, цэрэг дайны өч төчнөөн ялалтын дараа казахуудын дээрмийн дайралтыг устгасны дараа тэр хүн хэн болсон бэ? Богд хаан өөрөө түүний хувилгаан чадлыг бүх нийтийн өмнө хууль ёсоор бататгаж, “Догшин ноён хутагт” хэмээн нэрлэсэн төдийгүй “номун хаан” цол хэргэм хүртээн үйл ажиллагааг нь өндөр үнэлсний дараа тэрээр хэн болов оо? Жа лам тэрээр, Монголын тал нутагт хоёр тэмээтэй ирсэн, мөн тэрээр “Догшин ноён нутагт номун хаадын” угсааны үндсийг тавигч мөн болохыг төр, шашны тэргүүн өөрөө хүлээн зөвшөөрлөө шүү дээ. Өргөө хотоос урт шар торгон хадагтай ирүүлсэн мөнгөн тамгаар түүний цаашдын бүх дүрүүд бататгагдаж байх болно! Жа ламын өсөн дэвжих нь асар түргэн байсан учир “монголчуудын дунд үйл ажиллагаа идэвхтэй явуулдаг хүмүүс цөөхөн, хэдийгээр маш цөөхөн боловч байдаг”, “Ховдыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны гол удирдагч”, “монголын нэгэн гарамгай хүн” Дамбийжанцан лам эдгээр цөөхөн хүмүүсийн тоонд орно” гэсэн бодол эргэцүүллээ Бурдуков “Сибирская жизнь” сонинд дөнгөж явуулаад ганцхан сарын дараа түүний өргөөнд очтол гайхам их өөрчлөлт орсон байлаа. “Өдий төдий түшмэл, бичээч нар бүхий тамгын газар гоёмсог гэрт байрласан байх агаад эргэн тойронд нь малчдын олон гэр харагдана. Гал тогооны, хүлээн авалтын тусгай гэр байх аж. Жа лам өөрөө мөнөөх л жижиг гэртээ амьдарч байсан бөгөөд маш олон янзын бараа таваар, түүний дотор дөрөв юм уу, зургаан хүний цэрэг хувцас, өөртөө зориулсан өвөл, зуны иж бүрэн генерал хувцас (мөрдөсгүй) Оросоос захиалсан байлаа. Ерөөсөө сүсэгтэн олны асар их өргөл барьцын ачаар Дамбийжанцан маш түргэн баяжиж байв. Түүний орд өргөөний ойролцоо асар олон тооны тэмээд бэлчиж явдаг байсныг монголчууд “ламын сүрэг” гэдэг байжээ. Тэр нутгийн зам харгуйнуудаар Жа ламд хамгийн сонин хачин бэлэг сэлт аваачиж яваа морьтой хүмүүстэй тааралдана. Баядын Түдэн гүн зэвсэгт цэргүүдээр хамгаалуулан удам угсааныхныхаа шүтээн болсон Амарсанаа вангийн өөрийн нь цахиур буу, ган тулгыг аваачиж явлаа. ===XIV БҮЛЭГ. Үүлс хуралдахын цагт=== Ховд дахь ерөнхий консул [[Владимир Люба]] 1913 оны 9-р сарын 3-нд бичсэн албан захидалдаа: “алба гувчуурын тухай болон гол төлөв Ховд-Улиастайн замын өртөөнүүдийг шилжүүлэх, цэргийн нөөц хоол хүнс бэлтгэх тухай асуудлуудыг яаралтай шийдвэрлэх хэрэгтэй болсон” гэдэг шалтгаанаар Жа лам онц чуулган зарласан бөгөөд “монгол ноёд түшмэлүүдийн энэ чуулганаар дээрх асуудлуудыг хэрхэн шийдсэнийг би сайн мэдэхгүй байна. Харин чуулганы дараа найр наадам болж, бөх барилдан, морьд уралдан, сур харвасан тухай мэдээ зүг бүрээс ирж байна. Чуулганыг сүртэй болгохын тулд 500 хурдан морь уралдуулах, чуулганы ажиллагаанд бүр жижиг ноёдыг хүртэл оролцуулах зарлигийг Жа лам буулгажээ. Эцсийн эцэст уг чуулган Жа ламд зориулсан наадам болон хувирсан ба (ганцхан Зоригт ван гэхэд л 17000 рубль, 2500 лан мөнгө зэргийг оросуудаас зээлдэн өргөсөн мэдээ байна) энэ хүний нэр төр, ашиг завшааныг эрмэлзэн хичээх явдал хэрээс хэтэрсэн бололтой... Орон нутгийн хүн ард үгээгүй ядуу байдалд ороод байхад Жа лам албан татварын хэлбэрээр, өөрөөр хэлбэл үнэ төлбөргүйгээр шинээр барих хүрээнд нь зориулан 3000 тэмээ ачаа мод, чулуу, түлээ буулгахыг шаардсан байна...” хэмээн мэдээлжээ. Оросын гадаад бодлогын архивт байдаг асар зузаан хавтас эл захидлаар эхэлж байна. Энд байгаа бичиг баримтуудаас үзэхэд Баруун Монголын шинэ захирагчийн эсрэг маш эрчимтэй ажиллагаа явагдаж байжээ. Жа лам шинэ хот байгуулах ажлаа эхлэнгүүтээ түүнд орох хөрөнгийг олох янз бүрийн арга замыг сүвэгчилж эхэлжээ. Ховдод байгаа орос цэргүүд түлээ түлш бэлтгэсний хураамж төлж байхыг шаардсан нь тэрээр Орос-Монголын харилцаанд анх гарсан гэнэтийн зүйл байлаа. ===XV БҮЛЭГ. 336 тоот нууц заавраар=== “Сибирийн буудлагын 41 дүгээр хорооны ахмад Булатов ар Байгалийн казах цэргийн Дээд-Үдийн нэгдүгээр хорооны гуравдугаар зуут, Сибирийн казах цэргийн 3 дугаар хорооны тавин цэргийн хамт Жа ламыг баривчлахаар Шажинбадрах гэдэг газар очсон тухай” бүрэн тэмдэглэлийг Оросын Гадаад бодлогын архивт (Москва хот) хадгалагдаж байгаа хуулбараар анх удаа тэр чигээр нь нийтэлж байна... ===XVI БҮЛЭГ. «Түүнийг мөрдөж мөшгөх гээгүй юм»=== Тэр үед Монголын нийслэлийн гол шүтээн байсан Майдар сүмд Оросын баатар цагаан хааныг эсэн мэнд байлгах, орос цэргийн ялалтыг бататган ерөөх их хурал 1914 оны 7-р сарын сүүлчээр болсон тухай [[Өргөө]] дэх Оросын ерөнхий консулаас мэдээлсэн байдаг. Эл хурлыг Богд хааны лүндэн ёсоор хурсан агаад төрийн тэргүүн өөрөө ордныхоо сүмд мөргөл үйлдсэн байна. Дараа нь тэрээр Баатар цагаан хааныг урт наслуулж, Оросын ард түмнийг амар жимэр байлгахад зориулсан түмэн ламын ерөөлийн хурлыг наран ургах хүртэл бүтэн шөнийн турш хурахыг зарлиг болгожээ. Гурван гүрмийн уншлага эхэлж байгааг “гурван их, мянган жижиг буугаар” буудан хот даяар мэдэгдэнэ... Уншлагыг Богд хаантан өөрөө эхэлдэг байлаа... Орос улс Германтай дайтаж эхлээд байв. Петроград гэдэг нэртэй болсон Петербургт амьдрал ахуй түргэн өөрчлөгдөж байсан хэдий ч дээдсийн хүрээнийхэн Жа ламыг мартаагүй л байжээ. Монголоос ирж байсан буухиа мэдээ, захидал, цахилгаан зэргийг гүйлгэн үзэж байхад түүний хувь заяанд оролцоогүй хүн байгаагүй шахам нь гайхаш төрүүлнэ. 1914 оны 1-р сарын 22-нд Ховд руу нууц үгээр дамжуулагдан, Баруун Монголын тэргүүний хувь тавиланг шийдсэн 46 дугаар цахилгаан дээр [[II Николай]] хаан өөрөө “гүйцэтгэх” гэсэн цохолт хийсэн байдаг. Тэр цахилгаанд: “Жа ламыг баривчилж, Орос дахь оршин суудаг газрыг нь тодорхойлохоор Томскийн засаг захиргааны мэдэлд хүргүүлэх арга хэмжээ авах” гэсэн үгнээс гадна: “Түүнийг манай нутаг дэвсгэрт авчирсны дараа л гарал үүслийг нь тогтоож болох юм” гэсэн нэгэн сонин өгүүлбэр байгаа ажээ. Жа ламын хэн болохыг тогтоох эл асуудалд бүх анхаарал хандаад байлаа. ===XVII БҮЛЭГ. Астраханьд=== Астрахань халуун дулаан гэдгээрээ Якутскаас ялгаатай боловч алс бөглүү цөллөгийн нутаг гэж Орост тооцогддог байлаа. Николай Чернышевскийг чухамхүү ийш нь цөлж байсан билээ. Энэхүү муж хотод олон халимаг, түрэг-уйгур угсааны ойрадууд амьдардаг байсан бөгөөд [[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад Диний]] бичсэнчлэн “монгол аялгаар” ярьдаг байжээ. Бүх есөн улсын (түүний дотор Бага дөрвөдийн улсын ивээн тэтгэгч, Велимир Хлебниковын эцэг В.А.Хлебников мэтийн) эрх баригчдын гаргаж өгсөн мэдээллийн үндсэн дээр бичиж, 1892 онд Астраханьд хэвлүүлсэн “Астраханий халимагууд” хэмээх И.А.Житецкийн номонд ус чийг багатай, давс хужирт идэгдсэн энэхүү тал нутагт хөх цэнхэр агь, харганан бут болон хамхуулаас өөр ямар ч юм ургадаггүй гэсэн байх аж... Зундаа 40 хэм хүртэл халуун болон шатаах дөхдөг бөгөөд өвөл цагт салхи шуурганы хүйтэнд газар нь хага хага үсэрдэг бөлгөө. Байнга ган зуд болох учир хааяа нэг байх ганц хоёр худгаа тойрон халимаг нүүдэлчид шавааралдана. Бага дөрвөдийн улсын тухай миний уншсан болгонд л Жа ламын төрсөн нутаг гэж түүнийг хэлсэн байх аж. Оросын ШУА-ийн архивт: Бага дөрвөдийн улсын Астраханьд амьдардаг нүүдэлчин халимагуудын нэрсийг” 1860 оны байдлаар жагсаан гаргаж, тус улсын бүх халимаг отог овгийн нэрс, нүүдэллэн амьдардаг нутаг орныг нь заасан байна. Академич П.И.Кеппений тэмдэглэсэнчлэн халимагууд “Далай ламын хуулиар” амьдардаг, өөрөөр хэлбэл бурхны шашныг шүтнэ. Халимагуудад айл өрх болон түүнд хамаардаг хүмүүс нь өрхийн тэргүүний нэрээр нэрлэгдэнэ. Үүнээс үндэслэн би Жа ламын нэрийн бүх хувилбарыг (Сухайтын голоор Асматовынхан, Хөгөлтийн гол хавиар Асматов, Хабчинов нарынхан гэх мэт) тодруулан авч үзлээ. Тэгэхэд нэг бол Жа лам энэ улсаас гаралтай биш, эсвэл зуун жилийн дараа ул мөр нь огт олдохооргүй маягаар нэр усаа өөрчилжээ гэсэн дүгнэлт хийхээс өөр зам үлдсэнгүй. ===XVIII БҮЛЭГ. Амарсанаа сүүлчийн буюу гурав дахь удаагаа эргэж ирсэн нь=== “Аюултай балмад этгээд” Монголд юу болж байгааг мэдэж байсан уу? “Тэрхүү этгээдийг” ард түмэн санаж байв уу? Мэдээжээр, санаж байжээ! Түүнийг баривчлагдсаны дараахан үед: тэгэхэд түүнийг тэнд харсан, тийм газар явж байсан, тэр замаар давхисан гэх мэтээр айл хотуудаар ярилцаж байх нь сонстож байлаа. Зарим нэгнийх нь ярьж байгаагаар: Орост түүнийг аваачаад галаар тамлаж байна гэнэ, гурван өдөр гал дотор байлган хөөрөгдөөд үзэхэд духан дээр нь хөлс бурзайх төдий байж гэнэ, монголчуудыг адислаж байсан нөгөө бяцхан судар номоо уншиж байгаа л ажээ. Цааш нь “Жа ламыг яагаад ч дийлж болохгүй нь гэдгийг оросууд ойлгоод германчуудтай хийж байгаа дайнд өөрсдийн талд оролцохыг түүнээс гуйсан гэнэ. Хэрэв Жа лам түүнийг нь зөвшөөрсөн бол Ховдыг чөлөөлсөн шиг л богино хугацаанд дайн дуусах байлаа”, “Оросуудын өөрийн нь л буруу байхгүй юу. Жа ламыг барьж хориод л дайн гарсан юм чинь түүнийг суллаагүй цагт дайн дуусахгүй л дээ...” гэх мэтээр монголчууд энд тэнд цууран ярьж байлаа. Жа ламыг Томскт дөнгөж аваачаад байхад л түүний нэрийг барьсан хуурамч амьтад тал нутагт гарч ирэв. Бүр 1914 оны 6-р сарын 4-нд Ховдын консул Люба Өргөө рүү цахилгаан явуулж: “Сайн ноён хан аймгийн Дашдондогийн хошуунд өөрийгөө Жа лам гэж нэрлэж байгаа нэг эр” гарч ирснийг бараа бологсод нь таньж байна. “Оросууд маш ихээр тамлан тарчилгасан учир нүүр царай, бие хаа нь өөр болсон мэтээр тэрхүү хуурамч этгээд ярьж байгаа ажээ”.76 Бурдуковын тэмдэглэсэнчлэн, 1915 оны зуны турш Улиастайн хязгаарын газарт хуурамч Жа ламууд бий болж байлаа. Тэднийг цөмийг нь орон нутгийнхны хүчээр устгасан бөгөөд ганцхан Цагаан голын лам гэгчийг л Улиастайн орос цэргийнхнээс оролцуулан дарсан байна. Уг ажилд оролцсон Есаулыг өргөө хотын засгийн газраас “гүн” цолоор шагнажээ. Харин “тэр ламыг бариагүй бөгөөд ганц хоёр монгол хүнийг алжээ” гэж Бурдуков бичсэн байна. ===XIX БҮЛЭГ. Хар элсний цайз=== Жа лам урд зүг рүү, Хар говь тийш бүрмөсөн явсан байлаа. Тэр бас Жалханз гэгээнийг хамт явахыг урин элч явуулж бэлэг сэлт хүргүүлсэн бөгөөд тэдэнтэй тааралдсан Бурдуковын хэлснээр ихэд гоёж маузер буу, таван сумт винтовоор зэвсэглэсэн байлаа. Гэвч Жалханз гэгээн хариу бэлэг сэлт хүргүүлэхийн хамт Өргөө рүү явах болсноо хэлүүлсэн байв. Жа лам бас Бурдуковыг гэр бүлийнхнийх нь хамт урьж түгш үүртэй цагийг Монголд өнгөрүүлэхийг зөвлөсөн бөгөөд дайн ид үргэлжилж, өлсгөлөн өвчин зовлон ихтэй байгаа Орос руу явах хэрэггүй хэмээн орон байр, тусламж дэмжлэг үзүүлнэ гэсэн аж. Бурдуков тэр үед Орост байгуулагдаад байсан Төв Холбоодын (Центрсоюз) Прикосоголийн районы эрхлэгчээр томилогдоод байсан болохоор Жа ламыг дагаж тийм хол явах бодол ч үгүй байлаа... Жа лам маш хачин газрыг сонгож олон өргөөгөө буулгасан байв. Тэр нь Юм бэйсийн хийдээс Хятадын Су-чжоу хүрэх жингийн зам огтлолцдог газарт, цувраа уулсын урд говь дахь хар элсний төв дунд байсан аж. Тэндээс цааш Цайдам, Төвд орно... Жа ламын хамгийн сүүлчийн буурь хүрэх гэж бүр 1930 онд оролдож байсан туршлагатай газарчин В.Д.Якимов Хар говийн элс хүрэх замд нэг ч худаг ус олоогүй ажээ. Энэхүү говийг сайн мэдэхгүй аяны хүн хатаж үхэх аюултай тулгарна. Жа ламын оршин сууж байсан нутаг орон нь “уулын өвөрмөц сайхан өнгө төрхийг агуулсан байхын зэрэгцээ онгон зэлүүд, амьдралгүй, ус чийггүй байдлаараа” айн жихүүцэх сэтгэгдэл төрүүлж байсан тухай Ленинградын түүхч тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг. Жа ламыг нас барснаас хойш ч хөсөг дээрэмдсээр байсан Жа ламын дээрэмчидтэй учирч байсан тухай өдий төдий үүх түүхээс болж энэ хавийн газар ихээхэн муу нэртэй болж, айдас хүйдсийн бүс болон хувирчээ. ===XX БҮЛЭГ. Цэргийн шүүхээс түүнд цаазаар авах ял оноов=== Алс бөглүү Хатгалаас Бурдуков өөрийнхөө мэдэж байгаа бүхнийг Жа ламд бичин, шинэ Монголын төрийн тэргүүн нь Богд гэгээн хэвээр үлдэж, Жалханз гэгээн засгийн газрын Ерөнхий сайд болсон мэтээр итгүүлэхийг хичээж байсан нь Өргөө хотноо болж буй үйл явдлаас ихээхэн зөрүүтэй бөгөөд олон түмэн ардуудад үнэмшүүлэх гэж эрмэлзэж байсан тэрхүү зүйл байсан аж. Бүр 1921 оны намар батлагдсан “Тангарагийн гэрээ” ёсоор Ардын намын удирдагчид засаг төрийн эрх мэдлийг гартаа авангуутаа Богд хааны эрх мэдлийг бараг үгүй болгосон бөгөөд тэрээр зөвхөн Ардын Засгийн газрын тогтоол, шийдвэрүүдийг батлан, “дотоодын самуун дэгдэх буюу төр улсын оршин тогтнолд аюул занал учирсан тохиолдолд” Богдын зөвшөөрлийг ч авалгүйгээр тогтоол, шийдвэр гаргаж байх болсон байлаа. Төр улсаа удирдах эрхгүй болсон Богд хаан зөвхөн шашны хэргээ эрхлэн шийтгэж байх болж, Ерөнхий сайдын албыг жил орчим хашсан Бодоогийн оронд Жалханз хутагт томилогдоод байв. Түүнийг энэ албанд томилсон нь “Ардын засгаас шашин шүтлэгийг хавчих болно гэсэн хувьсгалын эсэргүү цуу яриа ард олны дунд ихээхэн тархаад байсныг няцаах”95 зорилготой байлаа гэж Б.Ширэндэв бичсэн байдаг. Хутагт ламтан 1923 онд таалал төгсөөгүйсэн бол “ардын дайсан” гэсэн хаяг зүүж, бусдынхаа хувь тавиланг хуваалцах байсан байх гэж надад бодогддог. Зохиомлоор бүрдүүлсэн “хуйвалдаан” гэгчийн анхных нь оролцогчид хэмээгдсэн Бодоо, Да лам Пунцагдорж, Тогтох гүн (түүний штабын дарга асан Баяр гүнийг барон Унгерний талд орсон хэмээн урьд нь буудаж алсан байсан бөгөөд Ардын засгийг хүлээн зөвшөөрсөн [[Тогтох тайж]] ч “хуйвалдаанд” оролцсон хэргээр буудуулсан байна) болон бусад хүмүүс засгийн газрын мэдээнд дурдсанчлан “Улсын дотоодыг хамгаалахын идэвхтэй үйл ажиллагааны ачаар” хэргээ хүлээж “Дамбийжанцан (буюу Жа ламаар)-гаар дамжуулан холбоо барьж хятад цэргүүдийг авчрах бодолтой байснаа” илчилсэн байна. ===XXI БҮЛЭГ. Жа ламыг егүүтгэсэн нь=== Монгол Улсын ШУА-аас 1963 онд Улаанбаатар хотноо хэвлүүлсэн академич Б.Ширэндэвийн “XIX-XX зууны зааг үеийн Монгол” хэмээх дорвитойхон номонд байгаа “Зарим чухал үйл явдлуудын он дараалал” гэсэн хэсгийг үзэхэд 1882 оноос эхлэн БНМАУ-ыг тунхагласан жил болох 1924 он хүртэлх үеийн жил болгонд болж өнгөрсөн чухал чухал үйл явдлуудыг (ангийн тэмцлийн үүднээс) тоочин жагсаасан байдаг. Монголын энэ түүхчийн орос хэлээр хэвлэгдсэн асар том бүтээл нь: –Аугаа их Октябрийн социалист хувьсгалаар эхэлсэн капитализмаас социализмд шилжих шилжилт нь манай эрин үеийн үндсэн агуулга болж байна” гэсэн өгүүлбэрээр эхэлдэг. Тэрхүү номын үйл явдлын он дарааллыг: “1882 он-Улиастай дахь монгол цэргүүд бослого гаргав” гэж эхэлсэн байх бөгөөд 1900 онд Сансрайдоржийн хошуунд монгол цэргүүд алба хаахаасаа татгалзаж, мөнгө хүүлэгсдийг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн гаргав гэсэн хоёр үйл явдлыг бичсэн байна. 1922 оны хувьд долоон үйл явдлыг (цагаантны генерал Бакичийг олзолж авсан, феодал ноёдоос хамжлага асан ардуудаасаа алба гувчуур татах эрхийг нь хассан ардын засгийн газрын шийдвэр гаргав, ЗСБНХОУ-ын Бүх Оросын төвийн гүйцэтгэх хорооны дарга [[Михаил Калинин]] Монгол Ард улсын анхны бүрэн эрхт төлөөлөгчийг хүлээн авав гэх мэт) дурдсан байдаг. Энэ онд болсон чухал үйл явдлуудын хамгийн эцэст нь “Дамбийжаагийн дээрэмчдийг баруун хязгаарт устгав” гэж оруулсан байх аж. 1922 оны 10-р сарын 7-нд шийдвэр гаргасан цагаас хойш уг ажиллагааг бүтэн гурван сарын турш явуулсан болохоор яг болсон cap өдрийг нь бичээгүй байдаг. Жа лам өөрөө Засагт ханы өргөөнд ирэнгүүт баривчлан авч устгах гэсэн бодлого бүтэлгүй болсон байлаа. Жа лам тийшээ очсонгүй. Жа ламын тухай ардын засгийн газрын тунхгийг уншихад түүний эсрэг явуулж байгаа “нууц” ажиллагааны тухай, цаазаар авах ял өөрт оноогоод байгаа тухай тэр хүн мэдээгүй гэж үү? гэсэн бодол аяндаа төрнө. ===XXII БҮЛЭГ. Толгойн түүх=== “Жа ламыг устгах ажиллагааны зааварлагч” Х.Б.Кануковын илтгэл, цайзын эзний “баруун гарын” зохиол зэрэг баримтуудыг орхиж ямар ч үед ямар ч юмыг мэдэж байдаг ард олны яриаг авч үзвэл хувьсгалт Монголын Дотоодыг хамгаалах газрын ажиллагаа дараах маягаар дууссан байна. Уг ажиллагаанд оролцогсод болон араас нь ирсэн Балдандорж тэргүүтэй цэргүүд цөм нийлж цайзын гол дунд байх талбай дээр маш том түүдэг асаажээ. Хуурай аргал, гишүү мөчир тэнд өдий төдий байсан аж. Юунд ч үл автах гэгээн хутагтын цогцос дотор нь шатаж байсан аварга түүдгийн гал утаа хоёр толгодын орой дээгүүр багшран суунаглаж алсаас харагдаж байлаа. Хувьсгалын эсэргүү явдалтай тэмцэж эхэлсэн шинэ Монголын нэгэн төрлийн тахилга ийнхүү хийгдсэн байна. Хууч домгоос үзэхэд Жа ламын зүрх зүй ёсоор зоригт Нанзад баатар, бас Дугар бэйс нарт ногдсон нь тэдний зориг зүрхийг нэмэх учиртай байжээ. Гэвч хүссэн зүйлээ бодит мэт болгодог социалист реализм гэгчийн улмаас хойш хойшдын ном зохиолуудад энэ мэтийн нарийн ширийн зүйлийг орхигдуулах болсон байв. Баримт сэлтийг ийм маягаар тайлбарлах болсны нэг жишээ бол “Гайхамшигт хүмүүсийн амьдрал” (”ЖЗЛ”) цувралаар 1959 онд “Молодая гвардия” хэвлэлийн газраас гаргасан М.Колесниковын “Сухэ-Батор” (Сүхбаатар) ном юм. Тэнд Сүхбаатар жанжин 1922 оны 7-р сарын 16-нд байгуулагдсан Дотоодыг хамгаалах газрын тухай ихэд сэтгэл ханамжтайгаар: “Ингээд бид өөрийн онцгой комисстой боллоо" гэжээ. ===XXIII БҮЛЭГ. Хаадын хараал жатга=== Хүмүүсийн яриа хөөрөө, дурсамжуудаас үзэхэд Жа лам маш хонзонч хүн байсан ба түүний уурыг хүргэсэн хүн өөрийгөө баларсанд тооцож болдог байжээ. Дорно дахины судлалын институтын Петербургийн салбарын архивт би ажиллаж байхдаа Жа ламтай холбогдсон болгон амь үрэгдсэн, тэгэхдээ өндөр насанд хүрч өөрийн үхлээр үхдэг бус, харин онцгой үйл явдлуудаас болж нас нөгчдөг байсан нь ердийн хэрэг биш юм биш үү? гэсэн бодолд байн байн автаж байлаа. Тэр бүрийд би “хаадын хараал жатга” гээч юмны тухай санадаг байсан юм. Египетийн фараонуудын бунханг нээхэд оролцсон хүмүүс ямар нэгэн халдвараар цөм л өөр өөрийн цаг үед нас барсан нь тогтоогдсон хэдий ч урьд нэгэн цагийн нууц алга болж арилсан нь үгүй агаад “хаадын хараал жатга” гэж ч байдаг, бас уулзаж учирсан л бол хараал жатганд автан уруудаж доройтоход хүрдэг тийм хүн ч гэж байдаг гэсэн мухар сүсэг өдгөө хүртэл байсаар авай. Жа ламтай уулзаж байсан тухай нь энэ номонд бичсэн цөөн хэдэн хүний хувь заяаны талаар өгүүлье. [[Фердинанд Оссендовский|Ф.Оссендовскийн]] (1878- 1945) “Араатнууд, хүмүүс, бурхад” хэмээх хэд хэдэн хэлээр гарсан алдартай номонд гардаг нэгэн малчинг Жа лам ховсдож эмчилсэн тухай ихээхэн сонирхолтой үйл явдлыг эл номын бүр эхэнд дурдаж байсан билээ. Дайны эцэс үеэр, варшавын ойролцоо байдаг Жулвинд түүн рүү германы дэслэгч [[Барон Унгерн фон Штернберг]] иржээ. Өглөө нь гэхэд бараг зуугаад номын зохиогчийг эмнэлэгт аваачсан бөгөөд тэнд тэрээр ходоод нь асар хүчтэй өвдсөнөөс болж насан эцэслэжээ. Монголын “Утга зохиол урлаг” сонины 1989 оны 12-р сарын 8-ны өдрийн дугаарт Польшийн хэвлэлд гарсан мэдээтэй холбоотой тэмдэглэл нийтлэгдсэн байдаг. Тэнд “цуст бароны” хүү юм уу, ач хүү тэр хүн Жулвинд зүгээр ч нэг ирээгүй тухай өгүүлжээ. 1921 онд Өргөө хотын нэгэн лам бароныг улаантнаас болж нас эцэслэнэ гэсэн агаад харин Оссендовскийг Унгерн түүнд цаг нь ирснийг сануулах цагт үхнэ гэсэн тухай бид номдоо бичсэн билээ. === XXIV БҮЛЭГ. Захидлууд=== Оросын Шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн Санкт-Петербургийн салбарын гар бичмэлийн тасагт Mоng MS Docum F141 гэсэн шифртэйгээр 1912-1918 оны хооронд Жа ламаас Бурдуковт бичсэн захидлууд хадгалагдаж байна. Тэдгээрийн 5-ыг нь хуучин монгол бичгээр бичсэн байх бөгөөд 1937 онд А.В.Бурдуков өөрөө орчуулсан нь В.Д.Якимовын хийсэн тайлбаруудын (Бурдуковын хэлснээр) хамт Якимовын архивт байдаг ажээ. Жа лам Царево, Астраханьд байхдаа хүн гуйж орос хэлээр бичүүлсэн болхи баараг үг хэллэг, хэл найруулга бүхий захидлуудыг ч анх удаа хэвлэн нийтлүүлж байна. Захидлуудыг энд бид он дарааллаар ямар ч засваргүйгээр оруулсан болно. ==Мөн үзэх== * [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] * [[Жа ламыг устгасан нь]] ==Номын зохиогчийн тухай== Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та [https://web.archive.org/web/20211123082327/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%98%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 И.Ломакина] үзнэ үү. [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] 50ea4vbmokkq3ow42jkwzwiy32et4k8 0 55363 868853 842351 2026-09-08T10:13:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 868853 wikitext text/x-wiki '''Монгол судлал''' — [[Монголчууд|монгол үндэстний]] уламжлалт хэл, соёл, түүх, зан заншил, шашин мөргөл тэргүүтнийг шинжлэх ухааны арга зүйгээр судалдаг нийгэм-хүмүүнлэгийн ухааны цогц нэгдэл юм. Монгол судлалыг цаашид хөгжүүлэхдээ монгол хэл, соёл, түүх, угсаатан судлалыг гол үндэс болгохын зэрэгцээ олон шинжлэх ухааны цогц болсон, хавсарга шинжтэй мэдлэг ухааны олон салбарыг зохих хэмжээгээр харгалзан үзэж болно. Монгол судлал нь монгол үндэстний хэл, соёлын дархлааг хадгалан бататгах, бусад улс үндэстнүүдэд сурталчлан таниулахад чухал үүрэгтэй бөгөөд энэ бүхнээр дамжин [[Монгол Улс]]ын үндэсний аюулгүй байдлын нэгэн гол тулгуур болдог юм. Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд судалгааны тэргүүлэх чиглэлийг салбар тус бүрээр тодорхойлж, гадаад, дотоодын монгол судлалын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, монгол судлалын салбарт гарсан шинэ мэдээллийг шуурхай дамжуулах, шаардлагатай тохиолдолд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, гадаадын эрдэмтдийн саналыг үндэслэн Монгол улсад монгол судлалын төрөлжсөн номын сан байгуулах, архив, номын сангийн үйлчилгээг боловсон, шуурхай болгоход дэмжлэг үзүүлэх шаардлага цаашид тулгарч байна. ==Түүх== Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэс суурь нь Монголын, Хятадын, Перс, Арабын дундад зууны гар бичмэл, зохиолууд болон европчуудын Төв Азид XIII зуунд хийсэн аяллын тэмдэглэлүүд юм ([[Плано Карпини]], [[Виллиам де Рубрук|Гийом дэ Рубрук]], Андрэ дэ Лонжүмо, [[Марко Поло]]). XIII зуунд Европ дахь, үндсэндээ Францын хятад судлаачдын ачаар орчин үеийн монгол судлал эхэлсэн гэж үзэж болно. Монголын талаарх анхны ул суурьтай судалгаанууд XIX зууны эхний хагаст Швед улсад эхэлсэн. Армен гаралтай швед дипломатч [[Абрахам Константин Д'Оссон]] алдарт [[Рашид ад-Дин]], [[Ата малик Жувейни]] нарын туурвилаас орчуулж, монгол судлалыг эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулсан байдаг. Тэр үед газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлж, хил залгаа болж эхэлсэн Орос улсын хувьд ч монгол судлал эрчимжиж ирсэн нь ойлгомжтой. XIX зуун буюу 1800-гаад оны эхэн үеэс монголчуудын түүх, монгол орныг судлах ажил нэлээдгүй эрчимтэй явагдсан. Энэ түүхэн үед Оросын эзэн хааны дэмжлэгтэйгээр Казанийн шашны сургууль байгуулагдсан бөгөөд түүн дотор дорно дахиныг судлах судалгааны чиглэлийн үүсэл тавигдсан. Үүнийг нэг жишээ нь гэвэл Казаньд 1818 онд “Азийн музей” гэж байгуулагдсан. Тус музей нь Азийн улс орнуудын түүх, соёл, шашин шүтлэгийг судлах гол зорилготой байсан бөгөөд дорно дахины орнуудаас цуглуулсан 2500 ном, гар бичмэл, 20 гаруй мянган зоос бүхий сан хөмрөгтэй байсан ажээ. Оросын XIX зууны [[Яков Иванович Шмидт|Яков Шмидт]], [[Александр Васильевич Попов|Александр Попов]], [[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Бичурин]], [[Пётр Кафаров]], Г.Гомбоев, польш гаралтай [[Юзеф Ковалевски]] нар Монголын хэл, газар нутаг, түүхийг судалж байсан. Тэд үндсэндээ Оросын Эзэнт гүрний Төв Ази руу газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажил болох судалгаа тандалтаа хийж байсан нь ойлгомжтой. Гэсэн хэдий ч тэдний хийж үлдээсэн судалгааны ажлууд дараа дараагийн XIX-XX зууны монгол судлаачдад ([[Константин Голстунский]], [[Алексей Матвеевич Позднеев|Алексей Позднеев]], [[Владислав Котвич]], [[Андрей Руднев]], [[Жамсрангийн Цэвээн]], [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]]) суурийг нь тавьж ихээхэн хэрэг болсон. Анх 1833 онд Оросын эзэнт гүрний [[Казанийн Холбооны Их Сургууль|Казанийн Их сургуульд]] польш гаралтай эрдэмтэн монгол судлаач [[Юзеф Ковалевски]]йн (1800-1878) удирдлага дор Монгол, халимаг хэлний тэнхим нээж байсан. 1855 онд [[Санкт-Петербургийн Их сургууль]]<nowiki/>д Дорно судлалын факультетад халимаг, манж хэлний тэнхим мөн нээж байжээ. Дараа нь Москва, Эрхүү, Улаан-Үд хотуудын Их сургуульд үе үеийн монгол судлаач нарыг бэлтгэж эхэлжээ. [[Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Сибирийн салбарын Монгол судлал, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн]] ажиллаж байна XX зуунд Монголын эрдэмтэд болон Орос, Европ, Америкийн академик судлалын нийгэмлэгүүд хооронд харилцаа үүсэж, хамтын ажиллагаа эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Хятад, Солонгосын эрдэмтэд идэвхтэй ажиллаж эхлээд байна. Социализмын үед (1921-1990) монгол судлал дотоод доо үзэл сурталжсан байсан хэдий ч хөрөнгө санхүүжилтээр улсаас дэмжиж байсан. Өнөө үед хоёр жилд 1 удаа хурлаа хийж байгаагаас өөр дэмжлэг туслалцаа байхгүйгээс зогсонги байдалд ороод байна гэж хэлж болох юм. 1959 онд Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурлыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. Тус хуралд Англи, АНУ, Канад, Энэтхэг, Япон, БНАГУ, БНАСАУ, ЗХУ, БНХАУ, БНМАУ зэрэг 15 орны 40 гаруй эрдэмтэн оролцож, монгол хэл, утга зохиолын сэдвээр нийтдээ 34 илтгэл хэлэлцүүлсэн байдаг. Энэ хурал бол “Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо” байгуулагдахын угтал эхлэл болсон гэж үздэг. Японы Монгол судлалын нийгэмлэг нь 1970 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын нийгмийн тогтолцоо, улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлаас үл шалтгаалан монгол судлалыг тууштай хөгжүүлсээр ирсэн түүхтэй. “Монголч эрдэмтдийн их хурал” нэртэйгээр 1972 онд хоёр дахь хурлыг зохион байгуулсан. Тус хурлын үеэр “Монголч эрдэмтдийн байнгын хороо”-г анх үүсгэн байгуулж таван жил тутамд зохион байгуулагдах хурлын бэлтгэл ажлыг хангах үүрэг оноосон. 1987 онд Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо (ОУМСХ) гэх албан ёсны төрийн бус байгууллагыг тухайн үеийн Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр байгуулсан. Ингэж дэлхийн монгол судлалыг зангидан төвлөрүүлдэг гол байгууллага бий болсон. МУИС-ийн [[Монгол Судлалын Хүрээлэн]] анх 1991 онд Монгол судлалын лаборатори нэрээр байгуулагдсан бөгөөд тодорхой хугацаанд завсарлаж байгаад 2000 онд Монгол Судлалын Төв нэрээр дахин байгуулагдаж, 2011 оны 8 дугаар сараас МУИС-ийн захирлын 400 тоот тушаалаар Монгол Судлалын хүрээлэн нэртэй болж бодлого, үйл ажиллагааны хүрээ нь өргөтгөн зохион байгуулагдсан. 2013 оноос МУИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, инновацын хэлтсийн харьяанд ажиллаж байна. Цахим хаяг - https://ims.num.edu.mn/ 2012 оны 1-р сарын 17-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргаж Монгол судлалыг дэмжих сан байгуулахыг Засгийн газарт чиглэл болгосон. Улмаар 2012 оны 2-р сарын 20-ны өдрийн 56-р тогтоолоор “Монгол судлалыг хөгжүүлэх Үндэсний хөтөлбөр”-ийг баталж, үйл ажиллагааг эхлүүлээд байгаа юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулсан. Энэ хууль батлагдсанаар монгол судлалаар мэргэшсэн дотоод, гадаадын судлаачдын хамтын ажиллагаа сайжирч, Монгол судлалын мэдээлэл, сурталчилгааны цар хүрээ өргөжих эрх зүйн орчин бүрдэж байна. Тус зорилгын хүрээнд МСХ нь “Монгол судлалын мэдээллийн нэгдсэн сан”, “Монгол хэлний хэлзүйн лавлах толь бичиг”, “Монголын эртний түүх” (5 боть), “Юань улсын судар” (18 боть), “Дайчин гүрний дотоод яамны монгол бичгийн гэрийн данс” (9 боть) зэрэг төслүүд хэрэгжүүлсэн бөгөөд гадаадын залуу монгол судлаачдад зориулсан монгол судлалын зуны сургуулийг тогтмол зохион байгуулж Академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн]], [[Шадавын Лувсанвандан]], [[Бямбын Ринчен]] нарын нэрэмжит тэтгэлгийг жил бүр 3 залуу судлаачид олгож байна. МУИС-ийн “Монгол судлалын хүрээлэн”-гээс  “МУИС-ийн профессорын эрдмийн өв” цувралын 2021 оны дугаарт Монгол Улсын гавьяат багш, Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор [[Дашлхүмбийн Галбаатар]]<nowiki/>ын эрдэм судлалын бүтээлийн чуулганыг “Монголын уран зохиолын онол, түүхийн зангилаа асуудлууд”, “Уран зохиол судлал”, “Уран сайхны шүүмжлэл” хэмээх гурван ботиор эрхлэн хэвлүүлжээ. Монгол судлаач эрдэмтдийн 2016 оны хурлаар бүтэц, зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийж монгол судлалын холбоо бол зөвхөн судлалын газар биш, дэлхийд буй бүхий л монголч эрдэмтэн болоод өөрсдийн орны хүмүүсийн хоорондын харилцааг дэмжих, мэдээллээр хангах төв гэж үзэж байгаа. == Гадаад дахь монгол судлал == Эдүгээ дэлхийн хорь гаруй орны 50 гаруй их сургууль, эрдэм шинжилгээний төвүүдэд олон зуун эрдэмтэд монгол судлалын сургалт, судалгааны ажил явуулж байна. Тэдгээрийн дотроос: # Америкийн Индиана их сургууль -Department of Central Eurasian Studies, Indiana University, Bloomington Mongolia Society (Bloomington). # Английн Кэмбриж их сургууль -Mongolia and Inner Asia Studies Unit, Cambridge University. # Францын Сорбонны их сургууль -Centre d’études mongoles et siberiennes, University of Paris. Mongolian language department, National Institute of Oriental Languages, Paris. # Унгарын Өтвөш Лоранд их сургууль -а. Institute of Ethnology, Hungarian Academy of Sciences, Budapest. б. Department of Inner Asian Studies, Eötvös Lorand University, Budapest. в.Department of Altaic Studies, University Szeged, Szeged. # Чехийн Карлын их сургууль- Seminar of Mongolian studies, Institute of South and Central Asia, Charles University in Prague. # Японы Токиогийн Гадаад Судлалын их сургууль- а.Tokyo University of Foreign Studies, Tokyo. б. Institute of Asian and African language and Culture, Tokyo. в. Institute of Foreign Studies, Osaka University, Osaka. г.Centre for Northeast Asian Studies, Tohoku University, Sendai # Монгол судлалын төв, Бээжин их сургууль- Монгол хэл, утга зохиолын тэнхим, Төвийн үндэстнүүдийн их сургууль, Бээжин. # Өвөр Монголын их сургууль- а. Монгол судлалын төв, Өвөр Монголын их сургууль, Хөх хот. б. Монгол судлалын сургууль, Өвөр Монголын Багшийн их Сургууль, Хөх хот. в. Монгол Судлалын дээд сургууль, Өвөр Монголын Үндэсний их сургууль, Тунляо # Өвөр Монголын Багшийн их сургууль- Өвөр Монголын нийгмийн шинжлэх ухааны хүрээлэн, Хөх хот. # Солонгосын Данкүүк их сургууль- а. Department of Mongolian Studies, Dankook University, Cheonan. б. Korean Association for Mongolian Studies, Seoul. в. Faculty of East Asian Languages, Hankook University, Seoul зэрэгт идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. # Австралийн үндэсний Их сургууль--Center for Mongolian Studies, Australian National University, Canberra. ==Монгол судлаачид== ;Бельги *[[Антуан Мостер|Мостер, Антуан]] (1881—1971) ;Австри *[[Вальтер Хайссиг|Хайссиг, Вальтер]] (1913-2005) ;Унгар *[[Ураи-Кёхальми Каталин|Ураи-Кёхальми, Каталин]] (1926—2012) *[[Лайош Лигети]] (1902—1978) *[[Кара Дьёрдь]] (1935-2022) Хар Дорж *[[Алиса Шаркози]] *[[Биртолан Агнеш]] ;Герман * [[Иоханн Иериг]] *[[Эрих Хэйниш]] *[[Клаус Коппе]] *[[Удо Баркман]] ;Монгол *[[Шагдарын Бира]] (1927-2022) *[[Чулууны Далай]] (1930—2009) *[[Цэндийн Дамдинсүрэн]] (1908—1986) *[[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) *[[Дандарын Ёндон]] *[[Бямбын Ринчен]] (1905—1977) *[[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] (1937-) ;Орос *[[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф)]] (1777—1853) *[[Яков Иванович Шмидт|Шмидт, Яков Иванович]] (1779—1847) *[[Банзарын Дорж]] (орос. Доржи Банзаров, 1822—1855) *[[Галсан Гомбоев|Гомбоев, Галсан]] (1822—1863) *[[Василий Васильев]] (1819-1900) *[[Константин Голстунский]] (1831—1899) *[[Михаил Певцов|Певцов, Михаил Васильевич]] (1843—1902) *[[Алексей Матвеевич Позднеев]] (1851—1920) *[[Петр Бадмаев (Жамсран)|Пётр Александрович Бадмаев]] (''Жамсран Бадмаев'') (1851 — 1920) *Зире, Евгений Фёдорович (1866-1930) *Цыбиков, Гомбожаб Цэбекович (1873—1930) *[[Борис Яковлевич Владимирцов|Владимирцов, Борис Яковлевич]] (1884—1931) *[[Николай Пальмов]] (1872—1934) *[[Жамсрангийн Цэвээн|Жамцарано, Цыбен Жамцаранович]] (1881—1942) *[[Алексей Бурдуков|Бурдуков, Алексей Васильевич]] (1883—1943) *[[Сергей Андреевич Козин]] (1879—1956) *Кондратьев, Сергей Александрович (1896—1970) *Иориш, Илья Иосифович (1904) *Санжеев, Гарма Данцаранович (1902—1982) *Златкин, Илья Яковлевич (1898—1990) *[[Николай Поппе]] (1897—1991) *Касьяненко Зоя (1925—2016) *Дугар-Нимаев, Цырен-Анчик Нимаевич (1929—1992) *Неклюдов, Сергей Юрьевич (1941-) *Сазыкин, Алексей Георгиевич (1943—2005) *Скрынникова, Татьяна Дмитриевна (1948 төрсөн) *Б.В.Базаров ;АНУ *[[Оуэн Латтимор]] (1900—1989) *[[Николай Поппе]] (1897—1991) *[[Фердинанд Лессинг]] (1882-1961) ;Их Британи * [[Алан Сандерс]] (1938) ;Финланд *[[Густав Йон Рамстедт]] (швед гаралтай, 1873—1950) *[[Андрей Руднев]] (1878-1958) ;Франц *[[Роберта Амайон]] (1939 төрсөн) *[[Поль Пеллио]] (1878-1945) *[[Рене Груссе]] (1885-1952) ;Польш *[[Юзеф Ковалевски]] (1801-1878) *[[Владислав Котвич]] (1872-1944) *[[Станислав Гожиньски]] (1939-2007)    *Агата Стражиньска ;Чех * [[Павел Поуха]] (1906–1986) * [[Иржи Шима]] (1943–) * Лумир Иисл (1921–1969) * Ярослав Вацек (1943–2013) ;Япон * [[Озава Шигэо]] * Конагаяа Юки * Хашимото Масарү - Японы Монгол Судлалын Холбооны Ерөнхийлөгч, профессор * [[Кобаяши Такаширо]] * [[Ока Хироки]] * Аоки Масахиро * [[Кимүра Аяако]] * [[Шимизү Такэнори]] * Камимүра Акира * Абэмацү Гэничи * Исоно Фүжико * Ивамүра Шинобү * Үмэсао Тадао * Эгами Намио * Окада Хидэхиро * Като Кюүзо * Күрибаяаши Хитоши * Сато Норико * Шиотани Шигэки * Шимо Хиротоши * Сүгияма Масааки * [[Танака Кацүхико]] * Танака Сүйичиро * Нагао Гажин * Наками Татэо * Нүкүшина Рэнзо * Фүтаки Хироши * Маэда Наонори * Мацүзаки Ёо * Мацүда Таданори * [[Мияваки Жүнко]] * Янаи Ватари * Исахаяа Ёоичи * Вада Сэй [[Ангилал:Монгол судлал| ]] 9gsogyh0iw1bn7e01xku7e0xlb8bj6t 868854 868853 2026-09-08T10:15:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 868854 wikitext text/x-wiki '''Монгол судлал''' — [[Монголчууд|монгол үндэстний]] уламжлалт хэл, соёл, түүх, зан заншил, шашин мөргөл тэргүүтнийг шинжлэх ухааны арга зүйгээр судалдаг нийгэм-хүмүүнлэгийн ухааны цогц нэгдэл юм. Монгол судлалыг цаашид хөгжүүлэхдээ монгол хэл, соёл, түүх, угсаатан судлалыг гол үндэс болгохын зэрэгцээ олон шинжлэх ухааны цогц болсон, хавсарга шинжтэй мэдлэг ухааны олон салбарыг зохих хэмжээгээр харгалзан үзэж болно. Монгол судлал нь монгол үндэстний хэл, соёлын дархлааг хадгалан бататгах, бусад улс үндэстнүүдэд сурталчлан таниулахад чухал үүрэгтэй бөгөөд энэ бүхнээр дамжин [[Монгол Улс]]ын үндэсний аюулгүй байдлын нэгэн гол тулгуур болдог юм. Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд судалгааны тэргүүлэх чиглэлийг салбар тус бүрээр тодорхойлж, гадаад, дотоодын монгол судлалын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, монгол судлалын салбарт гарсан шинэ мэдээллийг шуурхай дамжуулах, шаардлагатай тохиолдолд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, гадаадын эрдэмтдийн саналыг үндэслэн Монгол улсад монгол судлалын төрөлжсөн номын сан байгуулах, архив, номын сангийн үйлчилгээг боловсон, шуурхай болгоход дэмжлэг үзүүлэх шаардлага цаашид тулгарч байна. ==Түүх== Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэс суурь нь Монголын, Хятадын, Перс, Арабын дундад зууны гар бичмэл, зохиолууд болон европчуудын Төв Азид XIII зуунд хийсэн аяллын тэмдэглэлүүд юм ([[Плано Карпини]], [[Виллиам де Рубрук|Гийом дэ Рубрук]], Андрэ дэ Лонжүмо, [[Марко Поло]]). XIII зуунд Европ дахь, үндсэндээ Францын хятад судлаачдын ачаар орчин үеийн монгол судлал эхэлсэн гэж үзэж болно. Монголын талаарх анхны ул суурьтай судалгаанууд XIX зууны эхний хагаст Швед улсад эхэлсэн. Армен гаралтай швед дипломатч [[Абрахам Константин Д'Оссон]] алдарт [[Рашид ад-Дин]], [[Ата малик Жувейни]] нарын туурвилаас орчуулж, монгол судлалыг эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулсан байдаг. Тэр үед газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлж, хил залгаа болж эхэлсэн Орос улсын хувьд ч монгол судлал эрчимжиж ирсэн нь ойлгомжтой. XIX зуун буюу 1800-гаад оны эхэн үеэс монголчуудын түүх, монгол орныг судлах ажил нэлээдгүй эрчимтэй явагдсан. Энэ түүхэн үед Оросын эзэн хааны дэмжлэгтэйгээр Казанийн шашны сургууль байгуулагдсан бөгөөд түүн дотор дорно дахиныг судлах судалгааны чиглэлийн үүсэл тавигдсан. Үүнийг нэг жишээ нь гэвэл Казаньд 1818 онд “Азийн музей” гэж байгуулагдсан. Тус музей нь Азийн улс орнуудын түүх, соёл, шашин шүтлэгийг судлах гол зорилготой байсан бөгөөд дорно дахины орнуудаас цуглуулсан 2500 ном, гар бичмэл, 20 гаруй мянган зоос бүхий сан хөмрөгтэй байсан ажээ. Оросын XIX зууны [[Яков Иванович Шмидт|Яков Шмидт]], [[Александр Васильевич Попов|Александр Попов]], [[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Бичурин]], [[Пётр Кафаров]], Г.Гомбоев, польш гаралтай [[Юзеф Ковалевски]] нар Монголын хэл, газар нутаг, түүхийг судалж байсан. Тэд үндсэндээ Оросын Эзэнт гүрний Төв Ази руу газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажил болох судалгаа тандалтаа хийж байсан нь ойлгомжтой. Гэсэн хэдий ч тэдний хийж үлдээсэн судалгааны ажлууд дараа дараагийн XIX-XX зууны монгол судлаачдад ([[Константин Голстунский]], [[Алексей Матвеевич Позднеев|Алексей Позднеев]], [[Владислав Котвич]], [[Андрей Руднев]], [[Жамсрангийн Цэвээн]], [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]]) суурийг нь тавьж ихээхэн хэрэг болсон. Анх 1833 онд Оросын эзэнт гүрний [[Казанийн Холбооны Их Сургууль|Казанийн Их сургуульд]] польш гаралтай эрдэмтэн монгол судлаач [[Юзеф Ковалевски]]йн (1800-1878) удирдлага дор Монгол, халимаг хэлний тэнхим нээж байсан. 1855 онд [[Санкт-Петербургийн Их сургууль]]<nowiki/>д Дорно судлалын факультетад халимаг, манж хэлний тэнхим мөн нээж байжээ. Дараа нь Москва, Эрхүү, Улаан-Үд хотуудын Их сургуульд үе үеийн монгол судлаач нарыг бэлтгэж эхэлжээ. [[Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн|Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Сибирийн салбарын Монгол судлал, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн]] ажиллаж байна XX зуунд Монголын эрдэмтэд болон Орос, Европ, Америкийн академик судлалын нийгэмлэгүүд хооронд харилцаа үүсэж, хамтын ажиллагаа эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Хятад, Солонгосын эрдэмтэд идэвхтэй ажиллаж эхлээд байна. Социализмын үед (1921-1990) монгол судлал дотоод доо үзэл сурталжсан байсан хэдий ч хөрөнгө санхүүжилтээр улсаас дэмжиж байсан. Өнөө үед хоёр жилд 1 удаа хурлаа хийж байгаагаас өөр дэмжлэг туслалцаа байхгүйгээс зогсонги байдалд ороод байна гэж хэлж болох юм. 1959 онд Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурлыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. Тус хуралд Англи, АНУ, Канад, Энэтхэг, Япон, БНАГУ, БНАСАУ, ЗХУ, БНХАУ, БНМАУ зэрэг 15 орны 40 гаруй эрдэмтэн оролцож, монгол хэл, утга зохиолын сэдвээр нийтдээ 34 илтгэл хэлэлцүүлсэн байдаг. Энэ хурал бол “Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо” байгуулагдахын угтал эхлэл болсон гэж үздэг. Японы Монгол судлалын нийгэмлэг нь 1970 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын нийгмийн тогтолцоо, улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлаас үл шалтгаалан монгол судлалыг тууштай хөгжүүлсээр ирсэн түүхтэй. “Монголч эрдэмтдийн их хурал” нэртэйгээр 1972 онд хоёр дахь хурлыг зохион байгуулсан. Тус хурлын үеэр “Монголч эрдэмтдийн байнгын хороо”-г анх үүсгэн байгуулж таван жил тутамд зохион байгуулагдах хурлын бэлтгэл ажлыг хангах үүрэг оноосон. 1987 онд Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо (ОУМСХ) гэх албан ёсны төрийн бус байгууллагыг тухайн үеийн Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр байгуулсан. Ингэж дэлхийн монгол судлалыг зангидан төвлөрүүлдэг гол байгууллага бий болсон. МУИС-ийн [[Монгол Судлалын Хүрээлэн]] анх 1991 онд Монгол судлалын лаборатори нэрээр байгуулагдсан бөгөөд тодорхой хугацаанд завсарлаж байгаад 2000 онд Монгол Судлалын Төв нэрээр дахин байгуулагдаж, 2011 оны 8 дугаар сараас МУИС-ийн захирлын 400 тоот тушаалаар Монгол Судлалын хүрээлэн нэртэй болж бодлого, үйл ажиллагааны хүрээ нь өргөтгөн зохион байгуулагдсан. 2013 оноос МУИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, инновацын хэлтсийн харьяанд ажиллаж байна. Цахим хаяг - https://ims.num.edu.mn/ 2012 оны 1-р сарын 17-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргаж Монгол судлалыг дэмжих сан байгуулахыг Засгийн газарт чиглэл болгосон. Улмаар 2012 оны 2-р сарын 20-ны өдрийн 56-р тогтоолоор “Монгол судлалыг хөгжүүлэх Үндэсний хөтөлбөр”-ийг баталж, үйл ажиллагааг эхлүүлээд байгаа юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулсан. Энэ хууль батлагдсанаар монгол судлалаар мэргэшсэн дотоод, гадаадын судлаачдын хамтын ажиллагаа сайжирч, Монгол судлалын мэдээлэл, сурталчилгааны цар хүрээ өргөжих эрх зүйн орчин бүрдэж байна. Тус зорилгын хүрээнд МСХ нь “Монгол судлалын мэдээллийн нэгдсэн сан”, “Монгол хэлний хэлзүйн лавлах толь бичиг”, “Монголын эртний түүх” (5 боть), “Юань улсын судар” (18 боть), “Дайчин гүрний дотоод яамны монгол бичгийн гэрийн данс” (9 боть) зэрэг төслүүд хэрэгжүүлсэн бөгөөд гадаадын залуу монгол судлаачдад зориулсан монгол судлалын зуны сургуулийг тогтмол зохион байгуулж Академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн]], [[Шадавын Лувсанвандан]], [[Бямбын Ринчен]] нарын нэрэмжит тэтгэлгийг жил бүр 3 залуу судлаачид олгож байна. МУИС-ийн “Монгол судлалын хүрээлэн”-гээс  “МУИС-ийн профессорын эрдмийн өв” цувралын 2021 оны дугаарт Монгол Улсын гавьяат багш, Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор [[Дашлхүмбийн Галбаатар]]<nowiki/>ын эрдэм судлалын бүтээлийн чуулганыг “Монголын уран зохиолын онол, түүхийн зангилаа асуудлууд”, “Уран зохиол судлал”, “Уран сайхны шүүмжлэл” хэмээх гурван ботиор эрхлэн хэвлүүлжээ. Монгол судлаач эрдэмтдийн 2016 оны хурлаар бүтэц, зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийж монгол судлалын холбоо бол зөвхөн судлалын газар биш, дэлхийд буй бүхий л монголч эрдэмтэн болоод өөрсдийн орны хүмүүсийн хоорондын харилцааг дэмжих, мэдээллээр хангах төв гэж үзэж байгаа. == Гадаад дахь монгол судлал == Эдүгээ дэлхийн хорь гаруй орны 50 гаруй их сургууль, эрдэм шинжилгээний төвүүдэд олон зуун эрдэмтэд монгол судлалын сургалт, судалгааны ажил явуулж байна. Тэдгээрийн дотроос: # Америкийн Индиана их сургууль -Department of Central Eurasian Studies, Indiana University, Bloomington Mongolia Society (Bloomington). # Английн Кэмбриж их сургууль -Mongolia and Inner Asia Studies Unit, Cambridge University. # Францын Сорбонны их сургууль -Centre d’études mongoles et siberiennes, University of Paris. Mongolian language department, National Institute of Oriental Languages, Paris. # Унгарын Өтвөш Лоранд их сургууль -а. Institute of Ethnology, Hungarian Academy of Sciences, Budapest. б. Department of Inner Asian Studies, Eötvös Lorand University, Budapest. в.Department of Altaic Studies, University Szeged, Szeged. # Чехийн Карлын их сургууль- Seminar of Mongolian studies, Institute of South and Central Asia, Charles University in Prague. # Японы Токиогийн Гадаад Судлалын их сургууль- а.Tokyo University of Foreign Studies, Tokyo. б. Institute of Asian and African language and Culture, Tokyo. в. Institute of Foreign Studies, Osaka University, Osaka. г.Centre for Northeast Asian Studies, Tohoku University, Sendai # Монгол судлалын төв, Бээжин их сургууль- Монгол хэл, утга зохиолын тэнхим, Төвийн үндэстнүүдийн их сургууль, Бээжин. # Өвөр Монголын их сургууль- а. Монгол судлалын төв, Өвөр Монголын их сургууль, Хөх хот. б. Монгол судлалын сургууль, Өвөр Монголын Багшийн их Сургууль, Хөх хот. в. Монгол Судлалын дээд сургууль, Өвөр Монголын Үндэсний их сургууль, Тунляо # Өвөр Монголын Багшийн их сургууль- Өвөр Монголын нийгмийн шинжлэх ухааны хүрээлэн, Хөх хот. # Солонгосын Данкүүк их сургууль- а. Department of Mongolian Studies, Dankook University, Cheonan. б. Korean Association for Mongolian Studies, Seoul. в. Faculty of East Asian Languages, Hankook University, Seoul зэрэгт идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. # Австралийн үндэсний Их сургууль--Center for Mongolian Studies, Australian National University, Canberra. ==Монгол судлаачид== ;Бельги *[[Антуан Мостер|Мостер, Антуан]] (1881—1971) ;Австри *[[Вальтер Хайссиг|Хайссиг, Вальтер]] (1913-2005) ;Унгар *[[Ураи-Кёхальми Каталин|Ураи-Кёхальми, Каталин]] (1926—2012) *[[Лайош Лигети]] (1902—1978) *[[Кара Дьёрдь]] (1935-2022) Хар Дорж *[[Алиса Шаркози]] *[[Биртолан Агнеш]] ;Герман * [[Иоханн Иериг]] *[[Эрих Хэйниш]] *[[Клаус Коппе]] *[[Удо Баркман]] ;Монгол *[[Шагдарын Бира]] (1927-2022) *[[Чулууны Далай]] (1930—2009) *[[Цэндийн Дамдинсүрэн]] (1908—1986) *[[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) *[[Дандарын Ёндон]] *[[Бямбын Ринчен]] (1905—1977) *[[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] (1937-) ;Орос *[[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф)]] (1777—1853) *[[Яков Иванович Шмидт|Шмидт, Яков Иванович]] (1779—1847) *[[Банзарын Дорж]] (орос. Доржи Банзаров, 1822—1855) *[[Галсан Гомбоев|Гомбоев, Галсан]] (1822—1863) *[[Василий Васильев]] (1819-1900) *[[Константин Голстунский]] (1831—1899) *[[Михаил Певцов|Певцов, Михаил Васильевич]] (1843—1902) *[[Алексей Матвеевич Позднеев]] (1851—1920) *[[Петр Бадмаев (Жамсран)|Пётр Александрович Бадмаев]] (''Жамсран Бадмаев'') (1851 — 1920) *Зире, Евгений Фёдорович (1866-1930) *Цыбиков, Гомбожаб Цэбекович (1873—1930) *[[Борис Яковлевич Владимирцов|Владимирцов, Борис Яковлевич]] (1884—1931) *[[Николай Пальмов]] (1872—1934) *[[Жамсрангийн Цэвээн|Жамцарано, Цыбен Жамцаранович]] (1881—1942) *[[Алексей Бурдуков|Бурдуков, Алексей Васильевич]] (1883—1943) *[[Сергей Андреевич Козин]] (1879—1956) *Кондратьев, Сергей Александрович (1896—1970) *Иориш, Илья Иосифович (1904) *Санжеев, Гарма Данцаранович (1902—1982) *Златкин, Илья Яковлевич (1898—1990) *[[Николай Поппе]] (1897—1991) *Касьяненко Зоя (1925—2016) *Дугар-Нимаев, Цырен-Анчик Нимаевич (1929—1992) *Неклюдов, Сергей Юрьевич (1941-) *Сазыкин, Алексей Георгиевич (1943—2005) *Скрынникова, Татьяна Дмитриевна (1948 төрсөн) *Б.В.Базаров ;АНУ *[[Оуэн Латтимор]] (1900—1989) *[[Николай Поппе]] (1897—1991) *[[Фердинанд Лессинг]] (1882-1961) ;Их Британи * [[Алан Сандерс]] (1938) ;Финланд *[[Густав Йон Рамстедт]] (швед гаралтай, 1873—1950) *[[Андрей Руднев]] (1878-1958) ;Франц *[[Роберта Амайон]] (1939 төрсөн) *[[Поль Пеллио]] (1878-1945) *[[Рене Груссе]] (1885-1952) ;Польш *[[Юзеф Ковалевски]] (1801-1878) *[[Владислав Котвич]] (1872-1944) *[[Станислав Гожиньски]] (1939-2007)    *Агата Стражиньска ;Чех * [[Павел Поуха]] (1906–1986) * [[Иржи Шима]] (1943–) * Лумир Иисл (1921–1969) * Ярослав Вацек (1943–2013) ;Япон * [[Озава Шигэо]] * Конагаяа Юки * Хашимото Масарү - Японы Монгол Судлалын Холбооны Ерөнхийлөгч, профессор * [[Кобаяши Такаширо]] * [[Ока Хироки]] * Аоки Масахиро * [[Кимүра Аяако]] * [[Шимизү Такэнори]] * Камимүра Акира * Абэмацү Гэничи * Исоно Фүжико * Ивамүра Шинобү * Үмэсао Тадао * Эгами Намио * Окада Хидэхиро * Като Кюүзо * Күрибаяаши Хитоши * Сато Норико * Шиотани Шигэки * Шимо Хиротоши * Сүгияма Масааки * [[Танака Кацүхико]] * Танака Сүйичиро * Нагао Гажин * Наками Татэо * Нүкүшина Рэнзо * Фүтаки Хироши * Маэда Наонори * Мацүзаки Ёо * Мацүда Таданори * [[Мияваки Жүнко]] * Янаи Ватари * Исахаяа Ёоичи * Вада Сэй [[Ангилал:Монгол судлал| ]] mzzanatbhhgz0iqkmyw2juu1ghqbzju 14 55813 868728 522796 2026-09-07T21:23:41Z Chongkian 21163 868728 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Монголын хөгжим]] [[Ангилал:Хөгжим хөгжмийн зэмсгээр]] pg08aiz7wakh1ojon3l8sfenurbfkwf 868729 868728 2026-09-07T21:24:02Z Chongkian 21163 868729 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын хөгжим]] [[Ангилал:Хөгжим хөгжмийн зэмсгээр]] evbvu9rncedky2bnr97v5l5fpc3ugef 0 58494 868801 862200 2026-09-08T06:49:30Z ~2026-48673-92 107359 868801 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Санхүүгийн зохицуулах хороо | logo = Logo Mon+Eng - bosoo.png | logo_size = 200 | abbreviation = СЗХ | predecessor = | formation = {{start date and age|2006|01|25}} | type = Төрийн байгууллага | status = | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | services = | leader_title = <!-- defaults to "Leader" --> | leader_name = Т.Жамбаажамц | website = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn] }} '''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'')- [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}</ref> Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага. ==Түүх== ===Үнэт цаасны хороо=== [[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)<ref>{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}</ref>, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])<ref>{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.<ref>http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Санхүүгийн зохицуулах хороо=== 2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ. ==Бүтэц== [[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]] ==Үйл ажиллагаа== ===2006-2010 он=== Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав. ====Даатгалын зах зээл==== Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. ====Бичил санхүүгийн салбар==== Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}</ref> ===2011-2015 он=== Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов<ref>http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж [[Их Британи|Английн]] хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.<ref>https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.<ref>http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social</ref> Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.<ref>http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.<ref>http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.<ref>http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.<ref>http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж<ref>https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ. ===2016-=== [[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]] УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.<ref>[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]</ref> Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.<ref>[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.<ref>[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Хөрөнгийн зах зээл==== 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.<ref>http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.<ref>http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үе үеийн удирдлага== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | Үнэт цаасны хорооны дарга | Ж.Ядамсүрэн | 1996 оны 11 дүгээр сар |- ! 2. | Үнэт цаасны хорооны дарга | С.Гүндэнбал | 2000 оны 10 дугаар сар |- ! 3. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Бадраа | 2006 оны 01 дүгээр сар |- ! 4. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Баярсайхан | 2006 оны 7 дугаар сар |- ! 5. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | З.Нарантуяа | 2014 оны 12 дугаар сар |- ! 6. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | С.Даваасүрэн | 2016 оны 7 дугаар сар |- !7. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Д.Баярсайхан |2019 оны 11 дүгээр сар |} ==Холбогдох хуулиуд== * Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль * Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль * Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль * Даатгалын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль * Валютын зохицуулалтын тухай хууль * Төрийн албаны тухай хууль * Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль * Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль * Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль * Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль * Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль * Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль * Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль * Жолоочийн даатгалын тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}</ref> ==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк * [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо * [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо * Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг * [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага * [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг * ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country</ref> ==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд== * Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion) * Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions) * Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors) * Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance) ==Сонирхолтой баримтууд== * СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)<ref>https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]] 28c89lr5orrfybt2an2pv78jvzvojo0 868802 868801 2026-09-08T06:52:13Z ~2026-48673-92 107359 868802 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Санхүүгийн зохицуулах хороо | logo = Logo Mon+Eng - bosoo.png | logo_size = 200 | abbreviation = СЗХ | predecessor = | formation = {{start date and age|2006|01|25}} | type = Төрийн байгууллага | status = | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | services = | leader_title = <!-- defaults to "Leader" --> | leader_name = Т.Жамбаажамц | website = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn] }} '''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'')- [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}</ref> Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага. ==Түүх== ===Үнэт цаасны хороо=== [[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)<ref>{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}</ref>, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])<ref>{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.<ref>http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Санхүүгийн зохицуулах хороо=== 2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ. ==Бүтэц== [[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]] ==Үйл ажиллагаа== ===2006-2010 он=== Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав. ====Даатгалын зах зээл==== Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. ====Бичил санхүүгийн салбар==== Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}</ref> ===2011-2015 он=== Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов<ref>http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж [[Их Британи|Английн]] хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.<ref>https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.<ref>http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social</ref> Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.<ref>http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.<ref>http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.<ref>http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.<ref>http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж<ref>https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ. ===2016-=== [[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]] УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.<ref>[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]</ref> Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.<ref>[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.<ref>[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Хөрөнгийн зах зээл==== 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.<ref>http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.<ref>http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үе үеийн удирдлага== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | Үнэт цаасны хорооны дарга | Ж.Ядамсүрэн | 1996 оны 11 дүгээр сар |- ! 2. | Үнэт цаасны хорооны дарга | С.Гүндэнбал | 2000 оны 10 дугаар сар |- ! 3. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Бадраа | 2006 оны 01 дүгээр сар |- ! 4. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Баярсайхан | 2006 оны 7 дугаар сар |- ! 5. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | З.Нарантуяа | 2014 оны 12 дугаар сар |- ! 6. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | С.Даваасүрэн | 2016 оны 7 дугаар сар |- !7. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Д.Баярсайхан |2019 оны 11 дүгээр сар |- !8. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Т.Жамбаажамц |2025 оны 01 дүгээр сар |} ==Холбогдох хуулиуд== * Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль * Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль * Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль * Даатгалын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль * Валютын зохицуулалтын тухай хууль * Төрийн албаны тухай хууль * Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль * Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль * Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль * Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль * Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль * Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль * Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль * Жолоочийн даатгалын тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}</ref> ==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк * [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо * [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо * Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг * [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага * [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг * ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country</ref> ==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд== * Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion) * Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions) * Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors) * Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance) ==Сонирхолтой баримтууд== * СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)<ref>https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]] cgwc864jzm0o12vs1kieicdbxfbslp3 868803 868802 2026-09-08T06:52:53Z ~2026-48673-92 107359 868803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Санхүүгийн зохицуулах хороо | logo = Logo Mon+Eng - bosoo.png | logo_size = 200 | abbreviation = СЗХ | predecessor = | formation = {{start date and age|2006|01|25}} | type = Төрийн байгууллага | status = | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | services = | leader_title = <!-- defaults to "Leader" --> | leader_name = Т.Жамбаажамц | website = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn] }} '''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'')- [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}</ref> Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага. ==Түүх== ===Үнэт цаасны хороо=== [[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)<ref>{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}</ref>, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])<ref>{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.<ref>http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Санхүүгийн зохицуулах хороо=== 2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ. ==Бүтэц== [[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]] ==Үйл ажиллагаа== ===2006-2010 он=== Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав. ====Даатгалын зах зээл==== Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. ====Бичил санхүүгийн салбар==== Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}</ref> ===2011-2015 он=== Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов<ref>http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж [[Их Британи|Английн]] хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.<ref>https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.<ref>http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social</ref> Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.<ref>http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.<ref>http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.<ref>http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.<ref>http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж<ref>https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ. ===2016-=== [[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]] УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.<ref>[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]</ref> Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.<ref>[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.<ref>[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Хөрөнгийн зах зээл==== 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.<ref>http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.<ref>http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үе үеийн удирдлага== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | Үнэт цаасны хорооны дарга | Ж.Ядамсүрэн | 1996 оны 11 дүгээр сар |- ! 2. | Үнэт цаасны хорооны дарга | С.Гүндэнбал | 2000 оны 10 дугаар сар |- ! 3. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Бадраа | 2006 оны 01 дүгээр сар |- ! 4. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Баярсайхан | 2006 оны 07 дугаар сар |- ! 5. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | З.Нарантуяа | 2014 оны 12 дугаар сар |- ! 6. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | С.Даваасүрэн | 2016 оны 07 дугаар сар |- !7. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Д.Баярсайхан |2019 оны 11 дүгээр сар |- !8. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Т.Жамбаажамц |2025 оны 01 дүгээр сар |} ==Холбогдох хуулиуд== * Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль * Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль * Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль * Даатгалын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль * Валютын зохицуулалтын тухай хууль * Төрийн албаны тухай хууль * Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль * Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль * Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль * Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль * Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль * Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль * Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль * Жолоочийн даатгалын тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}</ref> ==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк * [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо * [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо * Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг * [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага * [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг * ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country</ref> ==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд== * Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion) * Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions) * Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors) * Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance) ==Сонирхолтой баримтууд== * СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)<ref>https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]] mm8ahi4o5oownyqclakscy6rq9z12wz 868806 868803 2026-09-08T08:05:27Z ~2026-48673-92 107359 868806 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Санхүүгийн зохицуулах хороо | logo = Logo Mon+Eng - bosoo.png | logo_size = 200 | abbreviation = СЗХ | predecessor = | formation = {{start date and age|2006|01|25}} | type = Төрийн байгууллага | status = | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | services = | leader_title = <!-- defaults to "Leader" --> | leader_name = Т.Жамбаажамц | website = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn] }} '''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'') - [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}</ref> Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага. ==Түүх== ===Үнэт цаасны хороо=== [[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)<ref>{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}</ref>, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])<ref>{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.<ref>http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Санхүүгийн зохицуулах хороо=== 2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ. ==Бүтэц== [[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]] ==Үйл ажиллагаа== ===2006-2010 он=== Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав. ====Даатгалын зах зээл==== Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. ====Бичил санхүүгийн салбар==== Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}</ref> ===2011-2015 он=== Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов<ref>http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны Millennium Information Technologies (MIT) шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж нь Лондонгийн хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.<ref>https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.<ref>http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social</ref> Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.<ref>http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.<ref>http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.<ref>http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.<ref>http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж<ref>https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ. ===2016-=== [[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]] УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.<ref>[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]</ref> Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.<ref>[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.<ref>[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Хөрөнгийн зах зээл==== 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.<ref>http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.<ref>http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үе үеийн удирдлага== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | Үнэт цаасны хорооны дарга | Ж.Ядамсүрэн | 1996 оны 11 дүгээр сар |- ! 2. | Үнэт цаасны хорооны дарга | С.Гүндэнбал | 2000 оны 10 дугаар сар |- ! 3. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Бадраа | 2006 оны 01 дүгээр сар |- ! 4. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Баярсайхан | 2006 оны 07 дугаар сар |- ! 5. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | З.Нарантуяа | 2014 оны 12 дугаар сар |- ! 6. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | С.Даваасүрэн | 2016 оны 07 дугаар сар |- !7. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Д.Баярсайхан |2019 оны 11 дүгээр сар |- !8. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Т.Жамбаажамц |2025 оны 01 дүгээр сар |} ==Холбогдох хуулиуд== * Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль * Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль * Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль * Даатгалын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль * Валютын зохицуулалтын тухай хууль * Төрийн албаны тухай хууль * Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль * Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль * Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль * Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль * Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль * Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль * Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль * Жолоочийн даатгалын тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}</ref> ==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк * [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо * [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо * Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг * [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага * [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг * ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country</ref> ==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд== * Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion) * Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions) * Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors) * Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance) ==Сонирхолтой баримтууд== * СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)<ref>https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]] 2t4reozprovbsjjpgguwnrdgavswtiv 868807 868806 2026-09-08T08:08:22Z ~2026-48673-92 107359 868807 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Санхүүгийн зохицуулах хороо | logo = Logo Mon+Eng - bosoo.png | logo_size = 200 | abbreviation = СЗХ | predecessor = | formation = {{start date and age|2006|01|25}} | type = Төрийн байгууллага | status = | headquarters = Улаанбаатар хот, Монгол Улс | services = | leader_title = <!-- defaults to "Leader" --> | leader_name = Т.Жамбаажамц | website = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn] }} '''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'') - [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}</ref> Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага. ==Түүх== ===Үнэт цаасны хороо=== [[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)<ref>{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}</ref>, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])<ref>{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}</ref> [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.<ref>http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Санхүүгийн зохицуулах хороо=== 2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}</ref>. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ. ==Бүтэц== [[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]] ==Үйл ажиллагаа== ===2006-2010 он=== Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав. ====Даатгалын зах зээл==== Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. ====Бичил санхүүгийн салбар==== Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}</ref> ===2011-2015 он=== Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов<ref>http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ====Хөрөнгийн зах зээл==== Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны Millennium Information Technologies (MIT) шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж нь Лондонгийн хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.<ref>https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.<ref>http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social</ref> Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.<ref>http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.<ref>http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.<ref>http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.<ref>http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж<ref>https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ. ===2016-=== [[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]] УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.<ref>[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]</ref> Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.<ref>[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.<ref>[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Хөрөнгийн зах зээл==== 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.<ref>http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Даатгалын зах зээл==== Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Бичил санхүүгийн салбар==== Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.<ref>http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.<ref>https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үе үеийн удирдлага== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | Үнэт цаасны хорооны дарга | Ж.Ядамсүрэн | 1996 оны 11 дүгээр сар |- ! 2. | Үнэт цаасны хорооны дарга | С.Гүндэнбал | 2000 оны 10 дугаар сар |- ! 3. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Бадраа | 2006 оны 01 дүгээр сар |- ! 4. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | Д.Баярсайхан | 2006 оны 07 дугаар сар |- ! 5. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | З.Нарантуяа | 2014 оны 12 дугаар сар |- ! 6. | Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга | С.Даваасүрэн | 2016 оны 07 дугаар сар |- !7. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Д.Баярсайхан |2019 оны 11 дүгээр сар |- !8. |Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга |Т.Жамбаажамц |2025 оны 01 дүгээр сар |} ==Холбогдох хуулиуд== * Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль * Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль * Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль * Даатгалын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль * Валютын зохицуулалтын тухай хууль * Төрийн албаны тухай хууль * Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль * Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль * Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль * Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль * Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль * Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль * Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль * Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль * Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль * Жолоочийн даатгалын тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}</ref> ==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк * [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо * [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо * Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг * [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага * [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг * ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country</ref> ==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд== * Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion) * Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions) * Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors) * Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance) ==Сонирхолтой баримтууд== * СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)<ref>https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]] p7ohg6rve28ai83e7kyhipy2fnjdzz7 0 59264 868814 830432 2026-09-08T08:37:16Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868814 wikitext text/x-wiki [[Файл:Manchu Qing Mongolia (35665828836).jpg|thumb|250px|Богдын лүндэн, [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] [[Богд хаан]] [[Живзундамба]] лүндэндээ:“Миний сургаалийг нэг гэрийн дотор нэгэн удаа уншваас тэр гэрийн барцад магад арилна. Хоёр удаа уншваас гадны барцад магад арилна. Гурав дуудваас гурван муу заяанд унахгүй, гурван төрөлдөө бурханы оронд надтай учирч төрнө шүү” хэмээн айлджээ… ОЧИРДАРА БОГД ГЭГЭЭНТЭНИЙ НАЙМДУГААР ДҮРИЙН ГАЙХАМШИГТ ЛҮНДЭН ОРШИВОЙ. ==Лүндэн== Ум сайн амгалан болтугай… Энхжингийн орноос бууж ирсэн далай ламаас зарлигтай, Банчин богдоос сүнтагтай Далан таван Махгалын дүртэй, Мянган мэлмийтэй, түмэн сонортой Хонсим бодисад Очирдарь ламын гэгээн гэж ар халх, дөрвөн аймаг шавь долоон хошуу, Өвөр дөчин есөн хошуунд залагдаж ирсэн билээ, Би. Богд эзэн хаанаас зарлигтай Ар халхын эрдэнийн ширээнд суусан билээ. Шашиныг дэлгэрүүлж, шашины алтан тамгыг түшиж эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтны тусын тулд амирлангуйн дүртэй суудаг билээ… Ар халх та нар минь !!! Би гурван мянган ертөнцийг өдөр шөнийн хамт товчлон зургаан цагт эргэх эрхтэй билээ. Жэвзүндарнат би Ар халх юугаан үүрийн харанхуйд нэг, наран гарахад нэг, өдөр дунд нэг, үдшийн бүрэнхийд нэг өдөрт дөрвөн удаа эргэдэг шүү. Намайг сэтгэлийн угаас үнэн санадаг хүмүүс нэн цөөн байна. Та нарын минь гэрийн доторх хэрүүл тэмцэл, хэл ам, атаа жөтөө, галын манаа, үүдний хог шороо чинь халж орж болохгүй байна… Ар халх та нар минь !!! Би хоёрдугаар бадаргуулт төрийн хааны арванзургаадугаар он, төмөр туулай жилийн өвлийн сүүл сарын хорин есний өдөр. Дэчингалав Очирдарийн их лавран орон хийдийг орхиж Та нарын алтан амийг аврах золиосонд өгч хайлсан биш үү. Та нарын татсан тамхины утаа Огторгуйн наран сарны гэрлийг бүрхэх цаг ирж байна. Та нарын уусан архи их мөрөн далай мэт болоод гаталж болохгүй байна. Энэ цөвүүн цагт цагаан тамхины үр дэлгэрч гарна. Тэр цагт алт мөнгөө өгч татна. Түүний хойно арван цагаан буянтай үр хүүхдээ өгч татна. Түүний сүүлд өөрийн нүдээ өгч татна биш үү. Хойт төрөлдөө гурван мянган ертөнцийн галав нөгчтөл Очирт тамын зовлонг үзнэ. Басхүү та нарын хийсэн хилэнц, үйлдсэн нүгэл чинь баруун, зүүн алган дээр минь эрлэгийн толь мэт илхэн байна. Барс туулай жилийг үзвээс жаран жилийн жаргал ирнэ. Гэвч танарын минь үйлдсэн [[Арван хар нүгэл]] хар улаан хараал чинь энэ цөвүүн цагт хар улаан ханиадны эзэн болж айсуй биш үү. Тэдгээр чинь хор болдог. Аливаа муу юмыг амирлуулж байхын тул өр гэр бүгдээрээ тасралтгүй Сүндүй, Жадонба, Лүйбумгарав, Тарбачэнбу, Дамдинжи дордог, Алтангэрэл, Дашизэгба, Нанжид, Доржэжодба, Намсрайжи янгүг. Лам хуврагууд нь гурван гүрэм, Дэжад сэржэм, Жамбал цанжод, Жамсранги шагба. Нийт шар, хар даяараа Дарь эх, Жинловцогзолма, Базарсадыг түм бум унш… Ар халх та нар минь !!! Гурван настай балчир хүүхдээс дээш нийгэм ертөнцийн ажил төрөл, арилжаа наймаа, архи тамхи, даалуу, шагай, хөзөр тэргүүтэн арван зүйлийн нүгэлт явдлыг өдөр шөнийн зургаан цагт ер сайн мэдэж чадах байтлаа дээдийн номыг юунд эс уншнам. Түүнээ тогтоон авч үр хүүхэд, ач жич нартаа аливаа сайн зүйлийг сургах хийгээд миний урьд урьдын зарлиг сургаалийг дагаж уламжлан биелүүлээгүйгээс эцэг эхийн үгийг хөвгүүд охид нь тоохгүй Бас ламын үгийг шавь нь тоохгүйгээс журам үгүй болж хожмын хууль зарлигийг зөрчих. Эцэг эхээ айлгах, лам багшаа үзэн ядаж доромжлох болмуй. Ахмад настанг үл хүндлэхээр барахгүй хэлж сургахыг хүсвээс өмнөөс нь зандран нударгалах тийм зан төлөвтэй болмуй. Аяа халаг хухай та нар минь. Бага ч хэмээсэн ухаан юугаа дэлгэрүүлж Ном эрдэм юунд ч эс үзмүй. Хувийн өчүүхэн жаргалд автагдан Аливаа муу үйл бүхнийг гүйцэтгэн явбаас хойт насандаа бурханы оронд яаж учрах вэ… Ар халх та нар минь !!! Би тавдугаар, зургаадугаар, долоодугаар, наймдугаар Богд гэгээн гэж олон олон төрөлдөө олон удаа энэ сургаалийг гаргасан билээ. Та нар минь сонсовч сонсоогүй мэт харавч хараагүй мэт Үзэвч үзээгүй мэт тоомжиргүй өнгөрүүлдэг биш үү… Ар халх та нар минь !!! Алт мөнгийг их зүүж эдэлбээс амны хишиг, заяаны буян чинь зайлах Хойт насанд чинь тамын хадаас биенд чинь гинж болж эдлүүлэх байна. Энэ цөвүүн цагт алт мөнгийг таван цэнгээс илүү бүү эдэл. Миний үгийг зөрчиж эдэлбээс аливаа муу хортон дайсны гарт түргэн учирч зовно шүү… Ар халх та нар минь !!! Мянган хонь хотлуулаад мянган лан мөнгийг авдарлаад Буян номыг үйлдэхгүй бусдын буян ном үйлдэхэд даган баясалцахгүй хоосонд өглөг өгөхгүй бол эцэс хойт төрөлдөө эрлэг тамын газар одохдоо мянган хонио туугаад мянган лангаа аваад явдаггүй биш үү. Хөгшин залуугүй үхэхийн цаг чөлөөгүй ирдэг биш үү… Ар халх та нар минь !!! Түймэрийн улаан гал мэт улайдан дүрэлзсэн эрлэгийн элч огторгуйн хар салхин мэт ширүүлэн ирэхийн цагт алтан сайхан амь биеийг чинь завсарлаж амирлуулахын тулд шөнө бүр гурван морь зогсоож байдаг тул буяныг үйлдэж, нүглийг тэвчиж яваарай. Та нар минь баян гэж бүү бард. Хоосон гэж бүү гомд. Баян чинь ганц довон дээр байгаа. Хоосон чинь ганц усан дээр. Баатар бардам омог чинь ганц суманд… Ар халх та нар минь !!! Одоо энэ цөвүүн цагт энэ сургааль номонд эс орж явбаас тэнгэрийн дуун, аянга хийгээд галын аюул, үер усны аюул эрхбиш ирнэ. Нэртэй нэргүй өвчин тэргүүтэн гэнэтийн үхэл зовлон учрах байна шүү. Миний сургаалийг нэг гэрийн дотор нэгэн удаа уншваас тэр гэрийн барцад магад арилна. Хоёр удаа уншваас гадны барцад магад арилна. Гурав дуудваас гурван муу заяанд унахгүй, гурван төрөлдөө бурханы оронд надтай учирч төрөх байна. Миний энэ сургаалийг дагаж явсан лам хувраг хүмүүнийг багш мэт саная. Төгс баясгалант тэнгэрийн орон ба энхжингийн оронд гэлон, гэцүл болгож төрүүлье. Энэ сургаалийг дагаж явсан эр хүмүүнийг Манзушри мэт бодъё. Умрын оронд тойн хувраг болгож төрүүлье. Авгай хүмүүнийг дагинас мэт саная. Энхжингийн оронд төрүүлье. Лам, хар, ах дүү авгай дагинас бүгдийг өөрийн дүү мэт саная. Энхжингийн оронд далан долоон төрөлдөө дэргэдийн шадар сайн шавь хүмүүн болгож төрүүлье… Ар халх та нар минь !!! Энэ цөвүүн цагт энэ сургааль номд орж явбаас аливаа муу хортон дайсантай учрахгүй Аюул болгоноос гэтэлж гарах байна. Сайн шүтэж явтугай. Бурханы оронд очиход холгүй биш үү. Миний сургаалийг сайн хүмүүнээр дуудуулан сонсвоос арван тавны наран сарны гэрэл мэт оюунт сайхан цэцэн мэргэн ухаантай болж “Ганжуур”, “Данжуур”-ыг олшруулан уншуулж сонссонтой адил биш үү. Дамжиггүй мунхаг хүмүүнд сонсговоос харанхуй шөнө хар усыг үнсэн дээр асгасантай адил. Аав ээжийг өргөмжлөн хүндэлж явбаас хоёр насандаа амны хишиг заяаны буян чинь үргэлж дэлгэрнэ. Хэрүүл тэмцэл, хэл ам, атаа тангарагийг чандлан хичээж явагтун. Миний сургаалийг бичүүлэн авч гэрийн дотор тахиж явбаас гурван жилийн гай барцад магад арилна. Миний энэ сургаалийг дуудах сайн хүмүүнээр дуудуулж хуурмаггүй бодож санаж явагтун. Миний энэ сургаалийг буулгасан судар номыг олон даяараа айл алгасалгүй, айл бүр уншуулж явбаас аливаа муу хортон дайсан лугаа уулзалгүй сайн явнаа. Жаран жилийн жаргал ирнээ. Арван хуруу тэгш жарганаа. Миний энэ сургаалийг дагаж явбаас шавь нар минь надтай хамт төгс баясгалант төгс баясгалант тэнгэрийн орон ба энхжингийн оронд дахин дахин учирч төрнө биш үү. Миний үгэнд орохгүй бол надтай учрах гэж миний хойноос агт морио сульдааж атан тэмээгээ чилээж амь биеэ зүдрээн ирсэн тань тусгүй байна. Би өдөр шөнийн хамт зургаан цагт эргэдэг билээ. Өглөө эрт бостугай. Үдэш орой унттугай. Нүглийг тэвчиж, орой бүр ерөөл тавьтугай. Өлзий хутаг орших болтугай. Ум ма ни бад мэ хум. Тэргүүлшгүй олон төрөлдөө бие биедээ эцэг эх, ах дүү, төрөл төрөгсөд, хань нөхөр, үр садан болж төрсөн бид бүгдээрээ туулсан бурхан, Богд ламаасаа хагацахгүй төрж Бурханы гэрлийн цогцос олохын ерөөлийг дамжиггүй талбия. Богд ламын өлмий дор мөргөмүй. Таны энэ их зарлиг бүхэн Гийгүүлэх наран мэт тэтгэх болтугай. Таны зарлиг ёсоор дамжиггүй саная… ==Цаг яагаад цөвүүн болов== Цаг яагаад цөвүүн болов гэвэл буруу номт хятадыг хоймор тахих ширээгээ тавих, цайгаа домболж өгөх гэлон, гэцүл, банди, чавганц нарын ирэхэд хаалгаа хаагаад аргаа үүрээд ийш тийш нисэх мэт алхан явах. Гэртээ ороход нь буруу зөв хандаад хялав, цалав гэж улаан цайгаа уур савстал давхар доогуур нууж тавих. Хүйтэн шарыг унд гэж өгөх. Үхэхийгээ унтахын чинээ санахгүй. Эрлэг тамын газарт очоод юугаа хэлнэ дээ. Халуун ширэм ундыг ууж яаж болох вэ. Би энэ сургаалийг худал номлож гаргасан байх юм бол зөв юмыг буруу тийш нь аваачъя гэж санасан бол сайн муу ч тавин нэгэн төрлийг үзүүлэгч Абидын хувилгаан богд Жэвзүндамбын гэгээн дахиж бүү болъё. Бурхан бүү болъё. Тангарагаа эвдье. Тамын ёроол сахъя. Тангараглаж гуйсан минь энэ биш үү… ==Нүглийн сав дүүрчээ== Ертөнцийн хүмүүний нүглийн сав дүүрчээ. Эцэг эхээ ачлахгүй, эцэг эхээ элдвээр зовоох, тэнгэр газрыг зааж хараах, амьтан алахыг цээрлэхгүй, хүмүүнийг муучлах, их багыгаа занан тэмцэх сэтгэлийг үүсгэж нэг нэгнээ дарлах, шударга хүмүүнийг дорд үзэх, миний ийм бодлыг үл хайхран муу үйлийг үйлдэж сайн замаар явахгүй нэг мөсөн нүглийн сав дүүрчээ. Хорин найман одны ертөнц байгуулж дэлхий дахинд самуун үүсгэж зусар, зальхай мууг хураах цаг болов. Манай монголчууд сүсэг бишрэлээ сайнаар хичээн муугаа халж явтугай. Тэгвэл зовлонгоос гэтэлж чадна. Таван цөвүүн цаг болов. Арван хүмүүний ес нь үхнэ. Есөн эхнэр нэгэн эрийг дагна… Ертөнцийн хүнд аюул их байна. Галын аюул, усны аюул, зэр зэвсгийн аюул, цэрэг дайны аюул, хулгай дээрмийн аюул, хорт могойн аюул, чоно барсын аюул, догшин аянга цахилгаан, борооны аюул, өлсөх өлбөрөхийн аюул, эцэг эх, үр садан хийгээд эр эм салж хагацахын аюул гэтлэхийн аргагүй цаг ийм болов. Аливаа хүмүүн сэтгэлээ засч хичээ. Хүмүүний үхдэл гуу судгаар дүүрээд цусан гол урсана. Зам байвч явах хүн байхгүй Гэр байвч суух хүн байхгүй дээл байвч өмсөх хүн байхгүй ийм цаг болов. Баян хэмээн битгий сагсуур, ядуу хэмээн битгий гутар. Баян ядуугүй амаржина. Муу үйлийг халж сайн замаар явбал цөвүүн цагаас гэтэлж болно… == Зовж байна == Огторгуй дор цэргийн дайн хөдлөхийн учир зовж байна. Цагаан малгайт хятад нар нэн хоосрохын учир зовж байна. Хот балгасын газар цэрэг зэвсэг хөдлөхийн учир зовж байна. Их хаан олон үхэхийн учир зовж байна. Хувцас эд юм байвч эдлэх өмсөх хүнгүйд зовж байна. Идээ ундаа байвч идэх хүнгүй учир зовж байна. Явах газар байвч зорчих хүнгүй учир зовж байна. Луу жил өнгөрсөн хойно хөгшин хүн бүгд богд мэт тахигдана. Энэ зарлигийг минь дамжиггүй санах хэрэгтэй. Ирэх жилд огторгуй маш хэцүү аянга буух болно. Маш бэрх. Аливаа газарт бие биесийг өнгөрүүлэх хэцүү. Бурхан тэнгэрт зул хүж тавьж мөргөгтүн. Эцэг эхийг ачлагтун. Сар бүрийн таван, арван таван, хорин таван энэ өдрүүдэд сүсэг бишрэлээр мөргөгтүн амар тайвнаар өнгөрөөж болно. Энэ зарлигийг уламжлан тараагтун. Богд би Хан хурмаст болж чөтгөрийг алгуурлан аюул бүхнээс гэтэлгээд цагаан лууг зүүн урд зүгээс алгуур залж ирээд таван зүйлийн тамхийг хориглоно. Мөн таван өнгийн архийг хамтаар хориглоно. Чоно барс хослоод огторгуйн доор зогсох хийгээд долоо, найман сард сэрэмжтэй байх хэрэгтэй. Түүн дээр үхэн барагдах хүмүүн тоогүй олон болох тул сар бүрийн шинийн найман, арван таван, хорин таванд чин үнэн сүсэг бишрэлээр мөргөгтүн. Бурхан багшид ийн залбирвал гамшиг өнгөрч болно. Хичээх үгүй аваас гамшигаар үхэх болно. Тийм учраас зайлж болох номыг уншваас түүнээс зайлна. Энэ сургаалийг нэг хүмүүн бичиж тараавал нэгэн гэрээрээ гамшгаас гэтэлж болно. Олон бичиж тарааваас олон арван гэрийн гамшиг арилах. Мэдсээр байгаад эс тараавал цусаар бөөлжиж үхэх нь магад. Аливаа хүмүүн эс итгэвэл тэр гэрийхэн хижгээр үхэх болно. Огторгуй маш хэцүү аянга буулгах болно. Маш бэрх. Аливаа газарт бие биесийг өнгөрүүлэх хэцүү. Энэ зарлигийг минь дам дамаа тараан зарлахтун. Ум ма ни бад ни хум. Ум ма ни бад ни хум. Ум ма ни бад ни хум. Ум сарваа мангалам. [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хаан]] 9847ha2hu0eqsgq71l73bc7tsreemf4 0 60293 868835 759048 2026-09-08T08:42:54Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868835 wikitext text/x-wiki '''iKON''' ( [[Солонгос хэл|сол.]]: 아이콘) — [[Өмнө Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] [[YG Entertainment]]-ийн 2015 онд гаргасан эрэгтэй хамтлаг юм. Энэ хамтлаг нь анх WIN: Who is Next гэх шоуны ‘’’’B Team’’’’ нэрээр оролцож байсан. Дараагаар нь 2014 онд Mix & Match телевизийн шоугаар iKON гэх хамтлагийн эдгээр 7 гишүүн ( Бобби, Жинан, Жүнэ, Юнхёон, Дунхёк,Ханбин, Чанү) тодорсон юм YG Entertainment-ийн үүсгэн байгуулагч Ян Хён Сог хэлэхдээ: “Энэ хамтлагийн нэрний утга учир нь "Солонгосын бэлэг тэмдэг" гэсэн утгатай бөгөөд одооноос iKON гэх болно” гэжээ. Тэд 2015оны 9 сарын 15-нд дэбүтээ хийсэн бөгөөд дэбүт дуу нь тэдний анхны студийн цомог ‘’WelCome Back’’-ийн анхны дижитал сингл ‘’My type’’ байсан юм. Тэдний анхны телевизийн амьд үзүүлбэр 2015 оны 10 сарын 15-нд SBS-ийн Inkigayo хөгжмийн нэвтрүүлэг байсан. 2016 оны 3 сар гэхэд тэдний цомог 270,000 болон дижитал цомог нь 4.5 сая зарагдсан байжээ.2019 оны 6-р сард ахлагч Би.Ая хамтлагаа орхисон. ==ДЭБҮТЭЭС ӨМНӨ== . Хамтлагийн дуучин Жүнэ дэбүтээсээ өмнө 13 настай байхдаа SBS-ийн варетье нэвтрүүлэг болох Star King-д оролцож байсан. Тэр бас SBS-ийн K-Pop Star нэвтрүүлэгт 2011 онд оролцож байсан. 2011 оны 1 сарын 3-нд Би.Ая болон Жинхван YG Entertainment-д элсэн бэлтгэгдэгч болсон ба Бобби 7 хоногийн дараа орсон. Энэ 3 хамтдаа 1 жил бэлтгэгдсэн бөгөөд "Team B"-н үндэс суурь болсон. 2012 оны 4 сарын 18-нд Жүнэ болон Юүнхёон нар Team B-д орж, дараагаар нь Дунхёк шалгарч 6 дахь гишүүн болж 2012 оны 11 сарын 5-нд орсон. ===WIN: Who Is Next нэвтрүүлэг=== 2013 онд Team B 6 гишүүнтэй болж, Mnet-н WIN: Who Is Next нэвтрүүлэгт оролцож "Team A"-тэй өрсөлдөн хэн дэбүтээ хийхээ үзсэн. Энэ программын үзүүлбэрүүд олон нийтэд нээлттэй, санал хүлээн авдаг байсан бөгөөд хэн ялагч болохоо үзэж байсан ч Team B нь Team A-д ялагдсан. Нэвтрүүлгийн үеэр Team B-н гишүүд "Just Another Boy" болон "Climax" гэх 2 сингл гаргаж байсан. 2013 оны 11 сарын 9-нд Team B-н гишүүд Тэян-ы ‘’Ringa Linga’’ клипийн арын бүжигчид хийж байсан. ===Show Me The Money 3 нэвтрүүлэг=== 2014 онд гишүүн болох Бобби рэп тэмцээн болох Show Me The Money-н 3 дахь улиралд оролцож байсан бөгөөд энэ үеэрээ Mix & Match-д бас оролцож байсан. Бобби улирал дуустал явсаар ялагч нь болсон. Нэвтрүүлгийн үеэр Bobby соло уран бүтээлүүдээ гаргаж байсан нь дотоодын жагсаалтад амжилттай явж байсан. Бобби "L4L (Lookin' For Luv)", "연결고리#힙합 (YGGR#hiphop)", "가 (GO)", and "가드올리고 Bounce" (Raise Your Guard and Bounce) гэх дуунуудаа гаргаж байсан. 2014 оны 4 сарын 12-13-нд Team B Osaka Kyocera Dome-д болсон YG гэр бүлийн Япон дахь тоглолтод оролцсон. ===Mix & Match нэвтрүүлэг=== 2014 оны 6 сард Team B телевизийн нэвтрүүлэг Mix & Match-д оролцсон. Энэ нэвтрүүлгээр хэн iKon гэх нэрэн дор гарч ирэхийг шийдэх байсан юм. Харин Бобби, Жинхван нар аль хэдийн хамтлагт орно гэж батлагдсан байсан ба Team B-ээс гадна шинэ бэлтгэгчид оруулуулахаар сонгогдсон нь: Жон Жин Хён, Ян Хун Сок болон Солонгосын телевизийн бяцхан жүжигчин байсан Жон Чан Ү нар байв. 150,000 фэн шувтаргын үзүүлбэрийг үзэн iKon-ы албан ёсны YG Entertainment-н блогт саналаа өгсөн. Шигшээд Team B болон Чанү нар шалгаран үлдсэн. Нэвтрүүлэг дуусан iKon-ы гишүүд солонгос, хятад, япон фэнүүдтэйгээ уулзсан байна. 2014 оны 8 сарын 12-нд ялагчдын дэбүт дуу болох "Empty"-н үгийг Би.Ая Бобби нар зохиосон. 2014 оны 10 сарын 18-нд Би.Ая Бобби нар Epik High-н ‘’Born Hater’’-д хамтарсан. Бобби Masta Wu болон Dok2-н "Come Here", Hi Suhyun-ы I’m Diffrent-д хамтарсан ба хоёулаа жагсаалтад өндөр үзүүлэлттэй байсан. ==2015: Дэбүт болон Дахиад тавтай морил== YG Entertainment вэбсайтдаа 2015 оны 9 сарын 15-нд iKON-ы дэбүтийн тухай бичсэн юм. Энэ нь хамтлагийн дэбүт цомог болох Welcome Back-н тухай байсан ба энэ цомог нь 2 хэсэгтэй бөгөөд хэсэг бүр 6, нийлээд 12 дуутай юм. Эхний хагас цомог Debut Half Album-н 10 сарын 1-нд гарсан бол Debut Full Album-н 11 сарын 2-нд гарсан. Хамтлагийн ахлагч Би.Ая бүх дуунуудаа продюсэрлэсэн бөгөөд Би.Ая Бобби 2 дууных нь үгийг зохиосон. Дуучин Жүнэ "Rhythm Ta" гэх нэрийг өгсөн. 11 сарын 16-нд 2 дижитал сингл болох "Apology" ,"Anthem"-г гаргасан. "Apology"-н Gaon-н дижитал жагсаалтын 1-т 2015 оны 48 дахь долоо хоногт орсон. 12сарын 24нд "Dumb & Dumber", "What's Wrong?" болон "I Miss You So Bad" гэх 3н шинэ синглэ гарсан. ==2016: Asia Tour болон Бобби-н соло дэбүт== 2016 оны 3 сарын 17-нд YG Entertainment iKon-г Азиар аялан тоглолт хийлгүүлсэн. Тоглолт болсон орон: Тайвань, Хятад, Хонг Конг, Тайланд, Сингапур, Малайз болон [[Индонез]]. 5 сарын 30-нд хамтлаг "#WYD" ("What You Doing") гэх дараачийн синглээ гаргасан. Энэ нь iKon-ы цомог шинэчлэгдэх, Боббигийн ирэх соло дэбүтийн тухай зарласан явдал байв. ==Гишүүд== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2"|Тайзны нэр !! rowspan="2"| Жинхэнэ нэр ! rowspan="2"| Төрсөн он, сар, өдөр (нас) ! rowspan="2"| Төрсөн газар |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Жинхван" | Жинхван (진환) | style="text-align:left;" | Ким Жинхван (김진환) | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1994|02|07}} | style="text-align:left;"| {{ KOR }} |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Юүнхёон" | Юүнхёон (윤형) | style="text-align:left;" | Сун Юүн Хёон (송윤형) | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1995|2|8}} | style="text-align:left;"| {{KOR}} |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Бобби" | Бобби (바비) | style="text-align:left;" | Бобби Ким (Bobby Kim) Ким Жи Вон (김지원) | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1995|12|21}} | style="text-align:left;"| {{ KOR }} |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Дунхёк" | Дунхёк (동혁) | style="text-align:left;" | Ким Дун Хёк (김동혁） | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1997|1|3}} | style="text-align:left;"| {{ KOR }} |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Жүнэ" | Жүнэ (주네) | style="text-align:left;" | Кү Жүн Хуй (구준회) | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1997|3|31}} | style="text-align:left;"| {{ KOR }} |- | style="text-align:left;" data-sort-value="Чанү" | Чанү (찬우) | style="text-align:left;" | Жон Чан Ү (정찬우) | style="text-align:left;"| {{birth date and age|1998|2|1}} | style="text-align:left;"| {{KOR}} |-} |} [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] 1wjfa0r19g58u16an9962bmexol9m34 14 61547 868748 484501 2026-09-07T22:59:36Z Chongkian 21163 868748 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Waterfalls}} [[Ангилал:Газар зүйн объект]] [[Ангилал:Урсгал ус]] 79jdsv6yk71f1yo5mnic1y3auelvz5h 868749 868748 2026-09-07T22:59:41Z Chongkian 21163 868749 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat}} [[Ангилал:Газар зүйн объект]] [[Ангилал:Урсгал ус]] 07zx3oivm1sb5dz9hm6s1l4dciwqw38 0 61749 868809 652676 2026-09-08T08:35:51Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868809 wikitext text/x-wiki Япон нь хөрш улсуудтайгаа зөвхөн усаар хиллэдэг боловч энэхүү усан хилийн орчимд орших арлуудтай холбоотойгоор хөрш Орос, Хятад болон бусад улсуудтай газар нутгийн маргаантай байдаг. * Агнуурын тэнгис дэх Курилийн бүлэг арлуудын хамгийн урд хэсгийн 4 арлыг Япон нь өөрийн нутаг гэж үздэг бөгөөд Орос улстай энэ газар нутгийн хувьд маргаантай байдаг.Энэ газар нутгийн маргааны түүх нь тухай үеийн олон жилийн угшилтай асуудал юм. Орос-Японы 1905 оны дайны үр дүнд Портсмутын найрамдлын гэрээгээр дайнд ялагдсан [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] нь Курилийн бүлэг арал болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр гэж үзэн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Холбоотон 3 гүрний удирдагч нарын Ялта болон Подстамын бага хурал, уулзалтуудаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Англи нь Курилын арлууд болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрнээс таслан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д шилжүүлэхээр тохиролцон зөвшөөрч баталгаажуулжээ. Дайнд Япон ялагдаж ялагч холбоотон гүрнүүдэд үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан ба ЗХУ нь Ялта, Подстамын бага хурлуудын шийдвэрийн дагуу дээрх арлуудыг ЗХУ-ын мэдэлд авч өөрийн нутаг дэвсгэр болгосон байна. Дайны дараа Хүйтэн дайн эхэлж холбоотон гүрнүүдийн хооронд сөргөлөөн эхэлсэний дараа АНУ-ын ерөнхийлөгч Эйзенхаур Подстамын уулзалтаар тохиролцсон тохироогоо хүчингүй хэмээн зарлажээ. Энэ үеэс эхлэн Япон нь Курилын бүлэг арлуудын өмнөд хэсгийн 4 арлыг өөрийн газар нутаг хэмээн зарлан шилжүүлэн өгөхийг ЗХУ-аас шаардах болсон байна. Энэхүү маргаантай асуудлаас уламжлан ЗХУ ба Японы хооронд дайны галыг зогсоох энх тайваны гэрээг өнөөдрийг хүртэл байгуулагдаагүй байна. * Япон нь Номхон далайн Шар тэнгис дэх зарим жижиг арлуудыг өөрийн нутаг дэвсгэр гэж үздэг бөгөөд эдгээр арлуудтай холбоотойгоор Хятад улстай газар нутгийн маргаантай байдаг. [[Ангилал:Японы хил]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] 4haopgs8pd28yki9xnsmgrcbthzb9c4 0 62880 868741 789740 2026-09-07T22:43:41Z CommonsDelinker 211 1-aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa.png файлыг коммонсд [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:1-aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa 868741 wikitext text/x-wiki '''Оршил''' Линукс үйлдлийн систем нь төдийлөн олон хүн ашигладгүйч маш боловсронгуй билээ. Одоо уг үйлдлийн сисем дээр terminal горимоос хэрхэн зарим тохиргоонуудыг хийж болхийг тайлбарлъя . == Линуксын зарим тохиргоо == [[File:Tux.svg|thumb|Tux | '''Зураг 1 ''' Линукс Лого|x200px ]] ==Сүлжээний холболтыг тохируулах== Таны LAN-д холбогдсон шилэн кабелийн холболтын интерфэйсийг эхлүүлэх болон зогсооx нь Ubuntu-г ачааллах болон унтраах үед зохицуулагддаг. Гэсэн хэдийч хэрэглэгч /etc/init.d дахь коммандуудыг ашиглан холболтын интерфэйсийг асааж унтрааж болно мөн update-rc.d - г ашиглан сүлжээнд автоматаар холбогдох тохируулгыг хийж болно. ===Этэрнэт холболтын эхлүүлэх болон зогсоох=== Хэрэглэгч Ubuntu асаахад этэрнэт интерфэйсүүд олон тохиолдлоор гарч ирдэг нь common boot run level нь run levels 3 болон 5 дээр тохируулагдсан үед network сервис нь асах горимд орсон байдгаас үүддэг юм. Тэнд хэдэн энгийн коммандуудын удирдхад зориулсан үндсэн тохиргооны багц файлууд болон скриптүүд байдаг. Ubuntu-гийн хувьд удирдлагын скриптүүд болон тохиргооны файлууд нь etc/network/ байршилд хадгалагддаг. NIC нүүд нь /etc/network//interfaces ийг өөрчилснөөр тохируулагддаг. Файл нь энгэж харагдана : *auto lo iface lo inet loopback *auto eth0 iface eth0 inet dhcp *auto eth1 iface eth1 inet dhcp *auto eth2 iface eth2 inet dhcp *auto wlan0 iface wlan0 inet dhcp Энэ файлаас илүү мэдээлэл авахыг хүсвэл уг командыг бичнэ . *less /usr/share/doc/network-manager/README.Debian Тохируулагдсан network-scripts файлуудыг эхлүүлэгч скрипт нь /etc/init.d/network юм. Бусад Линуксын сервисүүдийг авч үзвэл хэрэглэгч network сервисийг /etc/init.d/networking коммандыг ашиглан эхлүүлж ,зогсоож чадна. Бүх NIC-г унтраагаад буцаагаад асаах. Холболтын скриптийн аливаа өөрчлөлтийг зөвшөөрснөөр л өөрчлөлтийг авна. Код нь : *sudo /etc/init/d/networking restart Магадгүй таны илүү зарлсан интерфэйс таны систем дээр байхгүй гэх алдаа авч магадгүй жишээ нь wireless интефэйсүүд. Та өөрт байхгүй ямарч интефэйсийг алгасаж болно. Эхлэх болон зогсоох сонголтыг ашиглаэ холболтын интерфэйсүүдийг асааж унтраа. *sudo /etc/init.d/networking stop Shutdown network interfaces *sudo /etc/init.d/networking start Bring up network interfaces NIC нуудыг идэвхтэй идэвхигүй байгааг шалгахын тулд –a г ашигладаг. $ ifconfig –a $ Ifconfig ийг ашиглахын оронд арай илүү шинэ ip коммандыг ашиглаж болно.ip комманд нь хэрэглэгчийн холболтын мэдээлэлүүдийг харуулхад чиглэгдэн зохиогдсон, холболтын төхөөрөмжүүдийн тохиргоог солих, холболт хийх, IP туннелүүд. Ip коммандын eth0 интерфэйсийн мэдээлэлийш харахдаа. ip addr show eth0 ip комманд нь синтаксыг багасгахад зориулагдсан. Хэрэв та IOS Cisco коммандуудыг мэддэг бол ip комманд нь ижил зарчимаар ажилладаг.Жишээ нь ip addr show гэж бичхийн оронд : ip a гэх мэт ip коммандууд нь олон холболтын зүйлсийг давхар удирдаж чадна. Зүйлс гэдэг нь хаяг юм. Энэ нь ip г холболтын хаягуудыг тохируулхыг зөвшөөрдөг. ==Debian Software Packages== Linux үйлдлийн систем дээр package буюу Software-ийг terminal-ийн орчноос суулгахдаа 2 төрлийн коммандаар суулгадаг. Үүнд ===Advanced Packaging Tool /APT/=== APT-GET нь repository оос тухайн package ийг хайж татаж аваад суулгах, устгах, шинчлэх зэрэг үйлдлүүдийг хийдэг. * apt-cache search [package нэр] коммандаар package ийг хайж нэмэлт мэдээллийг харна /description/ * apt-get install [package нэр] коммандаар тухайн package-ийг суулгана * apt-cache pkgnames [package нэр] коммандаар өгөгдгсөн нэрийг агуулсан package үүдийг харна * apt-cache show [package нэр] коммандаар тухайн package ийн мэдээллийг харнаа. Үүнд үйлдвэрлэгч, хувилбар, хэмжээ гэх мэдээллүүд харагдана * apt-cache stats коммандаар тухайн package ийн статийг харуулна * apt-get update коммандаар package үүдийн repository той синхрончлоно * apt-get upgrade нь package үүдийг шинэчлэнэ * apt-get dist-upgrade нь package үүдийг шинэчлэхдээ хуучин файлуудыг устган шинэ файл үүсгэх эрхтэйгээр package үүдийг шинэчилдэг * apt-get remove нь тухайн package ийг үйлдлийн систем дээрээс устгах үйлдлийг тус тус хийдэг. [[File:1-Apt-get command.png|thumb|Apt-get comand | '''Зураг 2 Apt-get командын жишээ''' |x250px ]] ===DPKG === DPKG нь CD-ROM, Flash Disk гэх мэт хэрэгслүүдээс .deb өргөтгөлтэй файлыг уншиж суулгахад ашиглагддаг програм хангамж юм. * dpkg -i {.deb package} Package ийг суулгана. Хэрвээ суусан байгаа тохиолдолд version бага бол update хийнэ. * dpkg -R {Directory нэр} Өөр directory оос суулгна. * dpkg -r {package нэр} Суусан package ийн тохиргооны файлыг устгана * dpkg -P {package нэр} Package ийг тохиргооны файл гэх мэт бүх файлтай хамт устгана * dpkg –l Суусан package ийн тухай товч мэдээллийг харуулна хувилбар гэх мэт * dpkg -l {package нэр} Тухайн package ийн товч мэдээллийг харуулна * dpkg -L {package нэр} Package суусан хавтасны байршилыг олно * dpkg -c {.Deb package} .deb доторхи файлуудыг харуулна * dpkg -S {/path/to/file} Файлыг ямар package эзэмшиж байгааг харуулна. * dpkg -p {package} Package ийн хувилбар гэх мэт мэдээллүүдийг харуулна * dpkg -s {package} | grep Status Package ийг суусан эсэхийг шалгана ==Цагыг хэрхэн тохируулах вэ ? /(Mastering Time)== Линукс үйлдийн системд цагийг зөв тааруулах нь системийн хэвийн ажиллагаанд чухал нөлөөтэй. Линукс үлдлийн системд цагийг 2 аргаар тохируулж өгж болдог нь системийн цаг, техникийн цаг юм. Техникийн цагыг линуксийн бүүт хийх явцад тохируулж өгдөг ===Системийн цаг=== Системийн цаг нь файлийн үүсэлтийн цаг,процесийн ажилласан цаг,болон бусад бүх үйлдийн цагийг тодорхойлход ашиглагддаг.Системийн цагыг харж бас өөрөө тохируулах боломжтой (date коммандын тусламжтай) эсвэл автоматаар (ntpd сервисийн тусламжтай). Техникийн цаг нь эх хавтангийн CMOS ийн нэг хэсэг бөгөөд систем унтарсан байхад баттерей холбогдсон үед ажилладаг. Хэрэглэгч техникийн цагийг hwclocк коммандаар тохируулж болдог. Линукст цагтай харьцаж болох олон коммандууд бий. Жишээ нь цагийг олон янзаар шалгаж болдог , clockdiff зэрэг (үүнийг компьютерүүдийн цагийн зөрүүг олход ашиглагддаг) мөн uptime (таний систем хэр хугацаанд ажилласан байгааг олход ашиглана).\\ Дүрслэлийн түүлсийг ашиглан цаг/өдөрийг тохируулах UBuntu болон бусад Линуксийн системүүддэх дүрслэлийн түүлсийг цаг ,цагийн бүс , өдөр болон цагийн цонхнуудыг (sudo time-admin command) гэж дуудан сольж болно.Энэ цонхыг ашиглан Network Time Protocol(NTP) ийг идэвхжүүлж болно. Энгэснээр Линукс системийн цаг болон өдөрийг сонгогдсон сервер дээрээс сүлжээг ашиглан автоматаар тохируулдаг. Хэрэглэгч NTP г суулгах хэрэгтэй болж магадгүй. Энэ нь Цаг болон өдрийн тохиргоо цонхонд энгийн товч хэлбэрээр байршиж байгаа. Хэрэглэгчийн Линукс системийн цагийн бүс нь /etc/localtime файл д тулгуурладаг. Хэрэглэгч цагийн бүсийг /usr/share/zoneinfo гоос мэдээлэлийг хуулж авснаар шуурхай байдлаар тохируулж болно. ===Системийн цагийг харах болон тохируулах=== Цагийн тохиргоо нь үндсэн коммандад суурилсан цаг болон өдөрийг тохируулах интэрфэйс юм. Хэрэв та NTP г ашиглан автоматаар тохируулаагүй бол шүү дээ. Дараагийн удаа Ubuntu ачааллахад системийн цаг техникийн (эсвэл NTP-ийг идэвхижүүлсэн тохиолдолд NTP серверээс) хамаарж шинэчлэгдэх. Дараагийн удаа системийг унтраах үед техникийн цаг системийн цагаар шинэчлэгдэж компьютерийг унтраах үед байсан цагийг хадгална. Техникийн цагийг hwclock коммандаар сольж болно [[File:NPTdate on Kali.png|thumb|ntp-iin tohirgoo kali|'''Зураг 4 Ntp Командын ажилж буй жишээ '''|x250px]] ===NTP г ашиглан өдөр/цагийн тохируулга хийх=== Хэрэглэгч Ubuntu суулгах үед тэдэнд системийн цаг болон өдөрийг тохируулах боломж өгдөг.Харин урьдчилан тохируулагдсан NTP г ашигласнаар таны цаг систем дахин ачаалласны дараагаас тохируулагдана. Суулгагч нь ntpd daemon суулгаж таны цагийн алдааг тааруулсаар байх болно. Хэрэв хэрэглэгч NTP ийг Линуксийг суулгаж байх үедээ тохируулж өгөөгүй бол дараа нь ntpd сервисийг асааснаар ашиглаж болно. Мөн уг коммандыг ашигласнаар тохируулах боломжтой *sudo apt-get install ntp Ntpd сервис нь /etc/ntpd.conf файл дахь мэдээлэлийг ашигладаг. Хэрэглэгч ашиглаж байгаа цагийнхаа нэр болон IP хаягийг харах боломжтой. Хэдий та ntp г шууд суулгасан эсвэл суулгагчаар автоматаар хийлгэсэн байсанч үр дүнд нь таны цагийг цагийн сервэрээс авна .Хэрэв чухал хэрэгцээ гарах үед (GPS атомын цаг ) ntpd ашиглах нь нөөцийн болон аюулгүй байдлын асуудалд орно. Үүнээс үүдэн зарим системийн админууд ntpdate ийг ашиглахыг илүүд үздэг. sudo ntpdate pool.ntp.org 15 Aug 00:37:12 ntpdate[9706]: Adjust time server 66.92.68.11 Хэрэв хэрэглэгч ntpd г ашиглаж байх үедээ ntpdate ийг ашиглахыг оролдвол ийм алдаа заана: *sudo ntpdate pool.ntp.org 15 Aug 00:37:00 ntpdate[9695]: the NTP socket is in use, exiting sudo ntpd –qg -q нь ntpd г цагийн тохиргоог хийж дууссаны дараа гарахыг хэлж байгаа. –g нь цагийг 1000 секундээс илүү унтран гажигтхаас сэргийлнэ. ==Grep текст хайх== Grep коммандыг файлаас стрингийг илүү далайцтайгаар хайх үед ашигладаг.Бодит байдал дээр to grep ( гэрэлтэх) гэх үйл үг нь компьютерийн ертөнцөд нэвтэрсэн байдаг . Жишээлвэл : grep –ийн командууд: * grep francois myfile.txt Francois -ийн шугмын агуулга харуулах * grep 404 /var/log/httpd/access_log 404-ийг агуулгыг харах * ps auwx | grep init Show init ps - ийн гаралтын шугмыг харах * ps auwx | grep “\[*\]” Хаалтын доторх команд-ыг харуулах * dmesg | grep “[ ]ata\|^ata” ata -ийн тохиргоог харуулах [[File:Grep-tutorial-05.jpg|thumb|грэп командын тухай зураг|'''зураг 5 grep командын жишээ '''|x250px]] 404 т access_log оор хайхад хэрэглэгч өөрийн вэб дэх олдохгүй хуудаснуудын тухай хүсэлтийг харж болно.( энэ нь хэн нэгэн таны системд халдаж мэдээлэл цуглуулах гэж оролдож байгаа эсвэл та тэрхүү хуудсыг шилжүүлсэн эсвэл нээхээ мартсан байх магадлалтай. Ps коммандын хүснэгтчилсэн коммандуудыг гаргах нь ps коммандын харуулж чадахгүй коммандуудыг харуулдаг. Сүүлийн комманд нь АТА төхөөрөмжийн мэдээллийн кэрнэлийн буфэр рингийг шалгадаг.Жишээ нь хатуу диск болон СД ром. Grep комманд нь нэг болон нилээн хэдэн файлыг зэрэг хайх боломжтой. Энэхүү комманд нь /etc/httpd/conf and /etc/httpd/conf.d хаягаар файлуудыг хайна. Стрингийн хаяг нь VirtualHost: Таны системдээ юу2 суулгаснаас хамааран /etc/httpd хаяг дахь conf гэж эхэлсэн файлууд нь байхгүйч байж магадгүй.Мөн хэгэлэгч энхүү техникийг бусад файлуудад ашиглаж болно. Grep команддаа (-n) ээр мөрийн дугаарыг оруулснаар яг тухайн мөрийг олох боломжтой * grep -Rn VirtualHost /etc/httpd/conf* Хайлтыг өнгөөр тодруулахын тулд –color ийг ашиглана. * grep --color -Rn VirtualHost /etc/httpd/conf* Үндсэндээ олон файлыг зэрэг хайх үед файлууд хайотын үр лүн бүрт дарааллан хэвлэгдэнэ. –h ийг ашигласнаар файлуудын нэрийг харуулхыг болиулна. Энэ хайлт нь auth.log файл дахь sshd стринг ээр хийж байгаа юм. * Grep -h sshd /var/log/auth.log Хэрэглэгч кэйсийг алгасахыг хүсвэл -1 ийг ашиглана. * grep -1 selinux /var/log/messages Хайлтын үед зөвхөн нэрийг нь хэвлэхийг хүсвэл –l гэж оруулна. * grep -Rl VirtualHost /etc/httpd/conf* Хайлтын үед стрингтэй таарахгүй мөрийг хэвлэхийг хүсвэл –v гэж оруулна: * grep -v “ 200 “ /var/log/httpd/access_log* Show lines without “ 200 “ Тэмдэглэл : ps ийн гаралтыг grep д оруулах үед grep процессийн гаралтуудыг гаргах бяцхан арга. * ps auwx | grep “[i]nit” ==Үгийн тоог wc коммандаар харах== Хайлт хийх үед мөрийн тоог мэдэх хэрэгтэй үе гардаг .wc комманд нь хүлээн авч буй мөрийн тоог тоолоход ашиглагдаж болно.Жишээ нь дорхи комманд нь тухайн IP хаягаас хэр их apache log файл д хамаарах коммандын мөрийн тоог гаргана. * grep 192.198.1.1 /var/log/httpd/access-log | wc –l Wc коммандыг өөр байдлаар ашиглах боломжтой. Wc нь үндсэндээ файл дахи мөрийн,үгийн,byte ийн тоог хэвлэх юм. * wc /var/log/*.log [[File:Unix-command-example-wc.png|thumb|командын тухай|'''зураг 6 wc comand жишээ '''|x250px ]] ==Гаралтыг ангилах== Энэ нь файлын агууламжийг болон коммандын гаралтыг ангилахад ашиглагддаг.Энэхүү жишээ нь нэрэндээ Kernel ийг агуулан суусан байгаа RPM пакэйжийн нэрсийг жагсаахад ашиглагдана.Мөн үр дүнг эхний үсгийн дарааллаар гаргадаг. * dpkg-query -l | grep kernel | sort Sort in alphanumeric order * dpkg-query -l | grep kernel | sort -r Sort in reverse alphanumeric order Дараагийн жишээ нь процесуудыг санах ойн хэрэглээнээс хамаарч жагсаах.-k тохиргоо нь сонгосон тухайн талбарт хайх юм. * ps auwx | sort –r –k 4,4 Дараагийн комманд нь уншиж аюсан кэрнэл модулуудыг хэмжээгээр нь жагсаах юм. n тохиргоо нь 2 дахь талбарт стрингээр биш дугаараар хайхыг заана. == Холбоос == * [https://www.linux.com/what-is-linux Linux гэж юу вэ ??] * [http://datamn.blogspot.com/2013/11/blog-post_775.html Линукс Юникс болон үйлдлийн систем МОН ] * [https://yeruult128.wordpress.com/linux-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/ Linux-ийн тухай MOH ] * [https://doc.ubuntu-fr.org/versions Ubuntu гэж юу вэ EN] * [https://www.linux.com/ linuxийн тухай ] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ [[Ангилал:Линукс]] pwnjpq2ijhptruzslky6ekz9mnmwpgl 0 65081 868838 835387 2026-09-08T08:43:58Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868838 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Eguzer hutagt Galsandash.jpg|320x320px|thumb|Ж.Галсандаш]]'''Галсандаш, Жамсранжавын''' ''түг''. '''Егүзэр хутагт''' (1870 онд Монгол, [[Сэцэн хан аймаг]], Хурц вангийн хошуунд (одоогийн [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Эрдэнэцагаан сум]]) төрж, 1930 оны есдүгээр сард Нийслэл хүрээнд нас барсан) Халхын тамгатай хутагтын нэг. 1872 онд Егүзэр хутагтын хувилгаанаар тодорч 1902 онд хутагт хамба цол, шавь захирах тамга хүртсэн. 1911 онд үндэсний хувьсгалыг талархан угтсан ба 1913 оноос Монголын зүүн өмнө хязгаарын сайдаар томилогдож Өвөр Монголын олон хошуудыг Монгол Улсдаа дагаар оруулах хэргийг явуулж, хил хязгаарыг Хятадаас сахин сэргийлэн суужээ. Хятадууд 1915 оны шувтаргаар “харчин гүн Бавуужавыг орогнуулав” хэмээн түүнийг баривчилжээ. Монголын засгийн газар зүүн өмнөд хязгаарын сайдаа суллуулахаар сэцэн хан Навааннэрэнг тусгайлан зарсан бөгөөд тэд 1916 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд буцаж иржээ. Богд хаан түүнд Хүрээнд ном хурахуйд хутагт нарын тэргүүнд суух, “үнэн сүжигт” цол шагнажээ. Тэрээр Монголын зүүн хязгаарт маш их нөлөөтэй нэгэн байсан тул 1921 онд ардын засгаас зүүн хязгаарт буй цагаантны цэргийн эсрэг тэмцэлд туслалцаа үзүүлэхийг хүсч байв. 1930.09.30д Эрэгдэндагвын хэрэгт холбогдуулан цаазалжээ. 1990 онд түүнийг цагаатгасан. == Намтар == Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол Монгол төрийн тамгатай 13 хутагтын нэг, зүүн өмнөд хязгаарыг илбэн тохинуулах сайд, ачит мэргэн цорж, арилсан чин бишрэлт, хувилгаан тойн, зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба хутагт, ялгуусан чин зүтгэлт, үнэн сүжигт гэгээнтэн, соён гэгээрүүлэгч, байгаль ан амьтныг энэрэхүйн экологич, хязгаар нутгийн аж ахуйг үлгэрлэгч гэхчлэн маш олон цол гуншинтай. Энэ хүний тухай энгийнээр хэлэхэд, төр, шашныг хослон барьсан мундаг удирдагч байсны дээр байгаль экологи, хүн амын эрүүл мэнд, боловсрол, соёл урлагийн асуудалд маш их анхаарал хандуулдаг, эдгээр чиглэлээр тодорхой ажлуудыг эхлүүлж чадсан байдаг. Жишээлбэл, холын орноос Гандигар мод болон төрөл бүрийн эмийн ургамлуудыг нутагтаа авчирж, тарьсан байдаг. Мөн тарвага, буга, цагаан зээр зэрэг ан амьтдыг нутагтаа нутагшуулсан байдаг. Энэхүү үзэсгэлэнд эдгээрийн дээжийг авчирсан л даа. Мөн хутагт маань аж ахуй эрхэлж, өрхийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарал тавьдаг байсан нь анзаарагддаг. Жишээлбэл, ваар, цаас, хөх чулууны үйлдвэрлэлийг түгээн дэлгэрүүлж, утсан хүүхэлдэйгээр сүүдэр ший тавьж, хийдийнхээ шавь нар болон ард иргэддээ сонирхуулдаг байсан юм билээ. Вааран сүмийн туурь нь одоо Эрдэнэцагаан сумын төвөөс зүүн урагш 75 км зайд байдаг. Энэ үйлдвэрийн урласан олон бүтээгдэхүүний нэг болох чулуун цоож нь манай музейд хадгалагдаж байгааг дээр өгүүлсэн шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол зөвхөн Эрдэнэцагаан сумынхан, эсвэл Сүхбаатарчуудын шүтээн биш, нийт монголчууд таньж мэдэж, хүндэлж, дурсч явах учиртай хүн. Тэр бол шашны зүтгэлтэн гэхээсээ илүүтэй төр, нийгмийн үйл хэрэгт маш олон ажлын эхлэлийг тавьж чадсан, тухайн үедээ шинэчлэгч байсан хүн. Түүнийг дөрвөн настайд нь Егүзэр хутагтын долдугаар дүрээр тодруулж, 1874 оны зуны сүүл сарын шинийн 8-нд хутагтын ширээнээ залжээ. Егүзэр хутагт багаасаа шашны эрдэм номд гарамгай сайн суралцаж, эрдэм ухаан, рид хувилгаанаараа олныг бишрүүлж, өөрийн Өнө-Өглөгт хийдээс гадна Нийслэл Хүрээ, Сэцэн ханы хүрээ болон Барга, Өвөр монголын олон хүрээ хийдээр явж ном айлддаг байв. Ийм учраас Егүзэр хутагтыг Халх, Барга, Өвөр монгол даяар ихээхэн шүтэж, “Ламахайн гэгээнтэн” хэмээн алдаршжээ. Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан 1911 оны өвөл цагт Егүзэр хутагт хил залгаа Өвөр монголын чуулган, хошуудаар заларч, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглах гэж байгааг мэдэгдэж, үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд нэгдэн нийлэхийг уриалжээ. Энэ үеэс тэрбээр зүүн өмнө хязгаарт Монгол Улсын засгийн газрыг төлөөлөн ажиллаж, Ар, Өвөр монголыг холбох гүүр болж байв. Богд хааны зарлигаар 1913 оны 8 дугаар сарын 2-нд Егүзэр хутагтыг Зүүн өмнөд хязгаарын олон монгол аймгийг дагуулан тохинуулах сайдаар томилжээ. Сайд Егүзэр хутагт Галсандаш 1913 оны Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны түүхэнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Дундад Иргэн Улсын цэрэг 1915 оны 11 дүгээр сарын 11-ний шөнө Өнө-Өглөгт хийдийг довтлон эзэлж, бурхан шүтээнийг нь түйвээн сайд Егүзэр хутагтыг баривчилж, улмаар Бээжинд хүргэжээ. Монгол Улсын засгийн газар Шүүх яамны сайд Сэцэн хан Навааннэрэн, Цэргийн яамны дэд сайд Жамъяндорж нарыг томилон Бээжингийн засгийн газартай хэлэлцэн Егүзэр хутагтыг суллан авчээ. Егүзэр хутагт 1921 оны 5 дугаар сарын 19-нд Зүүн өмнөд хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайдаар томилогдож, мөн оны аравдугаар сард сайдын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгджээ. Егүзэр хутагт Галсандашийг хил хязгаарт суухад аюултай тул Богдын ногоон ордонд залах нэрээр 1929 оны 8 дугаар сарын 11-нд Улаанбаатарт авчирсан байна. Гэвч үнэн хэрэгтээ түүнийг гэрийн хорионд байлгаж байгаад 1930 оны зун баривчлан хорьж, хилс хэрэг тулган мөн оны 9 дүгээр сарын 30-нд хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэжээ. БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Бүгд хурлын 1990 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн тогтоолоор Егүзэр хутагтад тулгасан хилс хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, цагаатгажээ. Монгол Улсын засгийн газрын 2000 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдрийн тогтоолоор Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын дунд сургуулийг Егүзэр хутагт Галсандашийн нэрэмжит болгов. ===Ж.Галсандаш шашин төрийн үйл хэрэгт=== Ж.Галсандаш мяндаг тушаалтай, мэдлэг боловсрол ертөнцийг үзэх үзлийн хувьд тухайн нийгмийнхээ хүн байсан боловч улс орноо өөд татах сэтгэлгээгээрээ шинэчлэлийн уур амьсгалтай байсныг үгүйсгэж болохгүй. Ж.Галсандаш гадаадынхантай худалдаа хийх, тэдэнд байгалын баялагыг түрээсээр ашиглуулахад бодлоготой ханддаг. Тэрээр хийдийнхээ сан часаас бадруулт төрийн 20 онд /1894 он/ Бээжин, Долнуур хотын хятад пүүсүүдэд эр хонь 160-ийг нэг бүрийг 1,4 , шар үхэр 20-ийг 130 лан мөнгөөр худалдаж байв. Мөн олноо өргөгдсөний 7 онд /1917 он/ өөрийн эзэмшлийн нутгаас 10,000 гуалин огтлуулж Орос, Абрамид худалдаж үнийг хийдийнхээ санд оруулжээ. Олноо өргөгдсөний 2 онд /1912 он/ Өвөр монголын 49 хошууны 35 нь Ар монголд дагаар орсон тул Богд хаант монгол улсын засгийн газар зүүн өмнөд хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдын газрыг байгуулж, олноо өргөгдсөний 3 оны 6-р сарын 30 нд /1913 оны 7 сар/ Богд хааны зарлигаар Егүзэр хутагт Галсандашийг монголын зүүн өмнөд хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаар томилж, << Хязгаарын тохинуулах сайд, номч мэргэн хутагт, эрдэнийн гэгээн >> хэмээх цол олгосон байна. 1913 оны 1 сараас эхлэн өвөр монголын нутагт давшин орсон олноо өргөгдсөн монгол улсын цэргийг баяртай угтан авч байсан өвөр монголын ард түмний санаа сэтгэл алдагдаж хошуудыг аж ахуйн сүйрэлд оруулсан янз бүрийн албан татварыг хөнгөвчилж өгөхийг гуйсан өргөдлүүд зүүн өмнөд хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдад олонтой ирэх болжээ. Шилийн голын чуулганы зүүн хуучидын засгаас сайд Егүзэрт ирүүлсэн захидалдаа “Тус хошуу нь бүр дайчин улсын үеэс туйлдаа хүртэл ядуурч доройтсон нь хятад цэргийн довтолгоон болон монгол цэргийн бүх зардалд хөрөнгө нийлүүлсэний улмаас ядуу дорой байдал улам бүр ихэслээ” гэж бичиж татвар төлөөсөөс чөлөөлж өгөхийг хүсчээ. Энэ үед хятадын засгийн газар халхын Сэцэн хан аймгийн өмнө нутаг Хурц ван Түдэнгийн хошуу Егүзэр хутагтын шавь нарыг түрэмгийлэх талаар ичнээ явуулга хийж байсан бөгөөд олноо өргөгдсөн 4 оны зун хятадын цэрэг Егүзэрийн хийдэд цөмрөн орсон байна. Байдал хүндэрсэн энэ үед Егүзэр хутагт Бээжинд очиж хятадын ерөнхийлөгч Юань-ши-кайтай хэлэлцээр хийж улс орныхоо эрх ашгийн үүднээс ухаалаг, зөв зохистой харьцаж байсан баримт бий. 1915 онд Хиагтад Орос, Хятад, Монгол гурван улсын хэлэлцээр болов. Хиагтын хэлэлцээрийн дараа хятадын засгийн газар монголын автономит /өөртөө засах эрх бүхий орон/ төрийг устгаж өөрийн муж болгохыг оролдсоор байв. Олноо өргөгдсөний 5 оны намар /1915 он/ хятадын цэрэг “морьт хулгай Бавуужавтанг нэхэж явна” хэмээх шалтгаар Егүзэрийн хийдийг дээрэмдэж Егүзэр хутагтыг баривчилж Бээжинд хүргүүлсэн байна. Богдын засгийн газар хүрээнд суугаа хятадын ерөнхий консулын хэрэг шийтгэх сайд Чен-И-гээр дамжуулж хятадын засгийн газарт эсэргүүцэл илэрхийлж Егүзэрийн хийдээс цэргээ түргэн гаргах Егүзэр хутагтыг суллаж тавихыг шаардсан. Оросын засгийн газар ч энэ шаардлагыг бас тавьж байсан тул хятадын засгийн газар цэргээ татаж Егүзэр хутагтыг буцаасан бөгөөд Егүзэрийн хийдийг хятадад авах гэсэн балмад оролдлого биелэгдсэнгүй. Харин Егүзэрийн хийдэд хятадын цэрэг ирсэн үед манлай баатар Дамдинсүрэн, гүн Бавуужав нарын удирдсан монгол цэргүүд Егүзэрийн хийдэд ирж “Өндөр яам” байгуулан хятад цэрэгтэй байлдаж байсан тухай партизан Чойжилын Гончиг агсаны дурдатгалд өгүүлсэн байдаг. Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш хязгаар нутгийг захирах сайдын хувьд хил хязгаараа хамгаалахад зориулж монгол цэргийн тоог олшруулах, зэвсэг техникээр хангуулахад их анхаарч байсан баримт байдаг. 1916 онд Богдын засгийн газар Хаант оростой зэвсэг авах тухай хэлэлцээр хийж Оросын Ашко хотоос 4 их буу, 2000 гаруй винтовыг олон зуун сумтай авч Хүрээ, Сан-бэйс, Егүзэрийн хийдэд хувааж явуулсан байна. ===Ж.Галсандаш ардын засгийн үйл хэрэгт=== Монгол ардын засгийн газрын 1921 оны 7 сарын 13 ны өдрийн тогтоолоор Егүзэр хутагт Галсандашийг “Монголын зүүн өмнө хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайд”-аар улируулан томилжээ. Энэ нь ардын засгийн газраас ард олны дунд шашны нөлөө хүчтэй байгааг харгалзан юуны өмнө Егүзэр хутагтын өндөр нэр хүндийг ашиглан сүсэгтэн ард олонд төрийн бодлогыг ойлгуулах гэсэн арга хэмжээ байв. Сайд Егүзэр хутагтын улс төрийн бодлого байр суурийн талаар академич Ш.Нацагдорж, Б.Ширэндэв, эрдэмтэн Ц.Пунцагноров нар ном зохиолуудад эерэг, сөрөг байр сууринаас бичсэн. Тухайн үеийн нийгмийн захиалгаар бичиж түүхэн үнэнийг гуйвуулж монгол улсын тусгаар тогтнол болон ардын хувьсгалын ялалт ардын төр засгийн бодлогыг эсэргүүцэгч, нам төрийн дайсан мэтээр харуулсан нь өнөөдрийн өндөрлөгөөс харахад түүхэн үнэнийг гажуудуулсан хэрэг болох нь нэгэнт тодорхой болжээ. Егүзэр хутагт монгол улсаа гэсэн бодолтой эх оронч дэвшилт үзэлтэн байсан төдийгүй, ардын хувьсгалын ялалт, нам төрийн бодлогыг талархагч байсан юм. Түүхийн амьд гэрч болсон ахмадуудын /С.Хоролсүрэн, Б.Өлзийтогтох, Ц.Дорж, Д.Сайнхувьт, Ө.Намрал, Ё.Баатарсүх, доктор Д.Цогт-Очир/ үг яриа болон архивын зарим бичиг баримт үүнийг гэрчилнэ. 1921 оны 8 сард жанжин Д.Сүхбаатарын тушаалаар тус хязгаар нутгийг цагаантаны дээрэмчидээс чөлөөлөхөөр явсан Сэцэн хан аймгийг тохинуулах сайд бөгөөд ардын журамт цэргийн 2-р морин бригадын дарга Магсархурцын Дугаржав, хорооны дарга Гончигийн Бумцэнд хурандаа нарын анги хийд дээрээ ирэхэд Егүзэр хутагт сан часаасаа бүрэн хэрэглэлтэй 2 гэр гарган өгч албан хэрэгт нь тусалж байжээ. Егүзэр хутагтыг ардын засгийн сайд болсонтой холбогдуулж тодруулбал зохих нэгэн зүйл бол ардын засгийн газрын анхны ерөнхий сайд Д.Бодоогоос Егүзэр хутагтад захидал ирүүлж төрийг төвхнүүлэх, шашныг мандуулах, жасын хөрөнгөө арвижуулах үйлст нь ерөөл тавьж байсан тухай ахмадуудын ам дамжсан яриа бий. 1921 оны сүүлчээр ирсэн бололтой. Харамсалтай нь одоогоор олдсон түүхэн баримт алга. Егүзэр хутагт 1923 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд /цагаан сараар/ Сан-бэйсийн хүрээнд ихэс лам нартай шинэлж явахдаа тэнд ажлаар явж байсан дэд жанжин Х.Чойбалсантай уулзаж сэргийлэн хамгаалж байсан хязгаар нутгийнхаа амар түвшин байгааг мэдээлж ажил төрлийн талаар зөвлөгөө авч байсан байна. Энэ тухай Ж.Лувсан, Л.Жамба агсан нар дурсан ярьдаг байсан билээ. Егүзэр хутагт санаачилан алс холын хангайн аймаг хошуудаас хус, улиас, бургас авчирч тариулсан. Буга согоо, тарвага авчирч үржүүлсэн. Газар хагалж тариа тарьсан. Нэхмэл хивс, цаас, шаазан ваарын үйлдвэрүүд байгуулсан. Домбворский, Кандратьев нарын зэрэг орос мэргэжилтнүүдийг урин ирүүлж хайгуул шинжилгээ хийлгэж, газрын хөрсөн дэхь баялагыг судалсан. Малын ноос худалдаалах гэрээ харийн хүмүүстэй байгуулж ажиллуулсан зэрэг нь тухайн үедээ төр шашны хэрэгт зориулагдсан боловч нутаг орныхоо алс ирээдүйд тэмдэглүүштэй зүйл болсон юм. ===Б.Дүйнхэржав /Дурдатгал/=== Егүзэр хутагт Галсандаш, гүн Дашням нар Зоригт бэйс Мижиддоржийн хошууны гүн Пунцагтай хамтарч 1923 оны 5 сарын 3 нд Английн худалдаачид болон орос Шливоновтой ноос /унгас/ худалдахаар байгуулсан 131 тоот гэрээ бичиг улсын төв архивт байдаг. Энэ гэрээг ардын засгийн газрын шүүх яам баталж тамга дарж дансанд тэмдэглэж татварт 1 лан мөнгө хурааж авсан байна. Энэ нь сүсэгтэн олныхоо аж амьдралыг өөд татах гэсэн оролдлдого байв. Егүзэр хутагтын шавийн хүн ам мал хөрөнгө бусад шавь нарыг бодвол байнга өсөж, бэхэжсээр байжээ. Егүзэр хутагтын шавь нар нь 1922 онд 320 өрх, 5 төрлийн 5711 малтай байсан бол жил дараалан өссөөр 1926 онд 567 өрх, 55767 малтай болжээ. Егүзэрийн хийд 1925 онд 927 лам хуврагатай байсан бол 1927 онд 1325 лам хуврагатай болсон байна. 1923 оны өвөл зах хязгаарын хошуу шавийн дунд ардын нам засгийн бодлогыг таниулах, намын үүрүүд байгуулах ажлаар ирсэн Монгол ардын намын төв хорооны төлөөлөгч бөгөөд засгийн газрын төлөөний түшмэл Ц.Лувсан 12 сарын 25 нд Егүзэрийн хийд дээр ирж Б.Бавуудорж, Т.Бүтэмж, С.Гочоо, С.Дэлгэрсан, Н.Жамсран, Ч.Сандэлэг, зайсан түшмэл Т.Чадраабал нарын 14 хүнийг хуралдуулж монгол ардын намын үүр байгуулсан байна. Егүзэрийн хийдийн нэрд гарсан бичээч гүн Дашнямын санаачлагаар 1925 оны 4 сарын 16 нд Егүзэрийн хийдийн дэргэд буриад Цэвэгжав, Мөнх нарын 16 хүүхэдтэй бага сургуулийн эх үүсвэрийг тавьсан бол 1923 онд гаалийн хороо, 1924 онд цэргийн 19-р суман, эвлэлийн 26-р үүр, харилцан туслалцах 25-р хоршоо, 1926 онд банкны 66-р салбар, 1928 онд үйлдвэрчний эвлэлийн түр товчоо байгуулагджээ. Энэ бүхэн нь юуг харуулж байна вэ? Хэрэв Егүзэр хутагт нам төрийн бодлогыг эсэргүүцэгч байсан бол шавь нар болон хийдийнх нь дэргэд нам эвлэл, сургууль соёлын олон байгууллага байгуулагдан ажиллах боломжгүй. === Тайж Эрэгдэндагва, Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш нарын хувьсгалын эсэргүү хэргийг таслан шийтгэсэн тогтоол. 1930.09.28 === 1929 оны 8 сарын 8 ны өдөр улсын бага хурлын гишүүн Дэмбэрэл, орос сургагч Канаев, Эрдэнэцагаан дахь дотоодын хамгаалахын дарга Пүрэвжав, намын хорооны дарга Б.Амарсайхан нар ламхайг баривчилж Улаанбаатарт авчирсан байна. Егүзэр хутагтын ялын төлөвлөгөөнд Егүзэр хутагт хэмээх Галсандаш 61 настай, Ханхэнтий уулын аймаг Эрдэнэцагаан уулын хошуу монгол тайж Егүзэр хутагтын YII хувилгаан гэгдэх ба 19 /1929 он/ онд хутагтын хувиар хөрөнгөө хураалгасан. Автономитын үед зүүн хязгаарын цэргийн жанжны тушаалыг хүлээн авсан гэж бичжээ. Түүнчлэн /38 –ын эсэргүү хэрэг/ хэмээн 38 хүний /3 эмэгтэй оролцсон Уртнасан, Долгор, Янжин/ хамран холбогдуулсан хэргийг шүүн таслах ажлыг 15 хоног явуулж 1930 оны 9 сарын 29 нд дуусгаж /хувьсгалын эсэргүү хэргийг анх санаа сэдэвлэн үүсгэж тэргүүлэн удирдсан түшмэл тайж Эрэгдэндагва, Егүзэр Галсандаш, гүн Гомбо-Ичин, тайж Бүүвэй, зайсан түшмэл Чадраабал, Донойжав, Ишлодон нарын нэр бүхий 7 хүнийг шүүх цаазны бичгийн ерөнхий ангийн 25-р зүйлийг баримтлан 31-р зүйлийн ёсоор хүндэтгэж, тусгай ангийн 42-р зүйлийн ёсоор буудан алах/ тогтоол гаргажээ. Ялын төлөвлөгөөнд худал үндэслэлгүй зүйл бичсэний нэгэн адил шийтгэх тогтоол нь ч хилсээр буруутгаад устгах ганцхан зорилго агуулжээ. Монгол улсын прокурорын 1990 оны 5 сарын 1 ний өдөр гаргасан эсэргүүцлийн дагуу улсын дээд шүүх бүгд хурлаараа хэлэлцээд БНМАУ-ын ерөнхий шүүн таслах газрын 1930 оны 9 сарын 19 ний өдрийн өргөтгөсөн хурлаас гаргасан Егүзэр хутагт Ж.Галсандашид холбогдох хэргийг таслан шийтгэсэн тогтоолыг хэрэгсэхгүй болгон цагаатгаж түмэн олны хэдэн арван жилийн сэтгэлийн зовиурыг тайлжээ. ===Хурц ван Түдэн ноёны засаг захиргаа /1911-1921 он/=== Олноо өргөгдсөн монгол улсын үед [[Монгол Улс|монгол улс]] 4 аймаг, /Засагт хан, Сэцэн хан, Түшээт хан, Сайн ноён хан/ Богдын шавьд /Ховд, Хөвсгөл/ хуваагдаж байв. Манай нутаг Сэцэн хан аймгийн хурц ван Түдэн ноёны засаг захиргаанд харьяалагдаж байсан юм. Хурц вангийн хошууны аж ахуй, эдийн засгийн үндэс нүүдлийн мал аж ахуй, ан агнуур юм. Манж хятадын худалдаачдын нөлөө их байв. Хошууны ардуудын голлох бичиг [[монгол бичиг]]. Төрийн хэргийг энэ бичгээр хөтөлнө. Олноо өргөгдсөн монгол улсын цэрэг, өртөө, цагдаа, харуулын зэрэг улсын тогтоосон албыг засаг ноён Түдэн хариуцаж албат ардуудаас их хэмжээний мал, эд юм, мөнгө, татвар татаж авдаг. Нутгийн ардууд цэргийн албыг хааж, морин өртөө урьдын адил ажиллаж байв. Харуулын цэрэг зөвхөн цахиур буу, сэлэмээр зэвсэглэнэ. Цэрэг, өртөө, цагдаа, харуулын хүмүүс цөм тус тусын хувцас, хоол, уналга, зэр зэвсэгийг өөрөөсөө гаргадаг. Олноо өргөгдсөн монгол улсын хаад ноёд болон засаг ноёд албат ардуудаас их хэмжээний адуу мал, эд хөрөнгө, сүү цагаан идээ, мөнгө төгрөг татаж төрийн байгууллага, цэргийн зардал, шашны үйлд хэрэглэдэг. Өнө өглөгт хийдийн дацан, дугана, сүм, хийд бариулах, алтан шаргал зэс гуулин бурхан хийх гэх мэт улсын албанаас гадна ард түмний амьдрал байдлыг газар дээр нь шууд хүндрүүлж байсан томоохон хүчин зүйлийн нэг бол шар, хар феодал /хаад, ноёд, хутагт, хувилгаад/ тус бүрийн амин хувийн алба гувчуур байв. /биеэр ажиллах, бүтээгдэхүүн өгөх, мөнгө төлөх/. Мөн тийм албыг өөрсдийн шавь хамжлагаас тамгатай хутагт хувилгаад татан гаргуулдаг. Ардууд мал мах, ноос, үслэгийн зэрэг зүйлээ хямд үнээр худалдаж өндөр хүүтэй зээллэг авч аажмаар хятад худалдаачид, мөнгө хүүлэгчидийн гарт оров. Ард олон өвчин өлгөлөн, өр зээлд нэрвэгдсэн байна. Нутгийн ардууд заргын бичиг үйлдэж засаг ноён, аймгийн чуулган, Богдын засгийн газрын эсрэг тэмцсэн. Жишээ нь үүнийг гэрчлэх баримт нь 75 ардын заргын бичиг болно. == Мөн үзэх == * [[Егүзэрийн хийд]] {{DEFAULTSORT:Галсандаш, Жамсранжавын}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1870 онд төрсөн]] [[Ангилал:1930 онд өнгөрсөн]] mu7vx7gu4b2ajvxzwglf7k16115avtv 0 66085 868754 868491 2026-09-08T00:04:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868754 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-08 00:04:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] mdr1fl3iubtwkarqzrzb4tc09e2yf3e 0 66487 868706 807091 2026-09-07T14:49:12Z Chongkian 21163 868706 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{coord|47.873754|118.451073|display=title}} Дорнод Монголын түүх, соёлын томоохон дурсгалуудын нэг, Сүмбэр сумын нутагт орших '''Их бурхант чулуун бурханы цогцолбор дурсгалыг''' Халхын Сэцэн хан аймгийн жүн ван [[Тогтохтөр ван|Бат-Очирын Тогтохтөрийн буюу То вангийн]] (1797-1868) санаачлага удирдлагаар 1859-1864 онд бүтээсэн дурсгал “Их шүтээн”, “Их бурхант” хэмээн олноо алдаршжээ. Энэ дурсгалыг найман аюулаас аврах Арьяабал бурханч гэдэг. Түүний гарт нь арслан, заан, могой, гал, ус, гав гинж, хүний бодол санаа зэрэг найман утгыг агуулсан билэгдэл атгаастай байдаг. Их Бурханыг Монгол улсын дорнод хил хязгаарыг аюул гамшигаас хамгаалахын билгэдэл болгон барьсан гэж олны дунд яригддаг боловч То ван ард олон шүтлэг бишрэлээс шалтгаалж асар их эд хөрөнгө түвд, энэтхэг, хятад руу урсаж байгааг гярхай ажиглаж энэ бүх буяныг нутаг орондоо тогтоох зорилгоор барьжээ гэсэн саналууд бий. Их бурханыг бүтээхэд мянган үхэр тэрэг хөдөлгөж долоон жилийн турш барьсан гэдэг. Тухайн үедээ өрх бүрээс нэг үхэр, айл болгоноос таван лан мөнгө гаргасан гэсэн хууч яриа байдаг. Найман аюулаас аврагч Жанрайсиг бурханы дүр эл шүтээнийг То ван болон Сэцэн хан аймгийн хошуу ноёд, ихэс дээдэс чулуугаар хэвтээ байдлаар бүтээн залахаар шийдэж, Халх голын баруун 35 градусын налуу энгэрт 90 тохой буюу 30 метр уг бурханыг хоёр бага хүрээн дотор цогцлуулжээ. Их бурханыг тойруулан чулуугаар урласан 20 гаруй жижиг бурханы дүр бүтээсэн аж. Их Бурхантын талаар академич Ш.Нацагдорж, Х_Пэрлээ болон Оросын эрдэмтэн А.П.Окладников, В.Казакевич нар зохиол бүтээлдээ дурьдаж байжээ. А.П.Окладников 1949 онд Халх голын сав нутгаар судалгааны ажлаар явахдаа “Их бурхант”-ыг үзээд гайхан биширч энэ дурсгал бол уг газар нутагт оршин тогтнож байсан хүчирхэг гүрний бүтээл боловуу. Энэ нь X-XI зуунд холбогдох байх хэмээн үзсэнийг нэрт эрдэмтэн археологич Х.Пэрлээ залруулж XIX зуунд бүтээгдсэн болохыг баримтаар нотолжээ. [[Ангилал:1859 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Халхгол сум]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Монголын хөшөө]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 4x4ye2uau2je971z65i7tczu8ipu1yo 0 66614 868795 868590 2026-09-08T06:27:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868795 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-09-08 06:27:58 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 21k9o86fwmzxmqdlmtdas33re0nghop 14 67040 868734 512480 2026-09-07T21:29:57Z Chongkian 21163 868734 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Ангилал:Аялагчийн сэдэв]] kjtqlov1djdf2rioad5aspq2t92uh5m 868735 868734 2026-09-07T21:30:04Z Chongkian 21163 868735 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat}} [[Ангилал:Аялагчийн сэдэв]] ru3zzjomedmwkywhzbc4ohqs3jqr67r 0 67661 868826 690345 2026-09-08T08:40:18Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868826 wikitext text/x-wiki '''Монгол зураг''' гэдэг нь эртний уламжлалаасаа суралцан, өнгө болон бодит дүрс, хэлбэрийг хийсвэрлэн, далд гүн агуулгыг илэрхийлдэг дүрслэх урлагийн шинэ төрөл мөн билээ. == Монгол зургийн гайхамшиг == Монгол зургийн гайхамшиг юунд оршдог вэ? Монгол улсад дүрслэх урлагийн академи байсан бол "Монгол зураг"-ийг ирээдүйгүй зүйл гэж хэн ч хэлж зүрхлэхгүйсэн. Яагаад гэдгийг нь монгол зургийн мөн чанарыг бүрэн "уншаад" ирэхээрээ ойлгоно. Жишээ нь монгол зурагтай холбоотой сүүлийн нэг жилд гарсан мэдээллүүдийг сөхөөд үзээрэй. Зөвхөн манай Бюро 24/7-с харахад л "Монгол үүлэн хээ дэлхийн зарим дизайнерыг урамшуулж байгаа" гэдгийг хамгийн түрүүнд олж мэднэ. Мари Катранзу тэргүүтэй алдартай дизайнерууд өнгөрсөн намар, өвлийн загварууддаа бидний нэг их тоогоогүй урлагийн элементээр онцгойрч чадсан байна. Ази-Номхон далайн бүс нутаг дахь хамгийн том контемпорари триенналд монгол зургийн дөрвөн уран бүтээлч оролцож, дэлхийн орчин үеийн урлаг одоо монгол зургийг нэлээн сонирхож байгаа гэдгийн нэг илрэл болсон. Мөн монгол зураг граффити маягаар гадаа ил гарч, Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн ханыг чимэглэсэн байна. Монгол улсынхаа нэрээр овоглосон урлагийн энэ төрлийг В.И.Суриков, И.Е.Репиний нэрэмжит уран зургийн академи төгссөн мэргэжлийн зураачид яагаад "Ердөө л шувууны өндрөөс харсан, болхи, примитив зураг" гэж гоочлох болсон юм бол? Үнэндээ "Монгол зураг" гэх нэр томьёог анх бий болгосон 1958-1986 оны хооронд бүтээгдсэн зургууд хүүхдийн юм шиг дүрслэлтэй, алслалтгүй, гэрэл сүүдэр нь бүрэн гараагүй, өрнийн шилдэг зургуудтай өрсөлдөх чадвар сул гэж боддог, батладаг хүмүүс цөөнгүй бий. Уг нь бид "Монгол зургийн гайхамшиг юунд оршдог вэ" гэдгийг уншигчиддаа товч, тодорхой өгүүлэх зорилготой байсан юм. Харин энэ нь тийм ч амархан зүйл биш бөгөөд үүнийг тодорхой бүлгүүдээр тайлбарлах ёстой зүйл болж таарлаа. Үүнийг тайлахын тулд 2014 онд Ц.Нармандах тэргүүтэй "Монгол зургийн нийгэмлэг"-ийн зүгээс "Монгол зураг" гэж тодорхойлсон тунхаглал байдгийг танд товчлон хүргэх хэрэгтэй болсон юм. Урлагт манифест маш чухал бөгөөд өмнө нь монголын дүрслэх урлагийн түүхэнд тунхаг гарч байсангүй. Мөн би энэхүү тунхагийг тэргүүлж бичсэн Ардын зураач Н.Цүлтэмийн охин Нармандах гуайтай уулзаж, нэмэлт тодруулга авлаа. Тэрбээр 1986 оноос эхлэн ДУДС-ын монгол зургийн ангид шинэ сургалтын арга барил нэвтрүүлсэн хүн юм. Чингэхдээ Европын орчин үеийн урлагийн мөн чанар дээр суурилсан Баухаус сургалтыг монгол зургийн боловрсол олгох хөтөлбөрт оруулсан ба өнгөрсөн хугацаанд 200 орчим шавь төрүүлжээ. Эдгээр уран бүтээлчдийг "Монгол зургийн нийгэмлэг" тэргүүлдэг бөгөөд тэд Монгол зургийг урлагийн шинэ төрөл гэж тунхагласан юм. Энэ тунхаглалаар бол Монгол зургийн эхэн үеийн хөгжил нь 1958 оноос эхлэх бөгөөд 1986 оноос хөгжлийн хоёр дах шатдаа орсон гэж үздэг. Харин 1958 оноос өмнөх монгол зургууд нь Бурхан, шашны урлаг ба XVII зуунаас өмнөх цаг үеүүдэд оршин тогтнож байсан улс, гүрнүүдийн соёлын дурсгал гэж ангилах юм байна. Үүнийг нийтээр нь "Нүүдэлчин монголчуудын урлагт хандах хандлага юу байсан бэ?" гэх асуултаар нэгтгэн харж болох аж. == Онцлог шинж == Монгол зургийн гол онцлог юу вэ? Монголчууд Өрнийн уран бүтээлчдээс муу зурдаг уу? Яагаад энэ өнцөгөөс асуудлыг гаргаж тавьсан бэ гэвэл хүмүүс зургийг үзэхдээ хамгийн түрүүнд бодит зүйлтэй хэр адилхан байна вэ гэдгийг нь илүү их хардаг. Жишээ нь хүмүүс Монголд болоод Европын газар нутаг дээр үлдсэн соёлын өвүүдийг харьцуулж болох юм. Хэн нэгэн нь "Францын Ласко агуйн ханан дээр үлдсэн адууны зураг бодит морьтой нэлээн адил байхад Монголын хадны зургууд харин хэний ч сийлчихэж чадах энгийн, болхи дүрслэлтэй байна" гэж дүгнэвэл та хүлээн зөвшөөрөх үү? Цаашлаад "Өвгөн хуурч" бүтээлээр Ү.Ядамсүрэн гуай орчин үеийн "Монгол зураг"-ийн гарааг эхлүүлж байхад Европчууд яг тэр XX зууны дунд үед хэдэн арван урлагийн шинэ изм гаргаж дуусчихаад, өөр юугаар дэлхийг байлдан дагуулах вэ гэж бодлогоширч байсан шүү дээ. Гэтэл энэ үед Монголд нийгэм солигдож, Бурханы Танка зургийн уламжлалыг ч, түүний өмнөх цаг үеийн түүхээ ч сэргээж, сонирхох боломжгүй болсон ба зураачдад хязгаарлагдмал орон зайд өөрсдөө шинээр туршилт хийх сорилт тулгарчээ. Тэд өрнийн бодит зургийг бий болгодог алслалт, гэрэл сүүдэр, перспективт суралцаж, уламжлалт зураасан зурагтаа үүнийг шингээсэн олон бүтээл үлдээж, өөрсдийн цаг үедээ эзэн болсон. Тэгтэл эдгээр бүтээлүүдийг л нөгөө өөнтөгч нүднүүд "Хүүхдийн мэт болхи, алслалтгүй, өрнийн зурагтай зэрэгцүүлэхэд ичмээр" гэж тоохгүй орхиж байжээ. Тиймдээ ч тэр үед авьяастай нь уран зургийн ангид суралцаж, шалгалтанд бага оноо авсныг нь монгол зургийн анги руу хуваарьлах гэж оролддог байжээ. Тэгвэл жингийн эсрэг талд нэг хүчтэй үнэн байгаа нь өнөөдөр илүү тод харагдаж байна. Үүнийг өнөөх Монгол зургийн тунхаглалд дурдсан байгаагаар бол "Нүүдэлчид урлагт хандахдаа нүдэнд үзэгдэх үнэнийг бус сэтгэл зүрхэнд үлдэх үнэнийг дүрсэлж ирсэн" гэж товчхон тодорхойлжээ. Өөрөөр хэлбэл өрнийнхөн нүдэнд харагдаж буй зүйлийг яг адилхан дүрслэхийг хичээсээр ХХ зуунтай золгосон бол нүүдэлчид анхнаасаа л бодит харагдах дүрслэлд бус, хийсвэр оюун ухааны зүйлсэд төвлөрдөг байжээ. Үүнд л монгол зургийн амин сүнс оршдог гэнэ. Ийнхүү урлагт хоёр өөр талаас хандаж эхэлсэн учраас монголчууд тийм мундаг биш мэт харагдсан байж болох юм. Гол нь ийм байлаа гээд бид огтоосоо муу гэсэн үг биш бөгөөд монгол зургийн үндсэн мөн чанарыг Европын урлаг модернизмтой золгож байж л таньж харсан байна. == Монгол зураг нэр томъёо == "Монгол зураг" гэх нэр томъёо хэзээ анх гарсан бэ? Ардын зураач Н.Цүлтэм 1956 онд ЗХУ-д мэргэжил эзэмшсэн анхны гурван монгол зураач болоод эх орондоо ирэхдээ "''Би зөвхөн Өрнө, Дорнын зурагтай танилцаад зогссонгүй, өөрийнхөө үндэсний өв, уламжлалыг хүндэтгэн хөгжүүлэх ухаанд мөн суралцсан юм''" гэж хэлжээ. Харин тэр үед үндэсний урлагаа хөгжүүлэхэд нэг том бэрхшээл байлаа. [[Монгол Улс|Монгол улс]] ХХ зуунд эрх чөлөөт сэтгэлгээнд суурилсан урлаг гэхээсээ илүүтэй, шашны өвөрмөц ертөнцийн тухай ойлголттой, түүнийг илэрхийлэх тогтсон үзэл баримтлал хүлээн авсан. Дээр нь хүссэн бүхнээ зурж, турших ч боломж байгаагүй, хязгаарлагдмал сэдэв дотор эргэлдэж байв. Тэгэхдээ л алтан үеийнхэн "Урлаг гэдэг үнэтэй, урлаг өөрөө амьтай" гэж Б.Явуухулангийн хэлсэн шигээр бүтээхийг эрмэлзэж байсан юм. Н.Цүлтэм гуай монгол зургийг зөвхөн Бурханы танка зургаар хэмжиж болохгүй гэж үзжээ. Бурханы зураг монголд орж ирэхээс өмнөх үе рүү, илүү холын судалгаа хийж, монголын бүхий л түүхэнд оршиж байсан нүүдэлчин улсуудын соёлын өвийг бүтнээр нь судлах их ажлыг тэрбээр эхлүүлжээ. Тэр үед ардын зураач Н.Цүлтэм энэ санаачлагаа эрдэмтэн Б.Ренчинтэй зөвлөлдөж байхдаа "Монгол зураг" гэх нэр томъёог анх гарган ирсэн байна. МОНГОЛ ЗУРАГ ТУНХАГЛАЛААС: "''Монгол зураг гэдэг нь эртний уламжлалаасаа суралцан, өнгө болон бодит дүрс, хэлбэрийг хийсвэрлэн, далд гүн агуулгыг илэрхийлдэг дүрслэх урлагийн шинэ төрөл юм''!" == Эртний уламжлал == Монгол зургийн эртний уламжлал гэж юу вэ? Монголын газар нутаг дээр хүрлийн үеэс эхлэн өнөөдөр хүртэлх хугацаанд бий болж, хадгалагдан үлдсэн соёлын өвөөсөө харж болно. Жишээ нь 3000 жилийн өмнө бий болсон гэх буган чулууны хөшөөг харахад л тэр үед хүмүүс бугыг маш уран, нарийн дүрсэлж, нисэн дүүлж буй мэт хэлбэртэй зурсан байна. Хамгийн гол нь Монголд буй 350 орчим буган чулуун хөшөөний бүгдэд нь бугыг яг ямар харагддагаар нь биш, харин маш тэнгэрлэг утга агуулгатай байдлаар буулгажээ. Яг л ХХI зууны контемпорари зураг шиг хийсвэрлэлээр дүүрэн! Монголд өнгөрсөн 3000 жилийн хугацаанд олон шашин нэвтэрч, оршин тогтносон ч аль ч үед өөрчлөгдөөгүй нэг итгэл үнэмшил байдаг. Тэр нь байгалийг шүтэж, түүнийг аргадах ухаан юм. Энэхүү буган чулуун хөшөөн дээр байгаа буга тэр л байгалийг шүтэж, дээдэлсэн бэлгэдэлт сэтгэлгээний нэн эртний дурсгал бөгөөд өнөөх монголчууд нүдэнд харагдах агшин зуурын бодит дүрсээс илүү мөнхөд орших утга учрыг эрхэмлэдэг гэдгийн анхдагч баталгаа болно. Европын урлаг арай өөр замаар явжээ. Европчууд Леонардо ДаВинчигийн үе гэхэд аливаа юмсыг яг харагдаж байгаатай нь адилхан зурдаг болсон. Тэд уран зургийн техникийг гаргахдаа эхлээд наана, цаана харагдах алслалтыг бий болгож, хүний биеийг дүрслэх анатомийг задлаж чадсан. Үүнийг шингээсэн онол гарган ирж, зураач бүр хэрэгжүүлж чадахуйц болгосноороо сэргэн мандлын үеийн зураач нар бусад цаг үеэс илүү чадварлаг харагддаг. Гэвч тэд юмыг байгаатай нь адилхан зурсаар ХIX зууны төгсгөл гэхэд эцсийн зогсоолдоо ирсэн билээ. Энэ үед "Юмс үзэгдлийг цаашид байгаатай нь адилхан зурах ямар утга байна вэ" гэх асуулт өөрийн эрхгүй төрсөн биз ээ. Мөн [[гэрэл зураг]] гэх нэн хүчирхэг дүрслэх урлагийн төрөл дөнгөж мэндлээд байсныг дурдах хэрэгтэй. Тиймээс Японоос дөнгөж Европт газардаад байсан дорнын урлагийн "амьд" элемэнтүүдийг импрессионистууд соргогоор хүлээн авч, урлагийг илүү мэдрэмжтэй, тэмүүлэлтэй, хийсвэрлэг, бэлгэдэлт чанар луу нь чиглүүлсэн байна. Энэ нь цаашдаа зураачид юмыг бодитойгоор дүрслэх биш мөн чанартайгаар үзүүлэх гэсэн модернизмын гол хандлага болон хөгжжээ. == Дутагдалтай тал == Монгол зургийн дутагдал нь юу вэ? Монголын уран зургийн галерейгаас бид 1921 оны хувьсгалаас өмнө бүтээгдсэн, уламжлалт Бурхан зургийг Европ арга, барилтай хослуулсан зургууд үзэж болно. Жишээ нь Б.Шарав Богд хаан, Дондогдулам хатны хөргийг зурахдаа нүүрийг нь фото мэт гэрэл сүүдэртэй зурсан боловч бусдыг нь хавтгай бүтээжээ. Үүний дараа хувьсгалын үед хэлмэгдүүлэлт гарснаар Бурхан зургийн уламжлал тасарч манай урлаг шинэ гараанаас, шинэ сэдэвтэй алхах хэрэгтэй боллоо. Тэр үед ажиллаж байсан зураачид өөрөө унаган авьяастай ч уламжлалт зургийн техникээ сайн өвлөж аваагүйн дээр өрнийн уран зурагтай тийм ч сайн танилцаж амжаагүй, зөвхөн мэдрэмжээрээ зурж байсан гэж хэлж болно. Тиймээс л авьяасаараа махарч зурсан зургуудад хүний хөл, гар нь тийм ч сайн зурагдаагүй, болхи хэв маягтай болж хоцорсон аж. "Тэдгээр анхан үеийн монгол зургийг хөгжүүлсэн зураачид дотроос А.Сэнгэцохио гуай ард түмний сэтгэлд хоногшсон олон бүтээлийг туурвиж, нэгэн үеийг тэргүүлсэн уран бүтээлч болж мөнхөрсөн. Түүний зураг алслалттай, өрнөдийн маягийн зохиомжтой, өнгө зохицсон сайхан шийдэлтэй байдаг. Гэхдээ түүний зурагт нэг чухал баримт үлдсэн. Гэрэл сүүдрээр орон зай, объёмыг илэрхийлдэг өрнөдийн уран зургийн ухаан дорнодын урлагтай нийцэхэд бэрх ажээ. Үүнийг анхан үеийн монгол зургийн зураачдаас харж болно. Жишээ нь А.Сэнгэцохиогийн зурсан буурын зураг байна. Хэрэв тэмээ мэдэхгүй гадаад хүн харвал "гурван хөлтэй амьтан бололтой" гэж андуурч мэдэхээр. Ийм үл ойлголцол гаргахгүйн тулд дүрсийн харьцаа алдагдаагүй, гэрэл сүүдэртэй зурах өрнөдийн урлах ухаан байдаг шүү дээ. Магадгүй эд заавал нийцэх албагүй ч байж болно. "Зураас болон өнгөөр орон зай, дотоод мөн чанарыг манай урлаг илэрхийлдэг. Үүнийг гэрэл сүүдэргүй, хавтгай гэж тодорхойлсон ч хойч үеийн зураач нар энэ туршлагаас их зүйл сурсан. Тиймээс ч цаашид хөгжүүлэх шинэ хандлагаа бид олсоор байгаа" гэж Ц.Наранмандах багш тодруулан хэллээ. Нэг ёсондоо монгол зураг, бодит уран зураг хоёр яавал нийцэх, нийцэхгүйг дахиж бид турших хэрэггүй болсон. Оронд нь монголын нутагт үлдсэн нүүдэлчин улсуудын урлагийг бүрэн судлах боломж бүхий том орон зай, эрэл хайгуул хийх олон сонголт бидний өмнө байна. === Хоёр урсгалын уулзвар ба эхлэл, төгсгөлийн нэгдэл === "Би 1986 онд Германд сурч ирээд, монгол зургийн ангийг авсан юм. Энд сурч байхдаа монгол зургийг болхи, муу гэсэн доромжлол амсаад, өөрөө ч монгол зургаар зурах нь залхуутай, ядаргаатай гэж үзээд болихдоо тулж байсан. Тэгэхдээ л би Германд очоод монгол зургийг жинхэнэ утгаар нь ойлгосон юм" хэмээн Ц.Наранмандах багш хамгийн чухал зүйлээ ярьж эхэллээ. Зураач Б.Номин ''Монгол зургийн гайхамшиг нь ямар ч орон зай, цаг хугацааг нэгэн хавтгай дээр зэрэг дүрсэлж, боломжгүйг бий болгодогт оршино''. Бид дээр өгүүлсэнчлэн Европчууд нүдэнд харагдах зүйлсийг адилхан буулгах гэж оролдохоо болиод хэдийнэ нэг зуун жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд бий болсон ололт, амжилтууд дотор өнөөх монголчуудын аль эрт л уран зургандаа үлдээдэг байсан дүрслэлээр утга санааг илэрхийлэх бүтээлч хандлага дүүрэн байх аж. Матиссын хайчилбар зургууд, Пикассогийн зураасан зургийн ажлууд зэрэг олон бүтээлүүд үүний тод илрэл болж, дүрс хэллэг ямар чухал байдаг вэ гэдгийг дэлхий нийтэд ойлгуулсан байна. Өөрөөр хэлбэл тэрхүү орчин үеийн урлагийн түүх нь Монголын эртний улсуудад хэрэглэж байсан ололтонд хүрэх гэсэн замнал байсан мэт. "Та нар зургаа зурахдаа гэр бариад, дотор нь олбог тавиад суугаач" гэж хүмүүс Ц.Наранмандах багшид их хэлдэг байжээ. Гэтэл тэглээ гээд 1990-ээд, 2000-аад онд (millenniums) амьдарч байгаа хүний сэтгэхүй яг Б.[[Марзан Шарав|Шарав]]<nowiki/>ын амьдарч байсан Их Хүрээний амьдрал шиг зүйлийг сэтгэж, бодохгүй. Эсвэл Могул гүрнийг байгуулсан Бабур хаан тэргүүтэй түрэгжсэн монголчууд шиг урлагийг таашааж, Ираныг эрхшээж, Дундад Азид урлагийн эрх чөлөө авчирсан Газан хаан, Үлэг Бэхи зэрэг язгууртан эрдэмтэд шиг тунгаахгүй. Бабур хааны шүлгээс: "Алив, зураач чи энэ майхан дээр сайхан зураг зурж миний сэтгэлийн уйтгарыг үргээгээч" Харин тэдгээр түүхэн монголчууд зурахдаа, зураг зуруулахдаа юуг илүү таашааж, чухалчилж байсан бэ гэдгийг ухаж ойлгож чадна. Энэ бол уламжлал. Мөн үүнийг Европчууд онолоор баталгаажуулсан дүрслэх урлагийн түүхэндээ хэрхэн шингээж ирэв гэдгийг танин мэдэх хэрэгтэй. Тэгвэл цаашдаа жинхэнэ хөгжил болох давтагдашгүй зүйлс гарна гэж уран бүтээлчид үзэж байна. Монгол зураг дүрс, хэлбэр, түүний утга агуулга дээр тогтоно. Тиймээс зураасан зураг, эсвэл тосон зургийн ажил гэж МОНГОЛ ЗУРГИЙГ техникээр ялгах хэрэг байна уу. Ийнхүү орчин үед бидэнд өвлөгдөн ирсэн "Монгол зураг" нэг хэсэг Бурханы танка зургийн дор хөгжиж, түүний дараа Европын дүрслэх урлагийн ололттой нийцэх гэсэн үеийг өнгөрөөжээ. Үүний дараа буюу одоо монгол зураг жинхэнэ өөрийн хэв маягаа олж хөгжих цаг ирсэн байж магадгүй. 1990-ээд оноос хойш туурвигдсан олон монгол зураг шинэчлэл рүү чиглэж, өөрийн хэв маягаа олох гэсэн олон туршилт хийж, өвөрмөц, сонин зүйлсээр дүүрэн байлаа. Жишээ нь "Гаврош" гэж олноо танигдсан авьяаслаг зураач У.Мөнхжаргал гэхэд араб зургийн элемэнтүүдийг авч, хүний царай төрхийг тун догшин бөгөөд уран дүрслэх болсон байна. Үүнийг дараа үеийнхэн нь даган дуурайж, мөн л араб зурагт ихээр ашиглагддаг минитур элементүүдийг авч, зургаа олон эрээн цэцэг, навчаар чимэглэх болжээ. Энэ бол өнгөн талаас нь харагдах зүйл авч монгол зургийн уран бүтээлчид оюутан ахуй цагаасаа уламжлалт зураг олныг хуулбарлан зурдаг. Зүрхний хэмнэл тэгширч, сэтгэлийн үүд нээгдэх үед гарын хөдөлгөөн тэр нарийн цэмцгэр зураасыг зурдаг. Цэвэр сэтгэлийн зураас гэж хэлж болно. Бясалгал, ариуслаар бүтээсэн зураг учраас хүний сэтгэл хөдөлгөх нарийн увьдас нь амилж, илүү тэнгэрлэг уур амьсгалтай болдог. Энэ гүн ухааныг нээж илрүүлэх нь маш их цаг хугацаа шаардана. Монгол зургийн зохиомж тун адармаатай бөгөөд амьдралын олон талыг хэрэн хэсч, жинхэнэ хүний сэтгэл хаанаа илүү сайхан тодордог вэ гэдгийг илэрхийлэх гэж тэмүүлдэг. Үүнийг та орчин үеийн монгол зургууд үзэхдээ илрүүлж болох юм. Монгол зургийн бусад орны соёл, урлагаас ялгарах гол зүйлс нь монгол хүний ертөнцийг үзэх үзэл, нүүдэлчдийн уугуул амьдрал, соёлийн хэв маяг юм. Эдгээр өвөрмөц зүйлс манай гарагийн өөр хаа нэгтэй давтагдана гэж үү? Зураач Б.Баатарзориг Тэгэхдээ монгол зураг бүтээхэд асар их цаг ордог тул мэргэжлээ орхисон зураач их. Тэднээс 1987 өрнөдийн ололтыг уламжлалт зургийн ухаантайгаа хослуулж ойлгосон цөөн боловч цоо шинэ үеийн зураачид бий болсон байгаа. Эдгээр монгол зургийн авьяаслаг уран бүтээлчдээс дурдвал Ч.Ганбаатар, М.Баярмагнай, Х.Элбэгзаяа, Д.Бат-Эрдэнэ, Ш.Амартүвшин, У.Мөнхжаргал, Д.Үүрийнтуяа, О.Үржинханд, Л.Хонгорзул, П.Нурмаажав, Б.Номин, Б.Баатарзориг, Д.Азжаргал зэрэг олон уран бүтээлчдийг нэрлэж болно. Тэд "Монгол зураг гэдэг зөвхөн зургийн арга ажиллагаа бус, өнгө дүрслэлийн [[гүн ухаан]] юм" гэдгийг толилуулж байгаа. Тэгэхээр ийм зураачидтай нэг цаг үед амьдарч байгаа бид "Монгол зураг бол хоцрогдсон урлаг биш, ирээдүйн урлаг" гэдэг нь батлагдахыг үзэх азтай хүмүүс юм. [[Ангилал:Уран зураг]] [[Ангилал:Дүрслэх урлаг]] tdrb2bebf8855v5f7lysgpbqohk64bn 0 71289 868758 852337 2026-09-08T00:44:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 868758 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|Европын улсын}} {{Redirect|Черногор}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монтенегро | common_name = Монтенегро | native_name = {{native name list|tag1=cnr|name1=Crna Gora|tag2=cnr|name2=Црна Гора}} | image_flag = Flag of Montenegro.svg | flag_type = [[Монтенегрогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Монтенегрогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = <br />{{lang|cnr|[[Монтенегрогийн төрийн дуулал|Oj, svijetla majska zoro]]|italic=yes}}<br />({{lang-mn|"Өө, тавдугаар сарын гэгээн үүр"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Montenegro.ogg|center]]</div> | image_map = Europe-Montenegro.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|legend=Europe-Montenegro.svg}} | image_map2 = | capital = [[Подгорица]]<ref>Подгорица нь засаг захиргааны нийслэл, харин [[Цетине]] нь хуучин хааны нийслэл гэж тооцогддог</ref> | coordinates = {{Coord|42|47|N|19|28|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Монтенегро хэл]]<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=The official language in Montenegro shall be Montenegrin. Cyrillic and Latin alphabet shall be equal.}}</ref> | languages2_type = Албан ёсны хэрэглээний хэл<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.}}</ref> | languages2 = {{Plain list| * [[Албани хэл]] * [[Босни хэл]] * [[Хорват хэл]] * [[Серби хэл]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list | {{nowrap|45% [[Монтенегрочууд‎]]}} | 28.7% [[Монтенегрогийн Сербичүүд|Сербичүүд]] | 8.6% [[Монтенегрогийн Боснякчууд|Боснякчууд]] | 4.9% [[Монтенегро дахь албаничууд|Албаничууд]] | 8.7% Бусад | 4.0% хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011<ref name=Monstat>{{cite web|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=Monstat|access-date=12 July 2011}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;| {{Tree list}} * 76.0% [[Христийн шашин|Христ]] ** 72.1% [[Монтенегро дахь дорнодын үнэн алдартны шашин|Дорнодын Ортодокс]] ** {{nowrap|3.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]]}} {{Tree list/end}} |19.1% [[Монтенегро дахь ислам|Ислам]]|1.3% [[Монтенегро дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]|1% [[Монтенегро дахь шашин шүтлэг|Бусад]]|2.6% хариулаагүй}} | religion_year = 2011<ref name=Monstat/> | demonym = [[Монтенегрочууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Монтенегрогийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Яков Милатович]] | leader_title2 = [[Монтенегрогийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Дритан Абазович]] | leader_title3 = [[Монтенегрогийн Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Даниэла Джурович]] | legislature = [[Монтенегрогийн Парламент|Шкупшина]] | sovereignty_type = [[Монтенегрогийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Дукля]] | established_date1 = 10-р зуун | established_event2 = [[Зета улс|Зета]] | established_date2 = 1356 | established_event3 = [[Монтенегрогийн Ван-Бишопын зөвлөл|Ван-Бишопын зөвлөл]] | established_date3 = 1516 | established_event4 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн вант улс|Вант улс]]}}<br />{{nowrap|Шашин төрийг салгав}} | established_date4 = 3 сарын 13, 1852 | established_event5 = {{nowrap|[[Берлиний гэрээ (1878)|Берлиний гэрээ]]}}<br />{{nowrap|Тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв}} | established_date5 = 7 сарын 13, 1878 | established_event6 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн хаант улс|Хаант улсыг]]}}<br />{{nowrap|тунхаглав}} | established_date6 = 8 сарын 28, 1910 | established_event7 = [[Югославын байгуулалт]] | established_date7 = 11 сарын 26, 1918 | established_event8 = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНС Югослав]] дахь {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Социалист Монтенегро Улс|социалист бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = 11 сарын 29, 1945 | established_event9 = {{nowrap|Сербитэй холбоот}}<br />{{nowrap| [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992-2006)|бүгд найрамдах улс]]}} | established_date9 = 4 сарын 27, 1992 | established_event10 = {{nowrap|[[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|Тусгаар тогтнолын санал асуулга]]}} | established_date10 = 5 сарын 21, 2006 | established_event11 = {{nowrap|Тусгаар тогтнолоо сэргээв}} | established_date11 = 6 сарын 3, 2006 | area_rank = 156 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 13,812 | area_sq_mi = <!--5332.843--> | percent_water = 2.6 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 602,445<ref>{{cite web | url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT | access-date=2023-09-17 | archive-date=2023-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231227190720/https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 169 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 43.6 | population_density_sq_mi = 124 | population_density_rank = 133 | GDP_PPP = $17.282&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019">{{cite web|date=April 2021|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=943,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]| access-date=19 September 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 149 | GDP_PPP_per_capita = $28,686<ref name="WEO2019"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 63 | GDP_nominal = $7.027&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 153 | GDP_nominal_per_capita = $11,664<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 73 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Eurostat|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en|access-date=2022-08-05|website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.832 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 49 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])^a | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж. | drives_on = баруун | calling_code = [[Монтенегро дахь утасны дугаар|+382]] | cctld = [[.me]] | footnote_a = [[Монтенегро ба евро|Нэг талын журмаар баталсан]]; Монтенегро нь [[Еврогийн бүс]]ийн гишүүн биш юм. | today = }} '''Монтенегро''' буюу '''Черногор''' ([[Монтенегро хэл|монтенегрогоор]] ''Crna Gora''/Црна Гора, "Хар уул" хэмээсэн утгатай) нь зүүн өмнөд [[Европ]]т, [[Балканы хойг]] дээр орших [[тусгаар улс]] юм. Баруун өмнөд хаяанд нь [[Адриатын тэнгис]] байх тус улс баруун талаараа [[Хорват]], баруун хойд талаараа [[Босни ба Херцеговин]], зүүн хойд талаараа [[Серби]], зүүн талаараа [[Косово]], зүүн өмнө талаараа [[Албани]] улсуудтай хиллэнэ. Тус улсын газар нутаг -13 812 км². 2023 оны хүн амын тооллогоор Черногор улсад 623 633 хүн ам оршин сууж байв. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Подгорица]] боловч [[Цетинье]] хотыг Вангийн хуучин нийслэл (''prijestonica'') гэж тодорхойлсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.me/english/podaci/podaci.htm |wayback=20100420065013 |text=Basic data of Montenegro |archiv-bot=2023-09-26 15:13:18 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100420065013/http://www.me/english/podaci/podaci.htm |date=20 April 2010 }}</ref> Монтенегро бол парламентын бүгд найрамдах улс юм. Албан ёсны хэл нь Монтенегро бөгөөд Серб, Босни, Албани, Хорват хэлийг мөн албан ёсоор хэрэглэдэг. Кирилл болон Латин цагаан толгой нь ижил статустай. == Түүх == 9-р зуунд [[Дундад зууны Серби|Сербийн гурван гүнлиг]] одоогийн Монтенегрогийн нутагт оршиж байв: багцаагаар нутгийн өмнөд хагасыг эзлэх [[Дукля]], баруун хэсгийн [[Травуния]], хойд хэсгийн [[Сербийн гүнлиг (дундад зуун)|Расция]].<ref name=Luscombe>{{cite book|author1=David Luscombe|author2=Jonathan Riley-Smith|title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date=14 October 2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=266–}}</ref><ref name=Sedlar>{{cite book|author1=Jean W Sedlar|title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500|url=https://books.google.rs/books?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&hl=sr&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|publisher=[[University of Washington Press]]|pages=21–}}</ref><ref>{{cite book|author1=John Van Antwerp Fine|title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|url=https://books.google.rs/books?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwi0-bryjvbOAhWI8RQKHQqsBqs4ChDoAQgnMAE|publisher=[[University of Michigan Press]]|pages=194}}</ref> 1042 онд [[Стефан Воислав]] [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] эсрэг бослого гаргаснаар Дукля тусгаар тогтнолоо олж, [[Воиславевич династи]] хэсэг хугацаанд оршин тогтножээ. Түүнээс хойш бүс нутгийн хүчирхэг улсуудын мэдэлд ээлж дараалан орсоор, мөн [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] бүрэлдэхүүнд хэдэн зууныг өнгөрөөсний дараа 1918 онд [[Югославын вант улс]]ын нэг хэсэг болж, улмаар уг вант улсыг 1945 онд [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс]] залгамжилсан юм. 1992 оны [[Югославын задрал]]ын дараа [[Бүгд Найрамдах Серби Улс (1992–2006)|Серби]] болон [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992–2006)|Монтенегро]] улсууд хамтдаа [[Югославын Холбооны Улс]] хэмээх [[холбооны улс]]ыг байгуулсан боловч Югославын албан ёсны залгамжлагч эсэх асуудал нь хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан бусад улсуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч, улмаар [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 777-р тогтоолоор]] үгүйсгэгдсэн тул 2003 онд улсын нэрээ [[Серби ба Монтенегро]] болгон өөрчилжээ. [[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|2006 оны 5 сарын 21-ний тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулгад]] оролцогчдын 55,5 % дэмжлэгтэй, Монтенегро улс 2006 оны 6-р сарын 3-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 6-р сарын 28-нд НҮБ-д гишүүнээр элссэн байна. Мөн 2017 оны 6-р сарын 5-нд НАТО-д элссэн ажээ. Тус улс 2007 оны 10-р сарын 22-нд албан ёсны нэрээ Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс болгон өөрчилсөн байна. [[Дэлхийн Банк]]ны ангиллаар дундаас дээгүүр орлоготой орон болох Монтенегро нь [[НҮБ]], [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Төв Европын чөлөөт худалдааны гэрээ]]ний гишүүнчлэлтэй бөгөөд [[Газрын дундад тэнгисийн холбоо]]г үүсгэн байгуулалцсан гишүүн юм. == Шашин == Монтенегрогийн Үндсэн хуульд шашны нийгэмлэгүүдийг төрөөс тусгаарлаж, тэдний тэгш байдал, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан байдаг. 2023 оны хүн амын тооллогоор судалгаанд оролцогчид өөрсдийгөө шашин шүтдэг гэж тодорхойлсон байна. 443,394 хүн (71.10%) өөрсдийгөө Үнэн алдартан, 124,668 (19.99%) нь Мусульман бөгөөд 20,408 (3.27%) нь Католик шашинтнууд гэж тодорхойлсон байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Montenegro}} {{Wiktionary|Montenegro}} * [http://www.gov.me/ Монтенегрогийн засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Монтенегро| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] fkl7jtyt6rstp1msmv83ii2mr026p1c 868762 868758 2026-09-08T01:23:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 868762 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|Европын улсын}} {{Redirect|Черногор}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монтенегро | common_name = Монтенегро | native_name = {{native name list|tag1=cnr|name1=Crna Gora|tag2=cnr|name2=Црна Гора}} | image_flag = Flag of Montenegro.svg | flag_type = [[Монтенегрогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Монтенегрогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = <br />{{lang|cnr|[[Монтенегрогийн төрийн дуулал|Oj, svijetla majska zoro]]|italic=yes}}<br />({{lang-mn|"Өө, тавдугаар сарын гэгээн үүр"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Montenegro.ogg|center]]</div> | image_map = Europe-Montenegro.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|legend=Europe-Montenegro.svg}} | image_map2 = | capital = [[Подгорица]]<ref>Подгорица нь засаг захиргааны нийслэл, харин [[Цетине]] нь хуучин хааны нийслэл гэж тооцогддог</ref> | coordinates = {{Coord|42|47|N|19|28|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Монтенегро хэл]]<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=The official language in Montenegro shall be Montenegrin. Cyrillic and Latin alphabet shall be equal.}}</ref> | languages2_type = Албан ёсны хэрэглээний хэл<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.}}</ref> | languages2 = {{Plain list| * [[Албани хэл]] * [[Босни хэл]] * [[Хорват хэл]] * [[Серби хэл]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list | {{nowrap|45% [[Монтенегрочууд‎]]}} | 28.7% [[Монтенегрогийн Сербичүүд|Сербичүүд]] | 8.6% [[Монтенегрогийн Боснякчууд|Боснякчууд]] | 4.9% [[Монтенегро дахь албаничууд|Албаничууд]] | 8.7% Бусад | 4.0% хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011<ref name=Monstat>{{cite web|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=Monstat|access-date=12 July 2011}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;| {{Tree list}} * 76.0% [[Христийн шашин|Христ]] ** 72.1% [[Монтенегро дахь дорнодын үнэн алдартны шашин|Дорнодын Ортодокс]] ** {{nowrap|3.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]]}} {{Tree list/end}} |19.1% [[Монтенегро дахь ислам|Ислам]]|1.3% [[Монтенегро дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]|1% [[Монтенегро дахь шашин шүтлэг|Бусад]]|2.6% хариулаагүй}} | religion_year = 2011<ref name=Monstat/> | demonym = [[Монтенегрочууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Монтенегрогийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Яков Милатович]] | leader_title2 = [[Монтенегрогийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Дритан Абазович]] | leader_title3 = [[Монтенегрогийн Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Даниэла Джурович]] | legislature = [[Монтенегрогийн Парламент|Шкупшина]] | sovereignty_type = [[Монтенегрогийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Дукля]] | established_date1 = 10-р зуун | established_event2 = [[Зета улс|Зета]] | established_date2 = 1356 | established_event3 = [[Монтенегрогийн Ван-Бишопын зөвлөл|Ван-Бишопын зөвлөл]] | established_date3 = 1516 | established_event4 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн вант улс|Вант улс]]}}<br />{{nowrap|Шашин төрийг салгав}} | established_date4 = 3 сарын 13, 1852 | established_event5 = {{nowrap|[[Берлиний гэрээ (1878)|Берлиний гэрээ]]}}<br />{{nowrap|Тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв}} | established_date5 = 7 сарын 13, 1878 | established_event6 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн хаант улс|Хаант улсыг]]}}<br />{{nowrap|тунхаглав}} | established_date6 = 8 сарын 28, 1910 | established_event7 = [[Югославын байгуулалт]] | established_date7 = 11 сарын 26, 1918 | established_event8 = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНС Югослав]] дахь {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Социалист Монтенегро Улс|социалист бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = 11 сарын 29, 1945 | established_event9 = {{nowrap|Сербитэй холбоот}}<br />{{nowrap| [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992-2006)|бүгд найрамдах улс]]}} | established_date9 = 4 сарын 27, 1992 | established_event10 = {{nowrap|[[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|Тусгаар тогтнолын санал асуулга]]}} | established_date10 = 5 сарын 21, 2006 | established_event11 = {{nowrap|Тусгаар тогтнолоо сэргээв}} | established_date11 = 6 сарын 3, 2006 | area_rank = 156 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 13,812 | area_sq_mi = <!--5332.843--> | percent_water = 2.6 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 602,445<ref>{{cite web | url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT | access-date=2023-09-17 | archive-date=2023-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231227190720/https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 169 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 43.6 | population_density_sq_mi = 124 | population_density_rank = 133 | GDP_PPP = $17.282&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019">{{cite web|date=April 2021|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=943,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]| access-date=19 September 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 149 | GDP_PPP_per_capita = $28,686<ref name="WEO2019"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 63 | GDP_nominal = $7.027&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 153 | GDP_nominal_per_capita = $11,664<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 73 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Eurostat|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en|access-date=2022-08-05|website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.832 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 49 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])^a | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж. | drives_on = баруун | calling_code = [[Монтенегро дахь утасны дугаар|+382]] | cctld = [[.me]] | footnote_a = [[Монтенегро ба евро|Нэг талын журмаар баталсан]]; Монтенегро нь [[Еврогийн бүс]]ийн гишүүн биш юм. | today = }} '''Монтенегро''' буюу '''Черногор''' ([[Монтенегро хэл|монтенегрогоор]] ''Crna Gora''/Црна Гора, "Хар уул" хэмээсэн утгатай) нь зүүн өмнөд [[Европ]]т, [[Балканы хойг]] дээр орших [[тусгаар улс]] юм. Баруун өмнөд хаяанд нь [[Адриатын тэнгис]] байх тус улс баруун талаараа [[Хорват]], баруун хойд талаараа [[Босни ба Херцеговин]], зүүн хойд талаараа [[Серби]], зүүн талаараа [[Косово]], зүүн өмнө талаараа [[Албани]] улсуудтай хиллэнэ. Тус улсын газар нутаг -13 812 км². 2023 оны хүн амын тооллогоор Черногор улсад 623 633 хүн ам оршин сууж байв. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь '''[[Подгорица]]''' боловч [[Цетинье]] хотыг Вангийн хуучин нийслэл (''prijestonica'') гэж тодорхойлсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.me/english/podaci/podaci.htm |wayback=20100420065013 |text=Basic data of Montenegro |archiv-bot=2023-09-26 15:13:18 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100420065013/http://www.me/english/podaci/podaci.htm |date=20 April 2010 }}</ref> Монтенегро бол парламентын бүгд найрамдах улс юм. Албан ёсны хэл нь Монтенегро бөгөөд Серб, Босни, Албани, Хорват хэлийг мөн албан ёсоор хэрэглэдэг. Кирилл болон Латин цагаан толгой нь ижил статустай. == Түүх == 9-р зуунд [[Дундад зууны Серби|Сербийн гурван гүнлиг]] одоогийн Монтенегрогийн нутагт оршиж байв: багцаагаар нутгийн өмнөд хагасыг эзлэх [[Дукля]], баруун хэсгийн [[Травуния]], хойд хэсгийн [[Сербийн гүнлиг (дундад зуун)|Расция]].<ref name=Luscombe>{{cite book|author1=David Luscombe|author2=Jonathan Riley-Smith|title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date=14 October 2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=266–}}</ref><ref name=Sedlar>{{cite book|author1=Jean W Sedlar|title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500|url=https://books.google.rs/books?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&hl=sr&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|publisher=[[University of Washington Press]]|pages=21–}}</ref><ref>{{cite book|author1=John Van Antwerp Fine|title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|url=https://books.google.rs/books?