Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2507 869056 862645 2026-09-09T08:16:12Z Chongkian 21163 869056 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан-Уул аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Darkhan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]] | image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дархан (хот)|Дархан]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3275 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1049 | population_footnotes = | population_total = {{increase}}110,544 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = <ref name="Stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум<br />[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮7,222,080<br />$2,312 (2022) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДА_ | iso_code = MN-037 | website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Дархан-Уул аймаг''' нь [[Монгол]] Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь Дархан хот бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг. Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан. == Боловсрол == Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд: * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] * Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль * Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль * Мандах Их Сургууль * Дархан Дээд Сургууль Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, "Виктори зон" сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна. Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг. == Хүн ам == === Угсаатны бүрэлдэхүүн === * Монгол үндэстэн - 96.1% ** Халх - 83.4% ** Баяд - 4.1% ** Дөрвөд - 4.0% ** Захчин - 1.5% ** Урианхай - 1.0% ** Торгууд - 0.8% ** Буриад - 0.7% ** Өөлд - 0.3% ** Дархад - 0.2% ** Мянгад - 0.2% ** Дарьганга - 0.1% * Түрэг угсаатан - 3.3% ** Казахууд - 2.6% ** Хотон - 0.5% ** Тува - 0.2% ^{[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']} == Эрүүл мэнд == Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ. == Харилцаа холбоо == Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн. Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд: * [[Герман|Германы]] Цайтц * [[Унгар|Унгарын]] Капошвар * [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд * [[Беларусь]] улсын Витебск * [[БНХАУ]]-ын Же-Жань * [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай. Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн. == Аж үйлдвэр == Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана. Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн: * Цемент, силикат * Байшин үйлдвэрлэх комбинат * Архины үйлдвэр * Керамзит, эрдэс хөвөн * Төмөр бетон * Хүнсний үйлдвэр * Нэхий эдлэлийн үйлдвэр * Мах комбинат * Хар төмөрлөгийн үйлдвэр Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна. == Хөдөө аж ахуй == Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна. Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг. == Сумд == * [[Дархан]] * [[Хонгор сум]] * [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]] * [[Шарынгол сум]] == Алдартай хүмүүс == === Урлаг === * [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo * Опозит хамтлаг * Загвар өмсөгч Nora * Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо * Жүжигчин Хулан * Дуучин Амин-Эрдэнэ * Mongolz тамирчин 910 === Спорт === * Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20220305023128/http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгууд]] 6cd7gwo0m678ybynm2fphn3vnhfmehg 869057 869056 2026-09-09T08:16:54Z Chongkian 21163 869057 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан-Уул аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Darkhan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]] | image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дархан (хот)|Дархан]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3275 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1049 | population_footnotes = | population_total = {{increase}}110,544 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = <ref name="Stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум<br />[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮7,222,080<br />$2,312 (2022) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДА_ | iso_code = MN-037 | website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Дархан-Уул аймаг''' нь [[Монгол]] Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь [[Дархан (хот)|Дархан хот]] бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг. Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан. == Боловсрол == Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд: * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] * Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль * Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль * Мандах Их Сургууль * Дархан Дээд Сургууль Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, "Виктори зон" сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна. Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг. == Хүн ам == === Угсаатны бүрэлдэхүүн === * Монгол үндэстэн - 96.1% ** Халх - 83.4% ** Баяд - 4.1% ** Дөрвөд - 4.0% ** Захчин - 1.5% ** Урианхай - 1.0% ** Торгууд - 0.8% ** Буриад - 0.7% ** Өөлд - 0.3% ** Дархад - 0.2% ** Мянгад - 0.2% ** Дарьганга - 0.1% * Түрэг угсаатан - 3.3% ** Казахууд - 2.6% ** Хотон - 0.5% ** Тува - 0.2% ^{[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']} == Эрүүл мэнд == Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ. == Харилцаа холбоо == Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн. Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд: * [[Герман|Германы]] Цайтц * [[Унгар|Унгарын]] Капошвар * [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд * [[Беларусь]] улсын Витебск * [[БНХАУ]]-ын Же-Жань * [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай. Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн. == Аж үйлдвэр == Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана. Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн: * Цемент, силикат * Байшин үйлдвэрлэх комбинат * Архины үйлдвэр * Керамзит, эрдэс хөвөн * Төмөр бетон * Хүнсний үйлдвэр * Нэхий эдлэлийн үйлдвэр * Мах комбинат * Хар төмөрлөгийн үйлдвэр Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна. == Хөдөө аж ахуй == Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна. Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг. == Сумд == * [[Дархан]] * [[Хонгор сум]] * [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]] * [[Шарынгол сум]] == Алдартай хүмүүс == === Урлаг === * [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo * Опозит хамтлаг * Загвар өмсөгч Nora * Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо * Жүжигчин Хулан * Дуучин Амин-Эрдэнэ * Mongolz тамирчин 910 === Спорт === * Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20220305023128/http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгууд]] haupjvtq5tijbovclhqmrdprsuhhdoh 0 2511 869055 854081 2026-09-09T08:15:43Z Chongkian 21163 869055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Дархан-Уул аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол улсын хотууд|Хот]] | official_name = Дархан хот<br />{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}}} | nickname = Хоёр дахь нийслэл | motto = | image_skyline = Darkhan.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Mn coa of darkhan aymag.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Дархан-Уул аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1961 оны 10 сар | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 103 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2024<ref>{{cite web | url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_34501&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | title=Үндэсний статискийн хороо | access-date=2024-03-17 | archive-date=2024-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240317153221/https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_34501&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | url-status=dead }}</ref> | population_footnotes = | population_note = | population_total = 88,767 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|28|08|N|105|57|27|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 665 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 213800 | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДАx (x нь хувирамтгай) | blank_name = [[Кёппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dwb]] | website = http://www.darkhan.mn/ | footnotes = }} '''Дархан хот (ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠬᠣᠲᠠ)''' - [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн]] төв, Монгол улсын стратегийн хамгийн өндөр ач холбогдолтой, аж үйлдвэрийн томоохон төв хот юм. Нийслэл хотоос 222 км зайд орших бөгөөд тууш болон төмөр замаар Улаанбаатар хот, улсынхаа хоёр хөрш оронтой холбогдсон байдаг. Дархан хот нь Шинэ Дархан хот болон Хуучин Дархан хот гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг ба Монгол улсын хоёр хэсэгтэй гурван том хотын нэг юм. Дархан хотод сүүлийн жилүүдэд Монгол улсдаа хамгийн томоохонд тооцогдох бүтээн байгуулалтууд хийгдэж байгаа бөгөөд хөрш зэргэлдээх Сүхбаатар хот, Эрдэнэт хот, Улаанбаатар хот зэрэг хотуудаас шинээр Дархан хотод шилжин ирж буй хүн амд онцгой санал тавьж буй. Дархан хот хүүхэд залуучуудын чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх паркийг шинэчилж өргөтгөсөн ба 2017 онд хүүхэд залуучуудад хамгийн ээлтэй дэлхийн топ хотуудын нэг болсон байдаг. Дархан хотод тээврийн үйлчилгээний таксиний үйлчилгээг арван компани, нийтийн тээврийн том оврын автобусаар үйлчилдэг гурван компани хангадаг. Дархан хот Улаанбаатар, Эрдэнэт хотуудыг бодвол амьдрах болон зорчих зарлага багатай, ажлын байр олдоц ихтэй, цэвэр агаартай, сургууль цэцэрлэгийн хүрэлцээ хангалттай, харилцаа холбоо, гүүрэн гарц, төмөр зам, автозам зэрэг дэд бүтэц сайтай Монгол улсын хоёр дахь нийслэл хэмээгддэг хот юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10-р сарын 17- ны өдөр тавьсан бөгөөд тус хотыг хуучин социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чехословак]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсуудын техник, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн юм. Мөн Япон улсын техник, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны тусламжтай Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр байгуулагдсан. == Засаг захиргааны хуваарь == Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан ба Засаг захиргааны нэгжийн хувьд 4 сум (Дархан, Хонгор, Шарын гол, Орхон), 24 багтай. Дархан-Уул аймаг нь Сэлэнгэ аймгийн сумуудтай хил залгаа оршдог. Дархан хотыг шинэ Дархан, хуучин Дархан гэж 2 хэсэгт хуваадаг. == Бэлгэ тэмдэг == ===Сүлд дуу=== Ая Д.Лувсаншарав (МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн соёрхолт, Ардын жүжигчин) Үг Д.Пүрэвдорж (МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт) [[Файл:Morin Khuur Complex.jpg|thumb|[[Морин хуур]]]] {{цитата|'''Хамгийн сайхан хот'''<br> Үүлэн хээ шиг цэнхэр хөндийд<br> Үүрийн цагаан цолмон гялбааж<br> Үйлдвэр уурхайн яндан хүжлэх<br> Үлгэрийн сайхан хот байдаг юм.<br> Орд харш нь өдөржин ургаж<br> Одод гадаа нь шөнөжин хотолж<br> Өргөн саруул хаяа нь тэлсэн<br> Өглөөн сайхан хот байдаг юм.<br> Ханийн сайн найрсан цуглаж<br> Хамтран бүтээж амьдран суусан<br> Хаврын нуур шиг жаргал дэлгэр<br> Хамгийн сайхан хот байдаг юм.