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwi0-bryjvbOAhWI8RQKHQqsBqs4ChDoAQgnMAE|publisher=[[University of Michigan Press]]|pages=194}}</ref> 1042 онд [[Стефан Воислав]] [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] эсрэг бослого гаргаснаар Дукля тусгаар тогтнолоо олж, [[Воиславевич династи]] хэсэг хугацаанд оршин тогтножээ. Түүнээс хойш бүс нутгийн хүчирхэг улсуудын мэдэлд ээлж дараалан орсоор, мөн [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] бүрэлдэхүүнд хэдэн зууныг өнгөрөөсний дараа 1918 онд [[Югославын вант улс]]ын нэг хэсэг болж, улмаар уг вант улсыг 1945 онд [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс]] залгамжилсан юм. 1992 оны [[Югославын задрал]]ын дараа [[Бүгд Найрамдах Серби Улс (1992–2006)|Серби]] болон [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992–2006)|Монтенегро]] улсууд хамтдаа [[Югославын Холбооны Улс]] хэмээх [[холбооны улс]]ыг байгуулсан боловч Югославын албан ёсны залгамжлагч эсэх асуудал нь хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан бусад улсуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч, улмаар [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 777-р тогтоолоор]] үгүйсгэгдсэн тул 2003 онд улсын нэрээ [[Серби ба Монтенегро]] болгон өөрчилжээ. [[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|2006 оны 5 сарын 21-ний тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулгад]] оролцогчдын 55,5 % дэмжлэгтэй, Монтенегро улс 2006 оны 6-р сарын 3-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 6-р сарын 28-нд НҮБ-д гишүүнээр элссэн байна. Мөн 2017 оны 6-р сарын 5-нд НАТО-д элссэн ажээ. Тус улс 2007 оны 10-р сарын 22-нд албан ёсны нэрээ Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс болгон өөрчилсөн байна. [[Дэлхийн Банк]]ны ангиллаар дундаас дээгүүр орлоготой орон болох Монтенегро нь [[НҮБ]], [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Төв Европын чөлөөт худалдааны гэрээ]]ний гишүүнчлэлтэй бөгөөд [[Газрын дундад тэнгисийн холбоо]]г үүсгэн байгуулалцсан гишүүн юм. == Шашин == Монтенегрогийн Үндсэн хуульд шашны нийгэмлэгүүдийг төрөөс тусгаарлаж, тэдний тэгш байдал, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан байдаг. 2023 оны хүн амын тооллогоор судалгаанд оролцогчид өөрсдийгөө шашин шүтдэг гэж тодорхойлсон байна. 443,394 хүн (71.10%) өөрсдийгөө Үнэн алдартан, 124,668 (19.99%) нь Мусульман бөгөөд 20,408 (3.27%) нь Католик шашинтнууд гэж тодорхойлсон байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Montenegro}} {{Wiktionary|Montenegro}} * [http://www.gov.me/ Монтенегрогийн засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Монтенегро| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 1g08kc70vbdl9kt5y8abtjx9z6zaug0 0 71825 868781 771098 2026-09-08T03:36:05Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868781 wikitext text/x-wiki '''Их хуур''' хөгжим нь Монголын үндэсний хөгжмийн нуман болон чавхдаст хөгжмийн төрөлд хамаардаг бөгөөд хамгийн аргил дуутай, хэлбэрийн төрхийн хувьд [[морин хуур]]тай төстэй ч хэмжээний хувьд нумт хөгжмийн дотроосоо хамгийн том хөгжмийн зэмсэг юм. Тус хөгжмийн зэмсэг нь үндэсний [[найрал хөгжим]], цөөхүүл хөгжим болон этник хамтлагуудад илүүтэй тоглогддог. 1962 оноос их хуур хөгжим үүсэж хөгжсөн. 1987 оноос мэргэшсэн их хуурчдыг бэлтгэх зорилгоор Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуулийн утсан хөгжмийн тэнхимийн контрбасс хөгжмийн багш Л. Баасанхүү мэргэжлийн сургалтын үндсэн суурь хөтөлбөрийн загварчлалыг зохиож шавь нарын хамтаар сургалтын хөтөлбөрт тохирохуйц бүтээлүүдийг хөрвүүлэх, найруулах, хөгжмийн зохиолч нарт бүтээл захиалж анхны их хуурчдыг сургаж эхэлсэн. Тус хөгжмийн үндсэн тоглогдох арга барил нь өрнөдийн контрбасс хөгжмийн аргачлалтай ижил бөгөөд энэ нь тус хөгжмийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хамгийн зөв сонголт байсан. {| class="wikitable" !'''ТАНИЛЦУУЛГА''' |- | # Их хуурын түүх # Хэлбэр хийц # Чавхдас болон хөг # Тоглох аргачлал # Мэргэжлийн их хуурчид # Монголын Их хуур, Контрбасс хөгжимчдийн холбоо # Холбоос |} <big>'''Их хуурын түүх'''</big> ----1956 онд МАХН-ын Төв хорооны улc төрийн товчооны 1956 оны 02 cарын 17-ны өдрийн 44-р тогтоолд: “ Монгол үндэcний хөгжмийг cэргээн явуулах тухай” тогтоол үүлдэгджээ. Туc тогтоолд “....Монгол оронд дэлгэрcэн шарын шашны лам нар, ард түмний хөгжмийн зүйл, хөг аялгууг өөрийн cуртлыг номлох хэрэгтээ зэвcэг болгон ашиглаcнааc монгол үндэcний хөгжмийн зэмcгийн нэлээд ихэнх нь шашны лам нарын хөгжим болcнооc жинхэнэ үндэcний хөгжмийн төрөл цөөрcөн байна. Иймд манай үндэcний хөгжмийн баялагийг өргөнөөр өвлөн ашиглах явдал шаардагдаж буй бөгөөд, монголын эрт үед хэрэглэгдэж байcан хөгжмийн түүх, холбогдох материал, зураг, аялгыг cудлан үзэж, cэргээн хөгжүүлэх ажлыг нэн даруй эхлэн зохиох хэрэгтэй” хэмээжээ. Энэхүү тогтоолын хэрэгжүүлэгч байгууллага нь тухайн үеийн Ардын Дуу Танцын Анcамбель юм. 1956 онд Ардын Дуу Танцын Анcамбелийн уран сайхны удирдагч [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]] үндэcний хөгжмүүдээc бүрдcэн найрал хөгжмийг байгуулах cанаачлага гарган морин хуурын доод эгшгийг доошлуулан, cуурь хөг болох их хуур, ятганы зарим шинэ төрөл зүйл, шашны уламжлалт зэмcгүүдийг боловcронгуй болгох замаар үлээвэр, цохилуур хөгжмийн бие дааcан хэcгийг зааж зааварчлан хөгжмийн урлаач нараар бүтээлгэн найрал хөгжмийн бүрэлдэхүүнд оруулcанаар 1961 он гэхэд өнөөгийн ҮХИН-ын төрх бий болcон ба анхны их хуур хөгжим бий болcон түүхтэй. [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Контрабасс]] bc35kg25m7s5yqaz43qvk8sztroedk2 0 75878 868720 868577 2026-09-07T16:58:13Z Enkhsaihan2005 64429 868720 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Administrative divisions of Late Joseon.png|thumb|right|160px|Солонгосын найман муж газрын зурагт]] '''Найман муж''' (팔도, паль-ду) — [[Чусонь]] улсын үед [[Солонгос]] орон найман мужид хувааагдаж байв. Найман аймгийн хил хязгаар 1413-1895 он хүртэл 480 жилийн турш үндсэндээ өөрчлөлтгүй тогтсон. Энэ аймгууд тогтвортой удаан байснаар орон нутгийн онцлог, хэл аялгуу, засаг захиргааны хуваарь ихэд тогтвортой болсон. 1945 оноос хойш буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]] хоёр улсын үед ч дээрх аймгуудын нэр, онцлог хүчтэй хэвээр байна. == Түүх == === 1895 он хүртэлх муж === 1413 он, Чусоний [[Тэжун ван|Тэжун]] вангийн үед газар нутаг нь зүүн хойш тэлж [[Түмэн гол]] хүрчээ. Энэ үед засаг захиргааны хуваарийг найман муж болгон өөрчилжээ. Үүнд: {{Олон баганат жагсаалт |өргөн=15em |баганынтоо=2 |жагсаалт= * Ёнгил (1509 оноос [[Хамгён]] гэсэн) *[[Канвонь]] *[[Кёнги]] *[[Кёнсан]] *[[Пёнань]] * Пүнхэ (1417 онд [[Хуанхэ]] гэж нэрийдсэн) * [[Чолла]] *[[Чүнчон]] }} ===1895-1896 оны тойрог === 500 жил гаруй тогтсон найман аймгийг 1895 онд өөрчлөн байгуулагдсан [[Солонгосын эзэнт улс]]ын [[Кужун]] хаан өөрчилж 23 тойрог болгон хуваажээ. Ингэхдээ гол гол хотуудын нэрээр нэрлэсэн. ===1896 онд дахин муж === Шинэ засаг захиргааны системээр удалгүй 1896 оны 8 сарын 4-нд уламжлалт аймгийн нэрсийг сэргээжээ. Ингэхдээ Кёнсан, Пёнань, Хамгён, Чолла, Чүнчон аймгуудыг өмнөд умард байршлаар таллан хувааж нийт 13 мужтай болсон. Энэ хуваарь 1910-1945 оны Японы эзэрхийллийн үед хэвээр байсан ба одоогийн хоёр Солонгосын үед тусгай хотуудыг нэмж салган хуваажээ. == Найман аймгийн хүснэгт == Найман аймгийн нэр, төв хот, ард түмний хэл аялгуу, одоогийн нутгийн хуваарийг хүснэгтээр харуулав. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:smaller;" ! bgcolor="#eeeeff" | Муж ! bgcolor="#eeeeff" | Солонгос үсэг ! bgcolor="#eeeeff" | Засаг захиргааны төв ! bgcolor="#eeeeff" | Хэл аялгуу ! bgcolor="#eeeeff" | 1896 оноос эхлэн ! bgcolor="#eeeeff" | Одоогийн нутгийн хуваарь |- | [[Канвонь]] | {{lang|ko|강원도}} | [[Воньжү]] | Канвонь аялгуу | * [[Канвонь]] | * [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]] ---- * [[Канвонь (Умард Солонгос)|Умард Солонгосын Канвонь]] |- | [[Кёнги]] | {{lang|ko|경기도}} | Ханьсон ([[Сөүл]]) | Сөүл аялгуу | * [[Кёнги]] | * [[Кёнги]] * [[Сөүл]] * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} ---- * [[Умард Хуанхэ]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Кёнсан]] | {{lang|ko|경상도}} | [[Тэгү]] | Кёнсан аялгуу | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] | * [[Умард Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] * [[Пүсань]] * [[Тэгү]] * [[Үлсань]] |- | [[Пёнань]] | {{lang|ko|평안도}} | [[Пёнъян]] | Пёнань аялгуу | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] * [[Чаган]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Пёнъян]] * [[Нампу]] |- | [[Хамгён]] | {{lang|ko|함경도}} | [[Хамхөн]] | Хамгён аялгуу | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] | * [[Умард Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Расонь]] |- | [[Хуанхэ]] | {{lang|ko|황해도}} | [[Хэжү]] | Хуанхэ аялгуу | * [[Хуанхэ]] | * [[Умард Хуанхэ]] * [[Өмнөд Хуанхэ]] ---- * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Чолла]] | {{lang|ko|전라도}} | [[Чоньжү]] | Чолла аялгуу;<br/>Чэжү аялгуу | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] | * [[Умард Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] * [[Куанжү]] |- | [[Чүнчон]] | {{lang|ko|충청도}} | [[Кунжү]] | Чүнчон аялгуу | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] | * [[Умард Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] * [[Тэжонь]] * [[Сэжун хот]] |} [[Ангилал:Чосоны муж]] 87v4c3ugcmpd8n7f5m5o5dotz7ept69 0 77183 868833 805948 2026-09-08T08:42:23Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868833 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Рашаан дэрсний ухаа хэмээх толгодын дунд орших эртний нэгэн хотын туурь. Энэ хотын туурь Аварга Тосонгийн рашаан сувиллаас урагш Аваргын голын хойд хөвөөнд байрлах ба зүүнээс баруун тийш 1200 метр, хойноос өмнө зүгт 500 метр, нийт 60 орчим га талбайг эзлэн оршино. Хойд хэсгээрээ хагас дугуйрсан шороон хэрмийн үлдэцтэй. Зүүн, баруун хэсгийг нэвт гарсан гол гудамжны хоёр талаар олон тооны барилгын ор байх бөгөөд зарим нь гадна хөрсөн дээр хэлбэр төрх нь сайн ялгарахгүй шороон овгорууд боловч 10 гаруй хэрэмтэй, хэрэмгүй томоохон ор үлдэгдлүүд илүү тодорхой мэдэгдэнэ. 1950-иад онд эрдэмтэн Х.Пэрлээ уг туурийг Чингис хааны их орд “Ауруг орд” мөн хэмээн тогтоож 1961-1976 онуудад хэд хэдэн удаа судалгаа хийжээ. Хожим 1992 онд Монгол-Японы хамтарсан “Гурван гол” төслийн хүрээнд дэвсгэр зургийг үйлдэн хэд хэдэн цэгт геофизикийн судалгаа явуулсан байна. Улмаар 2001 оноос Монгол-Японы хамтарсан “Шинэ зуун” төслийн хээрийн шинжилгээний анги нарийвчилсан малтлага судалгааны ажлыг байгалийн шинжлэх ухааны олон талын судалгааны үр дүнтэй нэгтгэн гүйцэтгэж энэ хот нь орд өргөө, газар тариалан, төмрийн дархан, агуулах болон бусад жижиг үйлдвэрлэлийн газруудтай байсныг тогтоосон юм. Аваргын балгас буюу Чингис хааны “Ауруг орд”-ын туурь нь Хэрлэнгийн Хөдөө арлын бүс нутагт хадгалагдаж буй Монголын эзэнт гүрний үеийн хамгийн чухал археологийн дурсгалуудын гол төлөөлөл болно. Түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн баримтаас үзвэл [[Чингис хаан]] улирлын шинжтэй дөрвөн ордтой байжээ. Ордууд нь эхэн үедээ цаг улирлын байдал, малын бэлчээр даган нүүдэллэж байсан ба сүүлдээ суурьшин хот хүрээ болон өргөжсөн байна. Эдгээрээс энэхүү “Ауруг орд” нь хамгийн хүндтэй гол орд байсан бөгөөд Хэрлэнгийн Хөдөө аралд байрлаж үйл хэргийг нь Бөртэ хатан эрхлэн явуулдаг байжээ. Археологийн малтлага судалгааны үр дүнд энэхүү хотын туурийг XII-XIV зууны үед холбогдох Чингис хааны “Их орд”, Монголын эзэнт гүрний эхэн үеийн улс төр, эдийн засгийн төв, хожим нь онгон шүтээний хамгийн хүндтэй газар байсныг тогтоосон байна. [[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]] [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] {{archaeology-stub}} {{Mongolia-stub}} lhb17guvftyhtfjrjx1mq487bhnmjbu 0 77222 868756 803830 2026-09-08T00:25:56Z Chongkian 21163 868756 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Улаанбаатар хотын худалдааны анхны гудамж XVIII зууны эцсээс XIX зууны эхэнд үүсчээ. Энэ гудамж дундуур Баруун Сэлбийн гол урсдаг байсан бөгөөд одоогийн Барилгачдын талбайгаас баруун тийш Урт цагаан, Бөмбөгөр худалдааны төвийн урд талын замын уулзвар хүртэл худалдааны захууд байжээ. Энд хүнс, мах, төмөр, мод, чулуу, алт мөнгөний төрөлжсөн зах байснаас гадна монгол урчууд, хятад, орос тэргүүтэй гадаадын худалдааны пүүсүүд байрлаж байв. 1954-1961 онд хэрэгжсэн Улаанбаатар хотын анхны ерөнхий төлөвлөгөөгөөр худалдааны гудамжийг өргөтгөж, хойд хэсэгт архитектор Б.Дамбийнямын зураг төслөөр Хоршооллын Худалдаа Үйлчилгээний Нэгдсэн Төвийн барилгыг барьсан нь “Урт цагаан” хэмээн нэршжээ. Худалдааны гудамжийг 1970 онд Октябрийн, 2002 онд Жуулчны гудамж гэж нэрлэжээ. Энэхүү гудамж нь Чингэлтэй дүүргийн 1 дүгээр хороо, Жуулчны гудамж, Дүрслэх урлагийн музей, Барилгачдын талбайгаас баруун тийш Бөмбөгөр худалдааны төвийн урд талын Их тойруу, С.Чоймболын гудамжны уулзвар хүртэл. [[Ангилал:Улаанбаатар]] {{Mongolia-stub}} 8o9u7i6mgimkqva2y8pblo8mq62zqga 0 77223 868730 803831 2026-09-07T21:27:44Z Chongkian 21163 868730 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. [[Ангилал:Улаанбаатар]] {{stub}} n77d2lzp5dduuyvxzxuc55onplyimcm 868731 868730 2026-09-07T21:27:52Z Chongkian 21163 868731 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Улаанбаатар]] {{stub}} a3pjyl9e987u6cd9og2p0vnzlp33qa0 868732 868731 2026-09-07T21:27:58Z Chongkian 21163 868732 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Улаанбаатар]] {{Mongolia-stub}} sytvmfdha56gruchwcxmggx2gdp53vj 868733 868732 2026-09-07T21:29:21Z Chongkian 21163 868733 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] {{Mongolia-stub}} 5vwzcjogmuv4w2dy6s9s6wsnxo8kmsv 868736 868733 2026-09-07T21:30:14Z Chongkian 21163 868736 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло]] {{Mongolia-stub}} bcoph9u5x6fghydfpbgv1821ik75pql 868737 868736 2026-09-07T21:30:30Z Chongkian 21163 868737 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Xөшөө]] {{Mongolia-stub}} c50wub35iflj1r9o1zwoexg3zagtr48 868738 868737 2026-09-07T21:30:48Z Chongkian 21163 868738 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] {{Mongolia-stub}} p2p5339t0jx8eq8jt0f9j0woa708y49 868752 868738 2026-09-07T23:40:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 868752 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү хөшөөг санаачлан, барьсан гол эзэн нь билгүүн номч, их гүүш [[Бямбын Ринчен|Бямбын Ринчений]] ач хүү уран барималч Барсболдын Дэнзэн аж. Тэрбээр урласан хөшөөнийхөө онцлогийг тайлбарлахдаа Марко Поло католик шашинтайг нь бодож залаа бүхий малгай өмсүүлсэн. Монголын үе үеийн эзэн хаадын шүтээн болсон цагаан шонхор шувууг баруун мөрөн дээр нь суулгасан нь өрнө, дорныг хамтад нь илэрхийлэх агуулгатай. Хуягийг нь европ маягаар, хувцасных нь хормой хэсгийг монгол хэв загвараар урласан хэмээн ярьж байсан юм. Түүнчлэн хүрэл хөшөөг ногооноор будсан шалтгаанаа Газар дундын тэнгисийнх нь чийглэг агаарыг мэдрүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарласан. Тэрбээр энэ хөшөөг барих санаагаа арван жилийн өмнөөс олж, зургаан жил хөөцөлдсөний ачаар энэ онд ийн ажил хэрэг болгосноо нээлтийн үеэр танилцуулж байв. Мөн энэ нээлтэд ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Баяр “Марко Поло гадаад ертөнцтэй Монголыг, гадаад ертөнцийг Монголтой холбосон одоогийнхоор бол Элчин сайд байсан. Цэл залуудаа манайд хөл тавиад, Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хааж, түүний элч төлөөлөгчөөр Юань гүрний олон муж улсад зарагдаж явсан хүн. Тийм ч учраас өөрийгөө “Их эзэнт гүрний өргөмөл хүү” гэдэг байсан болов уу. Бараг бүх насаа өрнө, дорныг холбоход зориулсан учраас Марко Полог европчууд даяаршлын анхны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсч хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож буй энэ цаг үед түүний хөшөөг энд байрлуулсан нь цаанаа утга учиртай” хэмээн ярилаа. Эл хөшөөг бүтээх хөрөнгийн тэн хагасыг нийслэлийн төсвөөс гаргаж, үлдсэнийг нь хувь хүмүүсийн хандиваар бий болгожээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] {{Mongolia-stub}} ilmn74lxukyzhykbz3vysa8emv2e2oz 14 79648 868714 556126 2026-09-07T16:55:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өмнөд Пёнъань]] to [[Ангилал:Өмнөд Пёнань муж]] without leaving a redirect 556126 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Pyongan-namdo}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] cha13739nqwj032d33rlkt0f8pwdw37 868715 868714 2026-09-07T16:55:56Z Enkhsaihan2005 64429 868715 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pyongannam-do|Өмнөд Пёнань муж}} {{Cat main|Өмнөд Пёнань}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] b7yrbjhjlbkp7rxezyhlc8d61r51zyq 0 90326 868845 638131 2026-09-08T08:46:58Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868845 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lena Meyer-Landrut at PC after 2010 Eurovision 2.jpg|alt=d|thumb|Лена 2010]] '''Лена Йоханна Тереза ​​Майер-Ландрут''' ({{lang-de|Lena Johanna Therese Meyer-Landrut}}; [[1991 он]]ы 5-р сарын 23-нд төрсөн), мөн Лена хэмээх нэртэй нэртэй, Германы дуучин-дуу зохиогч юм. Тэрээр Осло хотод болсон Евровидение 2010 тэмцээнд Герман улсыг төлөөлөн оролцож, "Сансрын" дуугаараа энэ тэмцээнд түрүүлсний дараа тэр алдар цуутай болов. "Хиймэл дагуул" ба түүний дебют цомог My Cassette Player (2010) хоёулаа Герман улсад номер нэг дээр дебютээ хийгээд платиний борлуулагчид болжээ. Германы үндэсний шигшээ тэмцээний Unser Star für Oslo-ийн гурван оруулгатайгаар Мейер-Ландрут Германы синглүүдийн хүснэгтийн 5-т гурван дуугаар дэбүт хийж эх орондоо бүх цагийн рекордыг тогтоожээ. Тэрээр 2011 онд Дюссельдорф хотноо болсон Евровидение тэмцээнд хоёр удаа дараалан Герман улсыг төлөөлөн оролцсон бөгөөд "Аргагүй хүн" дуугаараа арав дахь байрт орсон юм. Майер-Ландрут үүнийг дагаад Сайн мэдээ (2011), Старардуст (2012), Кристал Тэнгэр (2015), Зөвхөн Love, L (2019) зэрэг цуврал цомгуудыг гаргасан бөгөөд эдгээр нь бүгд Германы цомгийн чартад багтжээ. Байна. Эдгээр цомгийн хэд хэдэн сингл нь Герман хэлээр ярьдаг [[Европ]] даяар поп чартуудын аравт багтжээ, үүнд "Stardust", "Wild & Free". 2000-аад оны сүүлээр гарч ирсэн Германы хамгийн сайн борлуулалттай эмэгтэй уран бүтээлчдийн нэг Мэйер-Ландрут нь 1LIVE Krone, сүүлт од, Радио Регенбоген шагнал, гурван цуурайтсан хөгжмийн шагнал, шагналын эзэд зэрэг хэд хэдэн өндөр хэмжээний шагналуудыг хүртсэн. таван MTV Europe Music Awards. [[Файл:Lena-Meyer-Landrut4.jpg|alt=r|thumb|2010 оны 5-р сарын 30-ны өдөр Осло хотод болсон ялалтын дараа Ганноверын нисэх онгоцны буудлын Лена.]] Хөгжмийн карьераасаа гадна Мэйер-Ландрут The Voice Kids реалити өрсөлдөөн телевизийн цуврал таван цуврал тэмцээний дасгалжуулагчаар ажилладаг төдийгүй ESC-ийн шинжээчдийн зөвлөлийн гишүүнээр олон удаа ажилласан. 2017 онд тэрээр "Sing meinen Song" киноны дөрөв дэх цувралд оролцов - "Шилдэг дуучид" цувралын Германы хувилбар болох Das Tauschkonzert, Австри, Германы цомгийн бүдүүвчийг тэргүүлж байсан. Нэмж дурдахад Мейер-Ландрут аудио анкет, хүүхэлдэйн кинонуудад дүр бүтээсэн бөгөөд үүнд А Мэлхийний үлгэр (2010), Тарзан (2013), Троллс (2016), Wonder Park (2019) нар оролцож, L'Oréal брэндийн элчин сайдаар ажиллаж байжээ. үс будах, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүн. [[Ангилал:Германы поп хөгжимчин]] [[Ангилал:Германы поп дуучин]] [[Ангилал:Германы дуучин]] [[Ангилал:Германы хөгжмийн зохиолч]] t4bh6d1gsj6p5f89bdk2amgetmbp85r 0 96017 868822 816155 2026-09-08T08:39:06Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868822 wikitext text/x-wiki '''Монголын сагсан бөмбөгийн лиг''' нь монголын сагсан бөмбөгийн дээд лиг. ==Одоогийн клубууд== * [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] Бодонс * Хасын хүлгүүд * SG Apes * Бишрэлт Металл * Дархан United * Налайх Bison * Эрдэнэт Miners * [[Завхан аймаг|Завхан]] Brothers * INUT Yes TLG * BCH Knights ==Ашигласан материал== * https://oxfordbusinessgroup.com/overview/hoopla-basketball-catching-0 ==Гадаад холбоосууд== * https://www.asia-basket.com/Mongolia/basketball.asp [[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөг|лиг]] [[Ангилал:Спортын лигүүд]] prlpvfsjja78mwywdsogronkmqnjf8q 0 103398 868808 826732 2026-09-08T08:35:40Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868808 wikitext text/x-wiki '''Дамбын Лувсаншарав''' (1918-1995) нь Монголын хөгжмийн зохиолч. [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн Улаанхужир (одоогийн [[Баянцогт сум|Баянцогт]]) сумын нутагт мэндэлжээ. [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн ХДТеатрын удирдаач, хөгжмийн багшаар ажиллаж байхдаа [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] (1968-09-21. №199) цол хүртсэн. Тэрээр 1920-иод оны хүнд бэрх цагийн аясыг өнгөрөөгөөд 1930-аад оноос урлаг, уран сайхны ажилд амьдралаа зориулах болжээ. 1933 -1948 онд Улсын төв театрт дуучин, хөгжимчин, хөгжмийн удирдаачаар ажиллажээ. 1948-1949 онд Дорнод аймгийн ХДТеатрт хөгжмийн багш, 1950-1990 онд Ховд аймгийн ХДТеатрын хөгжмийн багш, удирдаачаар олон жил ажилласан байна. "Шарай голын гурван хаан", "Жаргалыг хүссэн Мөнхөө" зэрэг олон жүжгийн хөгжмийг Улсын төв театрт удирдан тоглуулж, "Шинэ жил", "Ударник", "Саальчин" зэрэг нийтэд түгсэн 100 шахам дууны ая зохиож, зохиолынхоо "Алтайгаас дуулсан дуу" номыг 1985 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн байна. Баруун монголын олон үндэстэн, ястны дуу хөгжмийг сурвалжлан цуглуулж судлах, сурталчлахад олон жилийн хөдөлмөр зүтгэлээ зориулж үр дүнд хүрчээ. 1962 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбоонд элсчээ. ==Бүтээл== ===Дуу=== "Шинэ жил", "Ударник", "Саальчин" зэрэг 100 гаруй дууны ая туурвисан. ===Удирдан тоглуулсан=== "Амарсанаа", "Хувьсгал", "Учиртай гурван толгой", "Хөхөө Намжил", "Шарай голын гурван хаан", "Жаргалыг хүссэн Мөнхөө" зэрэг дуурь болон хөгжмийн театрын бүтээлүүдийг удирджээ. ===Ном=== *"Алтайгаас дуулсан дуу" (1985) {{DEFAULTSORT:Лувсаншарав, Дамбын}} [[Ангилал:Монголын удирдаач]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Хөгжмийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Баянцогтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]] tf0qi526mhtwo0elyqxwfoimbogprhf 0 105908 868800 868593 2026-09-08T06:47:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868800 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-09-08 06:47:12 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] nqgizz2tuaw5dfyptur6h4t4jd13zeo 0 110223 868837 837122 2026-09-08T08:43:44Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868837 wikitext text/x-wiki 1941 онд [[Монгол Улс|Монгол улс]] монгол бичгээ халж, хойд хөршөөс орос кирилл үсэг зээлэн авахыг зөвшилцсөний үр дүнд, Ц.Дамдинсүрэн кирилл үсгийн дүрэм зохиож, монгол үгийг кирилл үсгээр тэмдэглэх тогтолцоог төгөлдөржүүл хэмээн үүрэг даалгажээ. Тэрээр 1942 онд дүрмээ боловсруулж дуусаад, 1946 оноос эхлэн бүх нийтээрээ дагаж мөрдөх болсон юм. Зөв бичих дүрэм 1959 онд нэг өөрчлөгдсөн. 1983 онд Ц.Дамдинсүрэн Б.Осор нар хамтран Монгол үсгийн дүрмийн толийг хэвлүүлж гаргасан. Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хэлний Бодлогын Үндсэн Зөвлөл, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]], МУБИС, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн 2016 оноос Ц. Дамдинсүрэнгийн дүрмийг эс өөрчлөн, шинэ журамласан толийг 1983 оны тольд дулдуйдаж, бурууг засаж, нэмэн найруулж, 2018 онд нийтэд түгээжээ.<ref>Журамласан толийн талаарх Ц.Базаррагчаа багшийн ярилцлага{{Webarchiv|url=https://dnn.mn/%D1%86-%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87%D0%B0%D0%B0-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D1%85%D0%B4%D1%8D%D1%8D-%D1%86-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD/ |wayback=20211209063228 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 10:02:16 InternetArchiveBot }}</ref> Түүнчлэн академич Ц. Дамдинсүрэнгийн зохиосон монгол үсгийн дүрмийг орчин цагийн хэлбэрт шилжүүлэн программчилж, үгийн алдаа шалгах программуудад зориулсан монгол үгийн алдаа шалгах цахим толь хүртэл бүтээсэн байна.<ref>{{cite web|url=https://zuv.bichig.dev/about.html|title=Монгол үгийн алдаа шалгах толь|publisher=zuv.bichig.dev|access-date=2021-12-21|archive-date=2021-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221082627/https://zuv.bichig.dev/about.html|url-status=dead}}</ref> 2018 оны Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь дээрх кирилл үсгийн дүрмийг толилуулъя. == Монгол хэлний зөв бичих зүйн дүрэм<ref>Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор, "Монгол үсгийн дүрмийн толь", Редактор С.Мөөмөө, Улаанбаатар, 1983 он, 404-429 тал </ref><ref>[http://nclp.mn/content/102]</ref><ref>Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь, Улаанбаатар, 2018, 271-291 тал</ref> == === Монгол кирилл үсгийн дүрмийн зүйлс<ref name=":0">Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь [https://president.mn/mongol-khelnii-zuv-bichih-durmiin-juram/]</ref> === ==== § 1. ==== Монгол кирилл цагаан толгой 35 үсэгтэй. Эдгээр үсгийг эгшиг, гийгүүлэгч, тэмдэг гэж гурав хуваана. Уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр саадгүй чөлөөтэйгөөр гарч хэлэгдэх авиаг '''эгшиг авиа''' гэнэ. Уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр гарахдаа ямар нэг саад хашилт тохиолдож хэлэгдэх авиаг '''гийгүүлэгч авиа''' гэнэ. Цагаан толгойн үсгийн а, э, и, о, у, ө, ү, я, е, ё, ю, й, ы энэ арван гурав нь эгшиг; б, в, г, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ энэ хорь нь гийгүүлэгч; ъ, ь хоёр нь дуудлагагүй тул эгшиг ч биш, гийгүүлэгч ч биш зүгээр тэмдэг үсэг болно. {| style="text-align:center" border="1" |+Цагаан толгой |А а||Б б||В в||Г г|| Д д |- |Е е||Ё ё||Ж ж||З з||И и |- |Й й||К к||Л л||М м||Н н |- |О о||Ө ө||П п||Р р||С с |- |Т т||У у||Ү ү||Ф ф||Х х |- |Ц ц||Ч ч||Ш ш||Щ щ|| ъ |- | ы|| ь||Э э||Ю ю||Я я |} ==== § 2. ==== Эгшиг үсэг 13 боловч монгол хэлний эгшиг авиа 7 юм. Энэ долоон авиаг тэмдэглэх а, э, и, о, у, ө, ү үсгийг '''үндсэн эгшиг''' гэнэ. Нөгөө я, е, ё, ю, й, ы зургааг '''туслах эгшиг''' гэнэ. {| class="wikitable" |+Үндсэн ба туслах эгшиг үгийн дотор богино, урт, хос, өргөлттэй, балархай янз янзаар тохиолдоно. ! colspan="2" | ! colspan="7" |Үндсэн эгшиг ! colspan="6" |Туслах эгшиг |- ! colspan="2" |Эгшгүүд !а !о !у !э !ө !ү !и !й !я !е !ё !ю !ы |- | rowspan="2" |Богино |Өргөлттэй |хар |ол |ус |хэр |өд |үс |ир | - |яс |ер |ёс |юм | - |- |Балархай |хавар |олом | - |хэлэх |өдөр | - |ажил | - |уя |үер |оё | - | - |- | colspan="2" |Урт |цаас |оосор |уул |дээр |өөд |үүл |ийм | - |яам |еэвэн |ёотон |юу |намын |- | colspan="2" |Хос |айл |ойх |туйл |эвтэй | - |үйл | - |айх |яйрах | - |ёйлгор |юйрэх | - |} ==== § 3. ==== Монгол үгийн эхний үеийн эгшиг дандаа тодорхой хэлэгдэх тул түүнийг өргөлтөт эгшиг гэдэг. Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орох богино эгшгүүд цөм тодорхойгүй хэлэгдэх тул түүнийг балархай эгшиг гэнэ. Жишээлбэл: Гэрэл, мандах гэдэг хоёр үгийн эхний эгшгүүд өргөлттэй ба сүүлийн эгшгүүд балархай юм. ==== § 4. ==== Сунгаж удаанаар хэлэх эгшгийг урт эгшиг гэнэ. Урт эгшгийг дөрвөн аргаар тэмдэглэнэ. # Үндсэн эгшгийг давхарлаж аа, ээ, оо, уу, өө, үү гэж тэмдэглэнэ. # Я, е, ё, ю эгшгийн дараа үндсэн эгшгийн нэгийг давхарлаж яа, яу, еэ, еү, еө, ёо, ёу, юу, юү гэж тэмдэглэнэ. # Зөөлөрсөн гийгүүлэгчийн дараах урт эгшгийг бичихдээ зөөлний тэмдгийг и болгож үндсэн эгшиг нэгийг нэмж иа, [[Ио (дагуул)|ио]], иу гэж тэмдэглэнэ. Үндсэн эгшиг гурвыг давхарлаж бичихгүй. # И эгшгийг уртаар бичихдээ эр үгийн ы, эм үгийн ий гэж ялгаж тэмдэглэнэ. Эр үгийн ы эгшиг дан үсгээр тэмдэглэсэн богино эгшгийн хэлбэртэй боловч урт и эгшиг юм. Эм үгийн ий хос эгшгийн хэлбэртэй боловч урт эгшиг юм. Жишээлбэл: Ардын, ордны, өвлийн, дэрсний гэх мэт. ==== § 5. ==== Нэг үе болж хавсран орсон хоёр өөр эгшгийг хос эгшиг гэнэ. Жишээлбэл: Аймаг, ойр, үнэтэй, үйлдвэр, туйл, яйрах, ёйлгор, гуанз, аугаа гэх мэт. Монгол хэлний хос эгшгийг ай, эй, ой, уй, үй, яй, ёй, юй, хааяа уа, ау гэж тэмдэглэнэ. Монгол хэлэнд “өй” гэсэн хос эгшиг хэрэглэхгүй. ==== § 6. ==== Арван гурван эгшгээс хэлний угт бүтэх а, о, у, я, ё, ю (у), ы долоог эр эгшиг гэнэ. Хэлний дунд бүтэх э, ө, ү, е, ю(ү) тавыг эм эгшиг гэнэ. Хэлний үзүүрт бүтэх и, й хоёрыг саармаг эгшиг гэнэ.Эр эгшиг орж бүтсэн үгийг эр үг гэнэ. Эм эгшиг орж бүтсэн үгийг эм үг гэнэ. Саармаг эгшгээр бүтсэн үгэнд залгавар залгахад эм эгшиг гардаг учир саармаг эгшгээр бүтсэн үгийг эм үгэнд тооцно. Жишээлбэл: ишиг- ишгээр, жил- жилүүд, чийг- чийгтэйгэх мэт. ==== § 7. ==== Үгийн эхний эгшиг, мөнхүү үгийн дараах эгшгийг ялган тогтоох ёсыг эгшиг зохицох ёс гэнэ. Эгшиг хэлний ба уруулын талаар зохицно. Монгол хэлний нэг үгэнд эр, эм эгшиг хамтран орохгүй. Эр эгшиг эр эгшигтэйгээ, эм эгшиг эм эгшигтэйгээ зохицож орно. Саармаг эгшиг эр, эм ямар ч эгшигтэй зохицон орно. Энэ бол эгшиг хэлний талаар зохицох ёс юм. '''''Гажилт:''''' # Хоёр үгнээс бүтсэн нэг үгэнд эр, эм эгшиг орж болно. Жишээлбэл: горьгүй, болохгүй, Батгэрэл гэх мэт. # Хааяа үгийн эцсийн урт эгшиг энэ дүрмийг зөрчинө. Жишээлбэл: байжээ, болжээ, гарчээ гэх мэт. ==== § 8. ==== Эгшиг уруулын талаар зохицохдоо: # Үгийн эхний үед а, у байвал хойшид а дагана. Жишээлбэл: авдартай, уламжлахад, хамгаалахаараа, уулзвар гэх мэт. # Үгийн эхний үед э, ү, и байвал хойшид э дагана. Жишээлбэл: эрдэм, үзэгдэхэд, жинхэнэ гэх мэт. # Үгийн эхний үед о байвал хойшид о дагана. Жишээлбэл: онгоцоор, оролцоход гэх мэт. # Үгийн эхний үед ө байвал хойшид ө дагана. Жишээлбэл: мөнгө, өргөдөл, өндөглөхөд гэх мэт. # Энэ зохицолд урт, хос, туслах эгшиг хамаарагдана. Жишээлбэл: Ёндон, олъё, уралдаантайгаар, үзье, үдэшлэгтэй, инээдэм, уяатай гэх мэт. {| class="wikitable" |+Энэ дүрмийг хүснэгтээр үзүүлбэл: !Үгийн эхний үед ийм байвал !Хойшид тохиолдох эгшиг нь |- |а у |а |- |э ү и |э |- |о |о |- |ө |ө |} '''''Гажилт:''''' # уу, үү, юу, юү, яу, ёу, еү, иу эгшгүүд эгшиг зохицох ёсыг зөрчиж орох бөгөөд хойшид дагах эгшгийг өөрийн зохицолд авна. Жишээлбэл: орчуулагч, өрнүүлсэн, оёулахдаа, үеүдэд, хориулан гэх мэт. # и, ий, ы, эй эгшгүүд эгшиг зохицох ёсыг зөрчиж орох боловч хойшид дагах эгшиг нь өмнөх эгшгийн зохицолд хамаарагдана. Жишээлбэл: ажиллах, хөгжилдөнө, онийсон, нөхөдтэйгөө, өвстэйхөн, доёийсон гэх мэт. ==== § 9. ==== ы, ий хоёрыг ялгаж бичих дүрэм: # Урт ы үсгийг эр үгэнд бичнэ. Эм үгэнд ердөө бичихгүй. Жишээлбэл: ардын, нарны, хотыг, уулыг гэх мэт. # Эм үгэнд ий үсгийг бичнэ. Жишээлбэл: хүний, эрдмийг, өвлийн, шүлгийг гэх мэт. # ий үсгийг эр үгэнд хааяа бичнэ. Үүнд: ж, ч, ш, ь, и, хэлний г үсгээр төгссөн эр үгэнд бичнэ. Жишээлбэл: туужийг, ачийн, багшийн, айргийг, ааргийн, харь-харийн, анги-ангийн гэх мэт. ==== § 10. ==== я, е, ё, ю дөрөв бол уг нь гийгүүлэгч эгшиг хоёр авиагаар бүтсэн бүхэл үеийг тэмдэглэх үсэг юм. Үүнийг хавсарсан үсгээр жишээ болгон үзүүлье (Гийгүүлэгч үсгийг i үсгээр тэмдэглэв). {| class="wikitable" |+ !Я-гийн төрлийн үсгүүд !Хавсарсан үсгээр жишээлэв |- |я |ia |- |е |iэ, iө |- |ё |iо |- |ю |iу, iү |} Энэ дөрвөн үсгийг я-гийн төрлийн үсгүүд гэнэ. ==== § 11. ==== Эр үгийн эхний үед богино и үсгийг бичихгүй, дандаа я-гийн төрлийн үсгийг бичнэ. Жишээлбэл: мянга, пял, янзага, ёс, хялгана гэх мэт. ==== § 12. ==== юу, яу, ёу, еү эгшгийг ялгаж бичих нь: * Үгэнд юу мэтээр хэлэгдэх урт эгшгийг юу, яу, ёу, еү дөрвөн янзаар бичнэ. * Үгийн үндэс нь я, е, ё үсгээр төгссөн бол түүнийг солихгүй зөвхөн у, ү эгшиг нэмнэ. Жишээлбэл: хоёр - хоёул, хая - хаяул, оё - оёул, үе - үеүд, бие - биеүд гэх мэт. * Үгийн үндэс нь я, е, ё үсгээр төгссөн биш бөгөөд ю хэлэгдвэл тэр ю үсгийг бичнэ. Жишээлбэл: аюул, Аюуш, оюун, гиюүрэх гэх мэт. ==== § 13. ==== Я-гийн төрлийн эгшиг өмнөх эгшигтэйгээ нийлж урт эгшиг буюу хос эгшиг болдоггүй, тусгай үе хэвээр байна. Жишээлбэл: байя, хөөе, ная, оё, бие гэх мэт. Я-гийн төрлийн эгшиг арын эгшигтэй нийлж урт ба хос эгшгийг бүтээнэ. Жишээлбэл: яарах, үеэс, аюул, оёод, оюутан, оёулах, хаяулах, саяын, гоёыг, биеийг гэх мэт. === Балархай эгшгийн дүрмийг зүйлс<ref name=":0" /> === ==== § 14. ==== Монгол хэлэнд үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орсон богино эгшгүүд цөм тодгүй, балархай хэлэгдэнэ. Балархай эгшгийг олж бичихэд амаргүй боловч гийгүүлэгч үсгүүдийг хянаж үзвэл зарим гийгүүлэгч үсгүүд заавал эгшиг дагуулж үе бүтээдэг байхад зарим гийгүүлэгч үсгүүд заавал эгшиг дагуулдаггүй байна. Энэ байдлаас үндэслэн балархай эгшгийн дүрмийг тогтоохын тулд гийгүүлэгч үсгийг эгшигт гийгүүлэгч, заримдаг гийгүүлэгч, онцгой гийгүүлэгч гэж гурав хуваав. ==== § 15. ==== Эгшигт гийгүүлэгч: м, н, г, л, б, в, р энэ долоон гийгүүлэгч үсэг үгэнд орохдоо өмнөө буюу хойноо аль тод хэлэгдэх талдаа заавал эгшигтэй бичигдэнэ. Үүнийг эгшигт гийгүүлэгч гэнэ. Жишээлбэл: газар, тохом, цацрал, модон, хөдөлмөр, гарав, үзэл, тасархай гэх мэт. Үүнийг цээжлэхдээ “Монгол баавар” гэнэ. '''''Гажилт:''''' # Хэлний угийн н-ийн дараа заахын тийн ялгалын г нөхцөл эгшиггүй бичигдэж болно. Жишээлбэл: байшинг, дүнг, Галсанг, хөвөнг гэх мэт. # Тусгай бичигддэг л, нь хоёр эгшиггүй бичигдэнэ. Жишээлбэл: Сайн л байна. Хоёр нь үлджээ. гэх мэт. ==== § 16. ==== д, т, ж, з, с, ш, ц, ч, х есөн гийгүүлэгч үсэг үгэнд эгшигтэй, эгшиггүй хоёр янзаар бичигдэх тул заримдаг гийгүүлэгч гэнэ. Заримдаг гийгүүлэгч бол эгшигт гийгүүлэгчийн дараа өмнө, хойноо эгшиггүй орж болно. Жишээлбэл: Ховд, хагд, амт, тэнд, ард, тэвш, багш, булш, зунш, дарш, эзэмш гэх мэт. '''''Гажилт:''''' Ирээдүй цагаар тодотгон холбох х нөхцөлийн өмнө заавал эгшиг шаардлагатай бичдэг учир энэ дүрэмд хамаарахгүй. Жишээлбэл: өгөх, явах, олох, хамах, харах гэх мэт. ==== § 17. ==== Заримдаг гийгүүлэгч нь заримдаг гийгүүлэгчийн дараа орохдоо сүүлчийн заримдаг нь өмнөө юм уу хойноо аль тод хэлэгдэх талдаа заавал эгшигтэй бичигдэнэ. Жишээлбэл: модот, модтод, хожид, хождох, бусад, бусдад, эзэд, батад, ахад, лацад, мөчид, хойшид, буцаж, эцэс, очит, анжис гэх мэт. '''''Гажилт:''''' Заримдаг гийгүүлэгчийн дотроос с, х үсгийн дараа т, ч үсэг өмнө, хойноо эгшиггүй орж болно. Жишээлбэл: туст нөхөр, түүхт он, усч хүн, түүхч эрдэмтэн гэх мэт. ==== § 18. ==== Эгшигт гийгүүлэгчийн дараа үгийн эцэст ямар ч балархай эгшиг бичиж болно. Жишээлбэл: ямба, толбо, алба, Пагма, хурга, хөрөнгө, мөнгө, анги, тогло, ажигла, муна, ирнэ, урва, харва, цэлмэ гэх мэт. Заримдаг гийгүүлэгчийн дараа үгийн эцэст и-гээс өөр балархай эгшиг бичихгүй. Жишээлбэл: салхи, банди, гархи гэх мэт. Энэ дүрмийн 15, 17 дугаар зүйлд дурдсан балархай эгшгийн дүрмийг мартахгүй тогтооход зориулж томьёогоор үзүүлбэл: 7 + э 7 + 9 - э 9 + 9 + э Эгшигт гийгүүлэгчийг 7-гийн тоогоор, заримдаг гийгүүлэгчийг 9-ийн тоогоор, эгшиг үсгийг э- гээр тэмдэглэв. ==== § 19. ==== к, ф, щ гурван үсэг монгол үгэнд бичигдэхгүй, зөвхөн гадаадын үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: коммунизм, капитал, фабрик, Щорс гэх мэт. п үсэг монгол үгийн дунд ба адагт орохгүй, харин монгол үгийн эхэнд хааяа бичигдэнэ. Жишээлбэл: пагдгар, пүл пал, пээ юу вэ гэх мэт. к, ф, щ, п дөрвөн үсгийг онцгой гийгүүлэгч гэж нэрлэнэ. ==== § 20. ==== Б, В үсгийг ялгаж бичих дүрэм: # Б үсгийг ихэвчлэн үгийн эхэнд бичнэ. Үгийн дунд л, м, н, в үсгийн дараа бичнэ. Жишээлбэл: бодлого, толбо, самбар, хэн бэ? Явбал гэх мэт. # В үсгийг ихэвчлэн үгийн дунд, адагт бичнэ. Үгийн эхэнд хааяа цөөн үгэнд бичнэ. Жишээлбэл: ваадан, вандан, ваар, хавав, харав, хөвөвч гэх мэт. ==== § 21. ==== Г үсгээр хоёр авиаг тэмдэглэнэ: # Хүүхэн хэл идэвхтэй оролцож “га, го, гу, гы” гэж хэлэгдэх г үсгийг хоолойн г гэнэ. Хоолойн г-ийн ард а, о, у, ы дөрвөн эгшгийн аль нэгийг бичнэ. Жишээлбэл: арга, аргын, бага, ботго, гудамж гэх мэт. # Хэлний угаар хэлэгдэх г үсгийг хэлний г гэнэ. Хэлний г ардаа эгшиггүй юм уу эсвэл а, о, у, ы дөрвөөс өөр эгшигтэй байна. Жишээлбэл: аймаг, нутаг, хөрөнгө, цэнгэл, цэцэг, гүйцэтгэх гэх мэт.<br>Хэлний г үсгийн ард залгавар залгахад а, о, у эгшиг орох боловч хэлний г хэвээр байна. Жишээлбэл: хамаг-хамгаас, тоорцогтоорцгоор, туг-тугууд, аймаг-аймгарх, омог-омгорхуу гэх мэт. ==== § 22. ==== Н үсгээр хоёр авиаг тэмдэглэнэ: # Хэлний үзүүр хатуу тагнайд хүрч хэлэгдэх н авиаг хэлний үзүүрийн н гэнэ. Хэлний үзүүрийн н хойноо эгшиг юм уу ь-тэй байна. Жишээлбэл: чанар, үнэг, чоно, явна, нум, нөмөр, оньс, тань гэх мэт. # Хэлний үзүүр хатуу тагнайд хүрэхгүй хэлэгдэх н үсгийг хэлний угийн н гэнэ. Хэлний угийн н ардаа эгшиггүй байна. Жишээлбэл: ганган, онгоц, сан, байшин, Лувсан, Сүрэн гэх мэт.<br>Зарим үгийн эцсийн хэлний үзүүрийн н авиа халх аялгуунд хэлний угийн н болж хэлэгддэг бөгөөд залгавар залгахад хэлний үзүүрийн н болох нь тодорхой болно. Жишээлбэл: мэргэн-мэргэнээр, он-оны, үнэн-үнэний гэх мэт. ==== § 23. ==== Хэлний үзүүрийн н-ийг хэлний угийн н-ээс, хоолойн г үсгийг хэлний г-ээс ялгахын тул хэлний үзүүрийн н, хоолойн г үсгийн ард бичсэн балархай эгшгийг ялгах эгшиг гэнэ. Жишээлбэл: хана, бага, оно, торго, үнэ, онгоц, өнөр, торни гэх мэт. Тайлбарлах нь: Өргөлттэй эр, үндсэн эгшиг ба ы эгшгийн өмнө орсон г бол их төлөв хоолойн г байна. Жишээлбэл: газар, гуйх, гоожих, тогоо, агуу, даргын, агаар гэх мэт. Балархай эгшгээс бусад эдгээр дурдсан эгшгийг ялгах эгшиг гэж нэрлэхгүй. ==== § 24. ==== Дараалсан гурван гийгүүлэгчийн гуравдугаар нь хоолойн г, хэлний үзүүрийн н хоёрын нэг бөгөөд түүний арын ялгах балархай эгшгээр үг төгсгөвөл тэр ялгах эгшиг сонстохгүй тул н ба г-ийн өмнө богино эгшиг бичнэ. Үүнийг дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрэм гэнэ. Жишээлбэл: # Аньсага, бортого, ганзага, жинхэнэ, зулзага, оньсого, турсага, хавтага, харцага, хоромсого, хундага, чагтага, чандага, чогчиго, эрдэнэ, янзага гэх мэт цөөн [[нэр үг]] байна. # Үйл үгийн одоо ба ирээдүй цагаар төгсгөх -на, -нэ, -но, -нө нөхцөлийг давхар гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд залгахдаа дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрмээр бичнэ. Жишээлбэл: манд-на - мандана, мөлх-нө -мөлхөнө, урс-на -урсана, орш-но -оршино гэх мэт. Дээрх хоёр тохиолдлоос бусад үгэнд балархай эгшгийн дүрмийг зөрчихгүй бол 3 ба 4 гийгүүлэгч дараалан орж болно. Жишээлбэл: урсга, ястны, төрөлхтний, эрхтний гэх мэт. ==== § 25. ==== Дараалсан хоёр гийгүүлэгчийн хоёрдугаар гийгүүлэгч нь хоолойн г, хэлний үзүүрийн н хоёрын нэг байвал түүний өмнө и-гээс бусад балархай эгшиг бичихгүй. Жишээлбэл: авга, алга, тамга, ганга, торго, годгор, хазгар, босго, тошгор, авна, аялна, бодно, маажна, босно, хөшнө гэх мэт. Үйлдүүлэх хэвийн -га4 дагаврыг -д дагавраар төгссөн үүсмэл үйл үгнээ залгахад уул -д гийгүүлэгч нь -т гийгүүлэгч болон хувирна. Жишээлбэл: эмхэд-гэ → эмхэтгэ-, цомход-го → цомхотго-, номход-го → номхотго-, хүндэд-гэ → хүндэтгэ-, намхад-га → намхатга-, өндөрд-гө →өндөртгө (эмхтгэ-, цомхтго-, намхтга-, номхтго гэж бичихгүй )гэх мэт. ==== § 26. ==== ж, ч, ш-ийн дараах эгшиг: # Эр үгийн эхний ж, ч, ш гурвын дараа богино и эгшиг бичихгүй, а, о, у гурвын нэгийг бичнэ. Жишээлбэл: шар, чагтага, жаргалан, шороо, чоно, чухал, шугам гэх мэт. # Эм үгийн эхний ж, ч, ш-ийн дараа богино э эгшгийг бичихгүй и, ө, ү гурвын нэгийг бичнэ. Жишээлбэл: жил, чимээ, ширээ, чөлөө, шөнө, жүжиг, шүдлэн гэх мэт. # Эр, эм ямар ч үгийн дунд орсон ж, ч, ш гурвын дараа балархай эгшиг бичих шаардлага гарвал дандаа и эгшиг бичнэ. Жишээлбэл: ажил, ашиг, ишиг, хөгжил, учир, дэвших гэх мэт. # Ж, ч, ш-ийн дараа ямар ч урт эгшгийг бичиж болно. Жишээлбэл: шаантаг, шээзгий, шүүх, хашаа, чанаржуулах, хөгжөөнө гэх мэт. === Гээгдэх эгшгийн дүрмийн зүйл<ref name=":0" /> === ==== § 27. ==== Үгэнд залгавар залгахад балархай эгшгийн дүрмийн ёсоор шаардагдахгүй болж хасагдах эгшгийг '''гээгдэх эгшиг''' гэнэ. Ийнхүү эгшиг гээгдэх гурван тохиолдол байна. Үүнд: # Гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн залгавар залгахад уг үгийн төгсгөлийн гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшиг гээгдэнэ. Жишээлбэл: олон-олноос, авар-авраад, сурталсуртлаар гэх мэт. # И-гээс бусад богино эгшгээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн залгавар залгахад төгсгөлийн балархай эгшиг гээгдэнэ. Жишээлбэл: чарга-чаргыг, хана-ханаар, сана-сануул, эмнээмнүүл, өмнө-өмнөөс гэх мэт. # Гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд гийгүүлэгчээр эхэлсэн залгавар залгахдаа өмнө нь эгшиг жийрэглэвэл мөн үгийн эцсийн гийгүүлэгчийн өмнөх эгшиг гээгдэнэ. Жишээлбэл: идэш-л -идшил, тохош-л -тохшил, нухаш-л -нухшил, боловсор-л -боловсрол, сурагчид-д -сурагчдад, үсэр-х -үсрэх гэх мэт. '''''Гажилт:''''' # Оноосон нэрийн төгсгөлийн гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшгийг гээхгүй. Жишээлбэл: Матад-Матадаас, Орхон-Орхоны, Пунцаг-Пунцагийг гэх мэт. # Галав, төлөв гэх мэт зарим үгийн балархай эгшгийг гээхэд үгийн үндэс ихээхэн өөрчлөгдөхөөр болбол балархай эгшгийг гээхгүй. # Уламжлалын зарчим баримталж бичсэн үгийн “и” эгшгийг гээхгүй. Жишээлбэл: тэнхимийн, эрихээр гэх мэт. ==== § 28. ==== Нэг үгэнд хэд хэдэн залгавар залгахдаа нэгэнт гээж бичсэн эгшгийг сэргээж бичихгүй. Жишээлбэл: бутар-бутрал -бутралаар, нөхөд-нөхдөд -нөхдөдөө, ажилчид-ажилчдад-ажилчдадаа, хүүхэд-хүүхдэд-хүүхдэдээ, бэх-бэхэж -бэхэжтүгэй -бэхжих-бэхжихэд гэх мэт. ==== § 29. ==== Эгшгийг гээхдээ эгшигт гийгүүлэгч, заримдаг гийгүүлэгчийг эгшиггүйдүүлэх, мөн үгийн дунд орсон ялгах эгшиг, ирээдүй цагаар тодотгон холбох “х”-гийн өмнөх эгшиг, дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрмээр бичсэн эгшиг, зөөлрүүлэх үүрэгтэй “и” эгшгийг гээх зэргээр балархай эгшгийн дүрмийг зөрчиж болохгүй. === Хатуу хийгээд зөөлний тэмдгийн дүрмийн зүйлс<ref name=":0" /> === ==== § 30. ==== Эр үгэнд орсон зарим гийгүүлэгчийг уг хэлэгдвэл зохих байраас нь урагшлуулах, тагнайшуулах зэргээр хэлэхийг зөөлрүүлэх гэнэ. Жишээлбэл: бар-барь, хол-холь, ам-амь, зах-захь, тав-тавь гэх мэт. Эм үгийн гийгүүлэгч үсгүүд угаас тагнайшиж зөөлөн хэлэгддэг тул түүнд зөөлний тэмдгийг зөөлрүүлэх үүрэгтэй хэрэглэхгүй. Зөөлөрсөн дан гийгүүлэгчийн ард зөөлний тэмдгийг бичнэ. Хэрэв давхар гийгүүлэгч зөөлөрвөл түүний ард “и” бичнэ. Жишээлбэл: морь, тахь, хонь, архи, тамхи, болхи, солби, гарди, дорви, анги гэх мэт. ==== § 31. ==== Зөөлний тэмдгийн солигдох нь: # Зөөлний тэмдгийн дараа үндсэн эгшиг (а, о, у, и) орвол зөөлний тэмдгийг сольж и болгоно. Жишээлбэл: боль-болиод, дохь-дохио, захь-захиа, сургууль-сургуулийн, харь-хариу гэх мэт. # Зөөлний тэмдгийн дараа эгшигт гийгүүлэгч (в, г, л, м, н, р) орвол зөөлний тэмдгийг сольж и болгоно. Жишээлбэл: морь-моринд, соль-соливол, ярь-яриг, барь-баримт, сахь-сахилаа, тахь-тахина гэх мэт. # Зөөлний тэмдгийн дараа ирээдүй цагаар тодотгон холбох -х нөхцөл орвол зөөлний тэмдгийг сольж и болгоно. Жишээлбэл: тавь-тавих, ярь-ярих, ань-аних, холь-холих, хумь-хумих гэх мэт. # Заримдаг гийгүүлэгчийг зөөлрүүлсэн зөөлний тэмдгийн дараа дахин заримдаг гийгүүлэгч орвол зөөлний тэмдгийг сольж и болгоно. Жишээлбэл: зохь-зохис, захь-захидал, сахь-сахиж, боть-ботид гэх мэт. ==== § 32. ==== Зөөлний тэмдгийн үл солигдох нь: # Зөөлний тэмдгийн дараа туслах эгшиг (я, ё) орвол зөөлний тэмдэг хэвээр байна. Жишээлбэл: барья, сахья, сольё, дохьё гэх мэт. # Эгшигт гийгүүлэгчийг зөөлрүүлсэн зөөлний тэмдгийн дараа заримдаг гийгүүлэгч орвол зөөлний тэмдэг хэвээр байна. Жишээлбэл: барь-барьдаг, барьц, барьзна, амьтан, шуугьж, хальсан гэх мэт. # Хоёр үгнээс бүтсэн үгэнд зөөлний тэмдэг хэвээр байна. Жишээлбэл: Дарьбазар, морьгүй гэх мэт. ==== § 33. ==== Тусгаарлагч ъ, ь: # Эр үгэнд я, ё эгшиг өмнөх гийгүүлэгчээсээ саланги дуудагдахаар орвол өмнө нь хатуугийн тэмдгээр тусгаарлаж бичнэ. Жишээлбэл: авъя, олъё, угтъя гэх мэт. # Эм үгэнд е эгшиг өмнөх гийгүүлэгчээсээ саланги дуудагдахаар орвол өмнө нь зөөлний тэмдгээр тусгаарлаж бичнэ. Жишээлбэл: өгье, үзье, тэнцье гэх мэт. я, е, ё, ю үсгүүд эгшиг ба зөөлний тэмдгийн дараа залгаж ороход өмнө нь хатуу, зөөлний тэмдэг (ъ, ь) бичихгүй. Жишээлбэл: саная, хичээе, олгоё, байя, хөгжөөе, барья, орхиё, цохьё гэх мэт. === Утгат хэсгийг зөв бичих дүрмийн зүйлс<ref name=":0" /> === ==== § 34. ==== Үгийн утгат хэсэг язгуур, дагавар, нөхцөлийг нэг тогтсон хэлбэртэй бичихийг чармайна. Жишээлбэл: Үйл үгийн байдал заадаг -цгаа, -цгээ, -цгоо, -цгөө, -зна, -знэ, -зно, -знө нөхцөлийн бүтцийг ц, з гийгүүлэгчийн ард эгшигтэй бичвэл эгшиг буюу эгшигт гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд залгахад балархай эгшиг нь илүүдэх учир нөхцөлийн бүтэц-цагаа, -цгаа; -зана, -зна гэж хоёр янз болж тайлбар дүрэм хэрэгтэй болно. Иймээс байцгаа, байзна, хүлээцгээ, хүлээзнэ, харцгаа, харзна, уншицгаа, уншизна гэж нэг ижил бүтэцтэй бичнэ. ==== § 35. ==== Үгэнд залгавар залгахад үгийн үндсийг эвдсэн ч болох, эвдээгүй ч болох учир тохиолдвол үгийн үндсийг эвдэхгүйг чухал болгоно. Жишээлбэл: эцэст, тасал-тасалж, товчил-товчилж гэж бичнэ, эцсэд, таслаж, товчлож гэж бичихгүй. ==== § 36. ==== Үсгийн дүрэм ёсоор ижил бичиж болмоор боловч үг зүйн зарчмаар өөр өөр бичих үгийг үгийн бүтэц, үг зүйн зарчмыг баримталж бичнэ. Жишээлбэл: # Хүрэг/ хүргэ #* хүрэг - зөвшин захирах хэлбэр, сураг гэсэнтэй адилхан утгатай залгавар; #* хүргэ - бусдаар үйлдүүлэх хэв, сурга гэсэнтэй адилхан утгатай залгавар; # Учралаа/ учирлаа; хамтралаа/ хамтарлаа; огтлолоо/ огтоллоо; жуулчлалаа/ жуулчиллаа; мэдрэлээ/мэдэрлээ #* учралаа, хамтралаа, огтлолоо, жуулчлалаа, мэдрэлээ гэхэд юугаа гэсэн асуултад хариулагдах ерөнхийлөн хамаатуулах -аа, -ээ, -оо, -өө нөхцөлтэй жинхэнэ нэр үг байна; #* учирлаа, хамтарлаа, огтоллоо, жуулчиллаа, мэдэрлээ гэхэд яав гэсэн асуултад хариулагдах цаг заах төлөвийн -лаа, -лээ, -лоо, -лөө нөхцөлтэй үйл үг байна; # Өргөдөх/ өрөгдөх #* өргөдөх гэдэг үг бол: өргөн(нэр үг) өргөд өргөдөх гэж үг зүйгээр задарна; #* өрөгдөх гэдэг үг бол: өр(үйл үг) өрөгд өрөгдөх гэж задарна (үсэг өрөгдөх гэх мэт); # Эндэх/ эндэх #* эндэх (осолдох, цалгардах), эндэхийг шахлаа; #* эндэх (энд байгаа) эндхийн хүн шүү дээ; # Явчхаад/ явчихад; дуурьсчхангуутаа #* яв+'''∅'''+чих+аад=явчхаад, дуурьс+'''∅'''+чих+нгуут+аа=дуурьсчхангуутаа (бүрмөсөн үйлдэх байдал), #* яв+'''∅'''+чих+х+д=явчихад, явчихыг (ирээдүй цагаар тодотгон холбох х нөхцөлтэй үг). ==== § 37. ==== Үйл үгийн үндэс үүсгэх л дагаврын шаардагдах балархай эгшгийг хаана нь бичих вэ гэвэл: # Эгшигт гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд -л дагаврыг залгахдаа зохих балархай эгшгийг ард нь бичнэ. Жишээлбэл: тагла, тавла, бөглө, нэрлэ, ажилла, төлөвлө, амла, тугалла, сумла гэх мэт. # Заримдаг гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд -л дагаврыг залгахдаа зохих балархай эгшгийг өмнө нь бичнэ. Жишээлбэл: дансал, хагасал, борцол, бутал гэх мэт. '''''Гажилт:''''' Хэрэв -л дагаврыг залгахад заримдаг гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшиг гээгдэхээр байвал -л дагаврын шаардагдах эгшгийг ард нь бичнэ. Жишээлбэл: үндэс-үндэслэ, хавтас-хавтасла, холтос-холтосло гэх мэт. # Зөөлний тэмдгээр төгссөн үгэнд -л дагавар залгахдаа зөөлний тэмдгийг и болгоод -л дагаврыг шууд залгана. Жишээлбэл: цохьцохил, барь-барил, хань-ханил гэх мэт. # Эгшгээр төгссөн үгэнд -л дагаврыг эгшиггүй залгаж бичнэ. Жишээлбэл: тоо-тоол, цай-цайл, хөө-хөөл гэх мэт. Нэр үгийн -л дагавар энэ 37-р зүйлд хамаарагдахгүй. Жишээлбэл: авар-аврал, -авралаар, явдал, хурал, цугларал гэх мэт. ==== § 38. ==== Үйл үгийн бусдаар үйлдүүлэх хэвийн -г нөхцөлийг -га, го, гэ, гө гэж ард нь эгшигтэй бичнэ. Жишээлбэл: сур-сурга, ол-олго, хүр-хүргэ, хөөрхөөргө гэх мэт. Харин захирах хүсэх төлөвийн -г нөхцөлийг ард нь эгшиггүй бичнэ. Жишээлбэл: сур-сураг, ол-олог, хүр-хүрэг, хөөр-хөөрөг гэх мэт. ==== § 39. ==== Үйл үгийн зэрэгцүүлэн холбох -ж, -ч нөхцөлийг үгэнд залгахдаа: # Эгшгээр төгссөн үгийн хойно -ж нөхцөлийг бичнэ. Жишээлбэл: хурааж, гүйцээж, манаж, харайж, орхиж гэх мэт. # Заримдаг гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд зөвхөн -ж бичнэ. Жишээлбэл: бодож, хатаж, буцаж, оршиж, дасаж, бялхаж, гацаж, засаж, дуусаж, нисэж гэх мэт. # Эгшигт гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд ихэвчлэн -ж бичих боловч хааяа ч бичих удаа бий. Жишээлбэл: өгч, авч. ## л, м-ийн дараа -ж бичнэ. Жишээлбэл: олж, хамж, нийлж, нэмж гэх мэт. ## в, г-гийн дараа бараг төлөв -ж бичнэ. Зөвхөн авч, өгч хоёрт -ч бичнэ. Жишээлбэл: хавж, хөвж, сэвж, эгж, бүгж гэх мэт. ## Урт юм уу хос эгшигтэй, ганц үетэй, бас хоёроос дээш үетэй р-ээр төгссөн үйл үгэнд цөм -ч бичнэ.Жишээлбэл: таарч, тойрч, хөөрч, хуурч, ээрч, хайрч, хагарч, бутарч, дулаарч, самарч гэх мэт. ## Богино эгшигтэй, ганц үетэй р-ээр төгссөн үйл үгэнд их төлөв -ж бичнэ. Жишээлбэл: харж, орж, эрж, тарьж, хөрж, үрж гэх мэт. '''''Гажилт:''''' хүрч, гарч, сурч гэх зэрэг цөөн үг байна. Энэ нь өнгөрсөн цагаар төгсгөх -жээ, -чээ нөхцөлийг бичихэд нэгэн адил хамаарагдана. Жишээлбэл: хөржээ, хөөрчээ, дусжээ, дуусжээ, оножээ, авчээ гэх мэт. ==== § 40. ==== С үсгээр төгссөн нэр үгэнд үйл үг бүтээх хоёр өөр үүрэгтэй -д, -т дагаврын алиныг ч залгаж болно. Тухайн тохиолдолд “-д”-г залгавал өмнө нь эгшигтэй, “-т”-г залгавал шууд залгана. Жишээлбэл: үсдэх (үснээс шүүрч чангаах), үстэх (үс тогтох буюу үс мэт зүйл бүрхэх), тоосдох (тоос болгох), тоостох (тоостой болох) гэх мэт. ==== § 41. ==== Гийгүүлэгчээр төгссөн үгийн хойно -лага, -лого дагаврыг бичнэ. Жишээлбэл: бод-бодлого, зар-зарлага гэх мэт. Эгшиг ба зөөлний тэмдгээр төгссөн үгийн хойно -лга, -лго дагавар бичнэ. Жишээлбэл: буу-буулга, зорь-зорилго гэх мэт. ==== § 42. ==== Хамааруулах -х дагаврыг эр, эм ямар ч үгэнд зөөлний тэмдгийг ч, и үсгийг ч бичихгүй. Жишээлбэл: дараах, хойнох, доторх, гаднах, эндэх, манайх, манайхан, танайх, дундах гэх мэт. Хааяа энэ дагавар өгөх оршихын тийн ялгалын нөхцөл зэрэгтэй нийлж тусгай үг мэт болсон байх учир бичгийн хэлний уламжлалыг дагаж дахь, дахин гэж тусгай бичнэ. ==== § 43. ==== Зарим тийн ялгалын нөхцөлийг бичих тухай өгүүлбэл: # Үгийг тийн ялгалаар хувилгахдаа тогтворгүй н үсгийг уг үгийн төгсгөлийн гийгүүлэгч гэж үзэхгүй, харин үгийн үндэс ба залгаврын жийрэг гэж үзнэ. Жишээлбэл: тэрэг-тэрэгний, төлөг-төлөгний, үндэс-үндэсний гэх мэт. # Тогтворгүй н-тэй үгийг тийн ялгалаар хувилгахдаа н үсгийг гаргаж бичнэ. Энэхүү тогтворгүй н үсэг ихэвчлэн харьяалах, өгөх орших, гарах гурван тийн ялгалд нэгэн адил гарна. Жишээлбэл: модны, модонд, модноос, морины, моринд, мориноос, унины, унинд, унинаас гэх мэт. Гэтэл номны сан гэдэггүй учир номонд гэж бичихгүй номд; асуултны, амжилтны гэдэггүй учир асуултад, амжилтад гэж бичнэ. # Харьяалахын тийн ялгалын -ы, -ий нөхцөлийг тогтвортой ба тогтворгүй н үсгээр төгссөн үгэнд эгшиг зохицох ёсоор залгана. Жишээлбэл: модны, түмний, усны гэх мэт. Харьяалахын тийн ялгалын -н нөхцөлийг хос эгшиг ба урт ий эгшгээр төгссөн үгэнд залгана. Жишээлбэл: толгойн, дэлхийн гэх мэт. # Өгөх оршихын тийн ялгалын нөхцөл -д, -т: #* - т нөхцөлийг г ба өмнөө эгшигтэй с гийгүүлэгчээр төгссөн тогтворгүй “н” -гүй үгэнд залгана. Жишээлбэл: худагт, Нацагт, нутагт, хэлтэст гэх мэт. Бас р, в гийгүүлэгчээр төгссөн зарим үгэнд уламжлал баримтлан бичнэ. Жишээлбэл: гарт, Дэндэвт гэх мэт. #* - д нөхцөлийг дээрхээс бусад үсгээр төгссөн үгэнд бичнэ. Жишээлбэл: ахад, шилд, сард, хүн бүрд гэх мэт. # Заахын тийн ялгалын -г нөхцөлийг урт, хос эгшиг, хэлний угийн н үсгээр төгссөн үгэнд залгана. Жишээлбэл: дүнг, шороог, тахиаг, гахайг, Галсанг гэх мэт.<br>Биеийн хамаатуулах минь, чинь, нь-ийн өмнөх заахын тийн ялгалын -ыг, -ийг; харьяалахын тийн ялгалын -ын, ийн, нөхцөлийн г, н үсэг, сонстохгүй боловч энэхүү н, г үсгийг гээхгүй бичнэ. Жишээлбэл: ахыг нь, гарыг минь, үзгийг чинь, гарын нь гэх мэт (ахы нь, гары минь, үзгий чинь, гары нь гэж бичвэл буруу). # Зарим нэр үг хоёр өөр утгыг илтгэх болоод тийн ялгалаар хувилахдаа ч ялгавартай болжээ. Жишээлбэл: Шөнө од (нэрлэхийн тийн ялгал) гялалзана. [[Алтан гадас одон]] Лувсангийн энгэр дээр гялалзана. Ард Насангийн соёолон насны морь наадамд түрүүлэв. Өвлийн эхэн сарын (харьяалах) арван тавны шөнө сарны гэрэл тооноор орно. Сард авах цалин, саранд нисэж очих гэх мэт. Зарим үг тийн ялгалаар хоёр өөр хувирч хоёр өөр утгыг илтгэх явдал байна. Жишээлбэл: адуугаар баян нэгдэл, танай адуунаар миний морь явчлаа гэх мэт. === Үеийн тухай үг шилжүүлэх дүрмийн зүйлс<ref name=":0" /> === ==== § 44. ==== Амьсгалын нэг түрэлтээр хэлэгдэх нэг буюу хэдэн авиаг үе гэнэ. Үг, нэг түрэлтээр хэлэгдэх эгшгийн тоогоор үе болно. Урт ба хос эгшиг нэжгээд үе болно. Жишээлбэл: ман|дуул|сан, хой|но, хойш|ло|ход, тэм|дэг|лэг|дэх|дээ, сурт|лаа|раа, хонь, морь, о|ё, ха|я|я гэх мэт. Үгийг хэлэхдээ: # Үелэх заагт нэг гийгүүлэгч байвал тэр гийгүүлэгчийн өмнүүр, хоёр гийгүүлэгч байвал хоёрдугаар гийгүүлэгчийн өмнүүр, гурван гийгүүлэгч байвал гуравдугаар гийгүүлэгчийн өмнүүр, дөрвөн гийгүүлэгч байвал дөрөвдүгээр гийгүүлэгчийн өмнүүр үелнэ. Жишээлбэл: го|лын, ол|дох, үлд|сэн, төрөлхт|ний гэх мэт. # Хатуугийн тэмдэг, зөөлний тэмдгийг өмнөх гийгүүлэгчийг дагуулан үелнэ. Жишээлбэл: үзь|е, ха|руулъ|я гэх мэт. ==== § 45. ==== Нэг мөрөөс нөгөө мөрт үгийг шилжүүлэхдээ үеэр тасалж шилжүүлнэ. Нэг үеийг хоёр мөрт хувааж бичиж болохгүй. Хэдийгээр биеэ даасан үе боловч нэг үсгийг мөрийн эцэст үлдээх буюу шинэ мөрт шилжүүлж болохгүй. Жишээлбэл: олох, явуулъя гэхэд тасалж шилжүүлж болохгүй. Тасалж шилжүүлсэн зураасыг зөвхөн мөрийн эцэст тавина. ==== § 46. ==== Том үсгээр бичих: # Өгүүлбэрийн эхний үсгийг заавал томоор бичнэ. Жишээлбэл: Манай эх орон уудам, ард түмэн нь эрх жаргалантай билээ. Бид энх тайвныг сахин хамгаална гэх мэт. # Хүний нэр, амьтан, хот суурин, уул ус зэрэг ертөнц дээр ижилгүй юмны оноосон нэрийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Дамдины Сүхбаатар, Улаанбаатар хот, Энх тайвны гудамж, Богд уул, Орхон гол, Шувуун саарал (морь), Банхар (нохой) гэх мэт. # Дэлхий дахины албан ба олон нийтийн байгууллагын нэрийг хэдэн үгээр бүтсэн бол цөмийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Дэлхийн Энх Тайвны Зөвлөл, Эдийн Засгийн Харилцан Туслах Зөвлөл гэх мэт. # Улс гүрэн ба улсын төвийн хороо, зөвлөл, яам, холбоо зэрэг байгууллагын нэр хэдэн үгээр бүтсэн бол цөмийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөл, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл, Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоо, Ардын Боловсролын Яам гэх мэт.<br>Үүнээс бусад улсын төвийн захиргаанд харьяалагдах албан, үйлдвэр, аймаг, сум, район, соёл шинжлэх ухаан зэрэг газрын нэрийг хэдэн үгээр бүтсэн бол зөвхөн эхний үгийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Сурган хүмүүжүүлэх ухааны хүрээлэн, Ерөөгийн Сангийн аж ахуй, Ноосны үйлдвэрийн нэгдэл, Хүүхдийн хувцасны үйлдвэр гэх мэт. Тайлбарлах нь: #**46-р зүйлийн 3, 4-д заасан оноосон нэрийг дэлгэрэнгүй товч ямраар ч бичсэн том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс, Зөвлөлт Холбоот Улс, Зөвлөлт Улс; Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөл, Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөл, Төв Зөвлөл; Их сургууль, Улсын Их сургууль, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их сургууль гэх мэт. #** Монгол, Орос зэргийн улс орны нэрийг зөвхөн хүний ерийн нэр болгож хэрэглэх буюу орон улсаас өөр эд юм ба ерийн нэр үгийн өмнө тодотгол болгож хэрэглэсэн бол бага үсгээр бичнэ. Жишээлбэл: Жижигхэн монгол эмээл моринд халтай. Бид орос хэл суралцахыг оролдоно гэх мэт.<br>Бас “монгол хэл” гэхэд бага үсгээр бичээд, “Монголын хэл” гэхэд том үсгээр бичнэ. Учир нь монгол хэл гэхэд “Монгол” бол зөвхөн тодотгол бөгөөд “ямар” гэсэн асуултад хариу болно. Монголын хэл гэдгийн “Монгол” бол орон улс нийтийг нэрлэж байгаа юм. Гэвч тэр монголын үс нь хар гэхэд монголыг жижиг үсгээр бичнэ. Учир нь энд Монгол улсыг хэлээгүй, зөвхөн нэг монгол хүнийг хэлж байна. #** Том үсгээр бичигдвэл зохих хэдэн үгээр бүтсэн нэг юмны нэрийг товчилж аль нэг үгийг авч бичвэл түүнийг том үсгээр эхэлж бичихгүй. Жишээлбэл: Манай байгууллагын Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд цуглав. Манайд намын хэдэн гишүүн цуглав. Монгол Ард Улсын төлөө зүтгэх, улсын төлөө зүтгэх гэх мэт. # Ном зохиол, сонин сэтгүүл, нэгдэл зэргийн нэрийг хашилтад том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: В.И.Лениний “Юу хийх вэ” зохиолыг уншиж тэмдэглэл хөтлөв. “Үнэн” сонин, “Ардын төр” сэтгүүл, Явуухулангийн “Мөнгөн хазаарын чимээ” зохиол, “Бүтээлч” нэгдэл гэх мэт. # Эрхэмлэн хүндэтгэсэн утгаар хэрэглэсэн зарим үгийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Жаран насны ойг тань тохиолдуулан Танд эрүүл энх, урт удаан наслахыг ерөөе; Даян дэлхийд Энх тайван мандтугай! гэх мэт. # Онцгой дурсгалт үйл явдлын нэрийг том үсгээр эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Октябрийн хувьсгал, Майн баяр гэх мэт. # Хамт бичиж заншсан хоёр үгнээс бүтсэн оноосон нэрийн хоёрдугаар үг нь эгшгээр эхэлсэн байвал хооронд нь холбоос тавьж хоёр дахь үгийг томоор эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: БаянӨлгий, Буян-Өлзий, Баруун-Урт хот гэх мэт. ==== § 47. ==== Үг хурааж бичих: Хэдэн үгээр бүтсэн нэг нэрийг хурааж бичиж болно. # Эхний үеэр хураана. Жишээлбэл: ня-бо (нягтлан бодох), тө. (төгрөг), мө. (мөнгө) гэх мэт. # Эхний үсгээр хураана. Жишээлбэл: МУИС, ОХУ гэх мэт. # Заримдаа хоёр үгээр бүтсэн нэг нэрийг хураахдаа хоёр үгийн эхний үсгээр хураана. Жишээлбэл: БХ-Баянхонгор, УБУлаанбаатар гэх мэт. # Зарим үгийг эх адгийн үсгээр хурааж болно. Жишээлбэл: 18-р хурал, 5-р сар, н-р (нөхөр), д-р (доктор) гэх мэт. # Оноосон нэрийг үсгээр хураавал бүх үсгийг томоор бичнэ. Үеэр хураавал үеийн эхний үсгийг буюу бүх үсгийг томоор бичнэ. Хүний овог нэрээс бусад оноосон нэрийг хураасан үсгийн ард цэг тавихгүй. Жишээлбэл: МУИС, ОХУ, ХЗХ (Хөгжмийн зохиолчдын холбоо), БНАфгУ (Бүгд Найрамдах Афганистан Улс), Мон Ца Мэ буюу МОНЦАМЭ, Д.Нацагдорж, Ц.Гайтав гэх мэт. ==== § 48. ==== Гадаад үгийг бичих нь: # Монгол хэлэнд эрт цагт орсон бөгөөд нийтэд гадаад үг гэж мэдэгдэхээ больсон үгийг монгол үсгийн дүрмийг баримталж бичнэ. Жишээлбэл: шил, эрдэнэ, цонх, янз, судар, саван, савхи, булигаар гэх мэт. # Ойрмог гадаад хэлнээс аваад гадаад үг гэдэг нь нийтэд мэдэгдэж байгаа үгийг бичихэд уг хэлний дуудлага ба бичгийн дүрсийг харгалзана. Орос үг ба оросоор дамжиж ирсэн гадаад үгийг оросоор яаж бичдэгийг ерөнхийд нь баримталж бичнэ. Жишээлбэл: мотор, феодал, трест, трактор, большевик, артель гэх мэт. # Гадаад үг бол монгол хэлний эгшиг зохицох ёс, балархай эгшгийн дүрэм ба гээгдэх эгшгийн дүрмийг дагахгүй. # Оросоор ия үсгээр төгссөн үгийн эцсийн ия үсгийг их төлөв хасна. Жишээлбэл: Румыния-Румын, станция-станц, комиссия-комисс, лекция-лекц, инновация-инновац гэх мэт. Гэвч ия үсгээр төгссөн зарим үгийн эцсийн гийгүүлэгч зөөлөрсөн байвал зөвхөн я үсгийг хасна. Жишээлбэл: Азия-Ази, Италия-Итали гэх мэт.<br>Гадаад үгийн эцэст өргөлтгүй богино эгшиг байвал түүнийг их төлөв хасна. Жишээлбэл: фабрика-фабрик, аптека-аптек, норма-норм, тонна-тонн гэх мэт. Хэрэв гадаад үгийн эцсийн эгшиг өргөлттэй бол хасаж болохгүй. Жишээлбэл: кино, пальто, шевро гэх мэт. # Гадаад үгэнд монгол хэлний залгавар залгаж болно. Гадаад үгэнд ямар нэг эр эгшиг байвал эр үгийн залгавар залгана. Нэг үгэнд хэд хэдэн өөр эр эгшиг байвал аль өргөлттэй эгшигт нь зохицуулан залгавар залгана. Хэрэв эр эгшиг дээр өргөлт ногдоогүй бол эхний эр эгшигт зохицуулан залгавар залгана. Жишээлбэл: аптекаар, пионерын, театрууд, бригадад, механикжсан, автобуснаас, ацетоны гэх мэт. Хоёр үгнээс бүтсэн нэг нэрийн сүүлчийн үгийн эгшигт зохицуулан залгавар залгана. Жишээлбэл: агротехникээр, амперметрийн, атмосферээс гэх мэт. '''''Гажилт:''''' Зарим үгийн төгсгөлийн өргөлтөт эр эгшиг балархай хэлэгдвэл монгол хэлний уламжлал ёсоор нэгдүгээр үеийн эгшигтэй зохицуулан эгшиг бичиж болно.Жишээлбэл: кило-килээр, килтэй, киллэвэл, киллэнэ гэх мэт. # Гадаад үгэнд ямар нэг эр эгшиг байхгүй бол эм үгийн залгавар залгана. Жишээлбэл: хими-химиэс, лент-лентээр, шеф-шефийн, трест-трестүүд гэх мэт. # К үсгийг хэлний г үсгийн дүрмээр к үсгээр төгссөн эр үгэнд ий эгшиг залгах ба к үсгийг эгшигт гийгүүлэгчийн адил үзэж залгавар залгана. Жишээлбэл: фабрикийн, паркт, тактикла гэх мэт. Мөн щ үсгийг ш үсгийн адил үзэж зохих залгавар залгана. 8. Б, п, ф, в үсгийг нэг төрлийн үсэг гэж адилаар үзнэ. Жишээлбэл: Ямар драп бэ? Хэний шкаф бэ? Хэдэн куб бэ? шкафт, клубт гэх мэт. # Оросын У үсгийг Монголын Ү үсгийн адил эм эгшиг гэж үзэж залгавар залгана. Жишээлбэл: клубээс, группийн гэх мэт. ==== § 49. ==== Сул үг (баймж)-ийг уг үгнээс нь саланги бичнэ. # Асуух утгатай баймж бэ, вэ-г заримдаа урт эгшигтэй, заримдаа эгшиггүй хэлэгдэх боловч вээ, в хоёр хэлбэрийг хэрэглэхгүй, дандаа бэ, вэ гэж богино эгшигтэй бичнэ. Жишээлбэл: Таны нас хэд вэ? Та хэзээ буцах вэ? Хэн хэлэх вэ?<br>в, л, м, н үсгээр төгссөн үгэнд бэ бичнэ.Жишээлбэл: Яасан их ов бэ? Аль аймгийн ямар сум бэ? Өнөөдөр хэдэн бэ? Ямар өргөн гол бэ? гэх мэт.<br>Үүнээс бусад эгшиг, гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд вэ бичнэ. Жишээлбэл: Ямар газар вэ? Хэний хонь вэ? Хэн хэлэх вэ? Одоо яах вэ? (яахав гэж бичиж болохгүй) гэх мэт. # Асуух утга бүхий баймж юу, юү хоёрыг урт ба хос эгшгээр төгссөн үгэнд эгшиг зохицох дүрмээр бичнэ. Жишээлбэл: Адуу юу, тэмээ юү? Малгай юу, бээлий юү? гэх мэт.<br>Үүнээс бусад богино эгшиг гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд уу, үү бичнэ. Жишээлбэл: хана уу, унь уу, тэрэг үү, чарга уу гэх мэт. # л, ч, шүү баймжийг ямар ч үгийг дагуулан саланги бичнэ. Жишээлбэл: Сайн л явна. Өвс ч их ургажээ. Тоогоо бодно шүү гэх мэт. # Зөвшөөрөх баймж за-г богино эгшигтэй бичнэ. # даа, дээ, доо, дөө баймжийг эгшиг зохицох дүрэм баримтлан саланги бичнэ. Жишээлбэл: авна даа, хэлнэ дээ, олно доо, өгнө дөө гэх мэт. # Дуудах аялга бүхий аа, ээ, оо, өө дөрвийг эгшиг зохицох дүрмийг баримтлан саланги бичнэ. Жишээлбэл: хүүхдүүд ээ, залуучууд аа, нөхөд өө гэх мэт. # “рь, р”-ээр төгссөн үгэнд “-луу, -лүү”, “ль, л”-ээр төгссөн үгэнд “-руу, -рүү” нөхцөлийг саланги залгаж бичнэ. Жишээлбэл: гэр лүү, гар луу, өгсүүр лүү, тэргэнцэр лүү, суурь луу, зоорь луу, сургууль руу, уул руу, буудал руу, нэгдэл рүү, гааль руу гэх мэт.“рь, р”, “ль, л”-ээр бусад төгсгөлт үгэнд “-руу, -рүү” нөхцөлийг залгана. Жишээлбэл: хашаа руу, хангай руу, зүг рүү, борви руу гэх мэт. # Идэвхгүй “а” язгуур нь гээгдсэн “сан”, “даг” нөхцөлийг уг үгнээс нь саланги эгшиг зохицох дүрмийн ёсоор “сан, сэн, сон, сөн, даг, дэг, дог, дөг” гэж бичнэ. Жишээлбэл: явсан сан, явсан даг, ирсэн сэн, ирсэн дэг, очсон сон, очсон дог, өгсөн сөн, өгсөн дөг, хардаг сан, хардаг даг, мэддэг сэн, мэддэг дэг гэх мэт. # Тэрчлэн, мэтчилэн, энэчлэн, сэтгэлчлэн зэрэг үгийн -чилэн залгаврыг балархай эгшгийн дүрэм, эгшиг зохицох ёсоор уг үгтэй нь хамт бичнэ. Жишээлбэл: түүнчлэн, явдагчлан, явсанчлан гэх мэт. === Цэг цэглэлийн дүрмийн зүйлс<ref name=":0" /> === ==== § 50. ==== Цэг (.): #Хүүрнэсэн өгүүлбэрийн эцэст цэг тавина. Жишээлбэл: Нар гарав. Монгол хүн сансарт нисэв гэх мэт. #Ерийн байдлаар захирсан өгүүлбэрийн эцэст мөн цэг тавина. Жишээлбэл: Хүү минь, хичээлээ давт. Дараа нь, хоолоо ид. #Тоо болон үсгийн ард цэг тавьж, дэс дугаар гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Жишээлбэл: 1. Хичээл (нэгдүгээр хичээл), 10. Бүлэг (аравдугаар бүлэг), 5. Дасгал (тавдугаар дасгал) гэх мэт. #Цэгийг үг, үеийг хураасныг заахад хэрэглэнэ. Жишээлбэл: Д.С. -Д.Сүхбаатар, Д.Н. - Д.Нацагдорж гэх мэт, -р.т. - дугаар тал, ө.х. - өөрөөр хэлбэл, ня.бо. - нягтлан бодогч гэх мэт. #н, сар, өдрийг тоогоор илэрхийлэхдээ хооронд нь цэгээр ялгана. Жишээлбэл: 2018.06.01. Цэгийн оронд ташуу зураас хэрэглэж болно. Жишээлбэл: 2018/06/01. Тэмдэглэх нь: Номын нэр, бүлэг гарчиг, албан газрын хаяг зэргийг том үсгээр эхэлж бичих боловч эцэст нь цэг тавихгүй. ==== § 51. ==== Асуултын тэмдэг (?): # Асуусан өгүүлбэрийн эцэст асуултын тэмдэг тавина. Хэрэв асуусан утгатай хэд хэдэн үг, өгүүлбэр дараалан орвол тэрхүү үг өгүүлбэр тус бүрд асуултын тэмдэг тавьж болох ба эсвэл өгүүлбэрийн хооронд таслал тавьж өгүүлбэрийн эцэст асуултын тэмдэг тавьж болно. Жишээлбэл: Энэ номыг та уншсан уу? Үгүй юү? Уншсан бол танд ямар санагдав? Энэ номыг та уншсан уу, үгүй юү, уншсан бол танд ямар санагдав? гэх мэт. # Эш татсан зүйлд зарим нь эргэлзээтэй буюу бүрхэг санагдвал өгүүлбэр дотор асуултын тэмдгийг хаалтад тавьж болно. Жишээлбэл: Доржийн хэлсэн нь: “Бэлчээрийн өвсний сөлтэй эсэхийг мэдэхийн тулд хэдэн ширхэг өвсийг шатааж үзэх хэрэгтэй. Өвс шатаад хар өнгөтэй болбол сөлтэй байна. Хөх өнгөтэй өвс (?) бол сөлгүй байна” гэх мэт. # Бусдын шууд асуусан үгийг өгүүлбэрийн дотор оруулан бичихэд мөн асуултын тэмдэг тавина. Жишээлбэл: Багш- сурагчдаас “Хичээлээ бэлтгэсэн үү?” гэж асуугаад сурагчдын бэлтгэсэн даалгаврыг шалгаж эхлэв гэх мэт. ==== § 52. ==== Анхаарлын тэмдэг (!): # Сэтгэл ихэд хөдлөн хэлсэн буюу уриалсан, анхааруулсан өгүүлбэрийн эцэст анхаарлын тэмдэг тавина. Жишээлбэл: Монгол Улс мандтугай! Онгоц ирлээ ээ! гэх мэт. # Хандсан үг, аялга үг (өгүүлбэр)-ийн дараа анхаарлын тэмдэг тавина. Жишээлбэл: Нөхөд өө! Манай баг түрүүлжээ. # Ерөөл, бэлгэ дэмбэрлийн үгийн эцэст анхаарлын тэмдэг тавина. Жишээлбэл: - Эд нь хэврэг, эзэн нь мөнх байг! - Ерөөл оршиг! # Онцлон анхааруулсан өгүүлбэрийн эцэст анхаарлын тэмдэг гурвыг тавина. Жишээлбэл: Халаасны хулгайчаас сэрэмжилнэ үү!!! # Эргэлзээтэй, ойлгомжгүй санаа хийгээд гайхсан, үл итгэсэн байдлыг илтгэх үед анхаарлын тэмдгийг асуултын тэмдэгтэй хамт хэрэглэж болно. Жишээлбэл: Пөөх, энэ чинь юу вэ? ==== § 53. ==== Цуваа цэг (...): # Өгүүлбэр төгсөөгүй буюу өгүүлбэрийн дунд хэлэлгүй орхисон үгийн оронд цуваа цэгийг тавина. Жишээлбэл: Нэг хүн: Аливаа жижиг юмыг урьд хар хумсны төдий гэж зүйрлэдэг байсан. Энэ зүйрлэл одоо... гээд хэлэх гэтэл нөгөө хүн: Тэр зүйрлэл хуучирчээ гэж хэлэв гэх мэт. # Үг, өгүүлбэр төгссөн боловч зохиогч санаагаа бүрэн гаргаж чадаагүй дутуу орхисон гэж үзвэл цуваа цэгийг тавина. Жишээлбэл: Би чоныг хөөж явтал чоно жалга уруу оров... гэх мэт. # Мэгдэж түгдэрсэн буюу ээрч түдгэлзсэн газарт цуваа цэгийг тавина. Жишээлбэл: Юу ... юунд ... шатаах билээ. Миний бод ... бодвол эндхийн ар ... ард о ... олонд тар ... тарааж өг ... өгвөл зүй ... зүйтэй гэж хэлмэгц ... гэх мэт. # Эш татсан зүйлд энд тэндээс орхисон бол тэр орхисон газрыг цуваа цэг тавьж тэмдэглэнэ. Жишээлбэл: 1925 онд Монголын сэхээтэнд илгээсэн захидалдаа М.Горький бичсэн нь: ... Идэвхтэй зарчим, ухааны шаргуу ажиллагааг илүү үзүүлсэн бөгөөд үргүй чөлөөг хүсэх биш, харин, жинхэнэ эрх чөлөөг хүссэн зүйлийг ...өргөнөөр харуулсан зохиолыг орчуулах нь чухал гэж сургамжилсан юм гэх мэт. # Шүлгийн мөрүүдийг орхисон буюу үргэлжилсэн зохиолын том бүлэг, их хэсгийг орхисныг үзүүлэх гэвэл цуваа цэгийн оронд мөрлөсөн цэгийг тавина. Жишээлбэл: Тэмүжин, Хасар хоёр гэрт орж ирэхэд Үжин эх хоёр хөвүүнийхээ царайг хармагц даруй учрыг мэдэж өгүүлрүүн: “Ханиа барагсад Ижлээ идэгсэд ........................... Сүүдрээс өөр нөхөргүй Сүүлнээс өөр ташуургүй байхад Тайчууд нарын хөнөөлийг хүлээж, өшөөгөө хэн яаж авах вэ? гэж байхад та нар юунд ийм хэрэг хийв” гэж эртний үгийг эш татаж, өвгөдийн үгийг үндэс болгож хөвүүдээ ихэд буруушаан зэмлэв. ==== § 54. ==== Тодорхойлох цэг (:): # Аливаа хүний хэлсэн үг, бодсон санаа зэргийг бичихдээ уг өгүүлэгч, бодогч эзний дараа тодорхойлох цэгийг тавиад хөндлөнгийн үгийг хашилтад бичнэ. Жишээлбэл:<br>Багш:<br> “Хичээлээ эхэлье” гэж сурагчдад хэлэв. Тодорхойлох цэгийн дараа хашилтын оронд богино зураасыг хэрэглэж болно. Ингэвэл гол төлөв догол мөрөөс эхэлж бичнэ. Жишээлбэл: Багш: - Хичээлээ эхэлье гэж сурагчдад хэлэв. # Тоочин хэлэх зүйлийн өмнө хамтатгасан буюу угтсан утгатай (жишээ нь, жишээлбэл, тухайлбал, үлгэрлэвэл, нэрлэвэл зэрэг) үг байвал тодорхойлох цэг тавина. Жишээлбэл: Шууд тусагдахуун авч чадах бүх үйл үгийг тусах үйл үг гэнэ. Жишээлбэл: Би бичиг уншив. Бид таны морийг авчрав гэх мэт. Шууд тусагдахуун авч үл чадах үйл үгийг эс тусах үйл үг гэнэ. Жишээлбэл: Бид мориор ирэв. Ард түмэн жаргав гэх мэт. # Онооны харьцаа болон цагийг илэрхийлэхэд тодорхойлох цэгийг хэрэглэнэ. Жишээлбэл: 0:3, 18:45:03 гэх мэт. ==== § 55. ==== Таслал (,): # Өгүүлбэр зэрэгцсэн гишүүн, холбоо үг, хоршоо үгээр бүтсэн байвал хооронд нь таслал тавина. Жишээлбэл: Талд олон хонь, цөөн адуу, хэдэн үхэр бэлчиж байна. Хойд авдрыг нээвэл: Хуйгаар торго, хунзаар цай, хулсан лимбэ, хуур ятга, бийр янтай, бичиг данс, шагай шатар, хашлага сум, эрийн зодог, эвийн цавуу, хурдан морины хусуур, хур сүүлийн боолт хүртэл цөм бүрэн, түүнийг мялаая гэх мэт.<br//>Хэрэв зэрэгцсэн зарим гишүүд нь нэг үгээр ба хэд хэдэн үгээр холилдон бүтсэн бол нэг үгээр бүтсэн зэрэгцсэн гишүүнийг таслалгүй бичиж болно. # Таслалыг урт өгүүлбэрийг хэсэглэн уншихын тул хэрэглэх ба бас нөхцөл үйл өгүүлэхүүн нь өмнөх хойдох аль үгэнд холбогдож байгааг харуулахын тул тавина. Жишээлбэл: Дарга ирж, байгаа хүмүүсийг хуралдуулав. Дарга━ирж байгаа хүмүүсийг хуралдуулав. Арслан━Туулын хөвөөнд очоод, усанд орж байгаа Дуламтай дайралдав. Арслан━Туулын хөвөөнд очоод усанд орж байгаа Дуламтай дайралдав гэх мэт. # Өгүүлбэрийн зарим гишүүн нь дараагийн үгэнд шууд холбогдохгүй нэг юм уу хэдэн үгийг алгасаж өөр үгэнд холбогдох бол таслал тавина. Жишээлбэл: Өчигдөр, таны авчирсан номыг уншив. Өчигдөр таны авчирсан номыг уншив. Модчин - Хэнтийн салбар уулнаас мод огтлох, цахилгаан хөрөөгөөр банз зүсэх, сүүний заводод хэрэглэх торх хийх зэрэг ажлыг хийж байна. Үүнд огтлох, зүсэх, хийх зэрэг үг нь ажлыг гэдэг үгийн тодотгол бөгөөд таслалгүй бол огтлох нь цахилгааны тодотгол, зүсэх нь сүүний тодотгол шиг болно. # Нийлмэл өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь цагт нэр (үйлт нэр) буюу нэр үгийн аймгийн үг байвал дараах үгийн тодотгол мэт болох учир таслал тавина. Жишээлбэл: Нэгдлийн хонийг би өчигдөр хариулсан, аав өнөөдөр хариулаад сая ирсэн, ижаргааш хариулна гэх мэт. # Өгүүлбэрийн төгс өгүүлэхүүний дараа гишүүн өгүүлбэр орвол хооронд нь таслал тавина. Жишээлбэл: Би авлаа шүү, энэ номыг чинь гэх мэт. # Хандсан үг, оруулсан үг, аялга үгийг өгүүлбэрийн эхэнд бичвэл ард нь, дунд бичвэл хоёр талд нь, эцэст нь бичвэл өмнө нь таслал тавина. Жишээлбэл: Хөгшин ижий нь, бусдаас сонсоход, охиноо мөрөөдсөөр өвчтэй болох шахаж гэнэ. Охин нь, сээтгэнүүр гайхал, эхдээ нэг ч захидал бичээгүй хоёр жил боллоо. Би ногоотой хоолонд махнаас илүү дуртай, үнэнээ хэлэхэд гэх мэт. ==== § 56. ==== Цэгтэй таслал (;): # Олон зэрэгцсэн гишүүнийг утгаар нь ялгахын тул цэгтэй таслал хэрэглэнэ. Жишээлбэл: Ертөнц гэх ойлголтод: газар дээрх уул ус, шороо чулуу; хүн амьтан, мод ургамал, ан гөрөөс цөм орно. # Хэлбэрийн хувьд биеэ даасан өгүүлбэрүүд утгын хувьд нягт холбоотой байвал хооронд нь цэгтэй таслал тавина. Жишээлбэл: Манай аргал бороонд их норжээ; нар гараасай; аргал хатах юм сан. ==== § 57. ==== Хашилт (“ ”): # Шууд хэлсэн хөндлөнгийн үг, өгүүлбэрийг хашилтад хийнэ. Жишээлбэл: Хасар харван байлдаж Хачиун, Тэмүгэ, Тэмүлүн гурвыг уулын завд нууж байхад тайчууд бархиран өгүүлрүүн: “Тэмүжин ахаа гаргаж өг. Бусад чинь хэрэггүй” гэхийг сонсоод Тэмүжинийг сэм оргуулан ойд дутаалгав. # Аливаа үгийг ерийн утгаар биш, онцлон заасан буюу егөөдсөн утгаар хэрэглэвэл хашилтад хийнэ. Жишээлбэл: Мөн ч “гавшгай” ажилладаг хүн байна даа гэх мэт. Үүнд “гавшгай” гэсэн нь чухамдаа гавшгай биш гэсэн санааг илтгэжээ. # Ном зохиол, сонин сэтгүүл, онгоц хөлөг, үйлдвэр нэгдэл, албан байгууллага зэргийн болзож оноосон нэрийг их төлөв хашилтад хийнэ. Жишээлбэл: “Эрдэнэт” үйлдвэр гэх мэт. Тэмдэглэх нь: # Дээр дурдсан зүйлийн ерийн нэрийг хашилтгүй бичнэ. # Зохиолын зүүлт ба номын бүртгэлд зохиолын нэрийг зохиогчийн нэрийн хойно хашилтгүй бичнэ. # Олонд алдаршсан зарим ном сонин зэргийн оноосон нэрийг заримдаа хашилтгүй бичнэ. Жишээлбэл: Монголын Нууц Товчоо, Гэсэрийн тууж гэх мэт. ==== § 58. ==== Нуман хаалт ( ):, дөрвөлжин хаалт [ ]:, ташуу зураас /: # Өгүүлбэрийн дотор тайлбар, тодорхойлолт, нэмэлт ажиглалт зэрэг үг өгүүлбэрийг нуман хаалт дотор бичнэ. Жишээлбэл: Нийгмийн шинжлэх ухаан нь (түүх, соёл судлал, уран зохиол судлал, хэл шинжлэл зэрэг) бие хүнийг зөв төлөвшихөд тусална. Тэр ч атугай “Монголын нууц товчоо”-ы зохиогч(ид)ийн хийсэн тайлбараас урагш алхсангүй гэх мэт. # Тоо болон үсэг зэргээр дэс дугаар илэрхийлэхдээ нуман хаалтыг дараах байдлаар хэрэглэнэ. Жишээлбэл: 1)..., 2)..., 3)..., а)..., б)..., в)...., (1)..., (2)..., (3)..., (а)..., (б)..., (в)... гэх мэт. # Нуман хаалтыг өмнөх үгийн тайлбар болгож хэрэглэдэг бол дөрвөлжин хаалтыг нэмэлт оруулга үгэнд хэрэглэнэ. Жишээлбэл: Гадаад хэлийг гэнэт дайрч [хэдхэн хоногийн дотор] сурахад хэцүү, харин, тогтмол чармайвал сурахад хялбар гэх мэт. # Ташуу зураасыг юмыг эсрэгцүүлэх болон аль нэг нь байж болно гэсэн санааг илэрхийлэхэд ба, юм уу гэсэн утгаар хэрэглэнэ. Жишээлбэл: ахуй/ ухамсар; 1224/ 25 оны үед гэх мэт. # Юмны хэмжээ болон тооны харьцааг илэрхийлэхэд ташуу зураас хэрэглэнэ. Жишээлбэл: Хэлний авиа нь болд төмрөөр 5000 м/сек хурдтай дамждаг. ==== § 59. ==== Богино зураас (-): # Үгийг үеэр тасалж нөгөө мөрт шилжүүлэхэд дунд нь богино зураасыг хэрэглэнэ. Жишээлбэл: на-мар, хө-дөл-мөр гэх мэт. # Олон хэрэглэдэг зарим үгийг эх адгийн үсгээр нь хураахад богино зураас тавина. Жишээлбэл: Доктор (д-р), нөхөр (н-р), аравдугаар (10-р) гэх мэт. # Товчилсон үгэнд нөхцөл залгахдаа богино зураас тавьж ард нь нөхцөлийн үндсэн хэлбэрийг бичнэ. Жишээлбэл: МУИС-ийн багш, оюутнууд ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд зочлов. ==== § 60. ==== Урт зураас (−): # Өгүүлэгдэхүүний илтгэцийн үүргээр хэрэглэнэ. Жишээлбэл: Багш Дорж - Дулам Зоригт нарт шинэ дуу заав. Говийн тэмээ адуу хонь ямаа - сарлагийг хараад үргэдэг юм гэх мэт. # Өгүүлэгдэхүүн гишүүн өгүүлбэр илтгэцгүй байвал урт зураас тавина. Жишээлбэл: Зуны ид халуун цаг - долдугаар сар гарлаа гэх мэт. # Нийлмэл өгүүлбэрийн нэг нь нөгөөгийн шалтгаан үр дагавар нэмэлт дүгнэлт чанартай бол хооронд нь урт зураасыг тавьж болно. Жишээлбэл: Уулыг өндөр гэж бүү ай - давъя гэвэл давна. Усыг гүн гэж бүү ай - гаталъя гэвэл гатална гэх мэт. # Цаг, зай, тооны хязгаарыг нэрлэсэн хоёр үгийн хооронд урт зураас тавина. Жишээлбэл: XV-XX зууны үе (15-аас 20-р зууны үе), Улаанбаатар - Москва хүрэх зам (Улаанбаатараас Москва хүрэх зам) 10 - 20 төгрөг (арав хорин төгрөг) гэх мэт. ==== § 61. ==== Таслалтай зураас (, −): Өгүүлэгдэхүүний илтгэгчийг ялгах үүрэгтэй байна. Жишээлбэл: Зараа сохор номин зэрэг шавж идэгчид; хэрэм минж туулай хулгана зэрэг мэрэгчид; чоно баавгай бар суусар зэрэг араатан; үхэр хонь ямаа буга гахай зэрэг ац туурайтан, - цөм сүүн тэжээлт амьтан болно. ==== § 62. ==== Зүйлийн тэмдэг (§): Тухайн тэмдгийг хууль, дүрэм, заавар, ном зохиолд “зүйл” гэсэн утгаар хэрэглэнэ. Жишээлбэл: “Монголын нууц товчоо”-ы 282-т уг зохиолыг хэдийд, хаана бичсэн тухайг өгүүлжээ. ==== § 63. ==== Дэс дугаар (№): Аливаа тоочсон зүйлийн дарааллыг тоогоор юм уу цагаан толгойн үсгээр дугаарлаж бичнэ. Ром тоог зөвхөн дэс дараалал заахад хэрэглэх бөгөөд цэггүй бичнэ. Жишээлбэл: ХХ зуун, МНТ-ны V бүлэг гэх мэт. Дугаар гэсэн үгийн оронд номерын тэмдэг №-ийг хэрэглэж болно. Жишээлбэл: Энэ хүний паспорт болбол 1983 онд олгосон № 272505 гэсэн номертой гэх мэт. == Зөв бичих дүрмээр багцалж ангилсан үгсийн зүйлс<ref>Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь, Улаанбаатар, 2018, 538-539 тал [https://president.mn/mongol-khelnii-zuv-bichih-durmiin-juram/]</ref> == {| class="wikitable" |+ <ref name=":0" /> ! colspan="5" |Багц үгс |- |салбарын, үндэслэлийг, татварын, амьдралын, малтмалын, гүдгэрийг шингэнээс, үйлдвэрлэлийн, шахмалаар, эшлэлийг, даяарчлалыг, цомхотголын, олонлогийг, уртрагийг, цоморлогийг |мөнхөждөгийг, нөхцөлийн, бусдадаа, төгсөгчдөдөө, сонгогчдодоо, мэддэгээ, сонирхсоноо, чавхдасыг, гайхширал, эрсдэлээр |гарал, үүсэл, төрөл, бохирдол, хомсдол, бахархал, гомдол хувирал, хувьсал, урсгал |эрэг-эргийг, төөрөг-төөргийг тойрог-тойргийг, дүгрэг-дүгрэгийг бөмбөг-бөмбөгийг, бөмбөлөг-бөмбөлгийг, бөмбөрцөг-бөмбөрцгийг, бөжинг |дугариг-дугаригийг, цагариг-цагаригийг |- |баялгийг, урамшууллын, гаргийг |төрөлхтний, эрхтний,цаст, хөрстийн, |савла, зөвлө, номло,салбарла, галла, малла, үзэглэ, ажигла, гэрлэ, цэцэглэ |цай, байцай, хуйцай, шанцай |амжилтад, ололтод, сургалтад |- |тотго, хурга, ботго, нударга, шударга, азарга, аварга, гадарга, ундарга, адасга, шамарга, сагалдарга |хуурцгийг, гарчгийг, бухимдлыг, ажлыг,бичлийг, эрмэлзлийг, эрдмийг, шарагчны |буудалла, ялгалла, ажилла, эмээллэ, гуравласан, дөрөвлөсөн |адьяа, сумьяа, биндэрьяа, харьяа, томьёо, товьёг, гавьяа |бүтээгдэхүүн нэмэгдэхүүн хасагдахуун, эзлэхүүн, бүрэлдэхүүн |- |батажна, бэхэжнэ, баяжна, хотожно, будилна, салхилна, ажиллана, амьдарна, мөнхөжнө |нисэж, хүсэж, хусаж, засаж, нисжээ, хүсжээ, засжээ, хасаж |ажиллавар, төлбөр, татвар, салбар, хөтөлбөр, угтвар, үржвэр, эдэлбэр |бодъё, явъя, уншъя, тоглуулъя, тогтъё, бархиръя |нэгэнтээ, хоёронтоо, гурвантаа, дөрвөнтөө, олонтоо |- |оньсого, аньсага, ганзага, янзага, бодлого, уншина, хөгжинө, чадваржина, үзэгдэнэ, тогтворжино |авч, өгч, хүрч, гарч, хугарч, тойрч, хөөрч, бутарч, саарч |цоожил, давсал, нууцал, ахал, товчил, бөгжил, жаазал , цүнхэл, бутал |үзье, хөгжье, бүрэлдье нисье |дуурайл, эрмэлзэл |- |хүрээлэнг, буланг, үзэсгэлэнг, Балданг, соёолонг, хадланг , шарагчинг |оюутныг, ажилтныг, шашныг, мэргэнийг, мэргэжилтнийг , |үндэслэ, холтосло, хэлтэслэ, хавтасла, хувцасла |бүтээе,саная, хэрэглэе, тогтооё |зовуурь, илаарь |- |наалданги, зогсонги, тогтонги, саланги |урай, уухай, дуурай, цуурай |цоол, хагал, хөөл хугал, тоол, |барья, захья, тарья |тэнгис, эрих, эрин , тэнхим |- |хөдлөнгө, хөрөнгө. эдлэнгэ, хөшингө, бэртэнгэ |санаачилга, сурвалжилга, даяарчлал, даяаршил |оношилгоо, зөвлөгөөн, лавлагаа, давлагаа, эмчилгээ, үйлчилгээ, сурталчилгаа |туршлага, хашлага, бодлого, дамжлага |арвагар, сарвагар, бөндгөр-бөндгөнөх, гүвгэнэх, жирвэгэр, тожгонох |- |ирчихийг, саначихаар, хэлчихээс, мэдчихэд |ирчхээд, саначхав, хэлчхээд, мэдчихэв, өтчхөв |доторх, урдуурх, хойгуурх - хойгуурхыг, олонх- олонхын |цаадах-цаадхыг, хойдох-хойдхоор урдах - урдхыг нь хойших-хойшхыг |дараах, удаах, гаднах-гаднахыг, цаанах-цаанахыг |- |онолыг, өнөрийг, багажийг, тогосыг, Гэрэлийг, тогтохыг, тоглож наадахыг |багыг, Гомбын, шударгыг, асгыг |курсийн, группийн, клубийн, борщийг, тактикийг, аптекийн |диаграммын, программын километрийн семинарын, лекцийн |дөрөв дэх, долоо дахь, арав дахь, ёс дэх, |- |шаагьж, шуугьж, урьж, саальчин, хольц, сарьдаг |урилга, таримал, ахимаг, тохилог |захидал, цохио, дохисон, бодит |цохьчих, дохьчих |сонгуульгүй Дарьсүрэн горьгүй |} ==Мөн үзэх== * [[Кирилл цагаан толгой]] * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм]] (2018 он хүртэл) == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол хэлний бүлэг]] [[Ангилал:Зөв бичих дүрмийн шинэчлэл]] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] [[Ангилал:Монгол хэлний зөв бичих зүй]] [[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]] [[Ангилал:Монголын хэлний бодлого]] at1qzfcffmskq1lim2ou63n76ng70sr 0 116514 868821 737062 2026-09-08T08:39:03Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868821 wikitext text/x-wiki '''Лоренс Г.Томпсон''', (англ. Laurence G. Thompson, 1920 оны 9 дүгээр сарын 7-нд Хятадын Шаньдун мужид төрсөн-2005 оны 7 дугаар сарын 10-д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д нас барсан) америкийн хятад судлаач, хийлч, орчуулагч. Хятадын шашин судлаач, Өмнөд Калифорнийн их сургуулийн Зүүн Ази судлалын төвийн анхны захирал. Кан Ювэйгийн Да Тонг Шу зохиолыг [[англи хэл]] рүү орчуулсан гэдгээрээ алдартай. Хятадад төрсөн, арван дөрвөн нас хүртлээ эцэг эхтэйгээ тэндээ хамт амьдарсан. Түүний эцэг эх болох Кеннет Килгор болон Дениз Арчер Томпсон /Kenneth Kilgore and Denise Archer Thompson/ нар 1911 онд Чин улс нурсаны дараа хятадад иржээ. 1920 онд түр Тайланд руу зугтаж байгаад 1929 оноос 1934 он хүртэл хятадад амьдраад Лоурэнсийн эцэг тэтгэвэртээ гарч тэд гэр бүлээрээ АНУ руу нүүсэн байна. Хятдад амьдарсан жилүүд түүнд Азид дурлах сэтгэл үлдээжээ. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн корпуст элсэж, Дэлхийн 2 -р дайны үед Номхон далайн дайны үед Хятад, Япон хэлний орчуулагчаар ажилласан. 1942 онд тэрээр Калифорнийн их сургуульд бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 1947 онд Кларемонтын коллежид элсэн орж, 1954 онд докторын зэрэг хамгаалжээ. 1951-1959 онд. АНУ -ын Гадаад хэргийн албанд ажиллаж байсан, Тайпей, Манила, Токио, Хонгконг, Сөүлд ажиллаж байсан. Мэргэжлийн дорно дахин судлаач болсон. 1953 онд Кан Шоумантай хамтран Кан Ювэйгийн трактатыг орчуулж эхлэхийг санал болгов. 1954 онд орчуулгаар докторын зэрэг хамгаалсан бол 1958 онд тус тусад нь хэвлүүлсэн болно:Ta Tung Shu: The One-World Philosophy of K’ang Yu-wei. Л.Томпсон тэтгэвэрт гараад 1959-1962 онд Тайбэй их сургуульд хийл хөгжмийн урлаг заасан. 1962-1965 онд Помона коллежид ажиллаж байсан (Кларемонт, Калифорни муж). 1965-1986 онд. - Өмнөд Калифорнийн их сургуулийн профессор. 1968-1970, 1972-1976 онд Зүүн Азийн хэл, соёлын тэнхимийг удирдсан. 1972-1974 онд Өмнөд Калифорнийн их сургуулийн Зүүн Ази судлалын төвийн анхны захирал байсан. Л.Томпсон Ву Яоюүгийн / Wu Yaoyu/ шашин судлалын хэд хэдэн боть, Тайван судлалын талаархи баримт бичгүүдийг орчуулсан. == Орчуулсан номнууд: == 1961a -"Sinology and the China Society." Journal of the China Society. 1: 3-9. 1961b -"American Sinology 1830-1920: A Bibliographical Survey." Tsinghua Journal of Chinese Studies. n.s. 2.2, June, 244-290. 1962 -"Music and the Cultural Exigency in Taiwan." Sino-American Conference on Intellectual Cooperation: Report and Proceedings. Seattle: University of Washington, 292-299. 1985b -GUIDE TO CHINESE RELIGION. By David C Yu, with Contributions by Laurence G. Thompson. Boston: G.KL Hall. A volume in the Asian Philosophies and Religions Series, copyright by Foreign Area Materials Center, University of the State of New York. 1985c -"Taoism: Classic and Canon." In The Holy Book in Comparative Perspective, edited by Frederick M. Denny & Rodney L. Taylor. Columbia: University of South Carolina Press, 204-223. 1987a -"Chiao." The Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade, Editor in Chief. New York and London: Mac Millan; 3: 239a-240b. 1987b -"Chinese Religious Year." The Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade, Editor in Chief. New York and London: Mac Millan; 3: 323a-328a. 1987c -"Confucian Thought: The State Cult." The Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade, Editor in Chief. New York and London; 4: 36a-38b. 1987d -"Taoist Iconography." The Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade, Editor in Chief. New York and London; 7: 50b-54b. 1987e- 'Tien." The Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade, Editor in Chief. New York and London; 14: 508a-510a. 1987f -"Confucianism and State Orthodoxy." In Proceedings of the First International Symposium on Church and State in China, Past and Present. Tamkang University 1986; 5-12. 1987а- "Dancing Lions." Journal of Chinese Religions 15: 29-43. 1988a -CHINESE RELIGION: AN INTRODUCTION. Belmont: Wadsworth. Fourth Edition, still further revised and enlarged, (copyright date: 1989). 1988b- "Dream Divination and Chinese Popular Religion" Journal of Chinese Religions 16: 73-82. 1989- "On the Prehistory of Hell in China." Journal of Chinese Religions 17: 27-41. 1991 THE TAOIST TRADITION IN CHINESE THOUGHT. Translated from the Chinese of Yao-yü Wu. Los Angeles: Ethnographic's Press. {{DEFAULTSORT:Томпсон, Лоурэнс}} [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Шаньдуны хүн]] [[Ангилал:Хятад судлаач]] 2xnoqejt19vzwvm465x7lu0o8mtoekl 0 120330 868811 723035 2026-09-08T08:36:25Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868811 wikitext text/x-wiki [[Файл:Washington promotion by Continental Congress.jpg|thumb|Тивийн нэгдүгээр конгресс. Жорж Вашингтон.]] '''Тивийн нэгдүгээр конгресс''' (англи: The '''First Continental Congress''') гэж 1774 оны 9-р сарын 5-наас 10-р сарын 26-ны хооронд болсон Их Британий америкийн 13 колоний 12-г төлөөлсөн депутатуудын хурлыг хэлнэ. Америкийн колониудын өсөн нэмэгдэж байсан эсэргүүцлийг зогсоох зорилготой Их Британийн парламентаас баталсан "Тэвчишгүй хуул"-иудыг (Intolerable Acts) хэлэлцэх зорилгоор уг конгресс /хурал/ чуулсан юм. Тивийн нэгдүгээр конгресс Филадельфи хотын Карпентерс Танхимд хуралдахад [[Жоржиа]], [[Канад]], Бермуд болон Багамын арлууд, Карибын тэнгисийн арлуудаас бусад Их Британийн Америкийн бүх колониудаас нийт 56 төлөөлөгч оролцсон байна. Виржиниагийн долоон төлөөлөгчийн нэг нь АНУ-ын ирээдүйн Ерөнхийлөгч Жорж Вашингтон байжээ. == Конгрессын үр дүн == Америкийн колониудын "амь, эрх чөлөө, өмч хөрөнгө"-ийн эрхийн тухай мэдэгдэл агуулсан "Эрх ба гомдлын тунхаг" гарсан бөгөөд эрх баригчдын гааль, татварын бодлогыг эсэргүүцсэн байна. Конгрессын үеэр депутатууд колониудын өөрийгөө удирдах эрхийг хангах зорилготой хэд хэдэн чухал баримт бичгийг боловсруулжээ. Төлөөлөгчид Англичуудад худалдааны эсэргүүцэл зарлахаар шийдэж 1774 оны 12-р сарын 1-ээс эхлэн Английн бараа худалдаж авах, Америкийн барааг Британид худалдахыг хориглож "Тэвчишгүй хуул"-ийг хүчингүй болгох тухай Хаанд эсэргүйцлийн өргөдөл (Petition to the King) гаргажээ. Мөн Тивийн хоёрдугаар конгрессыг ('''Second Continental Congress''') 1775 оны 5-р сарын 10-нд зарлан хуралдуулах шийдвэр гаргасан байна. Худалдааны эсэргүүцлийг зөрчсөн этгээдүүдэд давирхай түрхээд өдөнд өнхрүүлдэг байжээ. 1775 онд Их Британиас Америкийн колониудад импортолсон барааны тоо 1774 онтой харьцуулахад 97 хувиар буурсан байна. [[Файл:CarpentersHall00.jpg|thumb|Карпентер Танхим]] Энэхүү үйл явдлын хариуд Английн III Георг хаан колониудыг Британийн мэдэлд бүрэн захирагдах шаардлагыг тавьж, Английн усан цэргийн флот Америк тивийн зүүн хойд эргийг бүсэлж эхлэв. Генерал Томас Гэйж "бослогыг" дарах, колониудыг "Тэвчишгүй хуул"-иудыг хэрэгжүүлэх, шаардлагатай бол хүч хэрэглэх тушаал авчээ. Иймд Тивийн анхдугаар Конгресс Британи таалалд найдаж болохгүй гэдгийг баттай ойлгосон байна. == Төлөөлөгчдийн жагсаалт == # Натаниель Фолсом (Нью-Хемпшир) # Жон Салливан (Нью-Хемпшир) # Жон Адамс (Массачусетс) # Самуэль Адамс (Массачусетс) # Томас Кашинг (Массачусетс) # Роберт Трит Пейн (Массачусетс) # Стивен Хопкинс (Род-Айленд) # Самуэль Уорд (Род-Айленд) # Сайлас Дин (Коннектикут) # Элифалет Диер (Коннектикут) # Роджер Шерман (Коннектикут) # Жеймс Дуэйн (Нью-Йорк) # Жон Жей (Нью-Йорк) # Филип Ливингстон (Нью-Йорк) # Исаак Лоу (Нью-Йорк) # Саймон Борум (Нью-Йорк) # Жон Харинг (Нью-Йорк) # Хэнри Уиснер (Нью-Йорк) # Уильям Флойд (Нью-Йорк) # Жон Элсоп (Нью-Йорк) # Стивен Крейн (Нью-Жерси) # Жон де Харт (Нью-Жерси) # Жеймс Кинси (Нью-Жерси) # Уильям Ливингстон (Нью-Жерси) # Ричард Смит (Нью-Жерси) # Эдвард Биддль (Пенсильвани) # Жон Дикинсон (Пенсильвани) # Жозеф Голуэй (Пенсильвани) # Чарльз Хэмфрис (Пенсильвани) # Томас Миффлин (Пенсильвани) # Жон Мортон (Пенсильвани) # Самуэль Роадс (Пенсильвани) # Жорж Росс (Пенсильвани) # Томас Маккин (Делавер) # Жорж Рид (Делавер) # Цезарь Родни (Делавер) # Самуэль Чейз ([[Мэрилэнд|Мэриленд]]) # Роберт Голдсборо (Мэриленд) # Томас Жонсон (Мэриленд) # Уильям Раса (Мэриленд) # Мэттью Тилгман (Мэриленд) # Ричард Блэнд (Вирджиния) # Бенжамин Харрисон (Вирджиния) # Патрик Хэнри (Вирджиния) # Ричард Хэнри Ли (Вирджиния) # Эдмунд Пендилтон (Вирджиния) # Пэйтон Рэйндолф (Вирджиния) # Жорж Вашингтон (Вирджиния) # Ричард Казвэлл (Умард Каролина) # Жозеф Хьювс (Умард Каролина) # Уильям Хүүпэр (Умард Каролина) # Кристофер Гадсден (Өмнөд Каролина) # Томас Линч (Өмнөд Каролина) # Хэнри Мидлтон (Өмнөд Каролина) # Эдвард Рүтлэдж (Өмнөд Каролина) # Жон Рүтлэдж (Өмнөд Каролина) [[Ангилал:1774 он]] [[Ангилал:Америкийн хувьсгал]] [[Ангилал:18-р зууны улс төр]] [[Ангилал:Филадельфи]] epoqzwenmf5ybih733ty3x5kta67d9n 0 121858 868778 718161 2026-09-08T03:35:11Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Satversmes komentāru V nodaļas atvēršana.jpg|thumb|400x400px|Үндсэн хуулийн талаарх саналын V бүлгийн нээлт. 2019 он]] '''Латви улсын Үндсэн хууль''' буюу '''Сатверсме''' (латви хэл. Latvijas Republikas Satversme) Бүгд Найрамдах Латви улсын эцэг хууль юм. == Түүх == 1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс нь өөрийн түүхэн газар нутгийг нэгтгэж, Латвийн ард түмний өөрийн хүсэл зоригийн үндсэн дээр бие даан шийдвэрлэх эрхээ баталгаажуулжээ. Үндсэн хуулийг 1922 оны 2-р сарын 15-нд үүсгэн байгуулагчдын хурлаар 5 түдгэлзсэнээр (Латгалын Христийн тариачны намын төлөөлөгчид) баталж, 1922 оны 11-р сарын 7-нд хүчин төгөлдөр болсон. Үндсэн хуулийг боловсруулахдаа депутатууд Германы Веймарын болон Швейцарын Холбооны улсын Үндсэн хуулийг голчлон баримталсан байна. 1922 оны Үндсэн хуулиар Латви улсыг Ардчилсан Бүгд найрамдах улс гэж тунхагласан (1-р зүйл), 21-ээс дээш насны иргэдэд бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгох эрхийг нууцаар санал хураалтаар явуулах (7, 8-р зүйл), Саймыг /парламент/ хууль батлах эрхийг олгосон (64-р зүйл), төсөв (66-р зүйл), олон улсын гэрээг батлах (68-р зүйл), сайд нар Сеймийн итгэлийг хүлээх ёстой (59-р зүйл) бодсон байна. 1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Карлис Ульманисын хийсэн төрийн эргэлтийн үр дүнд Үндсэн хуулийн үйл ажиллагааг хэсэгчлэн цуцалсан. 1940 онд Латви улс ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсны дараа Үндсэн хуулийг Латви ЗСБНХУ-ын Үндсэн хуулиар (Үндсэн хууль) сольж, 1978 онд дахин шинэ хууль баталсан ажээ. == Шинэ Үндсэн хууль == 1990 оны 5-р сарын 4-нд Латвийн ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл 201 гишүүний 138 санал, 1 нь түдгэлзсэн (депутатуудын нэлээд хэсэг нь санал хураалтад оролцоогүй) тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглалыг батлав. Бүгд Найрамдах Латви улс өөрийн 1922 оны Үндсэн хуулийн 1, 2, 3, 6 дугаар зүйлийн хүчин төгөлдөр байдлыг сэргээсэн юм. Латвийн ард түмэн дэлхийн хоёрдуаар дайнаас өмнөх Үндсэн хуулиа сэргээн баталсан Зүүн Европын цорын ганц орон юм. Үндсэн хууль 1993 оны 7-р сарын 6-ны өдөр буюу тавдугаар Сеймийн үйл ажиллагааны эхэнд бүрэн хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. 1998 онд Үндсэн хуульд хүний эрхийн тухай нэмэлт зүйл оруулсан байна. Эрт дээр үеэс Европын соёлын орон зайд Латви улсын өвөрмөц байдал нь Латви болон Ливийн уламжлал, Латви ардын мэргэн ухаан, Латви хэл, бүх нийтийн болон Христийн шашны үнэт зүйлсээр тодорхойлогддог. Латви улсад үнэнч байх, цорын ганц албан ёсны хэл болох Латви хэл, эрх чөлөө, тэгш байдал, эв нэгдэл, шударга ёс, шударга байдал, хөдөлмөрийн ёс зүй, гэр бүл нь эв нэгдэлтэй нийгмийн үндэс суурь юм. Хүн бүр өөрийгөө болон дотно хайртай хүмүүсээ, нийгмийн сайн сайхны төлөө санаа тавьж, бусад хүмүүс, ирээдүй хойч үе, хүрээлэн буй орчин, байгальд хариуцлагатай ханддаг. Олон улсын хамтын нийгэмлэгт эрх тэгш байдлаа хүлээн зөвшөөрч, Латви улс үндэснийхээ эрх ашгийг хамгаалж, нэгдсэн [[Европ]] болон дэлхийн тогтвортой, ардчилсан хөгжилд хувь нэмрээ оруулж байна гэж заажээ. == Бүтэц == Оршил. 1-р бүлэг: Ерөнхий заалт 2-р бүлэг: Сейм /парламент/ 3-р бүлэг: Улсын Ерөнхийлөгч 4-р бүлэг: Засгийн газрын Танхим 5-р бүлэг Хууль тогтоомж 6-р бүлэг: Шүүх Бүлэг 7. Төрийн хяналт 8-р бүлэг Хүний үндсэн эрх [[Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор]] [[Ангилал:Латвийн эрх зүй]] 9e36v2t8szilmw5m35yp28b675fupkj 868786 868778 2026-09-08T04:07:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 868786 wikitext text/x-wiki [[Файл:Satversmes komentāru V nodaļas atvēršana.jpg|thumb|400x400px|Үндсэн хуулийн талаарх саналын V бүлгийн нээлт. 2019 он]] '''Латви улсын Үндсэн хууль''' буюу '''Сатверсме''' ([[латви хэл]]. Latvijas Republikas Satversme) Бүгд Найрамдах [[Латви]] улсын эцэг хууль юм. == Түүх == 1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс нь өөрийн түүхэн газар нутгийг нэгтгэж, Латвийн ард түмний өөрийн хүсэл зоригийн үндсэн дээр бие даан шийдвэрлэх эрхээ баталгаажуулжээ. Үндсэн хуулийг 1922 оны 2-р сарын 15-нд үүсгэн байгуулагчдын хурлаар 5 түдгэлзсэнээр (Латгалын Христийн тариачны намын төлөөлөгчид) баталж, 1922 оны 11-р сарын 7-нд хүчин төгөлдөр болсон. Үндсэн хуулийг боловсруулахдаа депутатууд Германы Веймарын болон Швейцарын Холбооны улсын Үндсэн хуулийг голчлон баримталсан байна. 1922 оны Үндсэн хуулиар Латви улсыг Ардчилсан Бүгд найрамдах улс гэж тунхагласан (1-р зүйл), 21-ээс дээш насны иргэдэд бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгох эрхийг нууцаар санал хураалтаар явуулах (7, 8-р зүйл), Саймыг /парламент/ хууль батлах эрхийг олгосон (64-р зүйл), төсөв (66-р зүйл), олон улсын гэрээг батлах (68-р зүйл), сайд нар Сеймийн итгэлийг хүлээх ёстой (59-р зүйл) бодсон байна. 1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд [[Карлис Улманис|Карлис Улманисын]] хийсэн төрийн эргэлтийн үр дүнд Үндсэн хуулийн үйл ажиллагааг хэсэгчлэн цуцалсан. 1940 онд Латви улс ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсны дараа Үндсэн хуулийг Латви ЗСБНХУ-ын Үндсэн хуулиар (Үндсэн хууль) сольж, хожим 1978 онд дахин шинэ хууль баталсан ажээ. == Шинэ Үндсэн хууль == 1990 оны 5-р сарын 4-нд Латвийн ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл 201 гишүүний 138 санал, 1 нь түдгэлзсэн (депутатуудын нэлээд хэсэг нь санал хураалтад оролцоогүй) тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглалыг батлав. Бүгд Найрамдах Латви улс өөрийн 1922 оны Үндсэн хуулийн 1, 2, 3, 6 дугаар зүйлийн хүчин төгөлдөр байдлыг сэргээсэн юм. Латвийн ард түмэн дэлхийн хоёрдуаар дайнаас өмнөх Үндсэн хуулиа сэргээн баталсан Зүүн Европын цорын ганц орон юм. Үндсэн хууль 1993 оны 7-р сарын 6-ны өдөр буюу тавдугаар Сеймийн үйл ажиллагааны эхэнд бүрэн хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. 1998 онд Үндсэн хуульд хүний эрхийн тухай нэмэлт зүйл оруулсан байна. Эрт дээр үеэс Европын соёлын орон зайд Латви улсын өвөрмөц байдал нь Латви болон Ливийн уламжлал, Латви ардын мэргэн ухаан, Латви хэл, бүх нийтийн болон Христийн шашны үнэт зүйлсээр тодорхойлогддог. Латви улсад үнэнч байх, цорын ганц албан ёсны хэл болох Латви хэл, эрх чөлөө, тэгш байдал, эв нэгдэл, шударга ёс, шударга байдал, хөдөлмөрийн ёс зүй, гэр бүл нь эв нэгдэлтэй нийгмийн үндэс суурь юм. Хүн бүр өөрийгөө болон дотно хайртай хүмүүсээ, нийгмийн сайн сайхны төлөө санаа тавьж, бусад хүмүүс, ирээдүй хойч үе, хүрээлэн буй орчин, байгальд хариуцлагатай ханддаг. Олон улсын хамтын нийгэмлэгт эрх тэгш байдлаа хүлээн зөвшөөрч, Латви улс үндэснийхээ эрх ашгийг хамгаалж, нэгдсэн [[Европ]] болон дэлхийн тогтвортой, ардчилсан хөгжилд хувь нэмрээ оруулж байна гэж заажээ. == Бүтэц == Оршил. 1-р бүлэг: Ерөнхий заалт 2-р бүлэг: Сейм /парламент/ 3-р бүлэг: Улсын Ерөнхийлөгч 4-р бүлэг: Засгийн газрын Танхим 5-р бүлэг: Хууль тогтоомж 6-р бүлэг: Шүүх 7-р бүлэг: Төрийн хяналт 8-р бүлэг: Хүний үндсэн эрх [[Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор]] [[Ангилал:Латвийн эрх зүй]] 6wmvfw7taih8xfpui905ghbjki8t4pi 0 122416 868702 824161 2026-09-07T14:01:31Z Chongkian 21163 868702 wikitext text/x-wiki [[File:Confederation of Mongolian Trade Unions.jpg|thumb|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] '''Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо''' ({{lang-en|Confederation of Mongolian Trade Unions}}) нь 1917 онд Монгол улсад анх байгуулагдсан гэж үздэг олон нийтийн байгууллага юм. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа үйл ажиллагаагаа өргөтгөж улс орныхоо иргэдийн ашиг сонирхолыг хамгаалахад МҮЭ-ийн байгууллага, гишүүд тодорхой хэвь нэмрээ оруулсан юм. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн харилцааны эрх зүйн орчинг шинээр бий болгох, шинэчлэн батлах, нийгмийн даатгал, хөдөлмөрийн хяналтын тогтолцоог бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Нийслэл хүрээн дэх оросуудын байгуулсан “нэгдсэн хороо” нэртэй үйлдвэрчний байгууллага нь Монгол улсад үйлдвэрчний байгууллага байгуулахад чухал нөлөө үзүүлсэн. Нэгдсэн хорооны үйл ажиллагаа өргөжиж 1923 онд “'''Олон ястны үйлдвэрчний эвлэл”''' нэртэй болж орос, монгол, хятад ажилчдыг эгнээндээ нэгтгэсэн. Зөвлөлтийн ажилчин албан хаагчид “Олон ястны үйлдвэрчний эвлэл"-ээс тусгаарласан тул 1925-1926 онуудад “'''Худалдаа, үйлдвэрийн  үйлдвэрчний эвлэл'''”, “Эмнэлэг, гэгээрлийн ажилтны үйлдвэрчний эвлэл”, “Албан хаагчдын үйлдвэрчний эвлэл”, “Тээх нэвтрүүлэхийн үйлдвэрчний эвлэл” тус тус байгуулагдаж байсан түүхтэй. [[Монгол Ардын Нам|МАХН-ын Төв Хороо]]<nowiki/>ны дэргэд 1925 онд эвлэлүүдийг удирдах Төв үйлдвэрчний эвлэлийн байнгын комисс байгуулагдаж үйлдвэрчний эвлэл байгуулах ажлыг хийсэн. 1927 онд Монголын нийт ажилчин албан хаагчид, үйлдвэрчний эвлэлийн байгууллагуудын 115 төлөөлөгч оролцсон МҮЭ-ийн анхдугаар их хурлыг хуралдуулж, ҮЭ-ийн дүрмийг баталж, анхны даргаар '''Ц.Дамбадорж''' сонгогджээ. МҮЭ-ийн зорилго нь “Засаг төрийг бэхжүүлэх, эдийн засгийг хөгжүүлэх, үйлдвэрчин ардыг гэгээрүүлэн боловсруулах явдал” байжээ. Үйлдвэрчний эвлэлийн үүрүүд нэмэгдэн байгуулагдаж гишүүд нэмэгдэх тусам нийгмийн амьдралд ҮЭ-ийн оролцоо нэмэгдэж зарим талаар хэт их оролцох болсон. 1929 оноос Монголын ноёд, тайж нараас хөрөнгө хураах үйл ажиллагаанд оролцож 5.2 сая төгрөгийн хөрөнгө хурааж, 1.7 сая төгрөгийн үнэ бүхий зүйлийг ядуу ардад тараан өгч байжээ. Монголын Үйлдвэрчний эвлэл тухайн үед салбар болон нутаг дэвсгэрийн зарчмаар зохион байгуулагдсан. == Орчин үе == 1990 оны МҮЭ-ийн VI бүгд хурлаар үйдвэрчний эвлэлийн бүтэц, зохион байгуулалтыг өөрчилсөн. Мөн оны 6 дугаар сарын 6-нд МҮЭ-ийн ээлжит бус XIY их хурал эхэлж, үйдвэрчний эвлэлүүдийг чөлөөт холбооны хэлбэрээр зохион байгуулсан. Тус хурлаас "Үйлдвэрчний эвлэл нь аль нэг нам, төрийн байгууллагаас үл хамааран ажилладаг, гишүүдийнхээ язгуур эрх ашгийг хамгаалан, амьжиргааны үндсэн хэрэгцээг хангахуйц баталгаат цалин хөлстэй байх, ашиг сонирхлыг хамгаалах гол үүрэгтэй хөдөлмөрчдийн байгууллага" хэмээн тодорхойлжээ. Өнөөдөр МҮЭ-ийн холбоо нь хөдөлмөр эрхэлж буй 200 гаруй мянган гингүүн, мэргэжил үйлдвэрлэлийн 14, аймаг, нийслэлийн 22 холбоотой хамгийн өргөн олон нийтийн, нийгмийн нөлөө бүхий хүчин болон хөгжиж байна. МҮЭ-ийн хөдөлгөөн өөрийн түүхийн хоёр дахь зуунтай золголоо. МҮЭ-ийн хөдөлгөөний өнгөрсөн түүхийг бүхэлд нь нэгтгэн дүгнэж үзвэл Монгол улсын хөгжлийн янз бүрийн шатанд тухайлбал, хувьсгалын өмнөх зурвас үед ч, хувьсгалын дараах ардчилсан хөгжлийн үед ч нийгэм журмыг байгуулах, хөрөнгөтний бус хөгжлийн замаар хөгжих, социализмыг байгуулж дуусгах зорилтуудыг хэрэгжүүлсэн он жилүүдэд ч, 1980-аад оны сүүлээс эхэлсэн ардчилсан сэргэн мандлын үед ч ажлын арга хэлбэр, үр дүн нь өөр өөр өнгө төрхтэй, ҮЭ-ийн хамгаалах үндсэн үүрэг нь бүдгэрч бас тодрох явдал байсан ч улс орныхоо хөгжил дэвшил, ард түмнийхээ аж амьдралыг дээшлүүлэхийн төлөө баялаг бүтээгч хөдөлмөрийн хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалахын төлөө ажиллаж, тэмцэж ирсэн түүх ажээ. 1990 оны цагаан морин жил Монголын нийгмийн амьдралын бүх хүрээг хамран өрнөсөн ардчилсан өөрчлөлт нь МҮЭ-ийг өөрийн жам ёсны үүргээ хэрэгжүүлэн зах зээл, ардчилал хөгжсөн улс орнуудын үйлдвэрчний хөдөлгөөний нийтлэг жишгээр хөгжих шинэ боломжийг бүрдүүлжээ. Энэ үеэс МҮЭ-үүд өөрийн байгуулалт, хөгжлийн үзэл баримтлалаа шинээр авч үзэж Мөрийн хөтөлбөр, дүрмээ шинэчлэн гишүүд, хөдөлмөр эрхлэгчдийн хөдөлмөрлөх эрх, түүнтэй холбогдсон нийгэм эдийн засгийн ашиг сонирхлыг хамгаалах үндсэн үүргээ нэн тэргүүнд тавин хэрэгжүүлэх болжээ. 2013 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр ээлжит бус XXI Их хурлаа хийсэн. МҮЭ-ийн холбооны ээлжит XXII Их хурлаар 2017 оны 11-р сарын 9-нд ҮЭ-ийн Дүрэмд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан батлав. 2021 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдөр МҮЭ-ийн холбооны XXIII Их хурал болж 4 жилийн ажлын тайлангаа ард иргэддээ тайлагнажээ.<ref>{{Citation |title=STEMMA |date=1993-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9783110962284.xxiii |work=Rhesus |pages=xxiii–xxiii |access-date=2024-07-19 |publisher=DE GRUYTER}}</ref> Тус хурлаар МҮЭ-ийн холбооны шинэ ерөнхийлөгчөөр С.Эрдэнэбатыг сонгож, 2030 он хүртэлх хөгжлийн хөтөлбөрийн бодлогодоо нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ. МҮЭ-ийн Холбооны уриа: “МҮЭ-Таны  хөдөлмөрлөх эрх, хөгжлийн төлөө” юм. == Эрхэм зорилго == МҮЭ -ийн Холбооны эрхэм зорилго нь үйлдвэрчний эвлэлийн хөдөлгөөнийг эрчимтэй хөгжүүлэх замаар гишүүд, иргэдийн хөдөлмөрлөх эрх, түүнтэй холбогдсон хууль ёсны ашиг сонирхлыг тууштай хамгаалж тэдний амьдралын түвшинг байнга дээшлүүлэхэд оршино гэж Дүрмэндээ заажээ. Монголын Үйлдвэрчний эвлэлийн холбооны төв хэвлэл нь - "'''Хөдөлмөр'''" сонин. Цахим хаяг: https://web.archive.org/web/20220626090517/http://cmtu.mn/ {{commonscat}} [[Ангилал:1927 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын үйлдвэрчний эвлэл]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] f9l2nlpt5b5w9jgwlo6jijg2efwxtex 0 124405 868848 717702 2026-09-08T08:48:17Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868848 wikitext text/x-wiki Свен Андерс Хедин (швед хэлээр Sven Anders Hedin; 1865.02.19 онд Стокгольм хотод төрсөн. 1952.11.26 тус хотод нас барсан.) Шведийн газарзүйч, топографич, судлаач, гэрэл зурагчин, аялал жуулчлалын зохиолч, өөрийн бүтээлийн зураач байсан. Тэрээр [[Төв Ази]] руу хийсэн дөрвөн экспедицийн үеэр Транс Гималайг баруунд алдаршуулж, Брахмапутра, Индус, Сутлеж мөрний эх үүсвэрийг тогтоожээ. Тэрээр мөн Лоп Нур нуур, Таримын сав газрын элсэн цөл дэх хотуудын үлдэгдэл, булшны газар, Хятадын цагаан хэрэм зэргийг зурагласан. Хедин "Från pol till pol" номондоо 1880-аад оны сүүлээс 1900-аад оны эхэн үеийн Ази, Европоор аялсан тухайгаа дүрсэлсэн байдаг. Хэдин аялж байхдаа Монгол, Турк, Кавказ, Тегеран, Ирак, Киргизийн ард түмний газар нутаг, Монгол, [[Оросын Алс Дорнод]], [[Энэтхэг]], Хятад, Япон зэрэг орноор айлчилжээ. Түүний Дундад Азийн газрын зураг нь нас барсны дараа хэвлэгдсэн. [[Ангилал:1865 онд төрсөн]] [[Ангилал:1952 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Шведүүд]] ildhe9r34gdbhwe9uzph6squjoqir4k 0 124439 868844 736151 2026-09-08T08:46:32Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 868844 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Хадаг'''- монголчуудын эртнээс нааш дээдэлж, хүндэтгэж ирсэн зүйл бөгөөд эдийн дээд гэж үздэг. Хадаг тогтвол буян тогтоно гэдэг. Хадагний билэгдэл. Монголчууд Хадгийг тэнгэрээс гаралтай ертөнцөд байдаггүй эд учир өнгө нь үүрийн цагаан гэгээ татах үеийн тэнгэрийн хаяаны өнгийг жинхэнэ тэнгэрийн өнгө гэж үзэж түүнтэй адил өнгөтэй хадгийг хэрэглэж байсан байна. Тэнгэрийн эд учраас хөнгөн, зөөлөн, уян бас бат бөх чанарыг бэлэгдэн ертөнцөд түүнээс илүү эд байхгүй байх билэгдлийг агуулан хэрэглэж байжээ. Хадагний уламжлалт хэрэглээ. Монголчууд эрт дээр үеэс эхлэн хэв хадгийг хэрэглэж байсан тул аж амьдралд нь гүн нөлөөлсөн байдаг. Жишээлбэл, хүүхэн гуйх, бэр мөргүүлэх, бурханд хадаг барих, айлчин гийчинд бэлэг өгөх, шинэ гэр барьж хадаг уях, хурим найр, даахь үргээх зэрэгт хэргэлдэг. == Түүх == “Хадгийг [[Энэтхэг]] уран Бишүү-Гарма мяндсаар хийсэн мэтээр 14-р зууны үеийн монголын ”Хонжин дэвтэр”-т тэмдэглэж байжээ. Харин Энэтхэгийн Лосолин дацангаас эрхэлэн гаргасан “сайн оюунт таалалийн чимэг үзэсгэлэнт сувдан эрх” цувралийн 47-р дэвтэрт /ху 123/ Хадаг нь өлзий хутгийн шүтэн барилдлагыг бэлгэдсэн эд юм. Анхлан үүсэхдээ “үлэмж ариун цагаан сэтгэл”-ийг бэлгэдэж үүссэн гэдэг. Хадаг анх Энэтхэгт МЭӨ 6-р зуунд үүсч 12-13-р зууны үед Төвдөөр дамжин монголд Бурханы шашинаар нэвтэрсэн гэж үзэх үндэстэй. Хожим нь Түвдийн хадаг гэсэн нэрийг авч хэрэглэсэн гэж үздэг. == Нэрний гарал үүсэл == Хадаг хэмээх нэрийн утга Монголоор “хадаг”, Төвдийн “хада”, хятадаар “харимж “ гэсэн утгатай үг юм. Чинисийн өчигт: “Хивт сум”, “Хивт тарвалага”, Хоёр загалын туужинд: “Хив татах ёс”гэсэн нэр томьёо гардаг. Нууц товчоонд хадаг нэрээр гардаггүй бөгөөд "хэв" гэсэн утгаар монголчууд анх хэрэглэж байсан ажээ. == Хадагны төрөл == БАРАНЗАД ХАДАГ- Хүндэтгэлийн хадаг. Төр, шашны томоохон зан үйлд хэрэглэнэ. Мөн хэмжэзгээрээ ч хамгийн урт хадаг юм. Уг хадаг нь тойрсон хамар угалз бадраа хээ болон өлзий, жанцан, бумба, лянхуа, шүхэр, лавай, загас, хорол тэргүүтэй өлзий хутгийн найман тэмдэгтзй. БАГА АЮУШ ХАДАГ- Уг хадгийг өргөн хэрэглээнд хэрэглэж ирсэн уламжлалтай. Луун хээтэй: сэнтий түшлэгтэй. Түшлэгийн оройд бадраа угалз зэндмэнэ эрдэнэтэй арслант ширээ лянхуан дээр тэгш оршсон Авид бурхантай. Баруун зүүн талдаа шавьтайгаа, өмнөө сангийн бойпор, хумх цэцэгтэй, шашныг хамгаалагч махранз тэргүүтэй оршино. Дээрээ хан гарьд шувуу, туүний хоёр буланд хорол, голд нь өлзий хээ бий. Хангарьд нь сүр хүчийг, Авид бурхан нь амар амгалан, аз жаргал, сайн сайхныг бэлгэддэг. Ваар цэцэг нь хүндэтгэлийг илэрхийлж буй утгатай юм. ИХ АЮУШ ХАДАГ-Эртнээс нааш хамгийн түгээмэл хэрэглэж ирсэн хадаг. Хуучны ном сударт ноёд түшмэл, багш, эцэг эхдээ хүндэтгэлийн журмаар барина хэмээн тэмдэглэжээ. Луун хээтэй, сэнтий түшлэгтэй. Түшлэгийн оройд бадраа угалз зэндмэнэ эрдэнэтэй арслант ширээ, лянхуан дээр тэгш оршсон Авид бурхантай. Баруун, зүүн талдаа Бурхан багш шавь нар болон олои бодьсадва тэргүүтэй заларсан байна. Дээрээ хан гарьд шувуу, түүний хоёр буланд хорол, голд нь өлзий хээ бий. Хангарьд нь сүр хүчийг, Авид бурхан нь амар амгалан, аз жаргал, сайн сайхныг бэлгэддэг. Шавь нар нь өнө мөнхийн аз жаргал, амар амгаланг бэлгэддэг. СОЁМБО ХАДАГ- Соёмбо хадгийг төрийн албанд харилцааны шугамаар түлхүү хэрэглэж байжээ. Бадам лянхуа бадраа угалз гэрлэнгийн солонгын дунд төрийн алтан соёмбо оршсон. Эргэн тойронд нь өлзий хээтэй. Хадагны дээд, доод төгсгөлд хамар угалз, бадраа хээтэй угалз, доод зах нь голдоо өлзий хээтэй хамар угалзтай. Энэхүү хадгийг наймдугаар Богд захиалан хийлгэж байсан түүхтэй. ДАШ ХАДАГ- Даш хадаг гэдэг нь өлзий хутгийн хадаг гэсэн утгатай түвд үг юм. Амар мэнд мэдэх болон шашны зан үйлд хүндэтгэл үзүүлэхэд хэрэглэнэ. Өргөн хэрэглээнд хэрэглэж болох уг хадгийг зарим үед төлбөрийн хэрэгсэл болгон жишиг тогтоодог байсан үе бий. Бадам лянхуа цэцгэн дээр хорол өлзий лянхуа шүхэртэй, дээд доод захдаа алхан хээтэй. Апхан хээний хажууд "Ум сайн амгалан болтугай" хэмээн [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] бичсэн. Мөн хажуу талдаа алхан хээтэй, "Өлзий хутгийн хадаг" гэсэн утгатай түвд үг бичсэн байна. ХИЙМОРИЙН ХАДАГ- Хий салхи хөлөглөсөн, нуруундаа гал бадарсан эрдэнийн зэндмэнэ хөлөглөсөн алтан хазаар чимэг тоног сэлтэй. Түүний баруун дээдэд орших Хангарьд нь огторгуйн махбод бөгөөд амандаа могой сунган барьсан. Энэ нь хүний сэтгэл оюуны хийморийг бадраадаг, лусын хорлолыг номхотгодог болой. Зүүн дээдэд хөдөлж эрчлэхийн хүйн ялгамжтай, хязгааргүй үүлэн дундаас хүржигнэх дууг дуурсгасан луутай. Луу нь усан махбодийг бэлгэддэг, их эрдэмтэй амьтан гэгддэг. Түүний дор орших бар нь хий махбодийг бэлгэдэх ба бусдыг сүрээр дарагч хурц хумс, дүүлэхэд хоромхон зуур хаа ч хүрэх барын хийморийг бэлгэджээ. Шороон махбодийг арслангаар бэлгэшээсэн буй. Үс зогдороо хөдөлгөн, хүрхэрч буй цастын цагаан арслан оршино. Ийнхүү дөрвөн хүчтэн байгаа нь хүний цог хиймор, сэтгэл санааг тэгш байлгадаг. Хадагны дээд, доод буланд хамар угалз, бадраа угалзын дунд шүхэр хорол жанцан өлзий хумх, лавай, загас, цэцэг бий. == Хадагны хийц, хэмжээ == Хадгийг цэвэр хүр хорхойн мяндсан шүлсээр нэхэж хийдэг байна. Яс чанар сайнтай, муутай, янз бүрийн хэмжээтэй, таван янзын өнгөтэй байна. 1. Хамгийн бага хэмжээтэй хадаг 24-28 см 2. Дунд хэмжээний хадаг 140-148 см 3. Хамгийн том хэмжээний хадаг 338-358 см байдаг бөгөөд 88 алд хадаг хүртэл байсан байна. Хадгийн чимэг дараах хээтэй байдаг. Үүнд: 1. Бичээс: Түвд, Хятад, Манж, Монгол үсэг өгүүлбэр, өгүүлэлтэй. 2. Арвижиж үржих зүйлийн дүрс 3. Элдэв бурхдын хөрөг: Аюуш бурхан, Авид бурхан, арван зургаан Найдан зэрэг 4. Зураг угалзууд: (Түмэн насан хээ, үүлэн хээ, хаан бугуйвч, хатан сүйх, алхан хээ, тал алх, өлзий, хас, долоон эрдэнэ, найман тахил, хүслийн таван эрдэнэ), гал, дүг, бойпор, ваар, цэцэг, шувуу, эрвээхий, луу, барс, арслан, хан гарьд, хүний арьсан нөмрөг, очир, хөө хуяг, хий салхи мэт хурдан адгуус морь, ямаа, хонь, үхэр, уул, үүл, ус зэрэг ямагт сайн сайхныг бэлгэдсэн маш олон зүйл байдаг байна. == Хадаг барих ёс == Монголчууд хадгийг энгийн байдлаар буюу хоёр гартаа тэнүүн сайхан бариахад зориулан, уртааш нь гурав нугалж эвхээд амыг барих хүний өөдөөс нь харуулж “Ариун сайхан сэтгэлийн үүднээс барьж байгаа бэлэг минь танд өлзийтэй бол” гэсэн утгатай буюу саваар зүйрлэн хэлэхэд, амыг нь онгойлгож өгөхтэй адил төстэй хэрэг юм. Хадгийг хүлээн авч байгаа хүн хоёр гардан аваад хадгийн толгой талыг баруун гар дээрээ тавьж баруун гар талыг зүүн гар тал дээрээ эвхэн нугалахад, хадган дээрх утга төгөлдөр хээ үсэг зэргийн толгой талыг доош нь харуулахгүйг хичээж байгаа хэрэг ажээ. Монголчууд хадгийг барих тавихдаа олон янзын нэрээр нэрлэнэ. Хадаг өгөх, тавих, барих, зүүх, хив татах, буюу сэтэрлэх, няндар өргөх, уях, гар цайлгах, бэлэг өгөх, дашдуулан барих мэтээр хэлдэг байна. Бурхантай хадгийг эцэг, эхдээ, Тахилтай хадгийг бусад хүндэтгэх хүндээ, Намжвандантай хадгийг хүн нутаглуулах, оршуулах, газар гуйхад тус, тус хэрэглэдэг байна. Хадгийг барихдаа энгийн маягаар барих, өвдөг сөхөрч барих хоёр янз байдаг. Ахлах, их хүнд өвдөг нугалж сөхөрч барих, ялангуяа лам, багш, эцэг эхээ хүндлэн өвдөг сөхрөх заншилтай байсан юм. Бас элдэв тахилга, аргадан гуйхад сөхрөн хадаг барих нь олонтаа байжээ. Монголчуудад үргэлж хадгалдаг гурван зүйл нь, 1. Хадаг 2. Аргамж буюу сур 3. Усгүй хар архи байсан гэдэг. Хадаг хадгалбал буян тогтоно. Аргамж хадгалбал малын заяа буян тогтоно. Архи хадгалбал юм бүгд тогтоно гэх мэтээр боддог байсан байна. Монголчууд хадаг хадгалдаг байсанаас гадна дээр үед хадгийг угаах, огтлох, дээгүүр нь алхах гишгэхгүй байхыг мэрийдэг байжээ. Дээр цагаас эхлэн хадгийг манайхан шашин шүтлэгийн үүднээс хэрэглэж байхаас илүүтэй ард түмэн өөрсдийн үйлдэх ерийн зан үйл, аж байдалдаа сайн сайхныг хүсэх, найрсаг нөхөрсөг зочиндоо барих, бэлэг барих, энх тайвны бэлэг тэмдгийн эд болгож хэрэглэх нь хэвээр байгаа юм. [[Ангилал:Буддын шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төвөдийн_соёл]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Төвөдийн_буддын_шашин]] pj4nke5ncehnu0jqivbzobrqo7jrgf9 0 125182 868819 732282 2026-09-08T08:38:35Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868819 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vaqif Sultanlı.jpg|250px|right]] '''Вагиф Султанлы''' ({{lang-az|Vaqif Sultanlı}}) (1958 оны гуравдугаар сарын 26-нд төрсөн, [[Азербайжан]], Курдэмир мужийн Шахсевен тосгон) - Азербайжан улсын зохиолч, утга зохиол судлаач, орчуулагч, хэл бичгийн ухааны доктор, профессор. == Товч намтар == Вагиф Султанлы 1958 оны гуравдугаар сарын 26-нд Азербайжан улсын Курдемир мужийн Шахсевен тосгонд төрсөн<ref name="bsu">{{cite web |title=Kafedranın professoru |url=http://philology.bsu.edu.az/az/content/kafedrann_professoru_582l |website=philology.bsu.edu.az |accessdate=2019-08-23 |language=az |archive-date=2020-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402112516/http://philology.bsu.edu.az/az/content/kafedrann_professoru_582l |url-status=live }}</ref>. Тэрбээр, 1964-1974 онд Көхнебазар тосгоны дунд сургуулийг төгссөн. Дунд сургуульд сурч байх хугацаандаа Курдэмир мужийн Хөгжмийн сургуульд мөн суралцсан байна. (1970-1975). 1974-1976 онд Курдэмир мужийн Эрчим хүчний Газарт ажиллажээ. Вагиф Султанлы 1981 онд Азербайжан Улсын Их Сургуулийн хэл бичгийн факультетыг онц дүнтэй төгссөн<ref name="bsu"/>. Тэрбээр Исмайлли мужийн Калежик тосгонд азербайжан хэл, уран зохиолын багшаар томилогдон ажил хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлжээ. Дараа нь, Азербайжан Улсын Их Сургуулийн Орчин цагийн Азербайжан уран зохиолын тэнхимийн магистрт үргэлжлүүлэн суралцжээ<ref name="teym">{{cite book |last= Əhmədov|first=Teymur |publication-date=2011 |title=Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə) |url= |location= Baku|publisher= Nurlar |page= 966 |isbn= 9952-403-38-0 |author-link=}}</ref>. 1984 онд “Азербайжан жүжгийн зохиол дахь дүрийн асуудал (1970-1980)” сэдвээр магистрын зэрэг, 1997 онд “Мехмед Эмин Ресүлзадегийн амьдрал, уран бүтээл” сэдвээр докторын зэрэг тус тус хамгаалсан. 