<br> Ахан дүүсийн өлзийт гараар<br> Анхны чулууг нь өргөн тавьсан<br> Нарлаг Монголын энэ хотыг<br> Найрамдлын Дархан гэдэг юм.<br>}} === Сүлд тэмдэг === Эмблем түүнийг хэрэглэх журмыг анх Хотын АДХ-ын Гүйцэтгэх Захиргааны гишүүдийн 1974 оны 95-р тогтоолоор баталсан бөгөөд "Хаан бугуйвч" бол Дархан хотын эрхэмлэн дээдэлдэг бэлгэ тэмдэг юм. "Хаан бугуйвч" нь найрамдан эвлэлдэхийн утгыг бэлэгдсэн ардын хээний дурсгалт зүйл болно. == Газар зүй == Дархан хот нь Орхон-Сэлэнгийн сав газрын бүсэд багтдаг. Хараа голын эрэг Бурхантын хөндийд оршдог бөгөөд далайн түвшнээс дээш 700 м-ийн өндөрт байрласан ба 327.5 мянган га газар нутагтай, эрс тэс уур амьсгалтай. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line=yes |precipitation colour=green |width=auto |location=Дархан, 1984–2010 |Jan high C = -16.9 |Feb high C = -10.1 |Mar high C = 1.4 |Apr high C = 13.1 |May high C = 21.7 |Jun high C = 27.2 |Jul high C = 28.4 |Aug high C = 26.4 |Sep high C = 19.6 |Oct high C = 10.7 |Nov high C = -3.1 |Dec high C = -13.4 |year high C = |Jan mean C = -23.6 |Feb mean C = -18.0 |Mar mean C = -6.3 |Apr mean C = 4.6 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 18.3 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 18.4 |Sep mean C = 11.3 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -9.9 |Dec mean C = -19.6 |year mean C = |Jan low C = -30.3 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -13.9 |Apr low C = -3.9 |May low C = 3.1 |Jun low C = 9.4 |Jul low C = 12.8 |Aug low C = 10.3 |Sep low C = 2.9 |Oct low C = -4.9 |Nov low C = -16.6 |Dec low C = -25.8 |year low C = |Jan precipitation mm = 3.7 |Feb precipitation mm = 3.0 |Mar precipitation mm = 3.6 |Apr precipitation mm = 9.5 |May precipitation mm = 20.3 |Jun precipitation mm = 52.1 |Jul precipitation mm = 67.4 |Aug precipitation mm = 67.2 |Sep precipitation mm = 33.8 |Oct precipitation mm = 12.5 |Nov precipitation mm = 7.0 |Dec precipitation mm = 4.6 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 6.7 |Feb precipitation days = 5.3 |Mar precipitation days = 4.5 |Apr precipitation days = 6.0 |May precipitation days = 7.8 |Jun precipitation days = 12.3 |Jul precipitation days = 13.8 |Aug precipitation days = 12.4 |Sep precipitation days = 8.5 |Oct precipitation days = 6.1 |Nov precipitation days = 6.9 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days= |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref>{{cite web|url = https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1148|title = World Weather Information Service – Darkhan|publisher= Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|access-date = 2026-04-19 }}</ref> }} == Хүн ам == Дархан хот нь 2018 оны байдлаар 105,923 мянган хүн амтай. Нийт хүн амын 64.5 хувийг 35 хүртэлх насны залуус эзэлдэг ба нийт өрхийн 67.5 хувь нь орон сууцанд амьдардаг. Анх 1960-аад оны эхээр тус хотыг байгуулахад улс орны өнцөг булан бүрээс залуучуудыг илгээлтээр илгээж хүн амыг бүрэлдүүлсэн байна. {| class="wikitable sortable" ! Он !! [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймг]]ийн хүн ам !! [[Дархан (хот)|Дархан хотын]] хүн ам |- | 2014 || 97,342 || 79,938 |- | 2015 || 97,691 || 80,652 |- | 2016 || 99,796 || 82,247 |- | 2017 || 101,879 || 84,256 |- | 2018 || 104,238 || 86,749 |- | 2019 || 102,171 || 85,303 |- | 2020 || 103,580 || 86,547 |- | 2021 || 104,737 || 87,595 |- | 2022 || 104,551 || 87,796 |- | 2023 || 103,239 || 87,222 |- | 2024 || 104,629 || 88,767 |} == Түүх, соёлын дурсгалт газрууд == === Төмөртэй хүннү булш === Дархан хотын Төмөртэй уулын шувтрах үзүүрт Хүннү нарын булш байсныг 1946 онд эрдэмтэн судлаач А.П.Окладников анх илрүүлсэн. Дараа нь 1969 онд Х.Пэрлээ, Ю.С.Гришин нар судалж 6 булшийг малтан шинжилж, үр дүнг нь нийтэлсэн. Булшнаас гарсан эд зүйлс хүний яс, үйсэн савны үлдэгдэл, төмөр эдлэлийн хэлтэрхий, малын яс, цүлхэм бөөртэй ваар савнууд, даавуу болон эсгийний өөдөс, сурны тасархай. Судлаачид эдгээр булшийг Нийтийн Тооллын Өмнөх 21-р зууны үед хамааруулж үзсэн. === Шарын голын зосон зураг === Дархан хотоос хойш 25 км-т орших Цагаан нуураас зүүн тийш хясаалан тогтсон толигор хаданд 3 хэсэг газар улаан зосоор зураг зурсныг 1980 онд эрдэмтэн судлаач А.П.Окладников Д.Дорж нарын удирдсан Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан экспедици анх олж илрүүлсэн<ref>Д.Цэвээндорж, Ю.С.Худяков (Шарын голын хадны зураг ШУА. 1984. ¹4 76-78-р тал</ref>. Бат-Амгалан === Бичигт хошууны Хүйтэний голын бичээс === Энэ нь монгол, дөрвөлжин 2 бичгийн дурсгал бөгөөд Дархан хотоос зүүн хойт зүгт 70км-т Хүйтэний голын бичигт хошуу хэмээх газар байдаг. Бичээсүүдийг анх 1981 онд Н.Сэр-Оджав, Д.Цэвээндорж, А.Очир нар илрүүлсэн. Монгол бичээс нь нэлээд баларсан боловч ерөнхий тоймыг нь гаргаж тайлсан, бичгийн хэлбэр нь 12-14-р зуунд холбогдоно гэж үзсэн. Дөрвөлжин бичиг нь бүрэн тайлагдаагүй боловч 17-р зуунаас хойших үеийн шашин мөргөлийн утгатай хэмээн үзсэн бөгөөд Монгол нутгийн хаднаас анх удаа илэрсэн ховор дурсгалд тооцжээ. === Бусад === [[File:Suspension Bridge (Darkhan).jpg|thumb|Дүүжин гүүр]] *Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн улсын комиссын " Орон нутгийн хамгийн сайн санаачлага"-аар өргөмжлөгдсөн " Морин хуур" цогцолбор * Бурхантай уул * Төмөр замчдын хөшөө * Аавын гутал Аавын гутал хэмээх 5 настай хүүгийн энэхүү хөшөө нь Дарханчуудын үр удмаас улсдаа төдийгүй дэлхийн тавцанд эх орныхоо нэрийг мандуулсан суут эрдэмтэн мэргэд, спорт урлагийн алдартнууд олон арваараа төрөн гарахыг бэлэгддэг бөгөөд хөшөөг 2006 онд хот байгуулагдсан өдөр буюу 10 сарын 17-ны өдөр хүлээн авсан байна. * Монгол гутал хөшөө * Миний Монгол цэцэрлэгт хүрээлэн * Найрамдлын Дархан тэмдэг хөшөө * Дүүжин гүүр * Мөн Дархан хотод улсдаа хэмжээгээ 3т орох /1т Улсын их дэлгүүр, 2т Улаанбаатар их