1999 оноос өнөөг хүртэл Баку Улсын Их Сургуулийн Азербайжан уран зохиол-түүхийн тэнхимийн профессороор ажиллаж байна<ref name="azerb">{{cite web |title=Vaqif Sultanlı (1958) - ədəbiyyatşünas, tərcüməçi |url=http://www.azerbaijans.com/content_1101_az.html |website=azerbaijans.com |accessdate=22 December 2018 |language=az |archive-date=4 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104222400/http://azerbaijans.com/content_1101_az.html |url-status=live }}</ref>. Вагиф Султанлы нь нийгэм, олон нийтийн үйл ажиллагаанд тогтмол оролцдог бөгөөд 1991 онд “Дэлхийн азербайжан судлалын холбоо”-г үүсгэн байгуулж, даргаар нь сонгогдон ажиллажээ<ref name="bsu"/>. 1995-1998 онд Америкийн “Эрх чөлөө” болон “Эрх чөлөөт Европ” радиогийн Азербайжан дахь редакцад утга зохиолын нэвтрүүлгийн сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. Мөн Польшийн “Худаферин” (1995), Шведийн “Араз” (1996-1997), Америкийн “Дэлхийн Азербайжанчууд” (2000-2012) сонины ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Тэрбээр, Турк улсад үйл ажиллагаагаа явуулдаг Кипр-Балкан-Евразийн Түрэгийн уран зохиолын хүрээлэнгийн (KIBATEK) Кавказын товчооны тэргүүн юм. 1999 оны 6-аас 10-р сард Их Британийн Эдинбургийн Их Сургуульд “Английн хэл бичиг, өрнийн соёл” –ын чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлж, Швед (2001), Нидерланд (2002), Герман (2004), [[Бельги]] (2008), [[Их Британи]] (2010) зэрэг улсад болсон Дэлхийн азербайжанчуудын конгрессын (ДАК) их хуралд Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдон ажиллажээ. Вагиф Султанлы нь 2012 онд байгуулагдсан, Бээжин хотод байрлах Олон улсын тууль судлалын нийгэмлэгийн гишүүн зохиолч бөгөөд 1995 онд Хасан Бэй Зердабигийн нэрэмжит шагнал, 2003 онд Кипр-Балкан-Евроазийн Түрэгийн утга зохиолын хүрээлэнгийн “Турк хэлний төлөө” олон улсын Хүндэт шагнал (KIBATEK), 2014 онд Египетийн Соёлын яамны шагнал, 2017 онд Түрэг хэлийг түгээн дэлгэрүүлэх зөвлөлийн шилдэг ажилтны шагналыг тус тус хүртсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д байрладаг Олон улсын зохиолчдын холбооны гишүүнээр 2018 онд сонгогдсон бөгөөд түүний бүтээлүүд нь АНУ, Англи, Турк, Дани, Египет, Иран, Орос, Украин гэх мэт улсад хэвлэн нийтлэгджээ. Тэрбээр дэлхийн олон улс оронд зохион байгуулагдсан олон улсын хурал симпозиум, форум, семинаруудад оролцож, Азербайжаны утга зохиол, соёлыг түгээн дэлгэрүүлж байв. Гэрлэсэн, хоёр хүүхэдтэй<ref name="bsu"/>. == Уран бүтээл == Вагиф Султанлы бага наснаасаа уран бүтээлийн ажлын гараагаа эхлүүлсэн хэдий ч “Шарилжны үнэр” нэртэй анхны өгүүллэг нь 1980 онд “Азербайжан эмэгтэй” сэтгүүлд хэвлэгджээ. Тэр цагаас хойш өөрийн өгүүллэг, орчуулга, шинжлэх ухаан, сэтгүүл зүйн нийтлэлээ тогтмол хэвлүүлсээр иржээ. Зохиолчийн онцлох бүтээлүүдийн нэг болох “Мартагдашгүй мөрөөдөл” (1982) романд нэгэн оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэх үед нийгмийн амьдралд эмх замбараагүй байдал үүссэнийг дүрсэлсэн байдаг. Энэхүү үймээн самуунаар дамжуулан дотоод сүнслэг ертөнцийг нээн илэрхийлэхийг оролджээ. Оршуулгын газрыг сүйтгэсэн бульдозерын жолооч амиа хорлосноор төгсөх энэ өгүүллэгт зохиолч оюун ухаан, ёс суртахууны үнэт зүйлсийг үхэлтэй эсрэгцүүлэн тавьж, мөн чанарыг тодорхойлохыг зорьсон байна. Бодит ба нөхцөлт зүйрлэлийн хэв маягийг хослуулан бичсэн "Хүний тэнгис" (1992) роман нь зохиолчийн уран бүтээлд онцгой байр суурь эзэлдэг. Өнгөрсөн зууны наяад оны үйл явдал өрнөж буй уг зохиолд цаазын ялаас аврагдаж, харийн хотод нууцаар амьдарч буй баатрын дүрээр нийгмийн оюун санаа, ёс суртахуунд шингэсэн харь соёлын асуудлыг уран сайхны аргаар товойлгон үзүүлжээ. Өвөрмөц өгүүлэмж бүхий "Цөл дэх тулаан" (2010) романд цаг хугацааны хуваагдлаас болж ирээдүйг орхиж, өнгөрсөнд чиглэсэн зохиолын баатрын хувь заяаны асуудлыг өгүүлдэг. Энэхүү өгүүлэмжээр дамжуулан зохиолч, хүн ба ертөнцийн талаарх гүн ухааны үзэл дүгнэлтээ илэрхийлсэн байна. "Цөл дэх тулаан" романд өнөөгийн нийгэмд түгээмэл тохиолдох хүйтэн хөндий, хайхрамжгүй байдал зэрэг оюун санаа, ёс суртахууны дорой байдлыг эсэргүүцсэн сэтгэлээ илэрхийлжээ. Вагиф Султанлыгийн "Цагаан зам", "Өглөөний манан", "Навчгүй мөчрийн ногоон дуу", "Тэнүүлчин", "Агуй", "Алтан гадас", "Эх орон", "Арал", "Марьево", "Урвуу урсгал", "Чимээгүй", "Бөгж", "Үнсний тор", "Алаг үржүүлгийн газар", "Загалмайн сүүдэр", "Шавар ид шид" гэх мэт өгүүллэгүүд нь өөрийн гэсэн өвөрмөц хэв маяг бүхий бүтээлүүд болно. Түүний "Уулзах газар", "Навай-Гумру", "Хумаюн" зэрэг зохиол нь түүхэн өгүүллэг болох бөгөөд уянгын романтик хэв маягаар бичсэн зохиолуудыг мөн дурдаж болно. == Судалгаа шинжилгээний бүтээл == Зохиолч Вагиф Султанлы нь уран бүтээл туурвихаас гадна урлагийн онол, гоо зүйн чиглэлээр судалгаа хийдэг. Түүний утга зохиолын шүүмж хэлбэрээр бичсэн "Мехмед Эмин Расулзадегийн уран зохиолын ертөнц" (1993), "Хэцүү замаар аялагч" (1996), "Эрх чөлөөний давхрага" (1997), "Азербайжан цагаачлал" зэрэг номуудад тусгасан болно. Утга зохиол” (1998), “Утга зохиолын онолын зураглал” (2000), “Амь аврах эрэг” (2004), “Утга зохиолын шүүмжийн сургалтын асуудал” (2007), “Азербайжаны утга зохиолын шүүмж” (2012), “Тусгаар тогтнолын хайр” (2014), "Азербайжаны утга зохиолын шүүмж" (2019) гэх мэт бүтээлийг дурдаж болно. Азербайжаны цагаачлалын уран зохиолтой холбоотой шүүмж судалгаа нь зохиолчийн уран бүтээлийн ажилд онцгой байр суурь эзэлдэг. Тэрбээр утга зохиолын шүүмж судлалтай холбоотой эрдэм шинжилгээний олон өгүүлэл нийтлүүлсэн бөгөөд олон улсын хурал, симпозиум, форум, семинарт илтгэл хэлэлцүүлсэн байна. == Орчуулгын бүтээл == Вагиф Султанлы нь орчуулгын ажилд мөн гар бие оролцсон буй. Тэрбээр Решат Нури Гүнтекиний "Навч унахуй", "Тээрэм" роман, Сергей Житомирскийн "Сиракузын эрдэмтэн" түүхэн роман, мөн Эрвин Штриматтер, [[Ярослав Хашек]], Вейо Мери, Густав Стопка гэх мэт зохиолчдын өгүүлэлийг азербайжан хэлнээ орчуулж хэвлүүлжээ. Мөн Мехмед Эмин Расулзадегийн "Пантуранизмын тухай" бүтээлийг орос хэлнээс орчуулсан байна. == Ном бүтээл == * Сөнөсөн одод (тууж, өгүүллэг) - / Sönmüş ulduzlar, 1988 * Хүний далай (роман) - / İnsan dənizi, 1992 * Мехмед Эмин Расулзадегийн утга зохиолын ертөнц (сурах бичиг) - / Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ədəbi dünyası, 1993 * Хэцүү замаар аялагч (монография) - / Ağır yolun yolçusu, 1996 * Эрх чөлөөний давхрага (өгүүллийн түүвэр) -/ Azadlığın üfüqləri, 1997 * Азербайжаны цагаачлалын уран зохиол (сурах бичиг) - / Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı, 1998 * Боолын зах (өгүүллэг, бэсрэг зохиол, эссэ) - / Qul bazarı, 1999 * Уран зохиол, онолын зураглал (онолын хэлтэрхий) - / Ədəbi-nəzəri illüstrasiyalar, 2000 * Үхлийн мөрөөдөл (роман, өгүүллэг, эссэ) -/ Ölüm yuxusu, 2002 * Амь аврах эрэг (харилцан яриа-монография) - / Ömrün nicat sahili, 2004 * Утга зохиолын шүүмж сургалтын асуудал (сурах бичиг) -/ Ədəbi tənqidin tədrisi məsələləri, 2007 * Үнэгүйн хөндий (роман, богино өгүүллэг) - / Heçlik vadisi, 2010 * Тусгаар тогтнолын төлөөх хайр (монография) - / İstiqlal sevgisi, 2014 * Цөл дэх тулаан (роман) - / Səhra savaşı, 2015 * Азербайжаны утга зохиолын шүүмж (сурах бичиг) - / Azərbaycan ədəbi tənqidi, 2019 * Азербайжаны цагаачлалын уран зохиол: эхнээс нь өнөөг хүртэл (монография) - / Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı, 2023 == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Султанлы, Вагиф}} [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] [[Ангилал:Азербайжанчууд]] [[Ангилал:Азербайжаны зохиолч]] pd6fh8lto995v3aq6h7saxuqozo13k9 0 125406 868777 848390 2026-09-08T03:34:52Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868777 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Лувсанцэрэнгийн Шагдар | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Профессор математикч Лувсанцэрэнгийн Шагдар.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_огноо = {{Birth date|1925|06|02}} | нас_барсан_огноо = {{Death date|2016|2|26}} | нас_барсан_газар = [[Донецк]], [[Украин]] | үхлийн_шалтгаан = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | яс_үндэс = [[Буриад ястан|Буриад]] | үндэстэн = [[Монголчууд|Монгол]] | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | телевиз = | боловсрол = Физик, Математикийн Ухааны дэд эрдэмтэн | төгссөн_сургууль = [[Монгол Улсын Их Сургууль]], [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]] | ажилд_авагч = | байгууллага = [[Монгол Улсын Их Сургууль]], Шинжлэх Ухааны Академи, Математикийн хүрээлэн | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = [[Улаанбаатар]] | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = Профессор, Монголын Математикийн Багш нарын Академийн академич, БНМАУ-ын Гавьяат багш, Монгол Улсын Ардын багш | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = | шашны_бүлэг = | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = 1981 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Гавьяат багш цол, 1991 онд Монгол Улсын Ардын багш | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = | ажил_мэргэжил = | мэргэжил = Математикч, математикийн багш|төрсөн газар=Сэлэнгэ, Орхон Шаамар сум, Хяраан}} '''Лувсанцэрэнгийн Шагдар''' (1925—2016) нь Монгол улсад анхлан математикийн олимпиадыг санаачлан зохион байгуулж, [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|Шинжлэх Ухааны Академийн]] Математикийн хүрээлэнгийн тулгын чулууг тавьж, [[Магадлалын онол]], Математик статистикийн үндэсний шавь сургуулийг үүсгэн байгуулсан Монголын анхны математикч эрдэмтэн юм. Тэрээр «Марков маягийн [[Карл Фридрих Гаусс|Гауссын]] тогтворжсон дарааллын дисперс нь мэдэгдэж буй тохиолдолд үлдсэн параметрүүдийг их түүврийн үед үнэлэхүй» гэсэн сэдвээр 1954 онд [[Михаил Васильевич Ломоносов|Ломоносовын]] нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Их Сургуульд]] дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд түүний хийсэн ажил нь математикийн шинжлэх ухааны онолын чиглэлээр Монгол улсад хийгдсэн анхны ажил төдийгүй дэлхийн хэмжээнд санамсаргүй процессын статистикийн чиглэлийн эхийг тавьсан цөөн хэдэн ажлуудын тоонд зүй ёсоор ордог юм<ref>Монгол Улсын Ардын багш, профессор Лувсанцэрэнгийн Шагдар (Амьдрал, бүтээл), Гавьяат багш, проф. Д. Шагдар, Проф. Н. Жадамба, Доктор Д. Бямбажав—МУИС, МУМОЗБХ, 2000.</ref>. == Намтар == Л. Шагдар 1925 онд Сэлэнгэ аймгийн Орхон Шаамар сумын нутаг «Хяраан» хэмээх газар малчин ард Ерөөлт овогт Санжийн Лувсанцэрэнгийн хоёр дахь хүүхэд болон мэндэлжээ. ===Боловсрол=== 1933 онд тухайн үеийн Сэлэнгэ аймгийн төв байсан Алтанбулаг хотын 7 жилийн сургуульд орж 1941 онд дүүргээд Улаанбаатар хотын 1 дүгээр арван жилийн дунд сургуулийн 8 дугаар ангид элссэн байна. [[Файл:The_diploma_of_the_first_mathematician_of_Mongolia.png|left|thumb|Монголын анхны математикч эрдэмтний диплом]] 1942 онд 8 дугаар ангиа амжилттай төгсгөөд МУИС-ийн бэлтгэл ангид элсэн орж нэг жилийн дотор 9—10 ангийн программыг дуусгаж 1943 онд МУИС-ийн тоо—физикийн ангийн оюутан болжээ. 1947 онд сургуулиа төгсөж, МУИС-даа ажиллахаар үлджээ. Нэг жилийн дараа 1948 онд Москва хотыг зорьж, Москвагийн Их сургуулийн аспирантурын бэлтгэлд, алдарт математикч Е. Б. Дынкиний анхны шавь нарын нэг болж 3 жил суун улмаар 1951—1954 онд аспирантурт үргэлжлүүлэн суралцаж 1954 онд «Марков маягийн [[Карл Фридрих Гаусс|Гауссын]] тогтворжсон дарааллын дисперс нь мэдэгдэж буй тохиолдолд үлдсэн параметрүүдийг их түүврийн үед үнэлэхүй» сэдвээр физик—математикийн ухааны дэд эрдэмтний зэргийг амжилттай хамгаалж эх орондоо анхны математикч—эрдэмтэн болсноор Монголын математикийн хөгжлийн шинэ үеийг эхлүүлжээ. Тэрээр 1947—1991 онуудад МУИС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, 1967—1990 онуудад [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|ШУА]]-ийн тасгийн эрхлэгчээр хавсран ажиллаж байв. 1995 оноос Математикийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний зөвлөхөөр ажиллах болов. Л. Шагдар нь 1957 онд доцент цол, 1966 онд профессор цол, 1999 онд Монголын Математикийн Багш нарын Академийн академич цол хүртэж, 1971 онд «Алтан гадас» одон, 1981 онд Монгол улсын [[Монгол улсын гавьяат багш|Гавьяат багш]], 1991 онд Монгол улсын Ардын багш цолоор тус тус шагнагдсан байна. ===Бэрхшээлийг даван туулсан түүх=== [[Файл:Prof._Shagdar_L._in_his_room.jpg|thumb|Проф. Л. Шагдар гэртээ]] Профессор Л. Шагдар хараагүй нөхцөлд 30 гаруй жил үр бүтээлтэй ажиллаж, 103 төрлийн бүтээл туурвисны 90 шахам хувийг энэ хүнд нөхцөлд бүтээжээ. Түүний амьдралд бараг өдөр бүр шахам их, бага хэмжээний бэрхшээлүүд тохиолдож байсан нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Тэрээр бэрхшээлийг «биеийн бөхөөр нэгийг ялна, бэлтгэлийн бөхөөр мянгыг ялна» гэсэн ардынхаа сургаалыг дээдлэн сэтгэлийнхээ тэнхээгээр ялан дийлж ирсэн юм. Бэрхшээлийн талаар өөрийн бодол санааг энэхүү эмхтгэлд буй «Миний амьдралын замнал» өгүүлэлд тодорхой илэрхийлсэн. Л. Шагдар биеийнхээ эрүүл мэндийг нүдний цөцгий мэт хайрлан хамгаалж ирснээр урт удаан хугацааны туршид идэвхтэй ажиллаж чадсан билээ. Архины хувьд л гэхэд тэрээр «Сархад сайхан ч ёс эрхэм» гэсэн эцэг өвгөдийн сургаалыг тууштай баримталж чаддаг хүн байжээ. Тэрээр соёл, урлаг, спортыг зүрх сэтгэлээрээ мэдэрч тэндээс ажлын шинэ эрч хүч олж авч чаддаг байв. ===Гэр бүл=== [[Файл:Prof._L._Shagdar's_family.jpg|thumb|Проф. Л. Шагдар гэр бүлийн хамт]] Профессор Л.Шагдар өөрийн амьдралд тохиолдсон дурсамжтай үйл явдлуудаас хоёр зүйлийг онцлон үздэг. Нэгдүгээрт, Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их сургуульд 1954 онд эрдмийн зэрэг хамгаалж, эх орондоо анхны математикч эрдэмтэн болсон бөгөөд математикч [[Андрей Колмогоров|А. Н. Колмогоров]] өөрийн хүсэлтээр түүний ажилд албан ёсны шүүмжлэгчээр ажилласан явдал юм. Хоёрдугаарт, 1970 онд Рита Ивановна Попова Ритатай гэр бүл болсон явдал. Энэ хүний тухай онцлон хэлэх хэрэгтэй. Хараагүй хүнтэй гэр бүл болж хараагүй хүнийг асарч хамгаална гэдэг маш хүнд ажил. Рита Ивановна нь Л. Шагдар багшийн амьдралд өдөр бүр, цаг тутамд тохиолддог ахуйн болон ажил хөдөлмөрийн бэрхшээлүүдийг хамтран туулан давж явсан энэрэнгүй, асар их сэтгэлийн тэнхээтэй хүн байсан юм. Энэ хүнтэй гэр бүл болсон 1970 оноос хойш Л. Шагдар багшийн сургалт, судалгааны ажлын эрчим эрс нэмэгдсэн байдаг. Түүний нийт бүтээлийн дийлэнх нь 1970 оноос хойших хугацаанд хамаарагдаж байна. Л. Шагдар өөрийн ханийн тухай «Намайг ийм сайхан асарч явдагт нь олон хүн түүнд талархаж урт удаан наслахыг ерөөж» байх нь олонтоо сонсогддог байлаа. Төр засгаас өндрөөр үнэлж Гавьяат багш, Ардын багш цолоор шагнасан нь намайг үнэлсэн хэрэг боловч нөгөө талаасаа бүтээл туурвилаа хийх боломжийг бүрдүүлж өгсөн хөгшний минь ач гавьяа юм хэмээн ярьдаг байв. == Шинжлэх ухааны ажил == === Шинжлэл судлалын ажил === Орос-Зөвлөлтийн суут математикч Академич [[Андрей Колмогоров|А. Н. Колмогоров]] 1948 онд ид байх үедээ санамсаргүй процессын статистикийн нэн чухал асуудлыг дэвшүүлэн тавьсан билээ. Энэ нь Марков маягийн Гауссын стационар дискрет процесс нь 3 параметрээрээ бүрэн тодорхойлогддог бөгөөд эдгээр параметрийн хувьд статистик үнэлэлт олох асуудал байсан юм. Л.Шагдар 1951—1954 онуудад энэ чиглэлээр судалгаа хийж дисперс нь мэдэгдэж байгаа үед их түүврийн тохиолдолд үлдсэн параметрүүдийн хамгийн их үнэний хувь бүхий цэгэн үнэлэлтүүд оршин байхыг тогтоож, улмаар мужийн үнэлэлт байгуулсан ба үр дүн нь «Доклады АН ССР»<ref>1954, XCVIII, № 5, с. 723-726</ref> сэтгүүлд хэвлэгджээ. Энэ нь математикийн ухааны чиглэлээр монгол хүний бичиж гадаадын нэр хүндтэй сэтгүүлд хэвлүүлсэн анхны эрдэм шинжилгээний өгүүлэл байлаа. Тэрээр энэ үр дүнгүүдээрээ «Марков маягийн Гауссын тогтворжсон дарааллын дисперс нь мэдэгдэж буй тохиолдолд үлдсэн параметрүүдийг их түүврийн үед үнэлэхүй» гэсэн сэдвээр диссертац бичиж 1954 онд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Их Сургуульд дэд эрдэмтний зэрэг амжилттай хамгаалсан байна. Түүний хийсэн ажил нь математикийн шинжлэх ухааны онолын чиглэлээр манай улсад хийгдсэн анхны ажил төдийгүй дэлхийн хэмжээнд санамсаргүй процессын статистикийн чиглэлийн эхийг тавьсан цөөн хэдэн ажлуудын тоонд зүй ёсоор ордог юм. Үүнтэй холбогдуулан Академич А. Н. Колмогоровоос профессор Л. Шагдарт ирүүлсэн нэгэн товч захидлыг сийрүүлье. {{цитата| Дорогой коллега! Был рад получить поздравление от Вашего университета с Вашей подписью. Вы вероятно, заметили, что недавно Синай, Арато и Я продолжили Вашу работу, связав это продолжение с некоторыми вполне конкретными исследованиями (свободная мутация земной оси). По появлении ещё одной заметки Арато, Рыковой и Синая пошлем Вам все относящиеся сюда оттиски. Ваш ...... А. Колмогоров 30 апреля 1963 г.}} Мөн дээрх ажлаас Унгарын математикч доктор профессор М. Аратогийн «Линейные стохастические системы с постоянными коэффициентами»<ref>Пер. с англ, 1989, М, Наука, 304 стр.</ref> монограф болон Оросын математикч Л. Л. Тимофеевын «Об оценке параметров случайных гауссовских полей»<ref>Лит. Мат. Сбор. 1978. Т XVIII, № 3, с 173—180</ref> өгүүлэлд иш татсан байдаг юм. Профессор Л. Шагдар эх орондоо эргэж ирээд ажлаа амжилттай үргэлжлүүлж байтал хүнд өвчин тусаж, удаан хугацаагаар эмчлүүлсэн боловч засал авалгүй 1962 онд хоёр нүд хараагүй болсон юм. Гэвч тэрээр хатан зориг, асар их тэвчээр гарган шавь нарынхаа хамт судалгааны ажлаа амжилттай үргэлжлүүлсэн билээ. Одоо түүний хараагүй болсноосоо хойш хийсэн судалгааны гол ажлаас товч дурдъя. * 1972—1985 онуудад Дискрет санамсаргүй процессын статистикийн чиглэлээр өргөн хүрээтэй судалгаа явуулж, статистик үнэлэлтийн зарим сонгомол дүгнэлтийг зөөн өргөтгөж, улмаар Марков маягийн Гауссын стационар дискрет процессын хувьд онолын болон практикийн ач холбогдолтой статистик дүгнэлт (цэгэн ба мужийн үнэлэлт, статистик шинжүүр байгуулж зохимжтой чанаруудыг судалсан) гаргаснаар А. Н. Колмогоровын дэвшүүлсэн асуудлыг их түүврийн үед бүрэн шийдвэрлэсэн юм<ref>Н.а.н. оценки для зависимых наблюдений, (А), «Первый Всемирный Конгресс Общества теории вероятностей и мат. статистики им. Бернулли», Тезисы, том. 1, стр. 174</ref><ref>«Построение оптимальных доверительных множеств для неизвестных параметров при зависимых наблюдениях, (А), «Вероятностные модели и мат. статистика», Ташкент, стр. 155—162</ref><ref>Статистические выводы при зависимых наблюдениях, (А), «Асимптотические методы мат. статистики», Ташкент, стр. 120—130</ref><ref>Асимптотические свойства о.м.п. для зависимых наблюдений, (А), «Труды Первого Всемирного Конгресса Общества теории вероятностей и мат. статистики им. Бернулли», т. 1, стр. 251—253</ref>. * 1976—1980 онуудад тоон шинж тэмдгээр хүлээн авах статистик шалгалтын Байесын болон минимаксын утгын зохимжтой төлөвлөгөөг тодорхой тохиолдолд боловсруулах талаар судалгааны ажил явуулж, бүтээгдэхүүний шинж тэмдгийн тархалт тодорхой нөхцөлийг хангах тархалтын нэлээд өргөн ангид харьяалагдахын зэрэгцээ бүтээгдэхүүний чанарын ангиллын шинжүүр нь дурын олонлог байх тохиолдолд дан ба давхар түүвэр шалгалтын минимаксын утгаар зохимжтой төлөвлөгөө боловсруулсан юм. Энэхүү үр дүнгээр гадаад. дотоодод хийгдсэн хэд хэдэн ажлыг дан түүврийн тохиолдолд өргөтгөсөн төдийгүй давхар түүврийн тохиолдолд цоо шинэ үр дүнг гаргасан билээ. Бүтээгдэхүүний шинж тэмдэг олон хэмжээст хэвийн тархалттай байх тохиолдолд хүлээн авах статистик шалгалтын зохимжтой төлөвлөгөө боловсруулсан нь энэ чиглэлийн анхны ажлуудын тоонд орох юм<ref>Об одном оптимальном плане приёмочного контроля по многомерному количественному признаку, (А), «Известия АН УзССР, Серия физмат. Наук, №5, стр. 30-36</ref><ref>Оптимальный план двухкратного выборочного контроля, (А), «Физик-техник, Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №18, х. 3-11</ref><ref>Об одном оптимальном плане приёмочного статистического контроля по количественному признаку при дискретном начальном распределении, (А), «Физик-техник, математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №18, х. 12-18</ref><ref>Об оптимальном плане приёмочного контроля по многомерному количественному признаку при известном начальном распределении (А) «Известия АН УзССР», серия физ.матнаук №4 стр. 42-45</ref>. Эдгээр ажлын үр дүнгээр ШУА-ийн 3-р шагнал хүртсэн билээ. * Олон чиглэлээр хавсарга судалгаа явуулж, хэд хэдэн зөвлөмж бичиж үйлдвэр практикт шилжүүлсний дотор 1982—1983 онуудад монгол хүний антропометрийн хэмжилтийн дүнг математик статистикийн аргаар боловсруулах ажлын группийг ахалж, БНМАУ-ын насанд хүрэгчдийн ба хүүхдийн биеийн хэвшмэл галбир, түүний тархалт гэсэн 2 зөвлөмж бичсэн нь монгол хүний биеийн хэмжээний хэвшмэл галбирын стандартын үндэс болж өгсөн юм <ref>БНМАУ-ын насанд хүрсэн хүн амын биеийн хэвшмэл галбир, (3), Зөвлөмж</ref><ref>БНМАУ-ын хүүхдийн биеийн хэвшмэл галбир, (3), Зөвлөмж</ref>. === Шавь сургууль === Профессор Л. Шагдар, шавь нартаа хандаж ийн өгүүлжээ: {{цитата|автор=Л. Шагдар| ...Математикийн шинжлэх ухаанаар гүнзгийрэн хичээллэе гэвээс сэтгэлээ, анхаарлаа элдэв зүйлд сарниулахгүй бүхий л оюун ухаан, сэтгэл итгэл, анхаарал юугаа нэг л чиглэлд төвлөрүүлэн хичээн ажиллах хэрэгтэй. Миний хараагүй болсон нь нэг талаас ихээхэн зовлон бэрхшээл байсан боловч нөгөө талаас математикийн шинжлэх ухааны нарийн асуудлыг гүнзгий судлахад элдэв зүйлд анхаарал сарнин цаг алдахаас хамгаалж, анхаарал дагнан төвлөрөх нэгэн хүчин зүйл болсон шүү.}} [[Файл:Магадлалын_онол,_математик_статистикийн_тэнхимийн_хамт_олон_профессор_Л._Шагдар_багшийн_хамт.jpg|thumb|320x320px|Магадлалын онол, математик статистикийн тэнхимийн хамт олон профессор Л. Шагдар багшийн хамт]] Профессор Л. Шагдар 1965 оноос МУИС-д «Магадлалын онол, математик статистик»-ийн нарийн мэргэжлээр мэргэшсэн мэргэжилтэн бэлтгэх ажлыг зохион байгуулж эхэлсний зэрэгцээ 1970 онд ШУА-ийн математикийн хүрээлэнд «Магадлалын онол, математик статистик»-ийн тасгийг үндэслэн байгуулсан юм. Тэрээр 1970—1990 онуудад уг тасгийн эрхлэгчээр хавсран ажиллаж байхдаа тухайн чиглэлийн шавь сургуулийн үндсийг тавьсан билээ. Профессор Л. Шагдар нь шавь нараа яг өөрийн дэргэд дагуулан сургах бүхий л нөхцөл бололцоог бүрдүүлэн хичээллэсээр цаашдаа хамтран ажилласаар мөн ч олон хүнийг гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэсэн билээ. 1990 онд проф. Л. Шагдар нь дэд проф. А. Доржготов, дэд проф. П. Бэгзжав, проф. С. Тогмид, дэд проф. М. Баасанжав нарын бүрэлдэхүүнтэй Магадлалын онол, Математик статистикийн тэнхимийг МУИС-д шинээр үүсгэн байгуулсан байна. [[Файл:Магадлалын онол, математик статистикийн тэнхимийн хамт олон.jpg|thumb|467x467px|Магадлалын онол, математик статистикийн тэнхимийн хамт олон|left]] Түүний үндэслэсэн шавь сургууль нь 4 профессор, 10 дэд профессор, 1 доктор, 10 дэд доктортой эрдэм шинжилгээ, судалгааны томоохон төв болж санамсаргүй процессын статистикийн онол, статистик үнэлэлтийн онол, хүлээн авах статистик шалгалтын онол, санамсаргүй процессын хязгаарын теорем, Марковын процесс ба санамсаргүй талбар дахь хязгаарын теорем, нийтийн үйлчилгээний онол, бат бэхийн онол зэрэг чиглэлүүдээр орчин үеийн төвшинд өргөн цар хүрээтэй судалгааны ажил явуулж байв. Түүний байгуулсан шавь сургууль нь 1980-аад оноос МУИС-ийн Математикийн факультет, ШУА-ийн Математикийн хүрээлэнг түшиглэн гадаадын хэд хэдэн байгууллагатай сургалт, эрдэм шинжилгээний хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан судалгааны ажлыг олон улсын төвшинд явуулдаг болсон юм. Жишээлбэл, Москвагийн Их Сургуулийн механик, математикийн факультет, Новосибирскийн Математикийн хүрээлэн, Узбек Улсын ШУА-ийн Математикийн хүрээлэн ордог юм. Эрдэм шинжилгээний эдгээр төвүүдэд түүний шавь нараас очиж аспирантурт суралцсан ба урт богино хугацаагаар эрдэм шинжилгээний томилолтоор ажиллаж судалгааны ажлыг хамтран гүйцэтгэсэн байна. Мөн энэ байгууллагуудаас профессор Л. Шагдарын урилгаар дэлхийн нэрт математикч, академич Б. В. Гнеденко, Москвагийн Их Сургуулийн профессор А. Д. Соловьев, доктор, профессор В. П. Носко, Новосибирскийн Математикийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан доктор, профессор А. А. Могульский, доктор, профессор В. В. Юринский, доктор, профессор С. А. Утев, Узбекийн ШУА-ийн академич, профессор Т. А. Азларов, сурвалжлагч гишүүн, профессор Ш. К. Форманов, доктор, профессор М. У. Гафуров нар томилолтоор ирж ажиллаж байлаа. Түүний магадлалын онол, математик статистикийн чиглэлээр мэргэшсэн шавь нараас Монгол улсын Гавьяат багш, профессор [[Дамбын Шагдар|Д. Шагдар]], профессор Н. Жадамба, профессор С. Тогмид, дэд профессор А. Доржготов, дэд профессор П. Бэгзжав, доктор Д. Бямбажав, дэд профессор Б. Чимэд-Очир, дэд профессор Г. Яргай, дэд доктор Д. Монхор, дэд профессор О. Цэрэнбат, дэд профессор М. Баасанжав, дэд профессор Ц. Дэмбэрэл, дэд профессор Ц. Сарантуяа, дэд доктор Г. Хүрэлбаатар нарыг дурдаж болно. === Хичээл сургалт, заах аргазүй === [[Файл:Ардын_багш_Л._Шагдар,_гавьяат_багш_С._Дашиймаа,_гавьяат_багш_Ү._Санжмятав.jpg|thumb|Ардын багш Л. Шагдар, гавьяат багш С. Дашиймаа, гавьяат багш Ү. Санжмятав|369x369px]] Профессор Л. Шагдар, их дээд сургууль, ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн математик сургалт, заах аргын талаар арав гаруй өгүүлэл нийтлүүлсэн нь эдүгээ хүртэл ач холбогдлоо алдаагүй байна. Тэдгээрийн заримаас дурдвал: ==== Дунд сургуулийн заах арга зүй ==== * 1964 онд бичсэн «Манай орны дунд сургуулийн математик сургалтын зарим асуудал» гэсэн товхимолд математик сургалтын агуулга болон заах аргад [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] хийе гэсэн санааг анх дэвшүүлсэн юм. Үүнд: Дунд сургуулийн математикийн агуулгыг дээд математикийн элементүүдээр баяжуулж, функцийн хамаарлын үзэл санаагаар гийгүүлэн шинэчлэх, сурагчдад математик сэтгэлгээний эргэцүүлэн бодох, задлан шинжлэх, хийсвэрлэн схемчлэх, зүйрлэх, явцууруулах, ерөнхийлөх, дедукцээр сэтгэх, дүрслэн бодох, тааварлан баримжаалах зэрэг чадвар дадал төлөвшүүлдэг болгох чиглэлээр заах аргыг шинэчлэх тухай санаанууд юм. * 1955 онд нийслэл Улаанбаатар хотын математикийн олимпиадыг анх санаачлан зохион байгуулж, 1961 он хүртэл тасралтгүй 6 жил биеэр удирдаж явуулсан нь эдүгээ манай оронд жил бүр зохиогддог улсын математикийн уламжлалт олимпиадын тулгын чулуу болсон билээ. ==== Дээд сургуулийн заах аргазүй ==== [[Файл:Проф._Л._Шагдар,_проф._У._Доёдтой.jpg|thumb|Проф. Л. Шагдар, проф. У. Доёд нар]] * Дээд сургуулийн заах арга зүйг улам боловсронгуй болгох зорилгоор 1968 оноос эхлэн «Лекцийн аргазүй» сэдвээр туурвисан бүтээлүүдэд лекцийн хичээлээр системтэй мэдлэг олгон онолын сэтгэлгээг хөгжүүлж, танин мэдэх арга барил төлөвшүүлэх томоохон зорилт шийддэг болохыг тодруулан гаргаж, лекцийн агуулга, байгууламж, бэлтгэх үе шат, явуулах арга хэлбэр, цаашид хэрхэн сайжруулах тухай өгүүлсэн байна. Ташрамд тэмдэглэхэд профессор Л. Шагдар 1964 оноос семинарын хичээлүүдийг нэрт сурган хүмүүжүүлэгч, эрдэмтэн Д. Пойагийн бодлого бодох хүрдийн арга болон асуудал дэвшүүлж шийдвэрлүүлэх аргаар зохион явуулж, оюутнуудад бодлого бодох ерөнхий арга барил төлөвшүүлэх, тэдний шинжлэн судлах идэвх сонирхлыг хөгжүүлэх талаар хувийн туршлага хуримтлуулж, тодорхой аргазүй боловсруулан ажилдаа нэвтрүүлсэн юм. * Тэрээр харандаа цаас хэрэглэхгүйгээр цээж конспект бэлтгэж, самбар шохой хэрэглэхгүйгээр математикийн хичээлийг ойлгомжтой заадаг хувийн аргазүйг боловсруулсан билээ. Үүний гол санаа нь соронзон хальсанд буулгасан теорем, тодорхойлолт, гаргалгаа зэргийг дахин дахин сонсож, нэгд нэгэнгүй ухварлан ойлгож, заах сэдвийн логик уялдааг задлан шинжилж, тухайн хичээлээр математик сэтгэлгээний дадлыг төлөвшүүлэх аргазүйг боловсруулахын хамт ирээдүйн хичээлийн бүх үйл явцыг бүхэлд нь санаандаа ургуулан амьдруулж, тал талаас нь хянан тунгаадаг ажээ. * 1983—1990 онуудад Москвагийн Их сургуулийн сургалтын психологийн тэнхимтэй гэрээгээр хамтран ажиллаж системийн аргыг сургалтад хэрэглэх чиглэлээр судалгаа явуулж, магадлалын онолын хичээлийн судлагдахууны системийн байгууламжийг илрүүлж, сургалтад ашиглах боломжтой болгосон юм. === Шинжлэх ухаан сурталчлал, залуучуудын хүмүүжил === Л. Шагдар нь «Оюутан залуучуудыг хүмүүжүүлэх хамгийн хүчтэй арга бол хоосон номчирхох бус, харин хувийн үлгэр дуурайл, ажилсаг нандин чанараар үлгэрлэх явдал мөн» гэсэн зарчмыг тууштай баримтлан ажилладаг хүн юм. «Оюутны бүтээлч ажиллагааг хөгжүүлье», «Бүтээлч ажиллагааг хөгжүүлэх тухай» зэрэг өгүүллүүддээ залуучуудаас амьдралынхаа хэтийн болон ойрын зорилтыг хэрэгжүүлэх явцад бүтээлч чанаруудыг биедээ хэрхэн төлөвшүүлэх тухай тодорхой өгүүлсэн байдаг. «Бие дааж ном сурах тухай» өгүүлэл нь чанартаа ном судлах аргын зөвлөмж болж, оюутнуудын ширээний ном болсон билээ. Ялангуяа 1984 онд нийтлүүлсэн «Бэрхшээлийг даван туулах нь өөрийгөө хүмүүжүүлэх чухал хөшүүрэг» гэсэн өгүүлэл нь жилийн дотор 2 удаа хэвлэгдэж хүмүүсийн сонирхлыг ихээр татсан юм. Залуучуудын хүмүүжлийн асуудлаар түүний хийсэн уулзалт, яриа, бичсэн өгүүлэл олон арваар тоологдоно. «Математикаар мэргэжиж ажиллахын өвөрмөц онцлог», «Өөрийн амьдралын замнал» зэрэг сэдвээр хийсэн яриа уулзалт нь жил болгон уламжлал болон явагдсаар байжээ. Профессор Л. Шагдар шинжлэх ухаан, ялангуяа математикийн шинжлэх ухааны ололт амжилтыг олон түмэнд сурталчлах талаар ихээхэн зүйл хийсэн билээ. «Тооцоолон бодох электрон машин», «Оюуны хөдөлмөрийн зэвсэг», «Бүтээгдэхүүний чанарыг шалгах статистик арга», «Зохимжтой жолоодлого гэж юу болох тухай» зэрэг 20-оод өгүүллийн ихэнх нь анхны сурталчилгааны өгүүлэл юм. Тэрээр сургалтын болон шинжлэх ухааны байгууллагад олон жил ажилласан баялаг туршлага дээрээ үндэслэн багш нарын ажлыг бодитой дүгнэх, эрдэм шинжилгээний залуу боловсон хүчинтэй ажиллах зөвлөмж гаргасан нь ашиг тусаа өгсөн юм. Л. Шагдар «Монголын Хараагүй, Дүлий Иргэдийн нийгэмлэг»-ийг үндэслэн байгуулах ажилд биечлэн оролцож, уг нийгэмлэгийн орлогч даргын сонгуульт ажлыг 10 гаруй жил гүйцэтгэж байлаа. Л. Шагдар багшийн «Математикаар мэргэжиж ажиллахын өвөрмөц онцлог», «Миний амьдралын замнал» зэрэг сэдвээр хийсэн яриа, уулзалт нь жил бүр уламжлал болон явагддаг байлаа. Жишээ нь: түүний саад бэрхшээлийн талаар баримталж ирсэн зарчим бол {{цитата|автор=Л. Шагдар| ... Ер нь бэрхшээл нь амьдралын гэм биш жам юм. Иймд бэрхшээл тохиолдох бүрд сандарч бачимдалгүйгээр түүнийг хэрхэн давах вэ гэдэг талаар ур ухаан сийлж сурах хэрэгтэй. Эхлээд бар, арслан мэт сүртэй харагдаж байсан бэрхшээл яваа яваандаа зөөлөрч эцсийн дүнд цаасан бар болон хувирдаг байна. Ийм учраас бэрхшээлийг даван туулах нь хүнийг тэвчээр, хатуужилтай болгодог чухал хөшүүрэг}} хэмээн үздэгт байдаг. Тэрээр залуучуудад хандаж дараах сургаалыг байнга айлдаж байдаг юм. {{цитата|автор=Л. Шагдар| ... Ер нь хүн бүрд байгалиас хэдэн сайхан зүйл заяасан байна: * Оюун ухааны нөөц хүч, * Сэтгэл санааны нөөц хүч, * Биеийн эрүүл мэндийн нөөц хүч эдгээр болно. Ухааны цаана ухаан бий гэсэн дорно дахины зүйр үг байдаг. Энэ нь хүний оюун ухаан хязгааргүй юм гэсэн үг. Байгалиас сэтгэлийн тэнхээг хүн бүхэнд тэгш заяасан. Биеийн бөхөөр нэгийг ялна. Сэтгэлийн бөхөөр мянгыг ялна гэсэн өвгөдийн маань сайхан сургаал үгсийг ямагт санаж яв. Хүнд эрүүл энхийг байгаль заяасан байна. Энэ нь биеийн эрүүл энхийг нүдний цөцгий мэт хайрлах юм бол урт ч насална, удаан хугацаанд бүтээл туурвил хийж чадна.}} == Түүний бүтээлийн жагсаалт == ==== 1954 ==== # Асимптотические свойства оценок наибольшего правдоподобия и доверительные множества для неизвестных параметров стационарного Гауссовского процесса Марковского типа (А) Диссертация, Москва, 73 стр. # Оценка наибольшего правдоподобия и доверительные множества для неизвестных параметров стационарного Гауссовского процесса Марковского типа, (А), «Докл. АН СССР», т 48 №5, стр. 723-726 ==== 1955 ==== # Атомын эрчим хүчийг энх тайвны зорилгод ашиглах асуудлаар ЗХУ-ын ШУА-ийн чуулган (В), «Шинжлэх ухаан амьдрал», № 4, х. 64-70 ==== 1956 ==== # Математикаар мэргэжих тухай (В). «Залуучуудын үнэн» №4 ==== 1958 ==== # Хойшлуулшгүй чухал асуудал , «Үнэн», №151 # Империалистуудын бузар ажиллагаа хэзээ ч бүтэхгүй, «Үнэн», №183 # Оюуны хөдөлмөрийн зэвсэг, (В), «Соёл утга зохиол», №1 # Тоо боддог электрон машин, (В), «Үнэн», №21 # Зөвлөлтийн шинжлэх ухаан техникийн лут зорилт, (В) «Үнэн», №70 # Кибернетик гэж юу вэ, (В), «Хөдөлмөр», №27 # Бид дайныг хүсэхгүй, «Үнэн», №32 # Энх тайвны хүчний нэгдэл - нягтрал, «Үнэн» , №98 # Чаяния прогрессивных людей непременно осуществятся, «Современная Монголия», №4 ==== 1960 ==== # Математик юуг яаж судалдаг вэ «Залуучуудын үнэн», №2 ==== 1964 ==== # Математикаар мэргэжих тухай, «Сурган хүмүүжүүлэгч», №2 # Математикийг амьдралд ойртуулан заая. «Үнэн», №7 # Математикийн мэргэжлийн тухай, «Залуучуудын үнэн», №10 # Математикийн тухай товчхон, «Товхимол» ==== 1965 ==== # Математикийн хичээлд олонлогийн онолын үндсийг ашиглах боломж, «Сурган хүмүүжүүлэгч», №5 # Манай орны дунд сургуулийн математик сургалтын асуудалд, «Товхимол», 6,5 х.х. ==== 1966 ==== # Хослолын онолын анхны ухагдахуун ба магадлал. «Математикийн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж» Эмхтгэлд, х. 3-12 # Бодлогын хариу бол нээлт мөн, «Пионерын үнэн», №6 # Ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн баг сурагчдад илгээсэн ил захидал, (В), «Залуучуудын үнэн», №16 ==== 1967 ==== # Оюутны бүтээлч ажиллагааг хөгжүүлье, «Үнэн», №59 # Хэвийн тархалттай санамсаргүй хэмжигдэхүүний квадратлаг хэлбэрийн анхны моментыг тооцоолох, (А), «Шинжлэх ухааны академийн мэдээ», №3, х. 49-51 # Вычисление одного определителя специального вида, (А). Физик—химийн хүрээлэнгийн бүтээл» №6 х. 146-148 # Чанарын шалгалтын статистик арга, (В), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №6, х. 15-19 # Бүтээлч ажиллагааг хөгжүүлэх, (Д), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №4, х. 62-66 ==== 1969 ==== # Үзэгдлүүдийн нэгдэл ба түүний магадлал, (Б), «Математикийн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж», эмхтгэлд, х. 3-15 # Норберт Винер (Д), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №4, х. 24-27 # Замечание к статье Запорожцева «Построение графиков сложных функций» (Б), «Математика в школе», М., №2, стр. 50 ==== 1970 ==== # Дээд математик (Ё), номын редактор, 25 х.х. # Лекций в высшем учебном заведении, (Б). Товхимол, 0.5 п.л # Зохимжтой жолоодлого гэж юу болох тухай, (В), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №6, х. 40-47 # Номтой хэрхэн ажиллах вэ, (Б), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №4, х. 2-7 ==== 1971 ==== # И. И. Приваловын «Аналитическая геометрия» номын 7-р бүлгийг орчуулсан, (Ё) # С. Вентцель «Теория игр» номын орчуулгын редактор, 2,3 х.х, (Ё) # А. С. Барсов «Линейное программирование» номыг орчуулсан, 2,1 х.х., (Ё) # Гэмт хэрэгтэй тэмцэх тэмцлийг хүчтэй болгоё. Намын төв хороонд бичсэн захидал, машинаар бичсэн 5 хуудас, (Ё) ==== 1972 ==== # Эдийн засгийн тооцоо, мэдээллийн боловсруулалтыг цаашид төгөлдөржүүлье, (Ё), «Үнэн», №62 # Суралцах ухаан, (Д), «Пионерын үнэн», №41 # МУИС-ийн хэл бичгийн факультетын багш нарын ажлыг социологийн аргаар шалгасан ажлын дунгийн тухай тайлан, машиндсан 29 хуудастай, (3) ==== 1973 ==== # Оценка спектральной плотности стационарного Гауссовского марковского процесса с непрерывным временем, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №46, х. 185-186 # Улаанбаатарын талхан заводоос гаргаж байгаа талхан бүтээгдэхүүний жингийн хэлбэлзэлд нөлөөлөгч шалтгаануудыг судалсан дүн, 55 хуудастай зөвлөмж, (А) # Манай оронд математикийг хөгжүүлэх үйлсэд МУИС-ийн гүйцэтгэсэн үүрэг, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №43, X. 165-173. # Об одном приближенном критерии проверки гипотез о среднем значении Гауссовского случайного процесса (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №43, х. 175-182. # Математикийн зарим онцлог, (В), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №3, х. 56-62 # Бүтээгдэхүүний чанарын шалгалтад магадлал статистикийн аргыг хэрэглэх нь, (А), «Техник технологийн мэдээ», №1, х. 32-36. # Об одной оценке для неизвестных параметров стационарной Гауссовской марковской последовательности, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №46, х. 169-183. # Талхны жингийн хэлбэлзэлд хийсэн шинжилгээ, (А), «Техник технологийн мэдээ», №2, х. 21-26. ==== 1974 ==== # Дээд сургуульд хичээлийн лекц унших зарим асуудал, (Б), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №48, х. 37-47 # Дээд сургуулийн багшийн ажлыг шалгах, үнэлэх социологийн загвар, (Е), «Дээд сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх зүйн зарим асуудал» эмхтгэлд, №1,х. 53-60 # Заметка о скорости сходимости приближённых решений для одного операторного уравнения, (А), «Физик - математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №13, х. 3-6 # «ХДТ» ба «Кузбасс» маягийн зуурмаг таслагч машины дундаж утгын хяналтын карт, (А), «Техник технологийн мэдээ», №3, х. 35-39 # Два тождества, связанные с функцией целочисленного аргумента, (А), «Физик—математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №13, х. 21-23 # Отчёт о выполнении плана научных работ сектора теории вероятностей и математической статистики Института математики АН МНР за 1971—1975г. 34 страницы машинописи, (3) # Багш нарын ажлын талаар товчхон, (Б), «Дээд сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх зүйн зарим асуудал», №2, х. 14-26 # Дээд сургууль дахь лекцийн хичээлийн аргазүй, (Б), «Дээд сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх зүйн зарим асуудал», №1, х. 65-71 ==== 1976 ==== # Төрөлх намдаа рапорталя, «Хөдөлмөр», №70 # Бодлого бодох нь оюун ухааны гимнастик мөн, (В), «Пионерын үнэн», №13 # Обобщение одной теоремы о законе больших чисел, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №2, х. 58-62 ==== 1977 ==== # Математикийг судлах зөвлөмж, (Б), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №3, х. 51-57 # Манай оронд математик сэтгэлгээг хөгжүүлэх үйлсэд МУИС-ийн оруулсан хувь нэмэр, (А), №62, х. 5-12 # Совместно-наилучшая оценка для неизвестных среднего и дисперсии Марковской стационарной Гауссовской последовательности, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №62, х. 31-34 # Эффективные оценки среднего значения дисперсии марковской Гауссовской-последовательности, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №62, х. 35-39 ==== 1979 ==== # МУИС-ийн физик—математикийн факультет 35 жилд, «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг» №62, х. 25-30 # Об одном оптимальном плане приёмочного контроля по многомерному количественному признаку, (А), «Известия АН УзССР, Серия физмат. Наук, №5, стр. 30-36 # Оптимальный план двухкратного выборочного контроля, (А), «Физик-техник, Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №18, х. 3-11 # Об одном оптимальном плане приёмочного статистического контроля по количественному признаку при дискретном начальном распределении, (А), «Физик-техник, математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №18, х. 12-18 ==== 1980 ==== # Об оптимальных планах статистического приёмочного контроля основанных на параметрических оценках, (А), «Физик-техник, математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №19, х. 3-18 # Тематический отчёт научной работы за 1976—1980 г. (3), Кафедра мат. анализа и геометрии МонГу. # Об эффективной оценке для неизвестного параметра одной простой стационарной последовательности, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №65, х. 12-19 # Об оптимальном плане приёмочного контроля по многомерному количественному признаку при известном начальном распределении (А) «Известия АН УзССР», серия физ. мат. наук №4 стр. 42-45 ==== 1982 ==== # Статистические выводы при зависимых наблюдениях, (А), «Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №2, х. 3-18 # Построение наилучших асимптотически нормальных оценок при зависимых наблюдениях,(А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», № 3, х. 6-15 # Построение оптимальных доверительных множеств для неизвестных параметров при зависимых наблюдениях, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №3, х. 16-21 # Построение совместно наилучшей асимптотически нормальной оценки для одного неизвестного параметра в случае зависимых наблюдении, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», № 3, х. 22-27 # Построение совместно наилучших асимптотически нормальных оценок для двух неизвестных параметров одной простейшей случайной последовательности, (А), «Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №2, х. 3-15 # Построение наилучших асимптотически нормальных оценок для трех неизвестных параметров одной простой случайной последовательности, (А), «Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №2, х. 16-22 # Построение доверительных множеств для неизвестных параметров одной простейшей случайной последовательности, (А), «Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №2, х. 23-30 # Построение критериев для проверки простых гипотез о неизвестных параметрах одной простейшей последовательности, (А), «Математикийн хүрээлэнгийн бүтээл», №2, х. 31-39 # Об эффективной оценке для неизвестного параметра одной простейшей стационарной последовательности, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №3, с. 22-31 #Основные результаты исследований, проведенных за последние десять лет, по теории вероятностей и мат. статистике, часть 1, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №1-2 77-78, с. 3-32 #Основные результаты исследований, проведённых за последние десять лет по теории вероятностей и математической статистике, часть 2, (А), «МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг», №3, 79, с. 3-21 #Итоги научных исследований, проведенных по теории вероятностей и математической статистике (3), «Научная конференция, посвященная 60-летию Монгольской народной революции». Тезисы докладов. Стр. 54-55 #Основные результаты научных исследований, проведенных по теории вероятностей и мат, статистике (3), «Научная конференция, посвященная 40 летию создания МонГу», Тезисы докладов, стр. 10 ==== 1983 ==== # Математик анализын семинарын хичээлийн гарын авлага, (Б), №2, МУИС # Математик анализын семинарын хичээлийн гарын авлага, №3, МУИС # Математик анализын семинарын хичээлийн гарын авлага, №4, МУИС # Б. В. Гнеденко «Математик ба эрин үе» (Е) номын орчуулгын редактор ==== 1985 ==== # Бэрхшээлийг даван туулах нь өөрийгөө хөгжүүлэх хөшүүрэг мөн. (Д), «Шинжлэх ухаан амьдрал», №2 # БНМАУ-ын насанд хүрсэн хүн амын биеийн хэвшмэл галбир, (3), Зөвлөмж # БНМАУ-ын хүүхдийн биеийн хэвшмэл галбир, (3), Зөвлөмж ==== 1986 ==== # Н.а.н. оценки для зависимых наблюдений, (А), «Первый Всемирный Конгресс Общества теории вероятностей и мат. статистики им. Бернулли», Тезисы, том. 1, стр. 174 ==== 1987 ==== # «Построение оптимальных доверительных множеств для неизвестных параметров при зависимых наблюдениях, (А), «Вероятностные модели и мат. статистика», Ташкент, стр. 155—162 # Статистические выводы при зависимых наблюдениях, (А), «Асимптотические методы мат. статистики», Ташкент, стр. 120-130 ==== 1988 ==== # Магадлалын онолын семинарын хичээлийн гарын авлага, (Б), товхимол, 2 х.х # Асимптотические свойства о.м.п. для зависимых наблюдений, (А), «Труды Первого Всемирного Конгресса Общества теории вероятностей и мат. статистики им. Бернулли», т. 1, стр. 251—253 ==== 1991 ==== # Магадлалын онолын хичээлийн гарын авлага (Б), товхимол, 2 х.х ==== 1993 ==== # «Профессор Л. Шагдартай хийсэн ярилцлага» «Олонлог» сэтгүүл, 1993, 1, х. 18-20 ==== 1994 ==== # «Монголын математикийн шинэ үе», «Олонлог» сэтгүүл, 1994, х. 26-28 ==== 1995 ==== # «Математик хэрэглээ» сэтгүүлд өгсөн ярилцлага, 2 == Түүний гарын шавь нараас эрдмийн зэрэг цол олгох дээд комиссын шийдвэрээр эрдмийн цол хүртсэн хүмүүс == {{col-begin}} * Д. Шагдар * О. Отгонсүрэн * А. Доржготов * Н. Жадамба * П. Бэгзжав {{col-end}} == Түүний шавь нараас төрсөн эрдэмтэд == {{col-begin}} {{Col-break}} * Сумьяагийн Нэргүй * Аюушийн Батнасан * Мусабийн Кавсул * Занын Цэвээн * Хандын Гэндэнжамц * Ламжавын Дамба * Гунгаагийн Додон * Цэрэндашийн Амарсанаа * Оролжавын Отгонсүрэн * [[Дамбын Шагдар]] * Баажгайн Далхсүрэн * Балжиннямын Түмэн-Өлзий * Голиминсээгийн Шилагарьд * Жанчивын Ваанчиг * 3. Бадамсамбуу * Гүсээлэйн Очирбат * Гэндэнгийн Нооной * Доржийн Баасанжав * Лэгцэгийн Өвгөн * Хүрэлийн Сүхбаатар * Чойжилын Раднаа * Дамбийн Цэрэндулам {{Col-break}} * Гэнэнгийн Элдэв-Очир * Нацагийн Логи * [[Абишийн Мекей]] * Маанийн Дэнсмаа * Цэрэндоржийн Дашдорж * Нямын Жадамба * Сэрээнэнгийн Тогмид * Адилбишийн Загдаа * Цэрэндоржийн Гэлэгжамц * Пүрэвийн Бэгзжав * Доржийн Бямбажав * Доржийн Жанцан * Балжиннямын Чимэд-Очир * Тугалын Жанлав * Жүрмэддорж Баасандорж * Даваадоржийн Монхор * Дашдоржийн Батхуяг * Доржийн Жаргал * Юмбаярын Намсрай * Баасангийн Нэргүй * Тогмидын Эрдэнэдэлгэр * Ойровын Цэрэнбат {{Col-break}} * Вандангийн Отгоннасан * Содовын Батсүрэн * [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] * Лхасрангийн Тэрбиш * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * Цэрэндэндэв Далайжамц * Ядамын Балгансүрэн * Дангаасүрэнгийн Гармаа * Төвжаргалын Сосорбарам * Должинсүрэнгийн Баттөмөр * Дамдингийн Нямсүрэн * Мижидийн Баасанжав * Цэрэнийн Дэмбэрэл * Ширнэнийн Нямбаа * Ядамын Базарсад * Содномхоролын Төмөрбат * Равсалын Ринчинбазар * Цэрэннадмидын Батхүү * Гончигданзанийн Хүрэлбаатар * Баасанжавын Батцэнгэл {{col-end}} == Номзүй == {{DEFAULTSORT:Шагдар, Лувсанцэрэнгийн}} [[Ангилал:Шаамарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:20-р зууны математикч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] [[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]] n1huph4wriy3i0uplxbaty8mq1k557f 0 126095 868817 730323 2026-09-08T08:38:02Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868817 wikitext text/x-wiki Хүрэл нь арай улбар шардуу өнгөтэй нэгэн төрлийн [[металл]] юм. Үүнийг медаль хийхэд хэрэглэдэг. Медалиа хийхийн тулд эхлээд зэсээ хайлуулах хэрэгтэй. [[Зэс]], [[алт]], мөнгө, цайр, хөнгөн цагаан зэргээс ялгаатай нь, түүний улбар шар өнгө нь өмнө нь яагаад бор өнгөтэй байсныг илтгэдэг. [[Ангилал:Хайлш]] [[Ангилал:Цагаан тугалга]] [[Ангилал:Зэс]] mqdfl771pef0gn9t9ialxxnd7d1c2qt 0 132339 868839 768551 2026-09-08T08:44:18Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868839 wikitext text/x-wiki [[Файл:МУ-ын Гавьяат багш Б. Намсрай.jpg|thumb|МУ-ын Гавьяат багш Б. Намсрай]] == Намтар == 1940 оны 6-р сарын 16-нд малчин ард Будын хоёр дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. 1962 онд Эдийн засгийн дээд сургуулийг Улс төр, эдийн засгийн ухааны багш, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 1962 оноос эхлэн 40 гаруй жил Эдийн засгийн дээд сургууль, Монгол Улсын '''Их''' сургуульд багшилсан байна. 1967-1978 онд Москвад Нийгмийн ухааны академийн аспирантурт суралцаж дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 1984 онд доцент, 2001 онд профессор цол хүртжээ. Багшлах хугацаандаа олон зуун мэргэжилтэн, удирдах боловсон хүчин бэлтгэхэд хувь нэмрээ оруулсан. Эдийн засгийн онолын үндэс, Хөгжлийн эдийн засаг, онол бодлого зэрэг олон ном бүтээл туурвиж, [[Фридрих Энгельс]]<nowiki/>ийн намтар, Дэлхийн нөөц баялаг зэрэг олон бүтээлийг герман, орос хэлнээс орчуулжээ. 2020 оны 3-р сарын 22-нд нас барсан. == Шагнал == 1991 онд [[Алтан гадас одон|"Алтан гадас" одон]]<nowiki/>гоор, 1984 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар болон Боловсролын тэргүүний ажилтан, Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан, АХ-ын ойн медалиудаар шагнагджээ. 2006-2-27 нд №43 тоот зарлигаар МУ-ын Гавьяат багш цол хүртсэн. == Бүтээл туурвил == 1.  Cио, К. “Менежерийн эдийн засаг.” In Эрсдэлтэй, тодорхойгүй нөхцөлд шийдвэр боловсруулах, translated by Буд Намсрай, 59–108. 4-р бүлэг. AMJA Printing, 2006. 2. Базаров, Базаров Борис. “Базаров Борис Ванданович манж-гогийн дэслэгч генерал үржин Гармаев.” Translated by Буд Намсрай. Төрийн захиргаа, 01(45), 2018, 61–82. 3. Гётё, Иохинн Волфганг. “Тэнгэрлэг.” Translated by Буд Намсрай. Газрын харилцаа, Амгалан цэцэг, 2013 2012, 68-69,122. 3. Горбовский, А. 2000 он түүнээс цааш. Edited by Буд Намсрай. Translated by Б Сайнбуян, А Цогт, and Буд Намсрай. Улсын хэвлэлийн газар, 1983. 4. Кутаков, Л.Н. 35 дахь давхраас харахад. Edited by Д. Ёндон. Translated by Буд Намсрай and А Цогт. Сүхбаатарын нэрэмжит хэвлэлийн комбинат, 1981. 5. Намсрай, Б. “Ажилгүйдлийг хэрхэн оношилж, эмчлэх вэ?” Шинэ толь, №27, 1999, 79–83.   6. Намсрай, Б. “Гаалийн татварын онолын үндэс.” Шинэ толь, №22, 1998, 15–28.   7. Намсрай, Б.  “Дунд давхаргыг дэмжих бодлого.” Шинэ толь, №22, 1998, 70–72. 8. Намсрай, Б. “Монголын эдийн засгийн төлөв байдлын үнэлгээ.” Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, 2015, 77–83.   9. Намсрай, Б.  “Нийгмийн баримжаатай зах зэлийн эдийн засгийн онол, бодлого.” Шинэ толь, №4, 1994, 51–54. 10. Намсрай, Б., trans. “Сайн хүний үйлс баларшгүй мөнх оршму.” Эх хэл бичиг, №01 (25), 2019, 8–10. 11. Намсрай, Б.  “Солидаризм.” Шинэ толь, №54, 2006, 88–96. 12. Намсрай, Б. “Хөгжил ба хүн амын өсөлт.” Шинэ толь, № 4,73, 2013 1994, 27-30,5-11.   13. Намсрай, Б. “Хөгжлийн онол, бодлого.” Шинэ толь, №2, 1995, 34–43. 14. Намсрай, Б. “Эдийн засгийн сэтгэлгээг хэрхэн шинэчлэх  вэ?” шинэ толь, №1, 1994, 33–36.   15. Намсрай, Б.  “Эдийн засгийн тэнхимийн түүхэн замнал ба сургамж (тэнхимийн онол арга зүйн семинарт тавьсан илтгэл).” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 7–12. ЭШБ №2(18), 2017. 16. Намсрай, Б, and Ж Бурмаа. “Боловсролын талаархи А.Смитийн зарим үзэл санаа.” Төрийн захиргаа, 04(28), 2013, 10–13. 17. Намсрай, Буд, trans. “Баргузин сархины дуу.” Газрын харилцаа, 2014, 44–45. 18. Намсрай, Буд. “Баргуты история и современность.” In Барга судлал ба Я. Шаарийбуу багштан, edited by Б.В Базаров, 123–26. “Оттиск” Гарнитура Тип Таймс, 2016.   19. Намсрай, Б.  “Боловсролын талаарх А. Смитийн зарим үзэл санаа.” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 183–86, 10–13. ЭШБ №13 04(28), 2014. 20. Намсрай, Б.  ed. Макро эдийн засаг: сорилын эмхэтгэл. УА-ийн хэвлэх үйлдвэр, 2002. 21. Намсрай, Б.  “Макс Веберийн ‘Протестант ёс зүй ба капитализмын амин сүнс.’” Төрийн захиргаа, 2011, 14–16.   22. Намсрай, Б.  “[[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] татвар.” In Татварын бодлогын нэгэн чухал зарчим, 64–69. Олон улсын эдийн засаг бизнесийн дээд сургууль, 2018.   23. Намсрай, Б. “Нийгэм судлал.” In Эдийн засгийн байгуулал ба эдийн засгийн бодлого, 90–139. 3-р бүлэг. “ТU printing”ХХК, 1998.   24. Намсрай, Б.  “Орчин үеийн эдийн засгийн онол бодлого.” In “эдийн засгийн онолын үндэс” эдийн засгийн бодлого, түүний зорилго, 87–105. УА, 2005.   25. Намсрай, Б.  Социализмын эдийн засгийн онолын түүх. Edited by Д Ганболд. УА, 2001.   26. Намсрай, Б.  ed. Төрийн эдийн засгийн бодлого зохицуулалт. УА-ийн хэвлэх тасаг, 2003.   27. Намсрай, Б.  Хөгжлийн Эдийн Засаг. Өвөр монголын соёлын хэвлэлийн хороо, 2013.   28. Намсрай, Б.  Хөгжлийн эдийн засаг: онол, бодлого. Edited by Н Буянжаргал. И-Гранд ХХК, 2009.   29. Намсрай, Б.  Хөдөлмөрийн хирээр хуваарилах хууль. Edited by Ц Дамдинсүрэн. Улсын хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хороо, 1966.   30. Намсрай, Б.  “Эдийн засгийн боловсролын асуудалд.” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 19–22. ЭШБ №10, 2011.   31. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн онолын түүх. Edited by Д Ганболд. Согоо нуур ХХК, 1999.   32. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн онолын үндэс. Edited by Ч Лхагважав. Өнгөт хэвлэл, 1996.   33. Намсрай, Б. Эдийн засгийн онолын үндэс. Edited by Д Ганболд, 2007.   34. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн эрчимжүүлэлтийн мөн чанар хүчин зүйлс. Edited by Ж Ядамсүрэн. Улсын хэвлэлийн комбинатад хэвлэв., 1988.   35. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн эрчимжүүлэлтийн мөн чанар хүчин зүйлс. Edited by Ж Ядамсүрэн. Улсын хэвлэлийн комбинатад хэвлэв., 1988.   36. Намсрай, Б.  Экономикс: тестийн эмхэтгэл. Edited by З Ундраа. Тод үсэг, 2013. 37.  Намсрай, Буд, and Н Буянжаргал. “Неопотизм ба төрийн алба хаших эрх.” Эрх зүй, №02(38), 2017, 77–90. 38. Петерсен, Х. Г. Төрийн эдийн засаг. Edited by Л. Энхтайван. Translated by Б. Намсрай, Г. Энхбаяр, М. Амартүвшин, and Л. Ариунаа. УБ: И-Гранд ХХК, 2008. 39. Петерсен, Ханс Георг. “Төрийн эдийн засаг.” In Эдийн засгийн бодлогын судлах зүйл, Эдийн засгийн бодлогын үндэс, Төрийн оролцоог зөвтгөх нь, edited by Л Энхтайван, translated by Буд Намсрай, Г Энхбаяр, М Амартүвшин, and Л Ариунаа, 12–142. 1,2,3 дугаар бүлэг. УА, 2008. 40.  Серге Волфф. Өрнөд европт хийсэн монголчуудын боловсролын аян (1926-1929). Edited by Хэрлэн О. Translated by Баясгалан Б. and Намсрай Б. УБ: Мир ном паблишинг ХХК, 2020. 41. Смит, Адам. “Эдийн засгийн сэтгэгчид.” Translated by Б. Намсрай and Ч. Лхагважав. Шинэ толь, №2, 1995, 72. 42. Хьюм, Д. “Худалдааны тэнцлийн тухай.” Translated by Буд Намсрай. Төрийн захиргаа, №04(42), 2016, 5–15.   43. Чан, Ю. Зэрлэг хун. Edited by Б Нэргүй and Д Хүрэлхүү. Translated by Буд Намсрай and Н Буянжаргал. 1,2 боть. Нэпко паблишинг, 2014. 44. Намсрай, Б.  “Шинэ толь,” 1994, 4–12. 45. Намсрай, Б.   “Эдийн засгийн онолын түүх.” шинэ толь, №2, 1999, 5–28. {{DEFAULTSORT:Намсрай, Будын}} [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] kobfn079zahjbzskjdnf230d32iuxpm 0 133104 868825 850574 2026-09-08T08:40:10Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868825 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georg Friedrich Händel as a young man.jpg|thumb|Хендэл 1710 оны орчим]] 1703 онд 18 настай хөгжмийн зохиолч [[Георг Фридрих Хендэл]] Германы [[Хамбург]] хотод амьдрах болсон бөгөөд 1706 он хүртэл оршин суухдаа дөрвөн дуурь зохиосноос зөвхөн эхнийх нь болох Альмира дуурь нь бараг бүрэн бүтэн хэвээр үлджээ. Бусад гурваас Нерогийн хөгжим алга болсон бол Флориндо, Дафне хоёрын найрал хөгжмийн богино хэсгүүд л үлджээ. Хендэл нь Халле хотод төрж өссөн бөгөөд тэндээ хөгжмийн бага боловсрол эзэмшиж, чадварлаг органы хөгжимчин болжээ. Хамбург хотод тэрээр хотын алдарт дуурийн театр болох Опер ам Гэнсемарктад хийлчээр ажилд орсон. Энд тэрээр театрын хөгжмийн найруулагч Райнхард Кайсер, гол гоцлол дуучин Иоханн Маттесон нарын нөлөөгөөр дуурийн найруулгын анхан шатны мэдлэгийг олж авсан. Гэнсемаркт нь ихэвчлэн Кайсерын зохиолуудад зориулагдсан байв; 1704 онд тэрээр түр хугацаагаар эзгүй байсан нь Хендэлд боломж олгосон бөгөөд тэрээр Фридрих Кристиан Фойсткингийн либретто ашиглан Альмира, Неро хоёрыг дараалан бичжээ. Альмира амжилттай байсан бол Неро арай бага байсан бөгөөд гурван тоглолтынхоо дараа хэзээ ч тоглож байгаагүй. Хендэлийн сүүлчийн Хамбургийн дуурь болох Флориндо ба Дафне нь Хайнрих Хиншийн либретто дээр үндэслэсэн бөгөөд анх аварга ганц биет гэж бодож байсан бөгөөд 1706 онд Хендэл Хамбургаас [[Итали]] руу явахаас өмнө Гансемаркт дээр бүтээгдээгүй. Неротой холбоотой ямар ч хөгжмийг олж тогтоогоогүй ч Хендэл судлаачид түүний зарим хэсгийг хожмын бүтээлүүдэд ашигласан байж магадгүй гэж таамаглаж байна, ялангуяа Агриппина нь ижил төстэй үйл явдалтай, зарим дүрүүдтэй холбоотой байж магадгүй юм. Флориндо, Дафна хоёрын дууны хэсэг байхгүй ч хадгалагдан үлдсэн бөгөөд эдгээр элементүүдийн заримыг 1997 оны 12-р сард анх бичсэн найрал хөгжмийн цуглуулгад оруулсан болно. ==Урьдчилсан нөхцөл== ===Халле === [[Файл:Händeldenkmal 2009.jpg|alt=Халле дахь Хендэлийн хөшөө|thumb|Халле дахь Хендэлийн хөшөө.]] Георг Фридрих Хендэл 1685 оны 2-р сарын 23-нд Германы Халле хотод төрсөн. Тэр ямар хөгжмийн боловсрол эзэмшсэн нь тодорхойгүй; Түүний аав Георг Хендэл хөгжимд дуртай хүн биш байсан бөгөөд хүүгийнхээ авьяас чадварыг эхэндээ үнэлж, урамшуулдаггүй байв. Гэсэн хэдий ч, арван нас хүртлээ Хендэл чадварлаг орган хөгжимчин болжээ; Түүний эцэг нэгт ах Карлын алба хааж байсан Сакс-Вайссенфельс гүнлигийн Вайссенфельсийн хааны сүмд хөгжим тоглож байсан нь гүнгийн сэтгэлийг хөдөлгөж, тэрээр аав Хендэлд хүүгээ хөгжмийн зохих боловсрол олох ёстой гэж ятгасан байна. Үүний үр дүнд Хендэл Халле дахь Лютеран сүмийн орган хөгжимчин Фридрих Цаховд шавь оржээ. Хендэлийн намтарч Жонатан Киатс хэлэхдээ: "[Цаховаас] Хендэл арийн шугам, хэлбэр, хүчтэй, адал явдалт басс шугам, найрал дууны хатуу бичгийн талаар маш их зүйлийг сурч мэдсэнээс гадна хөгжмийн зэмсгийн торгон мэдрэмжийн талаар суралцаж, хожмоо өөрийн хэв маягаар төгөлдөржүүлсэн юм." Георг Филипп Телеманнтай 1700 онд танилцсан эртний бөгөөд урт удаан нөхөрлөл нь Хендэлийн хөгжмийн хөгжилд ихээхэн ач тустай байв. 1702 оны 2-р сард Хендэл Хуулийн чиглэлээр суралцах бодолтой байсан Халлегийн их сургуульд элсэн оржээ. 3-р сард тэрээр Халлегийн Калвинист сүмд (Домкирче) орган хөгжимчний албан тушаалыг авсан нь маш залуу нэгэнд зориулсан нэр хүндтэй томилгоо бөгөөд энэ хотод түүний хөгжмийн нэр хүнд өсөж буйг илтгэнэ. 1702 оны сүүл эсвэл 1703 оны эхээр Хендэл Берлинд зочлоход эцэг нь 1701 онд Пруссийн хаан болсон I Фредерикийн эмчийн хүндэт албан тушаал хашиж байжээ. Берлинд Хендэл анх Италийн дуурийг мэдэрсэн бөгөөд Фредерикийн ордонд дуурь бичиж байсан Италийн хөгжмийн зохиолч Жованни Бонончини, Аттилио Ариости нартай танилцсан байж магадгүй юм. Хаан Хендэлийн чадварыг сонсоод түүнийг ирээдүйн ордны хөгжмийн зохиолчоор сургахыг хүссэн ч Берлинд оршин сууснаар Хендэлийн хүрээг тэлж, ирээдүйнхээ талаар өөрийн санаа бодлыг боловсруулж байв. Тэрээр хааны саналаас татгалзаж, Домкирче дэх жилийн гэрээгээ биелүүлэхээр Халле руу буцаж ирэв. Хандел төрсөн хотдоо ажил мэргэжилтэй болох боломж хомс байсан тул Итали руу явахыг хүсэж байсан ч бэлэн мөнгө, холбоо барих аль алинаар нь дутсанаас энэ нь хараахан амьдралд нийцэхгүй байгааг тэр ойлгожээ. Харин 1703 оны дундуур Халлег орхин Германы хойд хэсэгт байдаг дуурийн гол театрт байрладаг цэцэглэн хөгжиж буй чөлөөт хот Хамбург руу явжээ. ===Хамбург=== ====Опер ам Гэнсемаркт==== [[Файл:Gansemarkt1726.jpg|thumb|18-р зууны эхэн үед Хендэлийн анхны дууриуд тоглогдож байсан Хамбургийн Опер ам Гэнсемарктын сийлбэр.]] Опер ам Гэнсемаркт буюу Хамбургийн дуурийн театр нь Италиас гадна байгуулагдсан анхны олон нийтийн дуурийн театр юм. Цөлөгдсөн Шлесвиг-Готторфын гүн болон түүний Капеллмейстр Йоханн Тейл нарын санаачилгаар Жироламо Сарторио зохион бүтээсэн бөгөөд Венецийн Теотро Санти Жиованни е Паоло дээр загварчилсан. Түүний барилгын ажлыг лам хуврагууд болон сүм хийдийн дэг журам эсэргүүцэж байсан ч хотын захиргааны эрх баригчид урам зоригтойгоор дэмжиж байв. 1677 онд 2000 хүний ч гэгддэг их багтаамжтай баригдсан бөгөөд Хендэл судлаач Винтон Дин, Жон Мэррилл Напп нарын үзэж байгаагаар тухайн үеийн хамгийн сайн тоноглогдсон театруудын нэг болох тус театр нь маш том тайзтай байжээ. [[Файл:Oper am Gänsemarkt.jpg|thumb|[[I Жорж (Их Британийн хаан)|I Жорж]]ид зориулсан наадмын үеэр дуурийн театрын чимэглэлийн хэвлэл]] Дин, Напп хоёр театрын түүхийг "Товхимол, сурталчилгааны материал, номлол, номын өмнөх үг зэрэгт идэвхтэй, заримдаа хорон үгтэй маргаан идэвхтэй өрнөж ... оршин тогтносон жаран жилийн туршид санхүүгийн хүндрэлтэй үе тулгарсаар байсан юм" гэж дурджээ. [[Библи|Библийн]] онгодоор хөглүүлэн бичсэн бүтээлүүд нь удалгүй Ромын түүх, үлгэр домгоос, эсвэл 1683 оны Венын бүслэлт зэрэг сүүлийн үеийн үйл явдлаас үүдэлтэй шашингүй олон сэдвээр солигдсон юм. Тоглолтууд нь нэлээд урт байх хандлагатай байсан ба ихэнхдээ 6 цаг хүртэл үргэлжилдэг байв. 18 настай Хендэл 1703 оны дундуур энэ завгүй орчинд орж, театрын найрал хөгжимд рипиено (ensemble) хоёр дахь хийлчин болжээ. ==Кайсер, Маттесон хоёр== Хендэл Хамбургийн дуурийн театр уран бүтээлийн амжилтын үедээ байхад нь ажилд орсон. 1697 онд Гэнсемарктад хөгжмийн найруулагчаар ирсэн Райнхард Кайсер 1703 онд Иоганн Сигизмунд Куссерийг залгамжилж театрын менежер болов. 1674 онд төрсөн Кайсер Лайпциг дахь Гэгээн Томас сургуульд Иоханн Шелле, магадгүй Иоханн Кухнаугийн удирдлага дор суралцаж байжээ. 1694 онд тэрээр Брунсвик хотод хөгжмийн зохиолчоор ажилд орсон бөгөөд гурван жилийн дотор долоон дуурь зохиосноос дор хаяж нэгийг нь (Махумет) Хамбургт тоглосон. Ханделийн намтарч Дональд Барроусын хэлснээр Кайсер бол итали маягийн ари бичих авьяастай, олны таашаалд нийцүүлэхдээ сайн байжээ. 1697-1703 оны хооронд Хендэлийг ирэхээс өмнө Гэнсемарктад Кайсерын арав орчим дуурь тоглогдож байжээ. Тайзан дээрх амжилтыг үл харгалзан Кайсер найдваргүй ерөнхий менежер байсан бөгөөд үнэтэй хувийн таашаал, санхүүгийн мэдрэмж багатай байсан бөгөөд зээлдүүлэгч нартайгаа ихэвчлэн зөрчилддөг байв. kqbw6fvettw23hi7mk0yt4ry2ghksdn 0 133975 868810 773205 2026-09-08T08:36:10Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868810 wikitext text/x-wiki [[Файл:Boris Gromov award (2018-11-27) (cropped).jpg|thumb|Борис Громов]] '''Борис Всеволодович Громов''' (1943 оны 11-р сарын 7-нд ЗХУ-ын [[Саратов]] хотод төрсөн) —Зөвлөлтийн болон оросын цэргийн жанжин, Оросын Холбооны Хурлын Төрийн Думын VI чуулганы гишүүн. 1988 оны 3-р сарын 3-наас [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын баатар]], 1989 оны 5-р сарын 9-нд Хурандаа генерал цол хүртсэн. 2000-2012 онд [[Москва]] мужийн захирагч. == Намтар == 1955 онд 12 настайдаа Саратов хотын Суворовын цэргийн дунд сургуульд орсон. 1960 онд Саратовын сургууль татан буугдахад Калинин хотын өнөөгийн Тверь хотын Суворовын цэргийн дунд сургууль руу шилжиж суралцаад 1962 онд төгссөн. 1962-1965 онд Ленинград хотын С.Кировын нэрэмжит Цэргийн ерөнхий сургуульд сурч төгссөн. Дээд сургуулийн дараа түүнийг Балтийн цэргийн тойрогт (Калининград) илгээсэн. Албаа взвод командлагчаас эхэлж, мотобуудлагын дивизийн ротын дарга хүртэл хаасан. 1969 онд түүнийг Москвад Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн академид суралцахаар явуулсан. 1972 онд онц дүнтэй академиа төгссөн. Мотобуудлагын батальоны командлагч, штабын дарга, Краснодарийн 9-р мотобуудлагын дивизийн штабын дарга, дивизийн командлагчаар ажиллаж байжээ. Хошууч, дэд хурандаа, хурандаа цолуудыг хугацаанаас нь өмнө авсан. 1982-1984 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын К.Е.Ворошиловын нэрэмжит Цэргийн академид суралцаж алтан медальтай төгссөн. 40 настайдаа хошууч генерал цол хүртжээ. [[Афганистаны дайн 1979-1989 он|'''Афганистаны дайн 1979-1989 оны''']] үеэр ЗХУ-ын Хязгаарлагдмал цэргийн ангиудад гурван удаа алба хаасан (1980 оны 2-р сараас 1982 оны 8-р сар хүртэл, 1985 оны 3-р сараас 1986 оны 4-р сар хүртэл, 1987-1989 он). Нийтдээ таван жил гаруй байлдааны ажиллагаанд оролцсон. 1980 оны 12-р сараас 1982 оны 8-р сар хүртэл 40-р армийн бүрэлдэхүүнд 5-р харуулын мотобуудлагын дивизийг командлаж байжээ. 1988 онд "Магистраль" ажиллагааг (Афганы босогчдод бүслэгдсэн Хост хотын бүслэлтийг задлах) боловсруулж, амжилттай хэрэгжүүлсний төлөө Борис Всеволодович Громовыг ЗХУ-ын баатар цолоор шагнасан байна. 1987-1989 онд тэрээр Зөвлөлтийн 40-р армийн сүүлчийн командлагч, нэгэн зэрэг ЗХУ-ын засгийн газрын Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан улсад Зөвлөлтийн цэргүүдийг түр хугацаагаар байлгах бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр ажиллаж байв. 1989 оны 5-р сарын 9-нд Громов ээлжит хурандаа генерал цэргийн цолоор шагнагджээ. Борис Громов Афганистанаас Зөвлөлтийн цэргийг гаргах ажлыг удирдан явуулсан. Салангын даваагаар цэргээ татах ажиллагааны төлөвлөгөөг тэр боловсруулсан бөгөөд энэ нь ямар ч хохиролгүй дууссан байна. 1989 оны 2-р сарын 15-нд Афганистанаас Зөвлөлтийн сүүлчийн цэрэг гаргахад хуягт тээвэрлэгч дээр тэр өөрөө явсан байна. == Улс төрд == 1989 оны эхээр ЗХУ-д төрийн эрх мэдлийн шинэ дээд байгууллага болох ЗХУ-ын Ардын депутатуудын их хурал байгуулагдав. Мөн онд Борис Громов ЗХУ-ын Ардын депутатаар сонгогдов. Мөн 1989 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүнээр нэр дэвшигчээр сонгогджээ. 1990 оны 12-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Дотоод хэргийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар томилогдсон. 1992- 1995 онд Оросын Батлан хамгаалахын орлогч сайдаар ажилласан. 1995—1999 онд ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн. 2000-2012 онд Москва мужийн захирагчаар ажилласан. 10jslg9z7s8tzm5x2m0snb4wg5m89qe 0 136356 868852 791296 2026-09-08T10:11:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 868852 wikitext text/x-wiki [[Файл:Golstunskykf.jpg|thumb|Константин Голстунский]] '''Константин Голстунский''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Константи́н Фёдорович Голсту́нский,'' 1831 оны 6-р сарын 14-нд Васильсурск тосгонд төрсөн—1899 оны 7-р сарын 4-нд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] нас барсан) — оросын [[Монгол судлал|монгол судлаач.]] Петербургийн Их сургуулийн гавьяат профессор. Төрийн жинхэнэ зөвлөх (1878). == Намтар == Константин Голстунский 1831 оны 6-р сарын 14-нд Нижгород мужийн Васильсурск тосгонд татарын язгууртан гаралтай гэр бүлд төржээ. Татар үндэстэн. Тэрээр Казань хотын гимназид сурч 1849 онд төгсөөд [[Казанийн Холбооны Их Сургууль|Казанийн их сургуульд]] суралцсан. 1853 онд Казанийн их сургуулийн түүх, филологийн факультетийг төгсөөд Казань хотын гимназийн монгол хэлний багшаар ажиллаж байсан. Улмаар Оросын эзэнт гүрний нийслэл рүү нүүж, Санкт-Петербургийн их сургуульд ажиллах болжээ. 1856 онд Константин Голстунскийг [[халимаг хэл]] сурахаар [[Астрахань]], [[Ставрополь]] мужуудын халимаг нүүдэлчид рүү явжээ. 1883 оноос Санкт-Петербургийн их сургуулийн энгийн профессор. 1880 онд Ойрадын эх бичвэр, орчуулгыг бүрэн багтаасан бүтээл ("1640 оны Монгол-Ойрадын хууль тогтоомж, Галдан-хун-Тайжийн нэмэлт зарлиг, Халимагийн хаан Дондук-Дашигийн дэргэдэх Ижил мөрний халимагуудад зориулан боловсруулсан хууль" докторын диссертаци") хэвлүүлсэн. 160 орчим өгүүллэг бүхий энэхүү Монголчуудын түүхийн дурсгалын тайлбарын хамт хэвлүүлжээ. Голстунский халимаг хэлний үгсийн сан, буддын шашны нэр томьёог боловсруулсан томоохон Монгол-Орос толь бичиг, мөн үндсэн “Орос-Халимаг толь бичиг”-ийг зохиожээ. Тэрээр оросын шашны удирдлагын даалгавараар олон тооны шашны номыг монгол хэл рүү орчуулсан. Мөн Оросын Гадаад яамны Азийн хэлтэст орчуулагчаар ажиллаж байсан. [[Николай Рерих|Николай Рерихийн]] гэрт зочилдог байсан. Түүний аяллын тухай түүхүүд, дорнын ард түмний зан заншил, ёс суртахууны тухай түүхүүд нь залуу Н.Рерихэд нөлөөлсөн гэдэг. Константин Федорович Голстунский 1899 оны 7-р сарын 4-нд таалал төгссөн байна. == Бүтээл == * Монгольско-русский словарь, т. 1-3, СПб, 1893-95: литогр. переизд, Л. ,1938. * Монголо-ойратские законы, 1640, СПб, 1880. * Русско-калмыцкий словарь, СПб, типография Академии наук, 1860, IV, 136 стр. ev7wgnblbrynhb3qox671fu6t5s12e7 0 139475 868812 847973 2026-09-08T08:36:46Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868812 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=“Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК|industry=[[Газрын тос]], [[Нефть-химийн аж үйлдвэр]]|foundation={{start date and age|df=yes|2017}}|location_city=[[Улаанбаатар]]|location_country=[[Монгол]]|website={{URL|https://mongolrefinery.mn/}}|key_people=Д.Алтанцэцэг<br>(Гүйцэтгэх захирал)|logo=Mongolrefinery LOGOGO.png}} Монгол Улсын Засгийн газар 2016-2020, 2020-2024, 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөртөө газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах зорилт дэвшүүлж, Засгийн газрын 2017 оны 59 дүгээр тогтоолоор Бүгд Найрамдах [[Энэтхэг]] Улсын Засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлийн санхүүжилтээр [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн Алтанширээ сумын нутагт жилд 1.5 сая тонн газрын тос боловсруулах хүчин чадал бүхий “Газрын тос боловсруулах үйлдвэр (ГТБҮ) барих” төслийг хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэсэн. Уг төслийг хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК нь 2017 оны 4 дүгээр сард Засгийн газрын 2017 оны 92 дугаар тогтоол, Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын 2017 оны 108 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан. Засгийн газрын 2018 оны 323 дугаар тогтоолоор “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК-ийн төрийн өмчийн хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийг хэрэгжүүлэгчээр УУХҮЯ-ыг тогтоож байсан бөгөөд Засгийн газрын 2023 оны 82 дугаар тогтоолоор компанийн хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг хэрэгжүүлэгчээр “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийг тогтоосон. Компанийн эрх барих дээд байгууллага нь Төлөөлөн удирдах зөвлөл юм. ==КОМПАНИЙН УДИРДЛАГЫН ТАЛААРХ ТОВЧ МЭДЭЭЛЭЛ== “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК-ийн дүрэмд Төлөөлөн удирдах зөвлөлийг төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч гишүүн, хараат бус 4 гишүүн, нийт 9 гишүүнтэй байхаар тусгасан. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн алба хороод: *Аудитын хороо *Нэр дэвшүүлэх хороо *Цалин урамшууллын хороо '''ТУЗ-ийн гишүүд''' *Б.Гэрлээ ТУЗ-ийн дарга, “Эрдэнэс Монгол” ХХК, Хууль, эрхзүйн газрын ахлах менежер * Ч.ХИШИГДАЛАЙ Төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч гишүүн. АҮЭБЯ-ны Газрын тосны газрын дарга * П.САРАНГЭРЭЛ Төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч гишүүн. ЗГХЭГ, Хүний нөөцийн хэлтсийн дарга * Б.ДАШПҮРЭВ Төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч гишүүн. АҮЭБЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга * Г.ОТГОНБАЯР Төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч гишүүн.  Сангийн яамны Дотоод аудит, Хяналт шинжилгээний үнэлгээний хэлтсийн дарга * Д.ИЛЧГЭРЭЛ Хараат бус гишүүн.  ШУТИС, Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургуулийн дэд профессор * Б.ЗУНДУЙЖАМЦ Хараат бус гишүүн.  “Залуусын оролцоо нийгмийн шинэчлэл” ТББ нарийн бичгийн дарга * Ж.БАТТУЛГА Хараат бус гишүүн.  ХААИС-ийн Хэрэглээний эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч * Б.ДАШРАВДАН Хараат бус гишүүн.  "Дорнын түншлэл” бизнесийн зөвлөлийн судлаач ==КОМПАНИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА == “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК нь Газрын тос боловсруулах үйлдвэр, Түүхий тос дамжуулах хоолой, үйлдвэрийн гаднах дэд бүтцийн байгууламжууд, “Газрын тосны үйлдвэрийн хотхон” байгуулах төслүүдийг хэрэгжүүлж байна. Түүнээс гадна газрын тосны дээш урсгал болох хайгуул, ашиглалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр ажиллаж байна. “Газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төсөл”-ийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлж, төлөвлөлт, инженерчлэлээс бүтээн байгуулалтын үе шатанд 2021 онд шилжүүлж, эхний багц ажлыг 100 хувь дуусган 2024 онд Улсын комисст бүрэн хүлээлгэж өгөөд байна. == Алсын хараа== Улс орны хөгжлийн хөдөлгөгч хүч, эдийн засгийн үндсэн тулгуурын нэг болох нефть-химийн аж үйлдвэрийг хөгжүүлнэ. == Эрхэм зорилго== Эх орныхоо газрын тосыг боловсруулж, эдийн засгаа түлш шатахууны хараат байдлаас гарган орчин үеийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах иж бүрэн төслийг амжилттай хэрэгжүүлнэ. == Үнэт зүйл== #Өндөр боловсрол, мэдлэг, ур чадвартай үндэсний мэргэжилтнүүд #Ёс зүйтэй, хариуцлагатай, бүтээлч сэтгэлгээтэй хамт олон #Байгаль дэлхийгээ хайрлаж, аюулгүй ажиллагааг эрхэмлэгч байгууллага #Үндэсний эрх ашгийг дээдлэгч, эх оронч сэтгэлтэй бүтээгчид == ТӨСЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТТЭЙ ХОЛБООТОЙ ЗАРИМ МЭДЭЭЛЭЛ == 2017 он - Монгол Улсын Засгийн газар, БНЭУ-ын Экспорт-Импортын банк хоорондын Зээлийн ерөнхий хэлэлцээрийн хүрээнд 1 тэрбум ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлийн санхүүжилтээр Газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийг хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэв. - Монгол улсын Засгийн газар болон БНЭУ-ын ЭКСИМ банк хоорондын Зээлийн ерөнхий хэлэлцээрийг УИХ-аас соёрхон баталсан. - Газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих төслийг хэрэгжүүлэх, өдөр тутмын үйл ажиллагааг зохион байгуулах үүрэг бүхий 100 хувь төрийн өмчит “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК байгуулагдсан. 2018 он - Газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих төслийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх тухай Засгийн газрын тогтоол гарсан. - Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын нутагт Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн шавыг тавьж, Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн нарийвчилсан ТЭЗҮ-ийг УУХҮЯ-ны Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөл хүлээн авсан. 2019 он - Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод 550 айлын орон сууцны “Газрын тосны үйлдвэрийн хотхон” байгуулах Засгийн газрын тогтоол гарсан. - “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК БНЭУ-ын “Инженерс Индиа Лимитед” компанитай Төслийн менежментийн зөвлөх үйлчилгээний гэрээ байгуулсан. - Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн гадна дэд бүтэц болох 27 км төмөр зам, 18 км авто зам, 18,6 км ЦДАШ-ыг ашиглалтад хүлээн авсан. - Монгол улсын Засгийн газар, БНЭУ-ын ЭКСИМ банк хооронд нэмэлт санхүүжилтийн эх үүсвэр болох 236 сая ам.долларын зээлийн хэлэлцээр байгуулагдав. 2020 он - “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК Үйлдвэрийн Технологийн бус барилга байгууламжууд (EPC 01 багц ажил)-ын Ерөнхий гүйцэтгэгч БНЭУ-ын “Жэй Эм Си Прожектс Индиа” компанитай Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын гэрээ байгуулав. - ГТБҮ-ийн түүхий эдийг дамжуулах хоолойгоор тээвэрлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэр гарсан. 2021 он УИХ-аас “Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг дэмжих тухай” хуулийг баталсан. 2022 он - Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн Гүн боловсруулалтын патенттай технологийн 7 байгууламжийн лиценз эзэмшигчдийг сонгон шалгаруулах тендер эцэслэгдэж, “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК Францын “Axens”, Италийн “Kinetics Technology”, АНУ-ын “UOP Honeywell”, Нидерландын “Shell Global Solutions International” компаниудтай гэрээ байгуулсан. - “Монгол улсад газрын тос дамжуулах хоолойн төслийг санхүүжүүлж, барих гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах” олон улсын тендерт шалгарсан БНХАУ-ын “Норинко интернэйшнл Кооперейшн” компанитай гэрээ байгуулсан. - Сайншанд хотод баригдаж буй “Газрын тосны үйлдвэрийн хотхон”-ы эхний ээлжийн орон сууцны барилгыг ашиглалтад оруулсан. - Төсөл хэрэгжүүлэгч компанийн санаачлагаар ШУТИС-д “Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн инженерчлэл"-ийн бакалаврын анги шинээр нээж, тэтгэлэгтэй хөтөлбөр зарласан. - “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК БНЭУ-ын “Megha Engineering and Infrastructures Limited” компанитай Үйлдвэрийн Анхдагч болон дагалдах байгууламжууд (EPC 02 багц ажил), Үйлдвэрийн дулааны цахилгаан станц (EPC 03 багц ажил)-ын Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын гэрээг байгуулсан. 2023 он - Үйлдвэрийн Анхдагч болон дагалдах байгууламжууд, Үйлдвэрийн ДЦС, Газрын тос дамжуулах хоолойн барилга угсралтын ажил эхэлсэн. - УУХҮЯ-ны Эрдэс Баялгийн Мэргэжлийн Зөвлөл ГТБҮ-ийн НТЭЗҮ-ийн тодотголыг хэлэлцэж, хүлээн авсан. - Монгол Улсын Засгийн газраас БНЭУ-ын талд нэмэлт зээлийн хүсэлтүүдийг хүргүүлсэн. 2024 он - Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн Технологийн бус барилга байгууламжууд (EPC 01 багц ажил) бүх барилга байгууламжуудыг улсын комисс хүлээн авсан. - БНЭУ-ын Засгийн газар Монголын талаас тавьсан Нэмэлт зээлийн хүсэлтийг хүлээн авч шийдвэрлэв. 2025 он - УИХ-аас Монгол Улсын Засгийн газар болон БНЭУ-ын Экспорт-Импорт банк хоорондын Нэмэлт зээлийн хэлэлцээрийг соёрхон баталсан. - “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК, БНЭУ-ын “Megha Engineering and Infrastructure Limited” компани хооронд “Газрын тос боловсруулах үйлдвэр” байгуулах төслийн Лицензтэй технологийн байгууламжууд (EPC 04 багц ажил)-ын Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын ажлын гэрээг байгуулсан. ==ГТБҮ-ийн үндсэн өгөгдөл == #Хүчин чадал: Жилд 1,5 сая тн тос боловсруулах #Үйлдвэрийн байршил: Дорноговь аймаг, Алтанширээ сум #Боловсруулах тос: Тосон уул XIX & Тамсаг XXI талбайн тос #Бүтээгдэхүүний чанар: MNS & EURO V #Жилд ажиллах хугацаа: 8000 цаг #Гүн боловсруулалтын технологи: Гидрокрекинг + Висбрекинг #Эрчим хүчний эх үүсвэр: ДЦС 38 МВт #Үйлдвэрээс гарах бүтээгдэхүүн (жилд): {| class="wikitable" |- | Шингэрүүлсэн шатдаг хий|| Авто бензин|| Дизель түлш|| Онгоцны түлш|| Зуухны түлш |- | 27 мянган тонн|| 396 мянган тонн|| 834 мянган тонн|| 80 мянган тонн|| 17 мянган тонн |} ==Төсөл хэрэгжүүлэх үе шат == “ГТБҮ байгуулах төсөл”-ийн бүтээн байгуулалтыг дэд бүтцийн дараалал, барилга байгууламж тус бүрийн төвөгшил болон инженерчлэлийн ажилд зарцуулагдах хугацааг тооцсоны үндсэн дээр дараах 4 хэсэгт хуваан гүйцэтгэж байна. *EPC 01: Технологийн бус барилга байгууламж *EPC 02: Атмосферийн болон Вакуум нэрлэг, Ханасан хий ялгах байгууламж,дагалдах, туслах байгууламжууд *EPC 03: Үйлдвэрийн Дулааны цахилгаан станц *EPC 04: Лицензтэй технологийн байгууламжууд (EPC - Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралт) ГТБҮ-ийн бүтээн байгуулалтын Төслийн Менежментийн зөвлөх (ТМЗ)-өөр БНЭУ-ын төрийн өмчит “Engineers India Limited” компани, EPC 01 багц ажлын ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНЭУ-ын “Kalpataru Projects International Limited” (JMC) компани, EPC 02, 03 ба 04 багц ажлуудын ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНЭУ-ын “Megha Engineering & Infrastructure Limited” компани, Газрын тос дамжуулах хоолойн ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын “Norinco International Limited” компани тус тус ажиллаж байгаа ба Инженерийн нарийвчилсан зураг төсөл боловсруулах ажлуудыг Испани улсын “Intecsa Industrial” S.A., Италийн “STF Termotechnica”, Их Британийн “Foster Wheeler”, БНЭУ-ын “Megha Engineering & Infrastructures Limited”, Канад улсын “Worley Parsons” зэрэг компаниуд гүйцэтгэж байна. Олон салбар дамнасан, цогц үйл ажиллагааг хамрах энэхүү томоохон төслийн инженерчлэлийн ажилд Энэтхэг, Итали, Франц, Герман, Их Британи, АНУ, Канад, Нидерланд, Испани, БНХАУ зэрэг 10 гаруй улс орны хэдэн зуу, мянган инженер, мэргэжилтнүүд оролцож байна. ==Түүхий тос дамжуулах хоолой == Түүхий тос болон газрын тосны бүтээгдэхүүнийг хамгийн хямд зардлаар, найдвартай тээвэрлэх хэрэгсэл нь Дамжуулах хоолой бөгөөд дэлхийн олон улс оронд хэрэглээнд нэвтрүүлээд 100 гаруй жил болж байна. ГТБҮ-ийн түүхий эдийг дамжуулах хоолойгоор тээвэрлэхийг Монгол Улсын Засгийн Газрын 2020 оны 01-р сарын 06-ны хуралдаанаар шийдвэрлэсэн. Улмаар ерөнхий гүйцэтгэгч компанийг сонгон шалгаруулах олон улсын тендерийг УУХҮЯ-наас зарлан БНХАУ-ын “Norinco International Cooperation” шалгарснаар 2022 оны 4-р сард гэрээ байгуулагдан барилга угсралтын ажлыг гүйцэтгэж байна. Дорнод аймгийн Матад сум дахь газрын тосны олборлолтын талбайгаас Дорноговь аймгийн Алтанширээ сум дахь ГТБҮ хүртэл 530 км газар доорх шугам хоолой, халаах өргөх насос станцуудын барилга угсралтын ажил 2026 оны 1-р сарын байдлаар 89 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. Хоолойн нарийвчилсан зураг төсөл, инженерчлэлийн ажлыг Канад улсын "Worley Parsons" компани гүйцэтгэж, Италийн "Prometheus" компани хяналт тавьсан. Өдөр тутмын хяналтыг төсөл хэрэгжүүлэгч “МГТБҮ” ТӨХХК, Зохиогчийн хяналтын ажлыг Хятадын "Sinopec" компани гүйцэтгэж байна. ==Үйлдвэрийн гаднах дэд бүтэц == ГТБҮ-ийн барилга угсралтын ажилд шаардлагатай дэд бүтцийг барьж байгуулах үүргийг Монгол Улсын Засгийн газар хүлээсэн бөгөөд төмөр зам, авто зам, ЦДАШ-ыг барьж гүйцэтгэн 2019 онд ашиглалтад оруулсан. Өнөөдрийн байдлаар үйлдвэрийн авто зам, салбар төмөр зам, “Хонгорын овоо” өртөө болон тэдгээр замуудын баталгаат хугацааны арчлалт хамгаалалт, засвар үйлчилгээ, Бор хөөвөрийн говийн усан хангамжийн барилга угсралт, дамжуулах хоолойн цахилгаан хангамж, өөрийн хэрэгцээний гүний худаг, үйлдвэрийн бараа материалын тээвэрлэлт, татан авалтыг зохион байгуулах ажлуудыг хийж гүйцэтгэж байна. ==Газрын тосны үйлдвэрийн хотхон == ГТБҮ-ийн барилга-угсралтын ажлын үед дотоод, гадаадын инженер, мэргэжилтнүүд, ажиллагсдыг байрлуулах ачааллын дийлэнх хувийг авч, орон нутагт ажиллаж амьдрах таатай орчин нөхцөлөөр хангах, ирээдүйд үйлдвэрт ажиллах инженер, техникийн ажилчдыг орон сууцаар хангаж, нийгмийн асуудлыг давхар шийдвэрлэх зорилгоор “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК Дорноговь аймгийн Сайншанд хотын төвд 550 айлын орон сууцны хотхон байгуулах төслийг хэрэгжүүлж байна. ==Өнгөрсөнд болсон томоохон үйл явдлын тойм== 2017 оны 9 сар: Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн Нарийвчилсан ТЭЗҮ-ийг боловсруулах ажил эхэлсэн. 2018 оны 11 сар: ГТБҮ-ийн нарийвчилсан ТЭЗҮ-ийг УУХҮЯ-ны Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөл хүлээн авсан. 2019 оны 6 сар: ГТБҮ-ийн инженерчлэлийн ажлыг эхлүүлсэн. 2019 оны 7 сар: Үйлдвэрийн цахилгаан хангамжийн 110 кВ-ын цахилгаан дамжуулах агаарын шугам, Сайншандын дэд станцын өргөтгөл, үйлдвэрийн дэд станцын барилга, угсралтын ажлыг дуусгаж 2019.07.04-ны өдөр Улсын комисс хүлээн авсан. 2019 оны 10 сар: ГТБҮ-ийн дэд бүтэц болох 27 км төмөр зам, 18 км авто зам, 18,6 км ЦДАШ-ыг ашиглалтад хүлээн авсан. 2020 оны 10 сар: “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК Үйлдвэрийн Технологийн бус байгууламж (EPC 01 багц ажил)-ийн Ерөнхий гүйцэтгэгчээр шалгарсан БНЭУ-ын “Жэй Эм Си Прожектс Индиа” компанитай Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын гэрээ байгуулсан. 2021 оны 1 сар: УИХ “Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг дэмжих тухай” хуулийг баталсан. 2022 оны 1 сар: ГТБҮ-ийн Гүн боловсруулалтын патенттай технологийн 7 байгууламжийн лиценз эзэмшигчдийг сонгон шалгаруулах тендер эцэслэгдэж, “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК шалгарсан компаниудтай гэрээ байгуулж дууссан. Үүнд: • 2022.04.01 - Хүхэр ялгах байгууламж (SRU)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан Бүгд Найрамдах Франц Улсын “Axens” компанитай, • 2022.04.01 - Устөрөгч үйлдвэрлэх байгууламж (HGU)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан Италийн “Kinetics Technology” компанитай, • 2022.04.20 - Шингэрүүлсэн шатдаг хийг ялгах байгууламж (LPGTU)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан АНУ-ын “UOP Honeywell” компанитай, • 2022.04.21 - Дизелийн гидроцэвэрлэгээний байгууламж (DHDT)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан АНУ-ын “UOP Honeywell” компанитай, • 2022.05.10 - Бензин боловсруулах байгууламж (MS Block)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан АНУ-ын “UOP Honeywell” компанитай, • 2022.05.22 - Гидрокрекинг байгууламж (HCU)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан АНУ-ын “UOP Honeywell” компанитай, • 2022.06.10 - Висбрекинг байгууламж (VBU)-ийн лиценз эзэмшигчээр шалгарсан Голланд улсын “Shell Global Solutions International” компанитай тус тус гэрээ байгуулсан. Ингэснээр лицензтэй байгууламжуудын ерөнхий зураг төсөл, инженерчлэлийн багц ажил (BDEP)-уудыг эхлүүлэв. 2022 оны 4 сар: “Монгол улсад газрын тос дамжуулах хоолойн төслийг санхүүжүүлж, барих гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах” олон улсын тендерт шалгарсан БНХАУ-ын “Норинко интернэйшнл Кооперейшн” компанитай гэрээ байгуулсан. 2022 оны 10 сар: “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК БНЭУ-ын “Megha Engineering and Infrastructures Limited” компанитай EPC 02, 03 багц ажлын Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын ажлын гэрээг байгуулсан. 2023 оны 4 сар: EPC 02, EPC 03, Газрын тос дамжуулах хоолойн барилга угсралтын ажил эхэлсэн. 2023 оны 7 сар.07: БНЭУ-ын Парламентын доод танхим Лок сабха-гийн тэргүүн Ом Бирла манай улсад айлчилж, төслийн үйл ажиллагаатай танилцав. 2023.09 сар: УУХҮЯ-ны Эрдэс Баялгийн Мэргэжлийн Зөвлөл ГТБҮ-ийн НТЭЗҮ-ийн тодотголыг хэлэлцэж, хүлээн авсан. 2024.11 сар: Үйлдвэрийн EPC 01 багц ажлын бүх барилга байгууламжуудыг улсын комисс хүлээлгэн өгч, ашиглалтад хүлээн авсан. 2025.01 сар: УИХ-аас Монгол Улсын Засгийн газар болон БНЭУ-ын Экспорт-Импорт банк хоорондын Нэмэлт зээлийн хэлэлцээрийг соёрхон баталсан. “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК, БНЭУ-ын “Megha Engineering and Infrastructures Limited” компани хооронд ГТБҮ-ийн Лицензтэй технологийн байгууламжууд (EPC 04 багц ажил)-ын Инженерчлэл, худалдан авалт, барилга угсралтын ажлын гэрээг байгуулсан. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр}} [[Ангилал:Монголын эрчим хүчний эдийн засаг]] [[Ангилал:Уул уурхай]] 1qgawbormasyyg1abmviq6gtycyn3oe 0 140115 868840 862528 2026-09-08T08:44:19Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868840 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo of the Federation Council (Russia).svg|thumb]] '''ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл''' буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөл ([[Орос хэл|орос.]] ''Сове́т Федера́ции Федера́льного собра́ния Росси́йской Федера́ции,'' албан бусаар мөн ''"Сенат"'' гэж товчилдог байна) -Оросын парламент буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын хоёр танхимын дээд танхим юм. [[ОХУ-ын Үндсэн хууль|ОХУ-ын Үндсэн хуулийн]] 95-р зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу Оросын Холбооны Зөвлөл нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн тус бүрээс хоёр төлөөлөгч (төрийн хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын байгууллага тус бүрээс нэг төлөөлөгч), түүнчлэн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч 30-аас илүүгүй төлөөлөгч томилогдог бөгөөд тэдний 7 төлөөлөгчийг бүх насаар нь томилж болдог байна. 1993 оноос хойш ОХУ-ын сенаторуудын тоо шинэ субьектүүд байгуулагдсантай холбоотойгоор хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. 2022 оны байдлаар түүний нийт 178 гишүүд ОХУ-ын бүс нутгийг төлөөлж байна (89 субъект тус бүрээс хоёр төлөөлөгч). 2020 онд ОХУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсны дараа сенаторуудынг - 30 хүртэл хүнийг ОХУ-ын нэрийн өмнөөс ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилж болдог болжээ. Мөн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч бүрэн эрхээ дуусгавар болсон эсвэл огцорсон тохиолдолд бүх насаар нь сенатор болох эрхтэй байдаг ажээ. [[Файл:Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg|thumb|488x488px|Холбооны зөвлөлийн хуралдаан]] Оросын Холбооны Зөвлөл нь нам бусын үндсэн дээр байгуулагдсан бүтэцтэй байдаг. Сенаторууд фракц, намын холбоо байгуулдаггүй байна. ОХУ-ын Холбооны зөвлөл нь байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. [[Төрийн Дум|Төрийн Думаас]] ялгаатай нь Холбооны Зөвлөлийг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч татан буулгах боломжгүй юм. Түүний хуралдааныг шаардлагатай бол сард хоёроос доошгүй удаа явуулдаг байна. Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан бол танхимын ажлын үндсэн хэлбэр юм. Тэд Төрийн Думын хуралдаанаас тусад нь явагддаг. Танхимууд хамтдаа хуралдаж, ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн илгээлтийг сонсож болно. Сенаторууд бүрэн эрхээ тогтмол хэрэгжүүлдэг байна. Оросын Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан Москва хотын Большая Дмитровка гудамжинд байрлах төв байранд 1-р сарын 25-аас 7-р сарын 15, 9-р сарын 16-аас 12-р сарын 31-ний хооронд болдог. Чуулганууд нээлттэй болдог бөгөөд Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрээр хуралдааны байршлыг өөрчилж болон хаалттай хуралдаан хийж болно. Дарга нь [[Валентина Матвиенко|Валентина Матвиенко.]] == Бүрэн эрх == * ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондын хилийн өөрчлөлтийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дайн зарлах тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Онц байдал тогтоох тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Зэвсэгт хүчнийг ОХУ-ын нутаг дэвсгэрээс гадуур ашиглах боломжийн асуудлыг шийдвэрлэх; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийг албан тушаалаас нь огцруулах; бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхээ больсон ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн халдашгүй эрхийг цуцлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчийг албан тушаалд томилох; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөс ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, түүний орлогч, ОХУ-ын үүсгэн байгуулагчдын прокурор, цэргийн болон ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн прокурортой адилтгах бусад мэргэжлийн прокурорын албан тушаалд нэр дэвшигчдийн талаар санал асуулга явуулах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор Аудитын дарга, нийт аудиторуудын тал хувийг албан тушаалд томилох, чөлөөлөх; * Батлан ​​хамгаалах, улсын аюулгүй байдал, дотоод хэрэг, хууль зүй, гадаад харилцаа, онцгой байдлын болон гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг бүхий холбооны гүйцэтгэх байгууллагуудын дарга нарын албан тушаалд (холбооны сайдуудыг оролцуулаад) ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосон нэр дэвшигчдийн талаар зөвлөлдөх; * Холбооны үндсэн хуулийн дагуу ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, кассын болон давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрээр ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчдийн бүрэн эрхийг дуусгавар болгох. шүүгчийн нэр төр, түүнчлэн холбооны үндсэн хуульд заасан шүүгч бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүйг илтгэсэн бусад тохиолдолд; * ОХУ-ын Ерөнхий прокурорын ОХУ-ын хууль, дэг журмын байдлын талаархи жил бүрийн тайланг сонсох. Мөн ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, Аудитын аудиторуудыг мөн нууц санал хураалтаар сонгодог. Хэрэв ОХУ-ын Үндсэн хуульд шийдвэр гаргах өөр журам заагаагүй бол Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрийг сенаторуудын олонхийн саналаар баталдаг байна. == Холбооны Зөвлөлийн хороод == # Үндсэн хуулийн хууль тогтоомж, төрийн байгуулалтын хороо # Холбооны бүтэц, бүс нутгийн бодлого, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, хойд нутгийн асуудал эрхэлсэн хороо # Батлан ​​хамгаалах, аюулгүй байдлын хороо # Олон улсын харилцааны хороо # Төсөв, санхүүгийн зах зээлийн хороо # Эдийн засгийн бодлогын хороо # [[Хөдөө аж ахуй]], хүнсний бодлого, байгаль орчны менежментийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # [[Шинжлэх ухаан]], боловсрол, соёлын хороо # Парламентын үйл ажиллагааны дүрэм, зохион байгуулалтын холбооны зөвлөлийн хороо qzclyl03176kbbwxh9bkl136zjp3svn 868849 868840 2026-09-08T09:06:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 868849 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo of the Federation Council (Russia).svg|thumb]] '''ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл''' буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөл ([[Орос хэл|орос.]] ''Сове́т Федера́ции Федера́льного собра́ния Росси́йской Федера́ции,'' албан бусаар мөн ''"Сенат"'' гэж товчилдог байна) -Оросын парламент буюу ОХУ-ын Холбооны Хурлын хоёр танхимын дээд танхим юм. [[ОХУ-ын Үндсэн хууль|ОХУ-ын Үндсэн хуулийн]] 95-р зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу Оросын Холбооны Зөвлөл нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн тус бүрээс хоёр төлөөлөгч (төрийн хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын байгууллага тус бүрээс нэг төлөөлөгч), түүнчлэн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч 30-аас илүүгүй төлөөлөгч томилогдог бөгөөд тэдний 7 төлөөлөгчийг бүх насаар нь томилж болдог байна. 1993 оноос хойш ОХУ-ын сенаторуудын тоо шинэ субьектүүд байгуулагдсантай холбоотойгоор хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. 2022 оны байдлаар түүний нийт 178 гишүүд ОХУ-ын бүс нутгийг төлөөлж байна (89 субъект тус бүрээс хоёр төлөөлөгч). 2020 онд ОХУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсны дараа сенаторуудын- 30 хүртэл хүнийг ОХУ-ын нэрийн өмнөөс ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилж болдог болжээ. Мөн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийг бүрэн эрхээ дуусгавар болсон эсвэл огцорсон тохиолдолд бүх насаар нь сенатор болох эрхтэй байдаг ажээ. [[Файл:Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg|thumb|488x488px|Холбооны зөвлөлийн хуралдаан]] Оросын Холбооны Зөвлөл нь нам бусын үндсэн дээр байгуулагдсан бүтэцтэй байдаг. Сенаторууд фракц, намын холбоо байгуулдаггүй байна. ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл нь байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. Холбооны хурлын [[Төрийн Дум|Төрийн Думаас]] ялгаатай нь Холбооны Зөвлөлийг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч татан буулгах боломжгүй юм. Түүний хуралдааныг шаардлагатай бол сард хоёроос доошгүй удаа явуулдаг байна. Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан бол танхимын ажлын үндсэн хэлбэр юм. Тэд Төрийн Думын хуралдаанаас тусад нь явагддаг. Танхимууд хамтдаа хуралдаж, ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн илгээлтийг сонсож болно. Сенаторууд бүрэн эрхээ тогтмол хэрэгжүүлдэг байна. Оросын Холбооны Зөвлөлийн хуралдаан Москва хотын Большая Дмитровка гудамжинд байрлах төв байранд 1-р сарын 25-аас 7-р сарын 15, 9-р сарын 16-аас 12-р сарын 31-ний хооронд болдог. Чуулганууд нээлттэй болдог бөгөөд Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрээр хуралдааны байршлыг өөрчилж болон хаалттай хуралдаан хийж болно. Дарга нь [[Валентина Матвиенко|Валентина Матвиенко.]] == Бүрэн эрх == * ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондын хилийн өөрчлөлтийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дайн зарлах тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Онц байдал тогтоох тухай зарлигийг батлах; * ОХУ-ын Зэвсэгт хүчнийг ОХУ-ын нутаг дэвсгэрээс гадуур ашиглах боломжийн асуудлыг шийдвэрлэх; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийг албан тушаалаас нь огцруулах; бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхээ больсон ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн халдашгүй эрхийг цуцлах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчийг албан тушаалд томилох; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөс ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, түүний орлогч, ОХУ-ын үүсгэн байгуулагчдын прокурор, цэргийн болон ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн прокурортой адилтгах бусад мэргэжлийн прокурорын албан тушаалд нэр дэвшигчдийн талаар санал асуулга явуулах; * ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор Аудитын дарга, нийт аудиторуудын тал хувийг албан тушаалд томилох, чөлөөлөх; * Батлан ​​хамгаалах, улсын аюулгүй байдал, дотоод хэрэг, хууль зүй, гадаад харилцаа, онцгой байдлын болон гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг бүхий холбооны гүйцэтгэх байгууллагуудын дарга нарын албан тушаалд (холбооны сайдуудыг оролцуулаад) ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосон нэр дэвшигчдийн талаар зөвлөлдөх; * Холбооны үндсэн хуулийн дагуу ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор ОХУ-ын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгч, кассын болон давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрээр ОХУ-ын Дээд шүүхийн дарга, орлогч дарга, шүүгчдийн бүрэн эрхийг дуусгавар болгох. шүүгчийн нэр төр, түүнчлэн холбооны үндсэн хуульд заасан шүүгч бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүйг илтгэсэн бусад тохиолдолд; * ОХУ-ын Ерөнхий прокурорын ОХУ-ын хууль, дэг журмын байдлын талаархи жил бүрийн тайланг сонсох. Мөн ОХУ-ын Ерөнхий прокурор, Аудитын аудиторуудыг мөн нууц санал хураалтаар сонгодог. Хэрэв ОХУ-ын Үндсэн хуульд шийдвэр гаргах өөр журам заагаагүй бол Холбооны Зөвлөлийн шийдвэрийг сенаторуудын олонхийн саналаар баталдаг байна. == Холбооны Зөвлөлийн хороод == # Үндсэн хуулийн хууль тогтоомж, төрийн байгуулалтын хороо # Холбооны бүтэц, бүс нутгийн бодлого, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, хойд нутгийн асуудал эрхэлсэн хороо # Батлан ​​хамгаалах, аюулгүй байдлын хороо # Олон улсын харилцааны хороо # Төсөв, санхүүгийн зах зээлийн хороо # Эдийн засгийн бодлогын хороо # [[Хөдөө аж ахуй]], хүнсний бодлого, байгаль орчны менежментийн хороо # Нийгмийн бодлогын хороо # [[Шинжлэх ухаан]], боловсрол, соёлын хороо # Парламентын үйл ажиллагааны дүрэм, зохион байгуулалтын холбооны зөвлөлийн хороо dq1x444n9l7d2l9gdyylpkgbg7hwuhy 0 140160 868830 831256 2026-09-08T08:41:36Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868830 wikitext text/x-wiki '''Оросын ороо бусгаа цаг үе''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Смутное время'' буюу ''Смута'') -1598-1613 он хүртэл үргэлжилсэн [[Москва]] дахь Рюрик угсааныхан эрх мэдлээ алдсанаас үүдсэн Царийн Оросын хамгийн их хямралын нэг үе юм. Энэ үе нь байгалийн гамшиг бөгөөд олон тооны хуурамч эрх баригчид гарч ирсэн, иргэний болон Орос-Польш, Орос-Шведийн дайн, төр улсын, нийгэм эдийн засгийн хүнд хямралууд ар араасаа өрнөсөн юм. Энэ ороо бусгаа цаг үе нь 1613 онд Михайл Романовыг хаан ширээнд залснаар дууссан гэж үздэг ч 1618 он хүртэл Орос Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн дайныг дуустал үргэлжилсэн байдаг. Энэ ороо бусгаа цаг үед олон Оросын хаадууд ар араасаа солигдож улс төрийн гүн хямрал үүссэн байдаг. 1601-1603 онуудад томоохон өлсгөлөн гарч 2 сая иргэд буюу Оросын хүн амын 30% нь өлсгөлөнгөөр амиа алдсан гэсэн тооцоолол байдаг. Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн магнатууд 1605 болон 1607 онуудад Хуурамч Дмитрий I болон II ийг Оросын хаан ширээнд залхын тулд тэдний дэмжиж байсан. 1609 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] Шведийн хаант улстай цэргийн холбоо байгуулахад Польшийн хаан Сигсзмунд III Польшийн парламентийн дэмжлэгийг авч хоёр улсад дайн зарласан байдаг. 1609 онд олон тулаануудад Польшийн тал ялалт байгуулж 1610 оны Клушиногийн тулаанд Орос болон Шведийн цэргүүдийг бут цохисноор Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл Москва хотыг ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр 1612 он хүртэл эзэлсэн байна. 1612 онд Оросын баатрууд Дмитрий Пожарский болон Кузма Минин Москва хотыг чөлөөлсөн юм. Дайн 1618 он хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд Польш улс сүүлчийн удаа Москва хотыг бүсэлсэн ч эзэлж авч чадаагүй ухарсан юм. Тухайн жилд Делиуногийн энхийг байгуулж 1632 он хүртэл дайн зогссон байдаг. g7pji64eznthuwgb5ta3oqk6sbdedez 0 143686 868841 838962 2026-09-08T08:45:30Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868841 wikitext text/x-wiki '''"Живаго эмч"(роман)''' - бол оросын зохиолч [[Борис Пастернак|Борис Пастернакийн]] роман юм. Энэ роман нь 1945-1955 онуудад 10 жилийн турш зохиолч бичсэн бөгөөд Б.Пастернакийн зохиол бичих оргил үе гэж үздэг. Уг романд гол дүр болох Юрий Андреевич Живагогийн шүлгүүд дагалддаг. 20-р зууны эхэн үеэс Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайн хоорондох хүнд хэцүү үеийг Оросын сэхээтнүүдийн амьдралыг өргөн хүрээнд харуулсан энэхүү ном нь эмч-яруу найрагчийн намтрын өнцгөөс амьдрал ба үхлийн асуудлууд, Оросын түүх, сэхээтнүүд ба хувьсгал, [[Христ итгэл|Христийн шашин]], Иудаизмын асуудлуудыг хөндсөн байна. Энэхүү номыг Зөвлөлтийн нам, албан ёсны утга зохиолын байгууллагууд сөргөөр хүлээн авч, 1917 оны Октябрийн хувьсгал болон улс орны дараагийн хөгжлийн талаарх зохиогчийн маргаантай үзэл суртал болон сөрөг байр суурийн улмаас хэвлэхийг хориглосон юм. == Романы гол баатрууд == * Юрий (Юра) Андреевич Живаго -эмч, яруу найрагч, романы гол баатар. * Антонина (Тоня) Александровна Живаго (Громеко) - хуульч бөгөөд Юрагийн эхнэр. * Лариса (Лара) Федоровна Антипова (Гичард) - сувилагч, Антиповын эхнэр. * Павел (Паша) Павлович Антипов (овогоо өөрчилж Стрельников болдог) - Ларисагийн нөхөр, хувьсгалт комиссар. * Евграф Андреевич Живаго - хошууч генерал бөгөөд Юрагийн дүү. * Александр Александрович Громеко - Антонинагийн аав, агрономийн профессор. * Михаил (Миша) Григорьевич Гордон - филологич, ахлах сургуулийн ангийн найз, Живагогийн хамгийн дотны найз. * Анна Ивановна Громеко (Крюгер) - Антонинагийн ээж. * Николай Николаевич Веденяпин -Юрий Андреевичийн авга ах. * Виктор Ипполитович Комаровский - Москвагийн нэгэн хуульч. * Екатерина Павловна (Катенка) Антипова - Ларисагийн охин. * Иннокентий (Ника) Дементьевич Дудоров – Юрийн ахлах сургуулийн ангийн найз. * Осип Гимазетдинович Галиуллин - Цагаантны жанжин. * Анфим Ефимович Самдевятов - хуульч, большевик. * Ливери Аверкиевич Микулицын (Нөхөр Лесных) - Ойн ах дүүсийн удирдагч. * Марина Маркеловна Щапова - Юрагийн хоёр дахь, албан бус эхнэр. * Александра (Шура) Шлезингер - Анна Ивановнагийн найз, итгэлт хүн. == Агуулга == Романы гол дүр болох Юра Живагог эхийнх нь оршуулгын тухай өгүүлсэн эхний хуудсуудад уншигчдад бага хүү байх үеэр танилцуулдаг. Юра бол аж үйлдвэр, худалдаа, банкны үйл ажиллагаанаас хөрөнгөө олсон чинээлэг гэр бүлийн үр удам юм. Түүний эцэг эхийн гэрлэлт аз жаргалгүй байсан: эцэг нь эхийг нь нас барахаас өмнө ч гэр бүлээ орхисон байна. Өнчин үлдсэн Юраг Оросын өмнөд хэсэгт амьдардаг авга ах нь түр хугацаагаар асрамжинд авчээ. Дараа нь түүнийг [[Москва]] дахь хамаатан Громеко профессорын гэр бүл өргөж авдаг юм. Юрийгийн онцгой чанар эрт дээр үеэс илэрч эхэлдэг бөгөөд тэр залуу байхдаа ч өөрийгөө авьяаслаг яруу найрагч гэдгээ харуулдаг. Гэсэн хэдий ч тэрээр өргөмөл эцэг Александр Громекогийн мөрөөр явахаар шийдэж, их сургуулийн анагаах ухааны тэнхимд элсэн орж, авьяаслаг эмч гэдгээ баталж чаддаг байна. Юрий Живагогийн анхны хайр, хожим нь түүний эхнэр нь түүний ивээн тэтгэгч Громекогийн охин Антонина (Тоня) байв. Юра, Тоня хоёр хоёр хүүхэдтэй болсон ч хувь тавилан тэднийг үүрд салгаж, эмч тэднийг салгасаны дараа төрсөн бага охиныг нь хэзээ ч дахин хараагүй. Романы эхэнд уншигч байнга шинэ царайтай тулгардаг. Тэд бүгд өгүүлэмжийн явцад хоорондоо сүлжилдэн холбогдоно. Тэдний нэг нь хуульч Комаровскийн боол Лариса бөгөөд тэрээр "ивээлдээ" автсанаас зугтахыг оролддог ч бүтэлгүйтдэг. Лара бага насны найз Павел Антиповтой бөгөөд хожим нь түүний нөхөр болох бөгөөд Лара түүнийг аврал гэж үздэг. Гэрлэсний дараа тэр болон Антипов аз жаргалаа олж чаддаггүй. Павел гэр бүлээ орхин Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр фронтод сайн дураараа явдаг. Хожим нь тэрээр аймшигт хувьсгалт комиссар болж, овогоо Стрельников болгон өөрчилдөг. Юрий Живаго, Лара нар Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр фронтын Мелюзеево тосгонд уулздаг бөгөөд гол дүр нь цэргийн эмчээр дайнд татагддаг бол Антипова сувилагчаар сайн дураараа ажиллаж, алга болсон нөхөр Павлыгаа олохыг хичээдэг юм. Хожим нь Живаго, Лара нарын амьдрал Урал дахь орон нутгийн хотод огтлолцож, Живагогийн гэр бүл сүйрлийн хувьсгалаас дэмий хоргодох газар хайж байдаг. Юрий, Лариса нар уулзаж, хоорондоо дурладаг юм. Гэвч удалгүй Иргэний дайн Живагог Лара болон түүний гэр бүлээс тусгаарладаг. 18 сарын турш Живаго Сибирьт алга болж, Улаан партизануудад олзлогдож байхдаа цэргийн эмчээр ажилладаг байна. Тэндээс зугтсаныхаа дараа тэрээр Урал руу явган буцаж нөгөө хотдоо буцаж очоод Ларатай дахин уулздаг байна. Аажмаар Юра ганцаардлаас болж галзуурч эхэлдэг. Удалгүй Ларагийн нөхөр Павел Антипов-Стрельников Уралын хотод ирдэг. Павел гэмт хэрэгт хилсээр буруутгагдаж, баривчлагдахаасаа өмнө зугтаж, [[Сибирь]], Уралын өргөн уудам нутагт нуугдаж, илүү сайн нөхцөлд өөрийгөө цагаатгах найдвар тээдэг. Тэрээр Юрий Андреевичт хувьсгалд оролцсон тухайгаа, Лениний тухай, Зөвлөлтийн эрх мэдлийн үзэл санааны талаар ярьдаг боловч Юрий Андреевичээс Лара энэ бүх хугацаанд түүнийг хайрлаж байсан бөгөөд одоо ч хайрласаар байгааг мэдээд ямар харамсалтайгаар андуурснаа ухаарчээ. Үхэх нь ойртож байгааг ухаарч, Стрельников амиа хорлодог. Стрельников амиа хорлосны дараа Юрий эмч Москва руу буцаж ирдэг. Тэнд тэрээр Громековын (Хаант Оросын үед) хуучин үйлчлэгч байсан Маркелийн охин Маринатай уулздаг. Тэдний нийтлэг гэрлэлтээс болж тэд хоёр охинтой болдог. Юрий аажмаар шинжлэх ухаан, уран зохиолын ажлаа орхиж, тэр ч байтугай г зогсоох хүчгүй болдог. Нэгэн өглөө ажилдаа явах замдаа трамвайд өвдөж, Москвагийн төвд зүрхний шигдээсээр нас бардаг. Түүний эцэг нэгтэй ах Евграф болон ойролцоо байсан Лара нар сүүлчийн хүндэтгэлээ илэрхийлэхээр түүний авс дээр ирдэг. Удалгүй ул мөргүй алга болсон Лара тэдний дунд байдаг. [[Ангилал:1957 оны ном]] [[Ангилал:Роман]] [[Ангилал:Борис Пастернак]] hkelb8p01rhahype0nphnkaf0li5zp1 0 146625 868829 858427 2026-09-08T08:41:31Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868829 wikitext text/x-wiki '''Биндэръяа Хөх нуур '''нь Заг-Байдрагийн голын эхэн сав нутгийн байгалийн цогцолборт газарт хамрагдах бөгөөд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант сумын]] нутагт, аймгийн төвөөс баруун хойш 250 км-т, сумын төвөөс баруун хойш 70 км-т орших байгалийн өвөрмөц тогтоцтой  газар юм. Заг-Байдрагийн голын эхэн сав нутгийг 2012 оны 5-р сард УИХ-ын 35–р тогтоолоор Улсын тусгай хамгаалалтад авсан бөгөөд хамрагдаж буй газар нутгийн хэмжээ 117500 га болно. Биндэръяа Хөх нуурыг хүрээлэн орших уулс нь нийтдээ д.т.д.3000 м-ээс дээш өргөгдсөн Хэцүү хясаа (3215.0м), Хурц уул (3323,1м), Жинстийн Цохиот (2928.1 м), [[Үхэр]] чулууны нуруу (2950.0 м), Ар Божих (3290.0 м), Өвөр Божих (3220.6 м), Их Тамгат (3048.8 м), Ногоон нуурын хясаа (2749.0 м), Халзан уул (3027.0 м) зэрэг өндөр уулс байна. Эдгээр уулс нь нийтдээ эгц цавчим хажуутай, хад чулуу ил гарсан, ялангуяа өвөр хэсэгтээ нураг асга ихтэй байна. Биндэръяа Хөх нуур нь Загийн голын эхний зүүн салаа болох  Нуурын голын хавцал хөндийд д.т.д 2357.5 м-ийн өндөрт орших ба 2.3 км² талбайтай, 5.4 км урт, 0.6 км өргөн, эргийн шугамын урт 1.3км, гүн нь 35.7 м, урт сунасан байрлалтай, эргийн шугам тахирлаж муруйсан байдалтай болно. Өөрөөр хэлбэл, Биндэръяа Хөх нуур нь урсгал нуур бөгөөд Нуурын гол тус нуурт цутгах хийгээд нуураас гарч урсана. Нуурын гол нь цааш Хатавчийн голтой нийлж Загийн гол болж урсдаг. Иймд Биндэръяа Хөх нуур нь Загийн голын гол усан тэжээл нь болно. Биндэръяа Хөх нуурыг тэжээж буй Нуурын дээд голд Жинстийн баруун, зүүн салаа, Нуурын давааны гол, Арцат, Шаварт, Хөх анаг, Заваг, Өлзийт голууд, Хөх нуурт өөрт нь Ар Божих, Ногоон нуурын гол, Өргөн модны гол зэрэг жижиг гол, горхиуд тал бүрээс нь цутгах ба Хөх нуураас доогуур хэсэгт Аханчийн гол бас нийлж усаа өгөх ажээ.    Биндэръяа Хөх нуур нь гарал үүслийн хувьд мөстлөгийн гаралтай цэнгэг, урсгал нуур бөгөөд Нуурын голын нарийн хавцал хөндийг дагаж урсан орж ирсэн эртний морены хурдсанд боогдож тогтсон ажээ. Иймд нуурын 2 хажуу дагуу болон нуурын төгсгөл хэсэгт хажуугийн болон адгийн морены хурдас өргөн тархсан байна. Эдгээр морены хурдас нуурын дунд хэсгээр түрж орсноос нуур тахирлаж энэ нь бас нуур урт болох нэг нөхцөл болжээ. Биндэръяа Хөх нуур орчим болон Заг-Байдрагийн голын эхэн сав газарт дархан цаазтай болон ховор ан амьтдаас буга, зэрлэг гахай, цөөвөр чоно, тарвага, зурам, шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу, өрөвтас, цахлай элбэгтэй. Эдгээр амьтад нь байршил нутгийн хувьд өөр хоорондоо харилцан нэвтрэлцэж тархсан хэдий ч нягтшил нь төдийлөн их биш юм. Харин Биндэръяа Хөх нуур болон голуудад зэвэг, хадран, алтайн сугас [[загас]] элбэг байна. Энэ нутагт вансэмбэрүү, мэхээр, царван, зэрлэг цахилдаг, хөх дэгд, шар дэгд, тарваган шийр, алтан гагнуур, сэржмядаг, манжингарав, нохойн хошуу, цагаан уул, юмдүүжин, сөд, хонгор зул, хад, тошлой, үхрийн нүд, улаалзгана зэрэг эмийн болон жимс жимсгэнийн олон төрлийн ургамал ургадаг. [[Ангилал:Монголын нуур]] cpzx75l2q0mnspyf6s56ycgt1nacxbv 0 147395 868797 863123 2026-09-08T06:34:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 868797 wikitext text/x-wiki [[File:Linear_PK_Example.png|right|thumb|400x400px|96 цагийн хугацаанд эмийн цусны сийвэн дэх концентраци хэрхэн өөрчлөгдөхийг харуулсан ердийн график бөгөөд эмийг 24 цаг тутамд амаар (oral administration) ууж хэрэглэсэн нөхцөлийг дүрсэлсэн байна. Үндсэн фармакокинетик үзүүлэлтүүдийг тэмдэглэв. Тэнцвэрийн төлөвт ойролцоогоор 5 × 12 = 60 цагийн дараа хүрнэ.]] '''Фармакокинетик''' ( [[Эртний Грек хэл|Эртний Грекийн]] ''pharmakon'' 'эм' ба ''kinetikos'' 'хөдөлгөх, хөдөлгөөнд оруулах' гэсэн үгнээс гаралтай; [[Химийн кинетик|химийн кинетикийг]] үзнэ үү), заримдаа '''PK''' гэж товчилсон нь бие махбодь нь тодорхой бодист хэрэглэсний дараа хэрхэн нөлөөлдөг болохыг тайлбарлахад зориулагдсан фармакологийн салбар юм. <ref>Pharmacokinetics. (2006). In ''[[Mosby's Dictionary of Medicine, Nursing & Health Professions]]''. Philadelphia, PA: Elsevier Health Sciences. Retrieved December 11, 2008, from http://www.credoreference.com/entry/6686418{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160411001253/http://search.credoreference.com/auth/index}}</ref> Сонирхолтой бодисуудад [[Эм (ерөндөг)|эмийн эм]], [[пестицид]], [[Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн|хүнсний нэмэлт]], [[гоо сайхны бүтээгдэхүүн]] гэх мэт аливаа химийн ксенобиотик орно. PK нь химийн [[Бодисын солилцоо|бодисын солилцоог]] шинжилж, химийн бодисыг хэрэглэснээс эхлээд биеэс бүрэн гадагшлах хүртэлх хувь тавиланг илрүүлэхийг оролддог. Фармакокинетик (PK) нь эмийг хэрэглэснээс хойш өнгөрсөн хугацаа болон цусны сийвэн дэх эмийн концентраци хоорондын хамаарлыг онцлон авч үздэг математик загварчлалд үндэслэдэг. Фармакокинетик нь организм эмэнд хэрхэн нөлөөлдөгийг судалдаг бол фармакодинамик (PD) нь эм нь организмд хэрхэн нөлөөлдөгийг судалдаг. Хоёулаа хамтдаа тун, ашиг тус, гаж нөлөөнд нөлөөлдөг бөгөөд үүнийг PK/PD загварт харж болно. 36caocjfa241jhtr3y1g49fy693xb4w 10 148258 868718 868644 2026-09-07T16:57:31Z Enkhsaihan2005 64429 868718 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=North Korea location map 2.svg|width={{{width|510}}}|float={{{float|right}}}|link=}} <!-- ===== PROVINCIAL LEVEL ===== -->{{Image label small|x=0.25|y=0.92|scale={{{width|400}}}|text =[[Пёньян]]}} {{Image label small|x=1.13|y=0.20|scale={{{width|400}}}|text =[[Расон]]}} {{Image label small|x=0.19|y=0.97|scale={{{width|400}}}|text =[[Нампу]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.83|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]]}} {{Image label small|x=0.29|y=1.00|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.15|y=1.12|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]]}} {{Image label small|x=0.55|y=1.0|scale={{{width|400}}}|text =[[Канвонь муж (Хойд Солонгос)|Канвонь]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.67|scale={{{width|400}}}|text =[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text =[[Рянган муж|Рянган]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.54|scale={{{width|400}}}|text =[[Чаган муж|Чаган]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.66|scale={{{width|400}}}|text =[[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]]}} {{Image label small|x=0.37|y=1.17|scale={{{width|400}}}|text =[[Кэсон]]}} <!-- ===== OTHER COUNTRIES ===== -->{{Image label small|x=0.250|y=0.260|scale={{{width|400}}}| text=[[Хятад|<i style="color: #48A3B5">Хятад</i>]] }}<!-- -->{{Image label small|x=0.60|y=1.20|scale={{{width|400}}}| text=[[Өмнөд Солонгос|<i style="color: #48A3B5">Өмнөд Солонгос</i>]] }}<!