дэлгүүр/ Дархан их дэлгүүр бий. ** Дархан Улаанбаатарын чиглэлийг засмал зам дагуу Дарханаас 20 км * Дархан хаалт ** Дархан Сэлэнгийн засмал зам дагуу Дарханаас 10 км == Aх дүү хотууд == * {{Flagicon|Болгар}} [[Димитровград]]<ref>[http://www.dimitrovgrad.bg/article1103.aspx?c=24Димитровград]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> *{{flagicon|АНУ}} [[Ирвинг (Техас)|Ирвинг]] *{{flagicon|Орос}} [[Улаан-Үд]] *{{flagicon|Унгар}} [[Капошвар]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Дархан| ]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймгийн суурин]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]] d1nak0ez8vksrhqfoqzwpwp4nra8x1w 0 2624 869038 795738 2026-09-09T02:33:33Z Baatar.b.90 106205 869038 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fethullah Gülen 2016.jpg|thumb|Фетхуллах Гюлен (2016)]] '''Мухаммед Фетхуллах Гюлен''' ({{lang-tr|Muhammed Fethullah Gülen}}; 1941 оны 4-р сарын 27, [[Эрзурум]] аймгийн Пасинлер сум, Коружук тосгон — 2024 оны 10-р сарын 20, [[Пеннсилвани]], [[АНУ]]) — Түркийн исламын номлогч, зохиолч, «Хизмет» (үйлчлэх) хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагч. Тэрбээр суннит-ханафи урсгал, суфизм, боловсрол, шашин хоорондын яриа хэлэлцээг хослуулсан үзэл дэвшүүлсэн. Дагалдагчид нь дэлхийн олон оронд сургууль, хэвлэл, иргэний нийгмийн байгууллага байгуулсан. [[Турк]]ийн засгийн газар 2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлогын дараа түүнийг удирдагч гэж буруутгаж, хөдөлгөөнийг террорист байгууллага (ФЕТО) гэж зарласан. Гюлен өөрийгөө буруугүй гэж няцаасан. АНУ түүнийг Турк руу шилжүүлээгүй. == Намтар == Гюлен имам Рамиз эцэг, Рефиа эхийн найман хүүхдийн нэг болж Эрзурумын ойролцоо төрсөн. Албан ёсны бүртгэлд 1941 оны 4-р сарын 27 гэж бичигдсэн бөгөөд зарим эх сурвалж түүнийг 1938 онд төрсөн гэж үздэг. Бага насандаа Коран цээжилж, Эрзурумын шашны сургуульд суралцсан. Гэрийн болон бие даасан шашны боловсрол голлож, улсын бага сургуулийг бүрэн төгсөөгүй. 1959 оноос Түркийн шашны газрын имам, номлогчоор ажилласан. Эдирнэ, дараа нь 1960-аад оны дундуур [[Измир]]д Кестанепазары сүмд номлож алдаршжээ. Саид Нурсигийн үзэлд нөлөөлөгдөж, шинжлэх ухаан, боловсролыг шашинтай хослуулахыг уриалсан. Гэрлээгүй. 1990-ээд оны сүүлчээр Түркт түүнийг төрийг эвдэхээр завдсан гэж шүүхээр буруутгасан. 1999 онд эмчлүүлэх нэрээр АНУ руу явж, тэндээсээ буцаагүй. Пеннсилвани мужийн Сэйлорсбург орчмын хашаатай төвд 25 орчим жил амьдарсан. === Эрдоантай харилцаа === 2000-аад оны эхээр Гюлений дагалдагчид болон [[Режеп Тайип Эрдоан]]-ы Шударга ёс ба хөгжлийн нам (АКП) хамтран шашинт улс төрийн орон зайг тэлж байв. Гюленийг тухайн үед нөлөөгөөрөө Эрдоаны дараа орох хүмүүсийн нэг гэж тооцох нь байсан. 2013 онд Эрдоаны ойр дотны хүмүүсийг авлигаар шалгасан хэрэг дэгдэж, засгийн газар үүнийг Хизмет хөдөлгөөний цагдаа, прокурорууд зохион байгуулсан гэж үзсэн. Үүнээс хойш Эрдоан хөдөлгөөнийг «төр доторх төр» гэж нэрлэж, сургууль, байгууллагыг нь хааж эхэлсэн. 2014 онд Түркийн эрх баригчид хөдөлгөөнийг террорист жагсаалтад оруулж, Гюленийг эрэн сурвалжилсан. === 2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлого === 2016 оны 7-р сарын 15-нд Түркийн зэвсэгт хүчний зарим офицер засгийн газрыг түлхэн унагахыг оролдсон. 200 гаруй хүн амиа алдсан. Оролдлого бүтэлгүйтэж, Эрдоан Гюленийг захиалсан гэж буруутгасан. Гюлен төрийн эргэлтийг буруушааж, өөрийгөө холбоогүй гэж мэдэгдсэн. Барууны засгийн газрууд болон шүүхүүд энэ буруутгалыг бүрэн нотлогдоогүй гэж үзсээр ирсэн. Дараа нь Туркт хэдэн арван мянган цэрэг, төрийн албан хаагч, багш, сэтгүүлчийг баривчилж, ажлаас халсан. Засгийн газар үүнийг ФЕТО-той тэмцэл гэж нэрлэсэн. Шүүмжлэгчид үүнийг улс төрийн өрсөлдөгчдийг цэвэрлэх аян гэж үзсэн. Гюлен 2024 оны 10-р сарын 20-нд Пеннсилваниин эмнэлэгт зүрх, бөөрний өвчнөөр нас барж, Сэйлорсбург орчимд оршуулагдсан. 83 насалсан. == Хизмет хөдөлгөөн == Хизмет (түрк. ''hizmet'', «үйлчлэх») нь Гюлений номлолоос үүссэн олон улсын нийгмийн хөдөлгөөн юм. Гол санаа нь: * Лалын шашинтнууд нийгэмд үйлчлэх үүрэгтэй. * Боловсрол, шинжлэх ухаан, зах зээл, иргэний нийгмийг дэмжих. * «Номын хүмүүс» буюу Христэд итгэгчид, иудейчүүдтэй яриа хэлэлцээ хийх. Оргил үедээ Турк, Төв Ази, Африк, Европ, АНУ-д сургууль, их сургууль, хэвлэл, эмнэлэг ажиллуулж байв. Хөдөлгөөн албан ёсны гишүүнчлэлгүй, төвлөрсөн бус бүтэцтэй гэж өөрсдөө тайлбарладаг. Шүүмжлэгчид үүнийг далд сүлжээ, улс төрийн нөлөөний хэрэгсэл гэж үздэг. 2013 онд ''Time'' сэтгүүл Гюленийг дэлхийн нөлөө бүхий 100 хүний жагсаалтад оруулсан. == Монгол дахь сургуулиуд == 1990-ээд оны сүүлчээс Монголд «Монгол–Түркийн хамтарсан сургууль» нэртэй ерөнхий боловсролын сургуулиуд нээгдсэн. Үүнд Орхон аймагт 1999 онд байгуулагдсан сургууль (хожим Орхон Эмпати), Улаанбаатар дахь Орхон ХаСү зэрэг багтана. Судалгааны бүтээлүүд эдгээрийг Хизмет хөдөлгөөнтэй холбоотой гэж тэмдэглэдэг. Сургуулиуд математик, байгалийн ухаан, англи хэлээр нэр хүндтэй байсан бөгөөд сургалтын хөтөлбөрт шашны хичээл албан ёсоор ороогүй гэж мэдээлдэг. 2016 оны дараа Туркийн засгийн газар гадаад дахь ийм сургуулиудыг хаахыг шаардсан. Монгол дахь зарим сургууль нэр, өмчлөлөө өөрчилсөн. == Бүтээл == Гюлен 60 гаруй ном, олон номлол хэвлүүлсэн. Гол сэдэв нь Коран тайлбар, суфизм, боловсрол, хүлцэл, нийгэмд үйлчлэх явдал юм. == Эх сурвалж == * [https://www.nytimes.com/2024/10/21/world/europe/fethullah-gulen-dead.html Fethullah Gulen, Turkish Cleric Accused of Coup Attempts, Dies]. ''The New York Times'', 2024-10-21. * [https://apnews.com/article/fethullah-gulen-turkey-dead-d808184b89acffcd1c9b24ba87d3d5f5 Self-exiled Turkish spiritual leader Fethullah Gülen dies in the US]. ''AP News'', 2024-10-21. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Fethullah_G%C3%BClen Fethullah Gülen] — Англи Википедиа * [https://www.mongoliajol.info/index.php/JIS/article/view/1445 Turkish schools around the world: Examples of Central Asian countries and Mongolia]. ''Journal of International Studies''. {{DEFAULTSORT:Гюлен, Фетхуллах}} [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2024 онд нас барсан]] [[Ангилал:Түркүүд]] [[Ангилал:Исламын зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Зохиолч]] g0ah3di3usqidxc7xyvbuw2zwu0uto0 869045 869038 2026-09-09T03:25:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 869045 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fethullah Gülen 2016.jpg|thumb|Фетхуллах Гюлен (2016)]] '''Мухаммед Фетхуллах Гюлен''' ({{lang-tr|Muhammed Fethullah Gülen}}; 1941 оны 4-р сарын 27, [[Эрзурум]] аймгийн Пасинлер сум, Коружук тосгонд төрсөн — 2024 оны 10-р сарын 20-нд [[Пеннсилвани]], [[АНУ]] нас барсан) — Түркийн исламын номлогч, зохиолч, «Хизмет» (үйлчлэх) хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагч. Тэрбээр суннит-ханафи урсгал, суфизм, боловсрол, шашин хоорондын яриа хэлэлцээг хослуулсан үзэл дэвшүүлсэн. Дагалдагчид нь дэлхийн олон оронд сургууль, хэвлэл, иргэний нийгмийн байгууллага байгуулсан. [[Турк]]ийн засгийн газар 2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлогын дараа түүнийг удирдагч гэж буруутгаж, хөдөлгөөнийг террорист байгууллага (ФЕТО) гэж зарласан. Гюлен өөрийгөө буруугүй гэж няцаасан. АНУ түүнийг Турк руу шилжүүлээгүй. == Намтар == Гюлен имам Рамиз эцэг, Рефиа эхийн найман хүүхдийн нэг болж Эрзурумын ойролцоо төрсөн. Албан ёсны бүртгэлд 1941 оны 4-р сарын 27 гэж бичигдсэн бөгөөд зарим эх сурвалж түүнийг 1938 онд төрсөн гэж үздэг. Бага насандаа Коран цээжилж, Эрзурумын шашны сургуульд суралцсан. Гэрийн болон бие даасан шашны боловсрол голлож, улсын бага сургуулийг бүрэн төгсөөгүй. 1959 оноос Түркийн шашны газрын имам, номлогчоор ажилласан. Эдирнэ, дараа нь 1960-аад оны дундуур [[Измир]]д Кестанепазары сүмд номлож алдаршжээ. Саид Нурсигийн үзэлд нөлөөлөгдөж, шинжлэх ухаан, боловсролыг шашинтай хослуулахыг уриалсан. Гэрлээгүй. 1990-ээд оны сүүлчээр Түркт түүнийг төрийг эвдэхээр завдсан гэж шүүхээр буруутгасан. 1999 онд эмчлүүлэх нэрээр АНУ руу явж, тэндээсээ буцаагүй. Пеннсилвани мужийн Сэйлорсбург орчмын хашаатай төвд 25 орчим жил амьдарсан. === Эрдоантай харилцаа === 2000-аад оны эхээр Гюлений дагалдагчид болон [[Режеп Тайип Эрдоан]]-ы Шударга ёс ба хөгжлийн нам (АКП) хамтран шашинт улс төрийн орон зайг тэлж байв. Гюленийг тухайн үед нөлөөгөөрөө Эрдоаны дараа орох хүмүүсийн нэг гэж тооцох нь байсан. 2013 онд Эрдоаны ойр дотны хүмүүсийг авлигаар шалгасан хэрэг дэгдэж, засгийн газар үүнийг Хизмет хөдөлгөөний цагдаа, прокурорууд зохион байгуулсан гэж үзсэн. Үүнээс хойш Эрдоан хөдөлгөөнийг «төр доторх төр» гэж нэрлэж, сургууль, байгууллагыг нь хааж эхэлсэн. 2014 онд Түркийн эрх баригчид хөдөлгөөнийг террорист жагсаалтад оруулж, Гюленийг эрэн сурвалжилсан. === 2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлого === 2016 оны 7-р сарын 15-нд Түркийн зэвсэгт хүчний зарим офицер засгийн газрыг түлхэн унагахыг оролдсон. 200 гаруй хүн амиа алдсан. Оролдлого бүтэлгүйтэж, Эрдоан Гюленийг захиалсан гэж буруутгасан. Гюлен төрийн эргэлтийг буруушааж, өөрийгөө холбоогүй гэж мэдэгдсэн. Барууны засгийн газрууд болон шүүхүүд энэ буруутгалыг бүрэн нотлогдоогүй гэж үзсээр ирсэн. Дараа нь Туркт хэдэн арван мянган цэрэг, төрийн албан хаагч, багш, сэтгүүлчийг баривчилж, ажлаас халсан. Засгийн газар үүнийг ФЕТО-той тэмцэл гэж нэрлэсэн. Шүүмжлэгчид үүнийг улс төрийн өрсөлдөгчдийг цэвэрлэх аян гэж үзсэн. Гюлен 2024 оны 10-р сарын 20-нд Пеннсилваниин эмнэлэгт зүрх, бөөрний өвчнөөр нас барж, Сэйлорсбург орчимд оршуулагдсан. 83 насалсан. == Хизмет хөдөлгөөн == Хизмет (түрк. ''hizmet'', «үйлчлэх») нь Гюлений номлолоос үүссэн олон улсын нийгмийн хөдөлгөөн юм. Гол санаа нь: * Лалын шашинтнууд нийгэмд үйлчлэх үүрэгтэй. * Боловсрол, шинжлэх ухаан, зах зээл, иргэний нийгмийг дэмжих. * «Номын хүмүүс» буюу Христэд итгэгчид, иудейчүүдтэй яриа хэлэлцээ хийх. Оргил үедээ Турк, Төв Ази, Африк, Европ, АНУ-д сургууль, их сургууль, хэвлэл, эмнэлэг ажиллуулж байв. Хөдөлгөөн албан ёсны гишүүнчлэлгүй, төвлөрсөн бус бүтэцтэй гэж өөрсдөө тайлбарладаг. Шүүмжлэгчид үүнийг далд сүлжээ, улс төрийн нөлөөний хэрэгсэл гэж үздэг. 2013 онд ''Time'' сэтгүүл Гюленийг дэлхийн нөлөө бүхий 100 хүний жагсаалтад оруулсан. == Монгол дахь сургуулиуд == 1990-ээд оны сүүлчээс Монголд «Монгол–Түркийн хамтарсан сургууль» нэртэй ерөнхий боловсролын сургуулиуд нээгдсэн. Үүнд Орхон аймагт 1999 онд байгуулагдсан сургууль (хожим Орхон Эмпати), Улаанбаатар дахь Орхон ХаСү зэрэг багтана. Судалгааны бүтээлүүд эдгээрийг Хизмет хөдөлгөөнтэй холбоотой гэж тэмдэглэдэг. Сургуулиуд математик, байгалийн ухаан, англи хэлээр нэр хүндтэй байсан бөгөөд сургалтын хөтөлбөрт шашны хичээл албан ёсоор ороогүй гэж мэдээлдэг. 2016 оны дараа Туркийн засгийн газар гадаад дахь ийм сургуулиудыг хаахыг шаардсан. Монгол дахь зарим сургууль нэр, өмчлөлөө өөрчилсөн. == Бүтээл == Гюлен 60 гаруй ном, олон номлол хэвлүүлсэн. Гол сэдэв нь Коран тайлбар, суфизм, боловсрол, хүлцэл, нийгэмд үйлчлэх явдал юм. == Эх сурвалж == * [https://www.nytimes.com/2024/10/21/world/europe/fethullah-gulen-dead.html Fethullah Gulen, Turkish Cleric Accused of Coup Attempts, Dies]. ''The New York Times'', 2024-10-21. * [https://apnews.com/article/fethullah-gulen-turkey-dead-d808184b89acffcd1c9b24ba87d3d5f5 Self-exiled Turkish spiritual leader Fethullah Gülen dies in the US]. ''AP News'', 2024-10-21. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Fethullah_G%C3%BClen Fethullah Gülen] — Англи Википедиа * [https://www.mongoliajol.info/index.php/JIS/article/view/1445 Turkish schools around the world: Examples of Central Asian countries and Mongolia]. ''Journal of International Studies''. {{DEFAULTSORT:Гюлен, Фетхуллах}} [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2024 онд нас барсан]] [[Ангилал:Түркүүд]] [[Ангилал:Исламын зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Зохиолч]] 9j6xr2gxelruw047nvnlftb5yrffex3 0 3437 868870 828632 2026-09-08T13:49:01Z Chongkian 21163 868870 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian National Olympic Committee logo.svg|thumb|Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны лого]] [[Файл:Mongolian National Olympic Committee.jpg|thumb|Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]] '''Монголын Үндэсний Олимпын Хороо''' ("Монголын Үндэсний Олимпийн Хороо" гэх, дүрмийн алдаатай нэрийг албан ёсоор хэрэглэдэг) нь [[Монгол улс|Монгол улсад]] олимпын хөдөлгөөнийг хөгжүүлэх зорилготой байгууллага юм. == Түүхэн тойм == Монголын Үндэсний Олимпын Хороог Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны дарга Элдэв-Очирын Дарьсүрэн үндсэлж, МАХН-ын Төв хороо, [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1956 оны [[2 сарын 6|2-р сарын 6]]-ны өдрийн хамтарсан 43/37 тоот тогтоолоор байгуулсан байна. Тэрбээр спортын холбоодыг үүсгэн олон улсын холбоодод элсүүлж, Монгол улсын биеийн тамир спортын хөдөлгөөнийг олон улсын олимпын хөдөлгөөнтэй холбоход их үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын Үндэсний Олимпын хороо нь олимпын хөдөлгөөнийг өрнүүлэх, өсвөр, залуу үеийг олимпын үзэл санаагаар хүмүүжүүлэх, биеийн тамир, [[спорт]]<nowiki/>ыг хөгжүүлэх зорилгоор Олон Улсын Олимпын хорооны гишүүнээр элсэх хүсэлтээ [[1960 он|1960]] онд илэрхийлж, [[Москва]] хотноо 1962 онд хуралдсан Олон Улсын Олимпын Хорооны 60-р чуулганаар МҮОХ-г өөрийн бүрэн эрхт 69 дэх гишүүнээр элсүүлэн авчээ. МҮОХ нь Азийн Олимпын зөвлөл /ОCA/, Үндэсний Олимпын Хорооны холбоо /ANOC/, Зүүн Азийн наадмын холбоо /EAGA/, Ази номхон далайн орнуудын чуулган /APOSA/-ы бүрэн эрхт гишүүн юм. МҮОХ нь Олон Улсын Олимпын Хартийг удирдлага болгож, олимпын хөдөлгөөнийг үндэсний болон олон улсын хэмжээнд хөгжүүлэх зорилго бүхий Төрийн бус байгууллага юм. МҮОХ нь Олимпын наадам, Олон улсын олимпын хорооны ивээл дор зохиогдох тив, бүс болон дэлхийн спортын олон төрөлт тэмцээнд Монгол улсыг төлөөлөх онцгой эрхийг Олимпын Хартийн дагуу дангаар эдэлдэг. [[1964]] оноос эхлэн Олимпын наадамд тамирчдаа илгээжээ. МҮОХ нийт 92 гишүүнтэй бөгөөд түүнээс сонгогдсон гүйцэтгэх зөвлөл 11 хүнээс бүрддэг юм. МҮОХ-нд 65 спортын холбоод харьяалагддаг. 2022 оны [[3 сарын 28|3-р сарын 28]]-ны өдөр болсон Монголын олимпын чуулганаас МҮОХ-ны ерөнхийлөгчөөр [[Батболдын Баттүшиг]] сонгогдсон. Жил бүрийн [[6 сарын 23|6-р сарын 23]]-нд ОУОХ-той хамтран "Олимпын өдөр"-ийг уламжлал болгон тэмдэглэдэг. Биеийн тамир спортыг хөгжүүлэх, Олимпын хөдөлгөөнийг сурталчилан дэлгэрүүлэх үйл хэрэгт тодорхой хувь нэмэр оруулж, амжилт гаргасан хүмүүсийг МҮОХ-ны ерөнхийлөгчийн заригаар МҮОХ-ны дээд шагнал "Олимпын Алтан-Од" одон, "Алтан очир" одон, "Олимпын алдар", "Дурсгалын алтан медаль"-иар шагнадаг. == Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны Ерөнхийлөгчид == * ЭЛДЭВ-ОЧИРЫН ДАРЬСҮРЭН (1956 оны 2 сараас 8 сард, үүсгэн байгуулагч анхны ерөнхийлөгч) * ЖАМЪЯНГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН (1956-1959) * ДОВЧИНГИЙН ЯДАМСҮРЭН (1959-1966) * НАМЖИЛЫН НОРОЛХОО (1966-1975) * ШАГДАРЖАВЫН МАГВАН (1975-1981) * ГОМБЫН ДАМДИН (1981-1984) * ДАВААГИЙН ДАШДОВДОН (1984-1988) * ГАЛСАНГИЙН ДАШЗЭВЭГ (1988-1990) * СОСОРБАРАМЫН БОЛД (1991) * САМДАНДОРЖИЙН ЖАМЦ (1991-1996) * [[Шагдарын Отгонбилэг|ШАГДАРЫН ОТГОНБИЛЭГ]] (1996-2001) * ДЭМЧИГЖАВЫН ЗАГДСҮРЭН (2001-2019) == Мөн үзэх== *[[Олон Улсын Олимпын Хороо]] *[[Зуны Олимпын наадам]] *[[Өвлийн олимп]] *[[Олимп]] == Цахим холбоос == {{commonscat}} [http://www.olympic.mn Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын Үндэсний Олимпын Хороо| ]] [[Ангилал:Үндэсний Олимпын Хороо]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Монгол Улс Олимпод| ]] [[Ангилал:Монголын спортын холбоо|Үндэсний Олимпын Хороо]] [[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ fwhs6ouif4hljsc2yakzv30642laf56 868871 868870 2026-09-08T13:49:25Z Chongkian 21163 868871 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian National Olympic Committee logo.svg|thumb|Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны лого]] [[Файл:Mongolian National Olympic Committee.jpg|thumb|Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]] '''Монголын Үндэсний Олимпын Хороо''' ("Монголын Үндэсний Олимпийн Хороо" гэх, дүрмийн алдаатай нэрийг албан ёсоор хэрэглэдэг) нь [[Монгол улс|Монгол улсад]] олимпын хөдөлгөөнийг хөгжүүлэх зорилготой байгууллага юм. == Түүхэн тойм == Монголын Үндэсний Олимпын Хороог Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны дарга Элдэв-Очирын Дарьсүрэн үндсэлж, МАХН-ын Төв хороо, [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1956 оны [[2 сарын 6|2-р сарын 6]]-ны өдрийн хамтарсан 43/37 тоот тогтоолоор байгуулсан байна. Тэрбээр спортын холбоодыг үүсгэн олон улсын холбоодод элсүүлж, Монгол улсын биеийн тамир спортын хөдөлгөөнийг олон улсын олимпын хөдөлгөөнтэй холбоход их үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын Үндэсний Олимпын хороо нь олимпын хөдөлгөөнийг өрнүүлэх, өсвөр, залуу үеийг олимпын үзэл санаагаар хүмүүжүүлэх, биеийн тамир, [[спорт]]<nowiki/>ыг хөгжүүлэх зорилгоор Олон Улсын Олимпын хорооны гишүүнээр элсэх хүсэлтээ [[1960 он|1960]] онд илэрхийлж, [[Москва]] хотноо 1962 онд хуралдсан Олон Улсын Олимпын Хорооны 60-р чуулганаар МҮОХ-г өөрийн бүрэн эрхт 69 дэх гишүүнээр элсүүлэн авчээ. МҮОХ нь Азийн Олимпын зөвлөл /ОCA/, Үндэсний Олимпын Хорооны холбоо /ANOC/, Зүүн Азийн наадмын холбоо /EAGA/, Ази номхон далайн орнуудын чуулган /APOSA/-ы бүрэн эрхт гишүүн юм. МҮОХ нь Олон Улсын Олимпын Хартийг удирдлага болгож, олимпын хөдөлгөөнийг үндэсний болон олон улсын хэмжээнд хөгжүүлэх зорилго бүхий Төрийн бус байгууллага юм. МҮОХ нь Олимпын наадам, Олон улсын олимпын хорооны ивээл дор зохиогдох тив, бүс болон дэлхийн спортын олон төрөлт тэмцээнд Монгол улсыг төлөөлөх онцгой эрхийг Олимпын Хартийн дагуу дангаар эдэлдэг. [[1964]] оноос эхлэн Олимпын наадамд тамирчдаа илгээжээ. МҮОХ нийт 92 гишүүнтэй бөгөөд түүнээс сонгогдсон гүйцэтгэх зөвлөл 11 хүнээс бүрддэг юм. МҮОХ-нд 65 спортын холбоод харьяалагддаг. 