-- ===== SEAS - OCEANS - ETC ===== -->{{Image label small|x=0.040|y=1.220|scale={{{width|400}}}| text=[[Шар тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Шар тэнгис<br/>(Солонгосын Баруун тэнгис)</i>]] }} {{Image label small|x=0.040|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Солонгосын булан|<i style="color: #48A3B5">Солонгосын<br>булан</i>]] }} {{Image label small|x=0.850|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Япон тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Япон тэнгис<br>(Солонгосын Зүүн тэнгис)</i>]] }} {{Image label end}}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Загвар:Шошготой газрын зураг]] </noinclude> 9fjzebdf3xkqrktfg5yrelnscp2oi8e 0 148264 868699 2026-09-07T12:55:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Rasul Gamzatov (cropped).jpg|thumb]] '''Расул Гамза́тов''' (авар. ''ХӀамзатилазул Расул ХӀамзатил вас,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Расу́л Гамза́тович Гамза́тов'' ; 1923 оны 9-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Автономит Дагестанд төрсөн- 2003 оны 11-р сарын 3-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн яру..." 868699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rasul Gamzatov (cropped).jpg|thumb]] '''Расул Гамза́тов''' (авар. ''ХӀамзатилазул Расул ХӀамзатил вас,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Расу́л Гамза́тович Гамза́тов'' ; 1923 оны 9-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Автономит Дагестанд төрсөн- 2003 оны 11-р сарын 3-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн яруу найрагч, зохиолч, нийтлэгч, оросын нийгмийн зүтгэлтэн, орчуулагч. ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар (1974), Автономит Дагестаны Ардын яруу найрагч (1959), Сталины III зэргийн шагналтан (1952), Ленины шагналтан (1963) Ленины 4 удаагийн одонт (1960, 1973, 1974, 1983). == Намтар == Расул Гамзатов 1923 оны 9-р сарын 8-нд Дагестаны Хунзах дүүргийн Цада хэмээх Авар тосгонд Дагестаны үндэсний яруу найрагч Гамзат Цадасагийн гэр бүлд төрсөн. Бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр тэрээр 1922-1923 онд эцэг нь лалын сүмийн ламаар ажиллаж байсан Средний Арадирих тосгонд төрсөн. Тэрээр Авар үндэстэн юм. [[Файл:Rasul Gamzatov 2023 stamp of Russia.jpg|thumb]] Тэрээр Аранины дунд сургуульд сураад 1939 онд Авар багшийн коллежийг төгссөн. 1941 он хүртэл сургуулийн багш, дараа нь театрт туслах найруулагч, сонин, радиогийн сэтгүүлчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр "1941-1945 оны [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их Эх орны дайны]] эрэлхэг хөдөлмөрийн төлөө" медалиар шагнагджээ. 1945-1950 онд Москвагийн А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. Расул Гамзатов 1932 онд есөн настай байхдаа шүлэг бичиж эхэлсэн. Түүний шүлгүүд анх 1937 онд Бүгд Найрамдах Авар сонинд "Большевик Гор" сонинд хэвлэгдсэн. Түүний авар хэл дээрх анхны ном 1943 онд хэвлэгдсэн. Тэрээр мөн А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, В.В.Маяковский, С.А.Есениний бүтээлүүдийг багтаасан сонгодог болон орчин үеийн Оросын уран зохиолыг авар хэл рүү орчуулсан. [[Файл:Rasul Gamzatov with Vladimir Putin.jpg|thumb]] А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд Гамзатов залуу яруу найрагчид [[Наум Гребнев]], Яков Козловский, Елена Николаевская, Владимир Солоухин нартай танилцаж найз нар болсон бөгөөд тэд түүний шүлгүүдийг орос хэл рүү орчуулж эхэлжээ. Гамзатовын шүлгүүдийг мөн Илья Селвинский, [[Сергей Городецкий]], Семен Липкин, Яков Хелемский, Юлия Нейман, [[Роберт Рождественский]], [[Андрей Вознесенский]], Юнна Мориц, Юрий Агеев, Дмитрий Филимонов, Шапи Казиев, Марина Ахмедова-Колюбакина, Сергей Соколкин нар орчуулж байжээ. Наум Гребнев нь 1969 онд [[Марк Бернес|Марк Бернесын]] санаачилгаар дуу болж, дуулсан "Тогоруунууд" дууны үгийг орчуулсан гэдгээрээ алдартай. 92oaw3yv4q72i2h46iexmcpuuwcny4h 868766 868699 2026-09-08T01:42:42Z Zorigt 49 868766 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rasul Gamzatov (cropped).jpg|thumb]] '''Расул Гамзатов''' (авар. ''ХӀамзатилазул Расул ХӀамзатил вас,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Расу́л Гамза́тович Гамза́тов''; 1923 оны 9-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Автономит Дагестанд төрсөн - 2003 оны 11-р сарын 3-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн яруу найрагч, зохиолч, нийтлэгч, Оросын нийгмийн зүтгэлтэн, орчуулагч. ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар (1974), Автономит Дагестаны Ардын яруу найрагч (1959), Сталины III зэргийн шагналтан (1952), Лениний шагналтан (1963) Лениний 4 удаагийн одонт (1960, 1973, 1974, 1983). == Намтар == Расул Гамзатов 1923 оны 9-р сарын 8-нд Дагестаны Хунзах дүүргийн Цада хэмээх Авар тосгонд Дагестаны үндэсний яруу найрагч Гамзат Цадасагийн гэр бүлд төрсөн. Бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр тэрээр 1922-1923 онд эцэг нь лалын сүмийн ламаар ажиллаж байсан Средний Арадирих тосгонд төрсөн. Тэрээр авар үндэстэн юм. [[Файл:Rasul Gamzatov 2023 stamp of Russia.jpg|thumb]] Гамзатов Аранины дунд сургуульд сураад 1939 онд Авар багшийн коллежийг төгссөн. 1941 он хүртэл сургуулийн багш, дараа нь театрт туслах найруулагч, сонин, радиогийн сэтгүүлчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр "1941-1945 оны [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их Эх орны дайны]] эрэлхэг хөдөлмөрийн төлөө" медалиар шагнагджээ. 1945-1950 онд Москвагийн А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. Расул Гамзатов 1932 онд есөн настай байхдаа шүлэг бичиж эхэлсэн. Түүний шүлгүүд анх 1937 онд Бүгд Найрамдах Авар сонинд "Большевик Гор" сонинд хэвлэгдсэн. Түүний авар хэлээрх анхны ном 1943 онд хэвлэгдсэн. Тэрээр мөн А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, В.В.Маяковский, С.А.Есениний бүтээлүүдийг багтаасан сонгодог болон орчин үеийн Оросын уран зохиолыг авар хэл рүү орчуулсан. [[Файл:Rasul Gamzatov with Vladimir Putin.jpg|thumb]] А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд Гамзатов залуу яруу найрагчид [[Наум Гребнев]], Яков Козловский, Елена Николаевская, Владимир Солоухин нартай танилцаж найз нар болсон бөгөөд тэд түүний шүлгүүдийг орос хэл рүү орчуулж эхэлжээ. Гамзатовын шүлгүүдийг мөн Илья Селвинский, [[Сергей Городецкий]], Семен Липкин, Яков Хелемский, Юлия Нейман, [[Роберт Рождественский]], [[Андрей Вознесенский]], Юнна Мориц, Юрий Агеев, Дмитрий Филимонов, Шапи Казиев, Марина Ахмедова-Колюбакина, Сергей Соколкин нар орчуулж байжээ. Наум Гребнев нь 1969 онд [[Марк Бернес|Марк Бернесийн]] санаачилгаар дуу болж, дуулсан "Тогоруунууд" дууны үгийг орчуулсан гэдгээрээ алдартай. 1b0ijlyc5rwig33p30z8mugzllc1w0l 0 148266 868724 2026-09-07T16:58:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Пёнань]] to [[Умард Пёнань муж]] 868724 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Умард Пёнань муж]] mozvmfkgndz8yxg305fjzkkawdrgz0u 0 148267 868726 2026-09-07T16:59:03Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Пёнань муж]] to [[Хойд Пёнань муж]] 868726 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Пёнань муж]] nce9dpuiqiuajc6fe8iortiy7px1aep 0 148268 868753 2026-09-07T23:58:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Д.Нацагдоржийн хөшөө''' -Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч [[Дашдоржийн Нацагдорж]] (1906-1937)-ийн 60 насны ойд зориулан Улаанбаатар хотын Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн хойморт 1966 онд анх босгожээ. Хөшөөний эх загварыг Лувсанцэрэнгийн Махв..." 868753 wikitext text/x-wiki '''Д.Нацагдоржийн хөшөө''' -Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч [[Дашдоржийн Нацагдорж]] (1906-1937)-ийн 60 насны ойд зориулан Улаанбаатар хотын Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн хойморт 1966 онд анх босгожээ. Хөшөөний эх загварыг [[Лувсанцэрэнгийн Махвал|Лувсанцэрэнгийн Махвалын]] зураг төсөлөөр, Н.Жамбаагийн удирдлага дор Монголын урчуудын эвлэлийн хорооны Дүрслэх урлагийн баримлын тасгийн урчууд бүтээжээ. Их зохиолчийг гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвин сууж байгаа байдлаар дүрсэлжээ. Хөшөөний 3 м орчим суурины урд хананд "Хэнтий хангай соёны" гэж эхлэх “Миний нутаг” шүлгийнх нь мөрүүдийг мөнхөлжээ. Д.Нацагдоржийн уран бүтээл нь шинэ үеийн монголын уран зохиол бүрэлдэн тогтнож, цаашид хөгжих явцад ихээхэн үр нөлөө үзүүлсэн юм. Хөжим Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2013 оны 103 дугаар тогтоолоор энэхүү хөшөөг Үндэсний Цэцэрлэгт хүрээлэнгээс [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнөх цэцэрлэгт, хуучнаар [[Лениний хөшөө (Улаанбаатар)|Лениний хөшөө]] байсан суурин дээр шилжүүлэн байрлуулсан юм. Хөшөөний хэмжээ: урт нь- 3,4 м, өргөн нь- 2,9 м, өндөр нь- 7,9 м Нийслэлийн Засаг даргын 2008 оны 357 дугаар захирамжаар уг төрийн өмчийн хөшөөг хамгаалтанд авсан байна. ofzve6dslisdvkz3f68qu2phdb6rqzl 868768 868753 2026-09-08T02:04:15Z Zorigt 49 868768 wikitext text/x-wiki '''Д.Нацагдоржийн хөшөө''' -Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч [[Дашдоржийн Нацагдорж]] (1906-1937)-ийн 60 насны ойд зориулан Улаанбаатар хотын Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн хойморт 1966 онд анх босгожээ. Хөшөөний эх загварыг [[Лувсанцэрэнгийн Махвал|Лувсанцэрэнгийн Махвалын]] зураг төсөлөөр, Н.Жамбаагийн удирдлага дор Монголын урчуудын эвлэлийн хорооны Дүрслэх урлагийн баримлын тасгийн урчууд бүтээжээ. Их зохиолчийг гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвин сууж байгаа байдлаар дүрсэлжээ. Хөшөөний 3 м орчим суурины урд хананд "Хэнтий хангай соёны" гэж эхлэх “[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]” шүлгийнх нь мөрүүдийг мөнхөлжээ. Д.Нацагдоржийн уран бүтээл нь шинэ үеийн Монголын уран зохиол бүрэлдэн тогтнож, цаашид хөгжих явцад ихээхэн үр нөлөө үзүүлсэн юм. Хожим Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2013 оны 103 дугаар тогтоолоор энэхүү хөшөөг Үндэсний Цэцэрлэгт хүрээлэнгээс [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнөх цэцэрлэгт, хуучнаар [[Лениний хөшөө (Улаанбаатар)|Лениний хөшөө]] байсан суурин дээр шилжүүлэн байрлуулсан юм. Хөшөөний хэмжээ: урт нь- 3,4 м, өргөн нь- 2,9 м, өндөр нь- 7,9 м Нийслэлийн Засаг даргын 2008 оны 357 дугаар захирамжаар уг төрийн өмчийн хөшөөг хамгаалтад авсан байна. hwxhapyoj8iy6o2mhemh4ghxe16vchy 0 148269 868761 2026-09-08T01:22:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Titograd.jpg|thumb|Подгорица хот]] '''Подго́рица''' ([[Серби хэл|серб.]] болон черногор. ''По̀дгорица / Pòdgorica'', 1946—1992 онуудад — ''Титоград'', [[Серби хэл|серб]]. болон черногор. ''Титоград / Titograd'') — Монтенегро улсын нийслэл хот. Нийслэлийн Подгорица нийгэмлэгийн заса..." 868761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Titograd.jpg|thumb|Подгорица хот]] '''Подго́рица''' ([[Серби хэл|серб.]] болон черногор. ''По̀дгорица / Pòdgorica'', 1946—1992 онуудад — ''Титоград'', [[Серби хэл|серб]]. болон черногор. ''Титоград / Titograd'') — Монтенегро улсын нийслэл хот. Нийслэлийн Подгорица нийгэмлэгийн засаг захиргааны төв. Хотын хүн ам- 150,900 (2011) буюу тус улсын хүн амын ойролцоогоор 25% эзэлдэг байна. Морака голын эрэг дээр, [[Адриатын тэнгис|Адриатын тэнгисээс]] 30 км зайд оршдог. Монтенегро улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын гол төв. Төмөр замын зангилаа бөгөөд олон улсын нисэх онгоцны "Подгорица" буудалтай. == Түүх == Орчин үеийн Подгорица хотын байршилд анхны суурин [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсгийн үед]] байгуулагдсан. Нийтийн эриний өмнөх үед Иллирийн овгууд энэ нутагт амьдарч байсан бөгөөд Ромчууд хожим нь уг газрыг эзлэн авч Бирзиминиум хэмээх хотыг байгуулжээ. Подгорицагаас 3 км орчим зайд Ромын өөр нэгэн хот болох Диоклеягийн балгас байдаг. Ромын эзэн хаан Диоклетиан энэ нутгаас гаралтай гэж үздэг (түүний нэр нь "Диоклеан" гэсэн утгатай). Хожим нь [[Слав|Славуудын]] үед Диоклея (латин: Dioclea) гэдэг нэр нь Дукля (Монтенегро: Дукља / Duklja) болж, энэ нь хожим бүхэл бүтэн бүс нутгийн нэр болжээ. 5-р зуунд Слав, Авар овгууд энд ирж суурьшиж Славууд шинэ улс байгуулж, Христийн шашныг хүлээн авч, феодалын тогтолцоог бий болгосон. Тэд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрэнтэй]] байнга дайтаж, түүний эрэг дээр байрладаг голын нэрээр нэрлэгдсэн шинэ хотыг байгуулсан нь Рибница байв. Тус хотын ач холбогдлыг Адриатын тэнгис болон цаашлаад Баруун зүг рүү чиглэсэн худалдааны зам дээр байрладаг байршлаар нь тодорхойлсон байв. Подгорица гэдэг нэрийг анх 1326 онд Которын архивын шүүхийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. 1474 онд Подгорицаг [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлснээр хотын хөгжил зогссон байна. Энэ үед хот хүн амыг исламчлах үйл явц өрнөж байсан ч оршин суугчид эсэргүүцэж байв. 17-р зуунд Туркийн зохиолч Эвлия Челеби Подгорицад зочилж өөрийн тэмдэглэлдээ Подгорицын цайзыг барьсан тухай өгүүлдэг бөгөөд энэ нь асар том байгууламж, цамхаг, хотын хэрэм байв. Цайз нь шинэ хотын эргэн тойронд нэг хаалга, шуудуутай байв. Челебигийн хэлснээр хотод ойролцоогоор 700 цэрэг байрладаг байжээ. Цамхаг, хана, хаалгатай бэхлэгдсэн хот нь Туркчуудад Монтенегрогийн байнгын дайралтыг тэсвэрлэх боломжийг олгосон юм. 1878 оны Берлиний Конгресс Монтенегрогийн тусгаар тогтнолыг бүрэн эрхт вант улс гэж хүлээн зөвшөөрч, Подгорица шинэ улсын нэг хэсэг болжээ. Энэ нь Туркийн 400 жилийн ноёрхлын төгсгөл, хотын болон Монтенегрогийн бүхэл бүтэн түүхэнд шинэ эрин үе эхэлсэн юм. 1879 оны 1-р сарын 27-нд Туркийн арми хүн амын нэг хэсэгтэй хамт Подгорицагаас гарч, Монтенегрогийн арми Ортодокс оршин суугчдын баяр хөөртэй хашхираан дор хотод орж ирэв. Туркийн ноёрхлын төгсгөлтэй хамт Подгорица угсаатны, нийгэм, соёлын томоохон өөрчлөлтүүдийг авчирсан байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] Подгорицагийн хурдацтай хөгжилд саад болж, тухайн үед энэ хот Монтенегрогийн Вант Улсын хамгийн том хот болсон байв. 1916 онд энэ хотыг [[Австри-Унгар]] эзэлжээ. Подгорицаг Холбоотны хүчнийхэн чөлөөлсний дараа 1918 оны 11-р сарын 26-нд хурал болж, Монтенегрог Серб, Хорват, Словенийн Вант Улсад нэгтгэх шийдвэр гаргажээ. Дэлхийн 2-р дайны үеэр Подгорица хот их бууны цохилтод өртөж бүрэн сүйрч 4100 гаруй оршин суугчид нь амь үрэгджээ. 1944 оны 12-р сарын 19-нд хотыг чөлөөлсөн. 1946 оны 7-р сарын 13-нд тус хот Титоград ([[Иосип Броз Тито|Маршал]] [[Иосип Броз Тито|Иосип Броз Титогийн]] хүндэтгэлд зориулан) шинэ нэртэй болж Социалист Бүгд Найрамдах Монтенегро Улсын нийслэл болжээ. Үүний дараа хот бүрэн өөрчлөгдсөн. Титоградын хүн ам эрс нэмэгдэж, хотыг аж үйлдвэржүүлж, дэд бүтэц нь сайжирч, орчин үеийн зам, нисэх онгоцны буудал баригдаж, анагаах ухаан, боловсрол, соёлын байгууллагууд байгуулагдсан. Энэ хот нь бүгд найрамдах улсын худалдаа, нийгэм эдийн засаг, соёлын төв болжээ. 1992 оны 4-р сарын 2-нд тус хотыг Подгорица хэмээх түүхэн нэрийг нь сэргээсэн байна. == Хүн ам == Хамгийн сүүлийн үеийн хүн амын тооллогоор тус хотын оршин суугчдын бараг 57% нь Монтенегро, 26 гаруй хувь нь Серб, 11 орчим хувь нь Албани гэж өөрийгөө нэрлэжээ. Мөн оршин суугчдын 42.4% нь [[Монтенегро хэл|Монтенегро хэлээр]], 41.17% нь [[Серби хэл|Серби хэлээр]] харилцдаг болохыг тогтоожээ. [[Албани хэл]] нь Подгорицагийн оршин суугчдын 5.53%-ийн хувьд үндсэн хэл юм. Шашин шүтлэгийн хувьд Подгорицагийн оршин суугчдын 78.29% нь өөрсдийгөө Ортодокс буюу Үнэн алдартан гэж нэрлэжээ. Исламын шашинтнууд Подгорицагийн оршин суугчдын 11.23%-ийг эзэлж байгаа ажээ. == Эдийн засаг == Нийслэл хотын хамгийн чухал аж ахуйн нэгж бол Plantaze дарсны үйлдвэр юм. 1963 онд байгуулагдсан энэ компани нь улсын усан үзмийн талбайн талаас илүү хувийг (ойролцоогоор 2.3 га) эзэмшдэг. Plantaze нь голчлон Вранац усан үзмийн сортоос дарс үйлдвэрлэдэг. Балканы дарс үйлдвэрлэлийн орчин үеийн тоног төхөөрөмж, мэргэжилтнүүдийг үйлдвэрлэлдээ ашигладаг. Plantaze-ийн жилийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ 10 сая шилээс давсан байна. Хотын эдийн засаг хурдацтай хөгжиж буй санхүүгийн болон үйлчилгээний салбарт илүү төвлөрсөн. Подгорица хотод хоёр хөрөнгийн бирж (Монтенегрогийн хөрөнгийн бирж болон NEX) байдаг. Одоогийн байдлаар хотын бизнесийн хөгжлийн гол анхаарал хүнд үйлдвэрээс харилцаа холбоо, барилга, банкны салбар руу шилжиж байна. Олон тооны гадаадын компаниуд төлөөлөгчийн газраа нээсэн. Подгорица хотод төлөөлөгчийн газраа нээсэн хөрөнгө оруулагчид болон гадаадын компаниуд хотын эдийн засгийн өсөлт, олон янз байдалд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэхүү хурдацтай өсөлтийн сөрөг нөлөө нь үл хөдлөх хөрөнгө, газрын үнэ, ялангуяа хотын төвд өссөн явдал юм. Одоогийн байдлаар хот идэвхтэй өргөжиж, төвөөс алслагдсан газруудад барилга баригдаж байна. Подгорица нь тус улсын цорын ганц улсын их сургууль болох Монтенегрогийн Их Сургууль (түүний гол кампус) байралдаг юм. kbbwq68cv9wj30ccuqkno6p0e2u1p7r 868770 868761 2026-09-08T02:09:06Z Zorigt 49 868770 wikitext text/x-wiki [[Файл:Titograd.jpg|thumb|Подгорица хот]] '''Подгорица''' ([[Серби хэл|серб.]] болон черногор. ''По̀дгорица / Pòdgorica'', 1946—1992 онуудад — ''Титоград'', [[Серби хэл|серб]]. болон черногор. ''Титоград / Titograd'') — [[Монтенегро]] улсын нийслэл хот. Нийслэлийн Подгорица нийгэмлэгийн засаг захиргааны төв. Хотын хүн ам 150,900 (2011) буюу тус улсын хүн амын ойролцоогоор 25% эзэлдэг. Морака голын эрэг дээр, [[Адриатын тэнгис|Адриатын тэнгисээс]] 30 км зайд оршдог. Монтенегро улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын гол төв. Төмөр замын зангилаа бөгөөд олон улсын нисэх онгоцны "Подгорица" буудалтай. == Түүх == Орчин үеийн Подгорица хотын байршилд анхны суурин [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсгийн үед]] байгуулагдсан. Нийтийн тооллын өмнөх үед Иллирийн овгууд энэ нутагт амьдарч байсан бөгөөд хожим Ромчууд уг газрыг эзлэн авч Бирзиминиум хэмээх хотыг байгуулжээ. Подгорицагаас 3 км орчим зайд Ромын өөр нэгэн хот болох Диоклеягийн балгас байдаг. Ромын эзэн хаан Диоклетиан энэ нутгаас гаралтай гэж үздэг (түүний нэр нь "Диоклеан" гэсэн утгатай). Хожим нь [[Слав|Славуудын]] үед Диоклея (латин: Dioclea) гэдэг нэр нь Дукля (Монтенегро: Дукља / Duklja) болж, энэ нь хожим бүхэл бүтэн бүс нутгийн нэр болжээ. 5-р зуунд Слав, Авар овгууд энд ирж суурьшиж Славууд шинэ улс байгуулж, Христийн шашныг хүлээн авч, феодалын тогтолцоог бий болгосон. Тэд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрэнтэй]] байнга дайтаж, түүний эрэг дээр байрладаг голын нэрээр нэрлэгдсэн шинэ хотыг байгуулсан нь Рибница байв. Тус хотын ач холбогдлыг Адриатын тэнгис болон цаашлаад Баруун зүг рүү чиглэсэн худалдааны зам дээр байрладаг байршлаар нь тодорхойлсон байв. Подгорица гэдэг нэрийг анх 1326 онд Которын архивын шүүхийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. 1474 онд Подгорицаг [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлснээр хотын хөгжил зогссон байна. Энэ үед хот хүн амыг исламчлах үйл явц өрнөж байсан ч оршин суугчид эсэргүүцэж байв. 17-р зуунд Туркийн зохиолч Эвлия Челеби Подгорицад зочилж өөрийн тэмдэглэлдээ Подгорицын цайзыг барьсан тухай өгүүлдэг бөгөөд энэ нь асар том байгууламж, цамхаг, хотын хэрэм байв. Цайз нь шинэ хотын эргэн тойронд нэг хаалга, шуудуутай байв. Челебигийн хэлснээр хотод ойролцоогоор 700 цэрэг байрладаг байжээ. Цамхаг, хана, хаалгатай бэхлэгдсэн хот нь Туркчуудад Монтенегрогийн байнгын дайралтыг тэсвэрлэх боломжийг олгосон юм. 1878 оны Берлиний Конгресс Монтенегрог бүрэн эрхт вант улс гэж хүлээн зөвшөөрч, Подгорица шинэ улсын нэг хэсэг болжээ. Энэ нь Туркийн 400 жилийн ноёрхлын төгсгөл, хотын болон Монтенегрогийн бүхэл бүтэн түүхэнд шинэ эрин үе эхэлсэн юм. 1879 оны 1-р сарын 27-нд Туркийн арми хүн амын нэг хэсэгтэй хамт Подгорицагаас гарч, Монтенегрогийн арми Ортодокс оршин суугчдын баяр хөөртэй хашхираан дор хотод орж ирэв. Туркийн ноёрхлын төгсгөл Подгорицад угсаатны, нийгэм, соёлын томоохон өөрчлөлтүүдийг авчирсан байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] Подгорицагийн хурдацтай хөгжилд саад болж, тухайн үед энэ хот Монтенегрогийн Вант Улсын хамгийн том хот болсон байв. 1916 онд хотыг [[Австри-Унгар]] эзэлжээ. Подгорицаг Холбоотны хүчнийхэн чөлөөлсний дараа 1918 оны 11-р сарын 26-нд хурал болж, Монтенегрог Серби, Хорват, Словенийн Вант Улсад нэгтгэх шийдвэр гаргажээ. Дэлхийн 2-р дайны үеэр Подгорица хот их бууны цохилтод өртөж бүрэн сүйрч 4100 гаруй оршин суугчид нь амь үрэгджээ. 1944 оны 12-р сарын 19-нд хотыг чөлөөлсөн. 1946 оны 7-р сарын 13-нд тус хот Титоград ([[Иосип Броз Тито|Маршал Иосип Броз Титогийн]] хүндэтгэлд зориулан) хэмээх шинэ нэртэй болж Социалист Бүгд Найрамдах Монтенегро Улсын нийслэл болжээ. Үүний дараа хот бүрэн өөрчлөгдсөн. Титоградын хүн ам эрс нэмэгдэж, хотыг аж үйлдвэржүүлж, дэд бүтэц нь сайжирч, орчин үеийн зам, нисэх онгоцны буудал баригдаж, анагаах ухаан, боловсрол, соёлын байгууллагууд байгуулагдсан. Энэ хот нь бүгд найрамдах улсын худалдаа, нийгэм эдийн засаг, соёлын төв болжээ. 1992 оны 4-р сарын 2-нд Подгорица хэмээх түүхэн нэрийг нь сэргээсэн байна. == Хүн ам == Хамгийн сүүлийн үеийн хүн амын тооллогоор тус хотын оршин суугчдын бараг 57% нь Монтенегро, 26 гаруй хувь нь Серб, 11 орчим хувь нь Албани гэж өөрийгөө нэрлэжээ. Мөн оршин суугчдын 42.4% нь [[Монтенегро хэл|Монтенегро хэлээр]], 41.17% нь [[Серби хэл|Серби хэлээр]] харилцдаг болохыг тогтоожээ. [[Албани хэл]] нь Подгорицагийн оршин суугчдын 5.53%-ийн хувьд үндсэн хэл юм. Шашин шүтлэгийн хувьд Подгорицагийн оршин суугчдын 78.29% нь өөрсдийгөө Ортодокс буюу Үнэн алдартан гэж нэрлэжээ. Исламын шашинтнууд Подгорицагийн оршин суугчдын 11.23%-ийг эзэлж байгаа ажээ. == Эдийн засаг == Нийслэл хотын хамгийн чухал аж ахуйн нэгж бол Plantaze дарсны үйлдвэр юм. 1963 онд байгуулагдсан энэ компани нь улсын усан үзмийн талбайн талаас илүү хувийг (ойролцоогоор 2.3 га) эзэмшдэг. Plantaze нь голчлон Вранац усан үзмийн сортоос дарс үйлдвэрлэдэг. Балканы дарс үйлдвэрлэлийн орчин үеийн тоног төхөөрөмж, мэргэжилтнүүдийг үйлдвэрлэлдээ ашигладаг. Plantaze-ийн жилийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ 10 сая шилээс давсан байна. Хотын эдийн засаг хурдацтай хөгжиж буй санхүүгийн болон үйлчилгээний салбарт илүү төвлөрсөн. Подгорица хотод хоёр хөрөнгийн бирж (Монтенегрогийн хөрөнгийн бирж болон NEX) байдаг. Одоогийн байдлаар хотын бизнесийн хөгжлийн гол анхаарал хүнд үйлдвэрээс харилцаа холбоо, барилга, банкны салбар руу шилжиж байна. Олон тооны гадаадын компаниуд төлөөлөгчийн газраа нээсэн. Подгорица хотод төлөөлөгчийн газраа нээсэн хөрөнгө оруулагчид болон гадаадын компаниуд хотын эдийн засгийн өсөлт, олон янз байдалд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэхүү хурдацтай өсөлтийн сөрөг нөлөө нь үл хөдлөх хөрөнгө, газрын үнэ, ялангуяа хотын төвд өссөн явдал юм. Одоогийн байдлаар хот идэвхтэй өргөжиж, төвөөс алслагдсан газруудад барилга баригдаж байна. Подгорицад тус улсын цорын ганц улсын их сургууль болох Монтенегрогийн Их Сургууль (түүний гол кампус) байрладаг. 1qlt2067hseaaqxb21osbfv0lwavrq5 0 148270 868773 2026-09-08T03:05:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Jakov Milatović in 2024 MGR2967 ((cropped).jpg|thumb]] '''Яков Милатович''' (черногор. ''Јаков Милатовић / Jakov Milatović''; 1986 оны 12-р сарын 7-нд Титоград /өнөөгийн [[Подгорица]] хот/ хотод төрсөн) — [[Монтенегро]] улсын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 5-р сарын 20-ноос Монтенегро..." 868773 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jakov Milatović in 2024 MGR2967 ((cropped).jpg|thumb]] '''Яков Милатович''' (черногор. ''Јаков Милатовић / Jakov Milatović''; 1986 оны 12-р сарын 7-нд Титоград /өнөөгийн [[Подгорица]] хот/ хотод төрсөн) — [[Монтенегро]] улсын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 5-р сарын 20-ноос Монтенегрогийн ерөнхийлөгч. 2020-2022 онд Здравко Кривокапичийн Засгийн газарт Эдийн засаг, эдийн засгийн хөгжлийн сайд байсан. Баруун төвийн үзэлтэй "Одоо Европ !" хөдөлгөөний үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1986 оны 12-р сарын 7-нд Бүгд Найрамдах Социалист Монтенегро Улсын нийслэл Титоград хотод төрсөн. Тэрээр бага, дунд боловсролоо Слободан Шкеровичийн нэрэмжит гимназид олж авсан. Тэрээр [[Монтенегрогийн Их Сургууль|Монтенегрогийн Их Сургуулийн]] Эдийн засгийн факультетэд эдийн засгийн бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2013 онд [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын Их Сургуульд]] эдийн засгийн магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Чевенингийн тэтгэлэг ([[Англи хэл|англи.]] ''Chevening Scholarship''), [[Конрад Аденауэрын сан|Конрад Аденауэрын сангийн]] тэтгэлэг хүртсэн. Яков Милатович ажлын гараагаа NLB банкинд эрсдэлийн удирдлагын хэлтсээс, дараа нь Франкфурт дахь Deutsche Bank-ндзээлийн эрсдэлийн хэлтсээс Төв болон Зүүн Европын орнуудаар мэргэшиж эхлүүлсэн. 2014 оноос хойш тэрээр [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн Босголт]] [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|ба Хөгжлийн Банкинд]] эдийн засаг, улс төрийн шинжилгээний хэлтэст ажиллаж, эхлээд Зүүн Өмнөд Европын бүс нутгийн эдийн засгийн шинжээч, дараа нь Баруун Балканы чиглэлээр мэргэшсэн эдийн засагчаар ажиллаж байв. 2018 онд тэрээр Румын, Болгар, Хорват, Словени зэрэг Европын Холбооны гишүүн орнуудын ахлах эдийн засагчаар дэвшсэн. 2020 оны 8-р сарын 30-нд болсон парламентын сонгуулийн дараа засгийн газар байгуулах эрх Монтенегрогийн Социалистуудын Ардчилсан Намаас 30 жилийн хугацаанд анх удаа сөрөг хүчинд шилжсэн. Здравко Кривокапичийн тэргүүлсэн шинэ засгийн газарт Яков Милатовичийг Эдийн засаг, эдийн засгийн хөгжлийн сайдаар томилогдсон. 2022 оны 2-р сарын 4-нд "Скупшина" /парламент/ Здравко Кривокапичийн засгийн газарт итгэл үзүүлэгүй тул 2022 оны 4-р сард огцорсон. 2022 оны 9-р сард Здравко Кривокапичийн засгийн газрын сайд асан Милойко Спаич, Яков Милатович нар 30 жилийн турш засаглаж буй Монтенегрогийн Социалистуудын Ардчилсан Намыг дэмждэггүй Европын талыг баримтлагч иргэдэд зориулсан өөр хувилбар болох "Одоо Европ !" төв-баруун үзэлтэй хөдөлгөөнийг байгуулсан. 2023 оны 2-р сард "Одоо Европ!" хөдөлгөөн дарга Милойко Спаичийг 2023 оны сонгуульд Монтенегрогийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлсэн. Гэсэн хэдий ч түүнийг Сербийн давхар иргэншилтэй гэж үзсэний улмаас Улсын Сонгуулийн Хороо Спаичийг нэрсээс хасаж, "Одоо Европ !" хөдөлгөөнд өөр нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрсөн. 2023 оны 2-р сарын 23-нд тус хөдөлгөөн дэд дарга Яков Милатовичийг ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлсэн. 2023 оны 3-р сарын 19-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд Милатович 29.2%-ийн санал авч 2-р байрт шалгарч, тухайн үеийн ерөнхийлөгч Мило Жукановичтой өрсөлдөж, хоёрдугаар шатанд шалгарсан байна. Тэрээр 2023 оны 4-р сарын 2-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёрдугаар шатанд ялсан. == Үзэл бодол == Яков Милатовичийн хэлснээр тэрээр 2006 онд Серби, Монтенегрогийн Улсын Холбооноос гарах тухай бүх нийтийн санал асуулгад Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгсөн байна. Тэрээр Монтенегрог [[НАТО]]-д гишүүнчлэлээ үргэлжлүүлж, [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэхийг дэмжиж байна. Үүний зэрэгцээ Яков Милатович [[Серби|Сербитэй]] харилцаагаа сайжруулахыг дэмжиж, нийгэмд сербийн эсрэг үйл явдлыг өдөөхийг шүүмжилж байна. Яков Милатович англи, итали, испани хэлтэй. Яков Милатович гэрлэсэн бөгөөд хосууд гурван хүүхэдтэй. Тэрээр Сербийн Ортодокс Сүм буюу үнэн алдартны шашинд харьяалагддаг байна. rdvrn732mnxj8yo62zm5g29jbpsfc4b 868787 868773 2026-09-08T04:13:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 868787 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jakov Milatović in 2024 MGR2967 ((cropped).jpg|thumb]] '''Яков Милатович''' (черногор. ''Јаков Милатовић / Jakov Milatović''; 1986 оны 12-р сарын 7-нд Титоград /өнөөгийн [[Подгорица]] хот/ хотод төрсөн) — [[Монтенегро]] улсын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, 2023 оны 5-р сарын 20-ноос Монтенегрогийн ерөнхийлөгч. 2020-2022 онд Здравко Кривокапичийн Засгийн газарт Эдийн засаг, эдийн засгийн хөгжлийн сайд байсан. Баруун төвийн үзэлтэй "Одоо Европ !" хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1986 оны 12-р сарын 7-нд Бүгд Найрамдах Социалист Монтенегро Улсын нийслэл Титоград хотод төрсөн. Тэрээр бага, дунд боловсролоо Слободан Шкеровичийн нэрэмжит гимназид олж авсан. Тэрээр [[Монтенегрогийн Их Сургууль|Монтенегрогийн Их Сургуулийн]] Эдийн засгийн факультетэд эдийн засгийн бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2013 онд [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын Их Сургуульд]] эдийн засгийн магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд [[Чевенингийн тэтгэлэг]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Chevening Scholarship''), [[Конрад Аденауэрын сан|Конрад Аденауэрын сангийн]] тэтгэлэг хүртсэн байна. Яков Милатович ажлын гараагаа NLB банкинд эрсдэлийн удирдлагын хэлтсээс, дараа нь Франкфурт дахь Deutsche Bank-ндзээлийн эрсдэлийн хэлтсээс Төв болон Зүүн Европын орнуудаар мэргэшиж эхлүүлсэн. 2014 оноос хойш тэрээр [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн Босголт]] [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|ба Хөгжлийн Банкинд]] эдийн засаг, улс төрийн шинжилгээний хэлтэст ажиллаж, эхлээд Зүүн Өмнөд Европын бүс нутгийн эдийн засгийн шинжээч, дараа нь Баруун Балканы чиглэлээр мэргэшсэн эдийн засагчаар ажиллаж байв. 2018 онд тэрээр Румын, Болгар, Хорват, Словени зэрэг Европын Холбооны гишүүн орнуудын ахлах эдийн засагчаар дэвшсэн. 2020 оны 8-р сарын 30-нд болсон парламентын сонгуулийн дараа засгийн газар байгуулах эрх Монтенегрогийн Социалистуудын Ардчилсан Намаас 30 жилийн хугацаанд анх удаа сөрөг хүчинд шилжсэн. Здравко Кривокапичийн тэргүүлсэн шинэ засгийн газарт Яков Милатовичийг Эдийн засаг, эдийн засгийн хөгжлийн сайдаар томилогдсон. 2022 оны 2-р сарын 4-нд "Скупшина" /парламент/ Здравко Кривокапичийн засгийн газарт итгэл үзүүлэгүй тул 2022 оны 4-р сард огцорсон. 2022 оны 9-р сард Здравко Кривокапичийн засгийн газрын сайд асан Милойко Спаич, Яков Милатович нар 30 жилийн турш засаглаж буй Монтенегрогийн Социалистуудын Ардчилсан Намыг дэмждэггүй Европын талыг баримтлагч иргэдэд зориулсан өөр хувилбар болох "Одоо Европ !" төв-баруун үзэлтэй хөдөлгөөнийг байгуулсан. 2023 оны 2-р сард "Одоо Европ!" хөдөлгөөн дарга Милойко Спаичийг 2023 оны сонгуульд Монтенегрогийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлсэн. Гэсэн хэдий ч түүнийг Сербийн давхар иргэншилтэй гэж үзсэний улмаас Улсын Сонгуулийн Хороо Спаичийг нэрсээс хасаж, "Одоо Европ !" хөдөлгөөнд өөр нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрсөн. 2023 оны 2-р сарын 23-нд тус хөдөлгөөн дэд дарга Яков Милатовичийг ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлсэн. 2023 оны 3-р сарын 19-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд Милатович 29.2%-ийн санал авч 2-р байрт шалгарч, тухайн үеийн ерөнхийлөгч Мило Жукановичтой өрсөлдөж, хоёрдугаар шатанд шалгарсан байна. Тэрээр 2023 оны 4-р сарын 2-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёрдугаар шатанд ялсан. == Үзэл бодол == Яков Милатовичийн хэлснээр тэрээр 2006 онд Серби, Монтенегрогийн Улсын Холбооноос гарах тухай бүх нийтийн санал асуулгад Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгсөн байна. Тэрээр Монтенегрог [[НАТО]]-д гишүүнчлэлээ үргэлжлүүлж, [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэхийг дэмжиж байна. Үүний зэрэгцээ Яков Милатович [[Серби|Сербитэй]] харилцаагаа сайжруулахыг дэмжиж, нийгэмд сербийн эсрэг үйл явдлыг өдөөхийг шүүмжилж байна. Яков Милатович англи, итали, испани хэлтэй. Яков Милатович гэрлэсэн бөгөөд хосууд гурван хүүхэдтэй. Тэрээр Сербийн Ортодокс Сүм буюу үнэн алдартны шашинд харьяалагддаг байна. ht0v5ipvmhdotm0vlp8xhx13euho1pt 0 148271 868774 2026-09-08T03:33:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лувсанцэрэнгийн Махвал''' (1925 он орчим Увс аймагт төрсөн- 1985 он орчим нас барсан) Монголын нэртэй уран зураач, барималч, киноны зураач юм. Тэрээр Монголын дүрслэх урлаг, кино урлаг болон хөшөө дурсгалын салбарт томоохон хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч юм..." 868774 wikitext text/x-wiki '''Лувсанцэрэнгийн Махвал''' (1925 он орчим Увс аймагт төрсөн- 1985 он орчим нас барсан) Монголын нэртэй уран зураач, барималч, киноны зураач юм. Тэрээр Монголын дүрслэх урлаг, кино урлаг болон хөшөө дурсгалын салбарт томоохон хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч юм. Л.Махвал нь 1930-1940-өөд оны үед Монголын дүрслэх урлагийн салбарт хөл тавьсан. Тэрээр Монголын залуу урчуудад өрнө, дорнын дүрслэх урлагийн боловсрол олгох зорилгоор байгуулагдсан Зураг урлалын газрын дэргэдэх гурван жилийн оройн сургууль суралцаж 1943 онд төгссөн анхны авьяастнуудын нэг бөгөөд Л.Гаваа, Н.Цүлтэм, Г.Одон нарын нэртэй мастеруудтай хамт суралцаж байжээ. 1952 онд Москва, Ленинградын (одоогийн Санкт-Петербург) И.Е.Репиний нэрэмжит уран зургийн академид суралцахаар явсан. Тэрээр Чингис хааны хөшөөг бүтээснийхээ төлөө тухайн үеийн улс төрийн дэглэмд хэлмэгдэж, нутаг заагдаж байгаад 1982 онд Улаанбаатар хотод эргэн ирэхэд найз [[Ням-Осорын Цүлтэм]] туслаж "Монгол кино" үйлдвэрт оруулжээ. Тэрээр тэндээ тэтгэвэрт гартлаа ажилласан байна. == Бүтээлүүд == Тэрээр "Монгол кино" үйлдвэрт ерөнхий зураачаар олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж, түүхэн болон амьдралын сэдэвтэй томоохон кинонуудын дүрслэл, тайз, хувцасны дизайныг гардан гүйцэтгэсэн. Түүний гол бүтээлүүдээс дурдвал: * '''"Ард Аюуш" (1984):''' Түүхэн баатрын амьдралыг харуулсан уг киноны ерөнхий зураачаар ажилласан. * '''"Ирж яваа цаг" (1986):''' Монголын хөдөө тал, малчдын амьдрал, цаг үеийн шилжилтийг харуулсан алдартай киноны дүрслэлийг амилуулсан. * '''"Ацаг шүдний зөрөө" (1985):''' Түүхэн ээдрээт үеийг харуулсан киноны ерөнхий зураач. Үүнээс гадна Монголын түүхэн дэх хоёр том хөшөөний эх загварыг гаргасан уран бүтээлч юм. * '''Их зохиолч [[Д.Нацагдоржийн хөшөө]] (1961-1965):''' Түүний гаргасан эх загвараар урчууд хүрлээр цутгаж, Хүүхдийн паркийн хойморт анх босгож байсан. (Энэхүү хөшөө нь одоо Улаанбаатар зочид буудлын өмнөх цэцэрлэгт бий). * '''Эзэн Чингис хааны анхны хөшөө (1962):''' Чингис хааны 800 жилийн ойгоор [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дадал сум|Дадал суманд]] босгосон Монгол дахь Чингис хааны хамгийн анхны хөшөөний загвар, зураглалыг тэрээр бүтээжээ. e7ec7mg8cygdmp15lc9o418lh90ng3t 0 148272 868785 2026-09-08T04:03:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Konstantin Pomerantsev, Russian artist (1884-1945).jpg|thumb|Константин Померанцев, 1929 он]] '''Константин Померанцев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Константи́н Инноке́нтьевич Помера́нцев,'' 1884 оны 3-р сарын 30-нд Красноярск хотод төрсөн— 1945 оны 5-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Курск хотод нас барсан) —..." 868785 wikitext text/x-wiki [[Файл:Konstantin Pomerantsev, Russian artist (1884-1945).jpg|thumb|Константин Померанцев, 1929 он]] '''Константин Померанцев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Константи́н Инноке́нтьевич Помера́нцев,'' 1884 оны 3-р сарын 30-нд Красноярск хотод төрсөн— 1945 оны 5-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Курск хотод нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн уран зураач, барималчин бөгөөд архитектор. [[Файл:Sükhbaatar Monument.jpg|thumb|Анхны Д.Сүхбаатарын хөшөө]] 1926 онд Померанцевыг Монголын засгийн газар Улаанбаатарт урьж, Монголын нийслэлийг төлөвлөх, ялангуяа 1930 онд Улаанбаатарын төв талбайд босгосон анхны Сүхбаатарын хөшөөг бүтээх, мөн Монголын хувьсгалын музей байгуулахаар болжээ. Үүний зэрэгцээ Померанцевтай найрсаг харилцаатай байсан [[Николай Рерих]] Монголд байжээ. Улаанбаатарын төв талбайд "Ардын өргөө" (Нардома) гэгддэг барилга баригдаж байжээ. Тэнд Монголын их хурал чуулж, театрын анхны тоглолтууд нь болдог байв. Монголын засгийн газар Николай Рерихийг анхны хөшгийг зуруулахаар урьсан боловч Рерих Померанцевийн зургуудыг үнэлдэг тул түүнийг ажилд санал болгов. Померанцев гудамжны хөгжимчин Ёндон хуурчийг хөшиг дээр уламжлалт хөгжмийн зэмсэг болох морин хууртай дүрсэлсэн байв. К.Померанцев нь 1931 онд байгуулагдсан Ардын Өргөө Театрын Студи болон Улсын Төв Ардын Театрын жүжгийн тайзны дизайнер байв. Тэрээр мөн Улаанбаатарын сургуулиудад зураг зурах хичээл зааж, урлагийн студи зохион байгуулж, ажиллуулж байжээ. Түүний шавь нарын дунд ирээдүйн алдарт Монголын уран бүтээлчид Л. Гаваа, О. Цэвэгжав болон бусад хүмүүс багтжээ. Тэрээр эхнэр зураач, уран барималч Вера Ивановна Шаршунтайгаа хамтран бүтээлүүдээрээ хэд хэдэн үзэсгэлэн зохион байгуулжээ (1928, 1934, 1937, 1938, 1939 болон бусад). Нийтдээ Померанцев Монголд 13 жил амьдарсан. Түүний 350 гаруй зураг, ноорог, зураг, ноорог нь [[Монголын театрын музей|Монголын Театрын Музейд]] (Улаанбаатар хотод) хадгалагддаг. К.Померанцев болон эхнэр В.И. Шаршун нарын охин Зоя 1934 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. sfym7cq5dg2317czu9zdgylsvnkrsm6 0 148273 868790 2026-09-08T04:54:03Z Nomin-Erdene.D 107355 Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны албан ёсны логог нэмсэн. 868790 wikitext text/x-wiki == '''Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо''' == [[Файл:Mongolian Dental Association logo.png|alt=Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны лого|thumb|342x342px|Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо]] Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо  (МШМХ) нь Монгол Улсын шүд, нүүр ам судлалын салбарын эмч, мэргэжилтнүүдийг нэгтгэсэн мэргэжлийн холбоо юм. Тус холбоо нь шүд, нүүр амны тусламж, үйлчилгээг хөгжүүлэх, шүдний мэргэжилтнүүдийн хууль ёсны эрх, мэргэжлийн ашиг сонирхлыг хамгаалах, тасралтгүй мэргэжлийн боловсролыг дэмжих чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. === '''Түүх''' === Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны үүсэл нь 1982 оноос эхтэй бөгөөд тухайн үед Монголын Эмч нарын нийгэмлэгийн дэргэд '''“Стоматологийн салбар нийгэмлэг”''' нэртэйгээр байгуулагдсан. 1993–2002 онд байгууллага '''“Шүдний холбоо”''' нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж, Т.Дорж анхны ерөнхийлөгчөөр, Ц.Норовпил нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. 2000 оны 12 дугаар сарын 13-нд байгууллага '''“Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо”''' нэрийг авч, шинэ дүрмээ баталсан. Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбоо нь Монгол Улсын Улсын Бүртгэлийн газар бүртгэлтэй, албан ёсны тамга, банкны данс, татварын бүртгэлтэй эрх бүхий байгууллага юм. === '''Зорилго, үйл ажиллагаа''' === Холбооны эрхэм зорилго нь хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалах үйл ажиллагаанд оролцож буй шүд, нүүр амны салбарын эмч, мэргэжилтнүүдийн эв нэгдлийг хангах, тэдний мэдлэг, ур чадварыг хөгжүүлэх, мэргэжлийн эрх ашгийг хамгаалахад чиглэдэг. Холбооны үндсэн зорилт: * Шүдний эмч, мэргэжилтнүүдийг төр, нийгмийн харилцаанд төлөөлөх; * Мэргэжилтнүүдийн тасралтгүй мэргэжлийн боловсролыг дэмжих; * Сургалт, эрдэм шинжилгээ, эмнэлзүйн үйл ажиллагааны хөгжлийг дэмжих; * Орчин үеийн дэвшилтэт технологийг шүдний салбарт нэвтрүүлэх, нутагшуулах; * Хүн амд олон улсын түвшинд нийцсэн шүд, нүүр амны тусламж, үйлчилгээ хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх. Холбооны үйл ажиллагаанд мэргэжилтнүүдийн эв нэгдэл, хамтын хүч, мэргэжлийн ёс зүй зэрэг үнэт зүйлсийг чухалчилдаг. === '''Гишүүнчлэл''' === Холбооны албан ёсны мэдээллээр тус холбоо нь 1,200 гаруй идэвхтэй гишүүнтэй бөгөөд үйл ажиллагааныхаа хүрээнд 450 гаруй сургалт, семинар зохион байгуулсан байна. Гишүүнчлэлээр дамжуулан мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, тасралтгүй боловсролын боломж, мэргэжлийн харилцаа холбоо, мэргэжлийн эрх зүйн зөвлөгөө болон бусад үйлчилгээг авах боломжтой. === '''Орон нутаг'''   === Холбооны үйл ажиллагааг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх хүрээнд Монгол Улсын 21 аймгийг хамарсан бүсчилсэн бүтэц бий болгож, аймгуудыг газарзүйн байршлаар Говийн, Зүүн, Баруун, Төвийн болон Хойд гэсэн таван бүсэд зохион байгуулдаг. Энэхүү бүсчилсэн зохион байгуулалт нь орон нутгийн салбаруудын үйл ажиллагааг уялдуулах, бүсийн түвшинд мэргэжлийн сургалт, хамтын ажиллагааг зохион байгуулах, шүд, нүүр ам судлалын мэргэжлийн хөгжлийн боломжийг орон нутагт хүртээмжтэй хүргэхэд чиглэнэ. === '''Мэргэжлийн нийгэмлэг холбоодтой хамтран ажиллах''' === МШМХ нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй нүүр ам судлалын салбар холбоодын хүлээн зөвшөөрсөн дээвэр холбоо юм. Нүүр ам судлалын төрөлжсөн мэргэжлийн байгууллага, холбоодтой хамтран ажиллаж, мэргэжлийн сургалт, судалгаа, эмнэлзүйн үйл ажиллагаа болон салбарын хөгжлийн чиглэлүүдийг уялдуулахад оролцдог. === '''Олон улс, дотоодын хамтын ажиллагаа''' === Олон улсын түвшинд  Дэлхийн шүдний эмч нарын холбоо (FDI World Dental Federation), Ази Номхон далайн шүдний эмч нарын холбоо (Asia Pacific Dental Federation, APDF)-ны байнгын гишүүн холбоо юм. Мөн Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Тайваний шүдний мэргэжлийн байгууллага, эмнэлэг, их, дээд сургуулиудтай мэргэжлийн харилцаа, хамтын ажиллагаатай. Дотоодын түвшинд Монгол Улсын Эрүүл мэндийн яам, Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв, Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль болон бусад холбогдох байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. === '''Хэвлэл, мэргэжлийн үйл ажиллагаа''' === Холбоо нь '''“Шүд”''' нэртэй мэргэжлийн сэтгүүл хэвлэн гаргадаг. Тус сэтгүүл нь эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, эмнэлзүйн тохиолдол болон шүдний салбарын мэдээ, мэдээлэл нийтэлдэг эмнэлзүйн эмч нарт зориулсан сэтгүүл юм. Мөн холбоо нь мэргэжлийн сургалт, мэргэшлийн зэргийн шалгалт, эрдэм шинжилгээний хурал, семинар, олон улсын хурал, үзэсгэлэнд оролцох болон зохион байгуулах үйл ажиллагаа хэрэгжүүлдэг. === '''Ерөнхийлөгчид''' === 1993 оноос хойших холбооны ерөнхийлөгчид: {| class="wikitable" |'''Ерөнхийлөгч''' |'''Ажилласан хугацаа''' |- |Т.Дорж |1993–2002 |- |Ц.Норовпил |2002–2004 |- |М.Ичинхорлоо |2004–2006 |- |Б.Оюунбат |2006–2008 |- |Н.Пүрэвжав |2008–2013 |- |Б.Амарсайхан |2013–2017 |- |Ж.Цолмон |2017–2022 |- |Т.Учрал |2022–2024 |- |Д.Батсайхан |2024–2026 |- |Н.Цэнгэлсайхан |2026–одоо |} 2026 оноос АУ-ны доктор Н.Цэнгэлсайхан холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. === '''Холбоос''' === Монголын Шүдний Мэргэжилтнүүдийн Холбооны албан ёсны цахим хуудас: ·      https://www.mda.org.mn/mn ·      https://www.facebook.com/p/Mongolian-Dental-Association-Монголын-Шүдний-Мэргэжилтнүүдийн-Холбоо-100064711564587/ ·      https://www.facebook.com/profile.php?id=61584457261552 dc6wftqcxwaqzyzuoxvjitqsboxfxzs 0 148274 868851 2026-09-08T10:00:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Ине́сса Лома́кина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ине́сса Ива́новна Лома́кина,'' 1930 оны 9-р сарын 14-нд Ленинград хотод төрсөн—2007 онд Санкт-Петербург хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын сэтгүүлч, [[Монгол судлал|монгол судлаач]], зохиолч, ЗХУ-ын Сэтгүүлчдийн х..." 868851 wikitext text/x-wiki '''Ине́сса Лома́кина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ине́сса Ива́новна Лома́кина,'' 1930 оны 9-р сарын 14-нд Ленинград хотод төрсөн—2007 онд Санкт-Петербург хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын сэтгүүлч, [[Монгол судлал|монгол судлаач]], зохиолч, ЗХУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн. == Намтар == Инесса Ломакина 1930 онд Лениград хотод төрөөд 1953 онд Ленинградын Их Сургуулийн Филологийн тэнхимийг төгссөн. Тэрээр дунд сургуульд орос хэл, уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. 1966 онд Ломакина анх удаа Монгол Ард Улсад геологич мэргэжилтэй нөхөртэйгээ хамт очсон бөгөөд нөхөр нь удаан хугацааны томилолтоор Монголд ирсэн байна. Монгол улс, ард түмэндээ сэтгэлтэй тэрээр олон нийтийн болон сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцох болсон. Ломакина Монголд зөвлөлтийн "Советская культура", "Литературная газета" сонингуудын сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн "Орчин үеийн Монгол" сэтгүүлд ажиллаж, "Энхээ" гэсэн нууц нэрээр бичдэг байжээ. И.Ломакина Монгол улс, түүний түүх, соёлын талаар бичдэг байв. Түүний бүтээлийн нэлээд хэсэг нь Монголын дүрслэх урлагт зориулагдсан байдаг. Тэрээр Германы урлагийн нэвтэрхий толь бичиг болох "Allgemeine Kunstlerleksikon" (Саур, Лейпциг)-д зориулж тодорхой монгол хүмүүсийн тухай 100 гаруй богино өгүүлэл бичсэн. Ломакинагийн Монголын тухай номуудад "Социалист Монголын дүрслэх урлаг", "Марзан Шарав", "Жа ламын толгой", "Аугаа дүрвэгч", "Улаанбаатар" зэрэг багтдаг. "[[Жа ламын толгой|Жа-Ламын толгой]]" номонд 1910-аад онд Баруун Монголд болсон үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцсон цэргийн удирдагч, хошууны удирдагч [[Жа лам Дамбийжанцан|Жа-Лам]] [[Жа лам Дамбийжанцан|Дамбийжалцанын]] тухай өгүүлдэг юм. "Аугаа оргодол" номондоо Ломакина олон тооны эх сурвалжид тулгуурлан 20-р зууны эхэн үеийн "Буддын шашинт" Төв Азийн түүхийн өөр нэг хэсэг болох [[13-р Далай лам]]<nowiki/>ын аймшигт тэнүүчлэлийн тухай өгүүлдэг. Тэрээр Британи, Хятадын олзлолтоос зугтаж, Монголын [[Өргөө]] руу зугтаж, Оросын дэмжлэгт итгэсэн. Төвөдийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч энэ хүний ​​хувь заяа энэ бүтээлийн өмнө болон дараа нь тусгайлан судлагдаж байгаагүй. И.Ломакинаг Монголын Алтан гадас одонгоор шагнаж үнэлсэн байна. Дурдсан зүйлсээс гадна Ломакина Монголтой холбоогүй олон тооны бүтээл бичсэн. Тодруулбал, тэрээр [[Пётр Чайковский]], [[Николай Рерих]], [[Анна Вырубова]], Лиля Брик, Бенуагийн гэр бүл, [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерны]] тухай бичсэн. == Бүтээлүүд == * ''Ломакина И. И.'' Изобразительное искусство социалистической Монголии. — Улан-Батор: Госиздательство МНР, 1970. — 93 с., 28 л. илл., портр. * ''Ломакина И. И.'' Марзан Шарав. — М.: Изобразительное искусство, 1974. — 89 с. : ил., портр. * ''Ломакина И. И.'' Белые юрты в степи. М.: Мол. гвардия, 1975. — 144 с., 8 л. ил. : ил. * ''Ломакина И. И.'' Улан-Батор. — Л.: Искусство, 1977. — 199 с., 8 л. ил. : ил. — (Города и музеи мира). * ''Ломакина И. И.'' Невский имени Ленина. История производственного объединения «Невский завод им. В.И. Ленина». — Л.: Лениздат, 1981. — 413 с. — (История фабрик и заводов) * ''Ломакина И. И.'' Памятник на Бухтарме: О Семянниковской коммуне, организованной петрогроградскими рабочими в 1918 г. в Семипалатинской области. — М.: Политиздат, 1989. — 192 с., [8] л. ил. — <nowiki>ISBN 5250003990</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Наша биография. Очерки истории производственного объединения «Завод им. М. И. Калинина»: 1869—1989. — Л.: Лениздат, 1991. — 431 с. — <nowiki>ISBN 5289008195</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Голова Джа-Ламы. — Улан-Удэ; СПб.: ЭкоАрт, 1993. — 222 с. — <nowiki>ISBN 5859700075</nowiki> — (Восток на Западе). * [ ''Ломакина И. И.'' ] ''Першин, Дмитрий Петрович [1861 — 1936]''. Барон Унгерн, Урга и Алтан-Булак: Записки очевидца о смутном времени во Внешней (Халхаской) Монголии в первой трети XX века / Подгототовка текста, вступельный очерк, послесловие, комментарии И. И. Ломакиной. — Самара: Агни, 1999. — 280 с.: ил. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5898500030</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Великий беглец. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2001. — 288 с. — <nowiki>ISBN 5287000308</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Грозные махакалы Востока. — М.: Эксмо; Яуза, 2004. — 381, [2] с., [16] л.ил., портр. — ISBN 5878491435381, — (Путь в Шамбалу : Они держали в страхе Азию). * ''Ломакина И. И.'' Монгольская столица, старая и новая. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 293 с., [32] л. ил., карт., портр., цв. ил. — <nowiki>ISBN 5873173028</nowiki> — (Сфера Евразии). ev2fjt7jd9ubfi59y7quhbjaib7mjmq 0 148275 868855 2026-09-08T10:35:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН'') нь Буриад улсын анхны эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бөгөөд Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн судалгаан..." 868855 wikitext text/x-wiki '''Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН'') нь Буриад улсын анхны эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бөгөөд Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн судалгааны хүрээлэнгийн систем дэх дорно дахины судлалын төвүүдийн нэг юм (ОУШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын шинжлэх ухааны төв). == Түүх == * 1922 — Буриадын Шинжлэх Ухааны Хороо ([[Орос хэл|орос.]] ''Бурятский учёный комитет'', Буручком) * 1929 — Буриад-Монголын Улсын Соёлын Хүрээлэн (''Бурят-Монгольский государственный институт культуры'') * 1936 — Хэл, Уран Зохиол, Түүхийн Улсын Хүрээлэн (''Государственный институт языка, литературы и истории'') * 1944 — Буриад-Монголын Соёл, эдийн засаг судалгааны хүрээлэн (Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры и экономики) * 1949 — Буриад-Монголын Соёл судалгааны хүрээлэн (''Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры'') * 1958 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад цогц судалгааны хүрээлэн (Бурятский комплексный научно-исследовательский институт СО АН СССР) * 1966 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад салбар (Бурятский филиал СО АН СССР) * ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын Нийгмийн Шинжлэх ухааны хүрээлэн (Бурятский институт общественных наук СО АН СССР) * 1997 — Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддын Шашин, Төвөд Судлалын хүрээлэн == Бүтэц == * Түүх, угсаатны зүй, социологийн тэнхим * Төв Азийн түүх, соёлын тэнхим * Дорно дахины гар бичмэл, баран хэвлэлийн төв * Хэл шинжлэлийн тэнхим * Утга зохиол, ардын аман зохиолын судалгааны тэнхим * Философи, соёл судлал, шашны судалгааны тэнхим * Шинжлэх ухааны зохион байгуулалтын тэнхим * Гадаад хэлний тэнхим * Философийн тэнхим == Алдартай ажилтнууд == # Балдоржи Бадараев - Зөвлөлтийн Буриадын Төвд судлаач (1929-1987); # [[Борис Базаров-|Борис Ванданович Базаров-]] Зөвлөлт ба Оросын түүхч. Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн академич; # Базар Барадиевич Барадийн - дорно дахины судлаач, төр, олон нийт, утга зохиолын зүтгэлтэн; # Гомбо Цыбикович Белгаев - улс төрч, багш, зураач; # Павел Михайлович Берлинский - хөгжмийн хэсгийн эрхлэгч; # Ксения Максимовна Герасимова - Оросын эрдэмтэн-дорно дахины судлаач, профессор, түүхийн ухааны доктор, ШУА-ийн Монгол, Буддын шашин, Төвд судлалын хүрээлэнгийн ажилтан. # Владимир Петрович Гирченко - түүхч, архивч; # Бидия Дандарович Дандарон- Буддын шашинтан, түүхч, философич; # [[Баир Дугаров|Баир Сономович Дугаров]] - Буриадын ардын аман зохиол судлаач, зохиолч; # Людмила Валентиновна Лбова - Зөвлөлт ба Оросын археологич, түүхийн ухааны доктор, профессор, Сибирь, Төв Азийн археологи, эртний урлагийн мэргэжилтэн; # Сергей Юрьевич Лепехов – гүн ухаантан, дорно дахины судлаач; # Василий Цыренович Найдаков – филологич, театр судлаач, утга зохиолын судлаач; # [[Николай Поппе]] – 1941 онд хүрээлэнгийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүн; # Регби Ешиевич Пубаев – Зөвлөлтийн Буриад судлаач, Түүхийн ухааны доктор, Төвд судлаач, Монгол судлаач; # Валентин Иванович Рассадин (1939–2017) – Зөвлөлт ба Оросын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн. Филологийн ухааны доктор, профессор, Буриад АССР болон РСФСР-ын гавьяат эрдэмтэн, Монголын эрдэмтэн, Найрамдлын одонгийн эзэн. Судалгааны үндсэн чиглэлүүд: Монгол судлал, Түрэг судлал, Алтай судлал; # Буянто Сайнсакович Санжиев – түүхч; # [[Татьяна Скрынникова|Татьяна Дмитриевна Скрынникова]] – түүхч, монгол судлаач; # Цыдендамбаев, Цыбикжап Бобоевич – түүхч, филологич, угсаатны зүйч; # [[Константин Черемисов|Константин Михайлович Черемисов]] – Буриад-Орос хэлний анхны толь бичгийн зохиогч. 9op50jtnm1zt9ft9cquwpetle02kizt 868856 868855 2026-09-08T11:49:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 868856 wikitext text/x-wiki '''Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН'') нь Буриад улсын анхны эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бөгөөд Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн судалгааны хүрээлэнгийн систем дэх дорно дахины судлалын төвүүдийн нэг юм (ОУШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын шинжлэх ухааны төв). ОХУ-ын Улаан-Үд хотод байралдаг. == Түүх == Түүхэн нэршилүүд: * 1922 — Буриадын Шинжлэх Ухааны Хороо ([[Орос хэл|орос.]] ''Бурятский учёный комитет'', Буручком) * 1929 — Буриад-Монголын Улсын Соёлын Хүрээлэн (''Бурят-Монгольский государственный институт культуры'') * 1936 — Хэл, Уран Зохиол, Түүхийн Улсын Хүрээлэн (''Государственный институт языка, литературы и истории'') * 1944 — Буриад-Монголын Соёл, эдийн засаг судалгааны хүрээлэн (Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры и экономики) * 1949 — Буриад-Монголын Соёл судалгааны хүрээлэн (''Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры'') * 1958 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад цогц судалгааны хүрээлэн (Бурятский комплексный научно-исследовательский институт СО АН СССР) * 1966 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад салбар (Бурятский филиал СО АН СССР) * ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын Нийгмийн Шинжлэх ухааны хүрээлэн (Бурятский институт общественных наук СО АН СССР) * 1997 — Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддын Шашин, Төвөд Судлалын хүрээлэн == Бүтэц == * Түүх, угсаатны зүй, социологийн тэнхим * Төв Азийн түүх, соёлын тэнхим * Дорно дахины гар бичмэл, баран хэвлэлийн төв * Хэл шинжлэлийн тэнхим * Утга зохиол, ардын аман зохиолын судалгааны тэнхим * Философи, соёл судлал, шашны судалгааны тэнхим * Шинжлэх ухааны зохион байгуулалтын тэнхим * Гадаад хэлний тэнхим * Философийн тэнхим == Алдартай ажилтнууд == # Балдоржи Бадараев - Зөвлөлтийн Буриадын Төвд судлаач (1929-1987); # [[Борис Базаров-|Борис Ванданович Базаров-]] Зөвлөлт ба Оросын түүхч. Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн академич; # Базар Барадиевич Барадийн - дорно дахины судлаач, төр, олон нийт, утга зохиолын зүтгэлтэн; # Гомбо Цыбикович Белгаев - улс төрч, багш, зураач; # Павел Михайлович Берлинский - хөгжмийн хэсгийн эрхлэгч; # Ксения Максимовна Герасимова - Оросын эрдэмтэн-дорно дахины судлаач, профессор, түүхийн ухааны доктор, ШУА-ийн Монгол, Буддын шашин, Төвд судлалын хүрээлэнгийн ажилтан. # Владимир Петрович Гирченко - түүхч, архивч; # Бидия Дандарович Дандарон- Буддын шашинтан, түүхч, философич; # [[Баир Дугаров|Баир Сономович Дугаров]] - Буриадын ардын аман зохиол судлаач, зохиолч; # Людмила Валентиновна Лбова - Зөвлөлт ба Оросын археологич, түүхийн ухааны доктор, профессор, Сибирь, Төв Азийн археологи, эртний урлагийн мэргэжилтэн; # Сергей Юрьевич Лепехов – гүн ухаантан, дорно дахины судлаач; # Василий Цыренович Найдаков – филологич, театр судлаач, утга зохиолын судлаач; # [[Николай Поппе]] – 1941 онд хүрээлэнгийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүн; # Регби Ешиевич Пубаев – Зөвлөлтийн Буриад судлаач, Түүхийн ухааны доктор, Төвд судлаач, Монгол судлаач; # Валентин Иванович Рассадин (1939–2017) – Зөвлөлт ба Оросын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн. Филологийн ухааны доктор, профессор, Буриад АССР болон РСФСР-ын гавьяат эрдэмтэн, Монголын эрдэмтэн, Найрамдлын одонгийн эзэн. Судалгааны үндсэн чиглэлүүд: Монгол судлал, Түрэг судлал, Алтай судлал; # Буянто Сайнсакович Санжиев – түүхч; # [[Татьяна Скрынникова|Татьяна Дмитриевна Скрынникова]] – түүхч, монгол судлаач; # Цыдендамбаев, Цыбикжап Бобоевич – түүхч, филологич, угсаатны зүйч; # [[Константин Черемисов|Константин Михайлович Черемисов]] – Буриад-Орос хэлний анхны толь бичгийн зохиогч. idbpqxhjf79ldlfssgia3tojffs8awx