2022 оны [[3 сарын 28|3-р сарын 28]]-ны өдөр болсон Монголын олимпын чуулганаас МҮОХ-ны ерөнхийлөгчөөр [[Батболдын Баттүшиг]] сонгогдсон. Жил бүрийн [[6 сарын 23|6-р сарын 23]]-нд ОУОХ-той хамтран "Олимпын өдөр"-ийг уламжлал болгон тэмдэглэдэг. Биеийн тамир спортыг хөгжүүлэх, Олимпын хөдөлгөөнийг сурталчилан дэлгэрүүлэх үйл хэрэгт тодорхой хувь нэмэр оруулж, амжилт гаргасан хүмүүсийг МҮОХ-ны ерөнхийлөгчийн заригаар МҮОХ-ны дээд шагнал "Олимпын Алтан-Од" одон, "Алтан очир" одон, "Олимпын алдар", "Дурсгалын алтан медаль"-иар шагнадаг. == Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны Ерөнхийлөгчид == * ЭЛДЭВ-ОЧИРЫН ДАРЬСҮРЭН (1956 оны 2 сараас 8 сард, үүсгэн байгуулагч анхны ерөнхийлөгч) * ЖАМЪЯНГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН (1956-1959) * ДОВЧИНГИЙН ЯДАМСҮРЭН (1959-1966) * НАМЖИЛЫН НОРОЛХОО (1966-1975) * ШАГДАРЖАВЫН МАГВАН (1975-1981) * ГОМБЫН ДАМДИН (1981-1984) * ДАВААГИЙН ДАШДОВДОН (1984-1988) * ГАЛСАНГИЙН ДАШЗЭВЭГ (1988-1990) * СОСОРБАРАМЫН БОЛД (1991) * САМДАНДОРЖИЙН ЖАМЦ (1991-1996) * [[Шагдарын Отгонбилэг|ШАГДАРЫН ОТГОНБИЛЭГ]] (1996-2001) * ДЭМЧИГЖАВЫН ЗАГДСҮРЭН (2001-2019) == Мөн үзэх== *[[Олон Улсын Олимпын Хороо]] *[[Зуны Олимпын наадам]] *[[Өвлийн олимп]] *[[Олимпын наадам]] == Цахим холбоос == {{commonscat}} [http://www.olympic.mn Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын Үндэсний Олимпын Хороо| ]] [[Ангилал:Үндэсний Олимпын Хороо]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Монгол Улс Олимпод| ]] [[Ангилал:Монголын спортын холбоо|Үндэсний Олимпын Хороо]] [[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 8iele4hr5q58ttr8todyvs99oqis8bk 0 6055 869059 830425 2026-09-09T08:19:34Z Chongkian 21163 869059 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Дашинчилэн сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠰᠢᠨᠴᠢᠯᠢᠩ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Tsogtiin tsagaan baishin.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bulgan aimag.svg}} [[Булган аймаг|Булган]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 2318.96 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 3,008 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Дашинчилэн сум''' ({{mongolUnicode|ᠳᠠᠰᠢᠨᠴᠢᠯᠢᠩ|h}}) нь [[Булган]] аймгийн [[сум]] юм. Улаанбаатар хотоос 227 км, аймгийн төвөөс 147 км зайд оршдог. Төв аймгийн [[Заамар сум|Заамар,]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], Булган аймгийн [[Бүрэгхангай сум|Бүрэгхангай,]] [[Баяннуур]], [[Рашаант сум (Булган)|Рашаант,]] [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг]], [[Хишиг-Өндөр сум|Хишиг-Өндөр]] сумуудтай хил залгадаг. Газар нутгийн хэмжээ 231896 га. Дашинчилэн суманд Лах, Хараат, Доргонт, Сүүж 4 багийн нийт 899 өрхөд 3140 хүн амьдардаг. ==Газар зүй== Тус сумын нутаг дэвсгэр нь физик газар зүйн мужлалаар Хангайн нурууны зүүн хойд салбар уулсын дэд мужид хамрагдаж, Орхон-Туулын сав дагуу бэсрэг уулт хээрийн бүсэд оршдог. Далайн түвшнээс дээш 948-1601 метрт өргөгдсөн, хамгийн нам цэг нь нутгийн хойд хэсэг Хар бухын голын хөндий 948 м, хамгийн өндөр цэг нь төв хэсэгт Лах уул 1601 метрийн өндөртэй. Нам бэсрэг уулсын хооронд Бүрдийн дэнж, Хаяа, Бэлчэрийн хөндий, Хаахын хөндий, Бүдүүний хөндий, Хар бух голын хөндий, Яргайтын хөндий, Шийр, Далын хөндий зэрэг олон сайхан өргөн уужим хөндийнүүд оршино. Газар хөдлөлийн эрчим 9 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой. ==Эдийн засаг== Сумын нэгдсэн халаалтыг “Дулаан баян хайрхан” ХХК 2020 оны 12-р сараас эхлэн хариуцаж, 1 инженер, 8 галчтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Төвлөрсөн халаалтад 12 айл өрх, 6 төсөвт байгууллага, 8 хүнсний дэлгүүр, 7 аж ахуйн нэгж холбогдсон байна. Булган аймгийн Дашинчилэн сумын “МҮКҮ” ХХК нь сүпер хүнс соба будааг тариалж, гурвалжин будааны үйлдвэр, гурилын үйлдвэрт глютенгүй буюу цавуулаггүй гурил, будааг хийдэг. == Мал сүрэг == Сумын хэмжээнд 171090 толгой малтайгаас: * Тэмээ-80 * Адуу-15068 * Үхэр-13932 * Хонь-75530 * Ямаа-66480 ==Нэрийн утга== Дашинчилэн (төвөд: {{lang|bo|བཀྲ་ཤིས་ཆོས་གླིང་།}}; ''bkra shis chos gling''; Төвдийн Пиньинь: ''Zhaxi Qulin'') гэдэг нь Өлзий Жаргалын орон гэсэн утгатай төвөд үг юм. ==Түүх== Дашинчилэн сум нь хуучнаар Үйзэн гүний хошуу, Богдын их шавийн Эрдэм Номун хааны отогт харяалагдаж байсан ба 1924 онд Орон нутгийн засаг захиргаа Жавзандамба хутагтын шавь отгийг өөрчлөн байгуулахаар засгийн газрын төлөөний түшмэл томилогдон ажиллаж шинэ хошуу, сум, 10 гэрийн захиргааг байгуулан "Чин ширээт Монгол уулын хошуу" гэх болсон бөгөөд засаг захиргааны дахин хуваарилалтаар 1931 онд Дашинчилэн сум гэж нэрлэгдэх болсон. {{Хөтлөгч мөр Булганы сумууд}} [[Ангилал:Дашинчилэн сум| ]] [[Ангилал:Булган аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 9ej0i1twbuapuol4xdsgv9p5wcc76b2 0 6259 869060 803921 2026-09-09T08:21:23Z Chongkian 21163 869060 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Орхон}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Орхон сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag darkhan uul aymag.svg}} [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 478 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 184 | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,245 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Орхон сум''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Orqun Orqon.png]] ''орхон'') нь [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан. Орхон сум нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан. БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1968 оны 01-р сарын 11-ний 02 дугаар тогтоолоор Орхон, Шарын голын “Жимс ногоо, сүүний САА” нэртэй анхны засаг захиргааны нэгж болгон үүсгэн байгуулсан. Тус САА нь 1974 онд Сэлэнгэ аймгийн харъяаллаас гарч, тухайн үеийн Дархан хотын Орхон хороо болж улмаар 1994 онд Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлтөөр Орхон нэртэйгээр сумын зохион байгуулалтанд орж, одоо 2 багтайгаар төрийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэж байна. Орхон сум нь нийтдээ 47.8 мянган га нутаг дэвсгэртэй, 3076 хүн амтай, 1010 өрх, 33,5 мянган толгой малтай, 300-аад бүл зөгийтэй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэх нэн тохиромжтой, үржил шим сайтай хүрэн бор хөрстэй, 1300 га талбайд төмс, хүнсний ногоо тариалдаг, 800 орчим га талбайг услах хүчин чадалтай инженерийн байгууламж бүхий Шарын гол, Бүрэнтолгойн услалтын системтэй. Тус суманд “Дархан-Ус төв” УҮГ, “Хуртай” ХК-ийн услалтын иж бүрэн системээр хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч 700 гаруй иргэд газар тариалан эрхлэн жилд дунджаар 10-13 мянган тн төмс, хүнсний ногоо, 3 тн жимс, жимсгэнэ хураан авч зах зээлд нийлүүлж байгаагаас гадаад, дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаж байна. [[Файл:Орхон сум.jpg|thumb|250px]] Тус сум нь 600 гаруй хүүхэдтэй 12 жилийн ЕБСургууль, 160 хүүхдийн цэцэрлэг, нэг ээлжиндээ 250 хүнд үйлчлэх хүчин чадал бүхий соёл урлаг, спортын цогцолбор бүхий Соёлын төв, 12 ортой хүн эмнэлэгтэй, орон нутгийн болон олон улсын галт тэрэг сумын төвөөр дайрч өнгөрдөг төмөр замын өртөөтэй, үүрэн холбооны бүх сүлжээ, төмөр замын шилэн кабельтай, олон улсын авто замаас 9 км зайд оршдог, Орхон гол дээгүүр 2 хэсэгт гол гатлах хөвөгч болон бетонон гүүртэй, дэд бүтэц, зам харилцаа сайн хөгжсөн. Мөн хувийн хэвшлийн 50 гаруй аж ахуй нэгж, байгууллагууд худалдаа, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас гадна гахай, тахиа, үхэр, зөгийний чиглэлээр фермер эрхлэгчид сүүлийн жилүүдэд олноор нэмэгдэж ногоочид, зөгийчдийн сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдсан, тэдний эрх ашгийг хамгаалсан холбоо, төрийн бус байгууллагууд байнгын идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус сумаас 1968-2010 онуудад Улсын аварга тариаланч, механикжуулагч, усжуулагч, жимсчин, зөгийчин, улсын сайн малчин, алдарч уяач, улсын анчин зэрэг 21 алдар гавъяатнууд төрсөн билээ. Жил бүр Монгол улсын Засгийн газар, ХХААХҮЯ-наас зохион байгуулагддаг “Намрын ногоон өдрүүд” хүнсний ногооны үзэсгэлэн худалдаанд идэвхтэй оролцож, сүүлийн 4 жилд 10 мянган тн /Түмэн тонн ургацын эзэн/-оос дээш төмс, хүнсний ногоо хураан авч, 4 удаа Монгол улсын хүнсний ногоо тариалагч “ШИЛДЭГ СУМ”-аар шалгарлаа {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Орхон сум (Дархан-Уул)| ]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] f82pn0l61ez9m7r357evnp3fkscx2wq 0 6260 869058 848379 2026-09-09T08:18:25Z Chongkian 21163 869058 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Шарынгол сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠱᠠᠷ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠭᠣᠣᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Sharyngol Square.jpg | imagesize = 220px | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | coordinates = {{coord|49|15|N|106|26|E|region:MN|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag darkhan uul aymag.svg}} [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 160.6 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 7,636 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 881 | elevation_ft = 2890 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Шарынгол''' нь [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн]] [[сум]] юм. Шарын гол нь Шивэрт гэдэг байгалийн үзэсгэлэнт хөндийтэй. Алтны уурхай ихтэй. Шарын голын уурхай нь дэлхийд хамгийн анхны хөлдөөх аргаар ил уурхайн журмаар ашиглалт явуулсан нүүрсний уурхай бөгөөд мөн 70 сая жилийн өмнө амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн үеийн [[савагт хирс]]ний олдвор олдсон нутаг юм. == Түүх == [[Монгол]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн геологичид 1960-аад оны эхээр Шарын голын атар зэлүүд нутагт сайн чанарын [[хүрэн нүүрс]]ний том орд нээн илрүүлжээ. Тэнд жилд 1-1,2 сая тонн [[нүүрс]] олборлох хүчин чадалтай нүүрсний ил уурхай 1963-1965 онд ЗХУ-ын тусламжтай ашиглалтад оруулжээ. Анхны ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П. Очирбат]] Шарын голын уурхайн анхны ерөнхий инженер юм. [[БНМАУ]]-ын Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1979 оны 1 сарын 29-ны зарлигаар Шарын голыг орон нутгийн хот болгожээ. Шарын гол нь хуучны 5 давхар барилга 16 ш, 2 давхар бранкан байшин олонтой сум юм. Шарын гол хот нь монгол арван жилийн сургууль, дөрвөн жилийн бага сургууль, найман жилийн сургуультай, мөн орос найман жилийн 2 сургуультай, соёл спорт урлагийн өлгий, олон үндэстний найрамдалын хот байсан. ==Хүмүүс== Энэ суманд алдарт хөгжмийн зохиолч [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Чойдог]], нэрт жүжигчин Нямсүрэн, бүжиг дэглээч багш Дорж нар бүтээлээ туурвиж байлаа. Тус сумын арван жилийн сургуулиас маш олон спорт урлагийн алдартнууд, ялангуяа хөл бөмбөг, хоккейн спортын мастерууд олноор төрсөн. Тухайлбал хөл бөмбөг, хоккейн спортын мастер Дамдинжав, Батболд, Ванчинжав, Батсайхан, Очирбат, Эрдэнбаатар нарын 30 гаруй спортын мастер төрсөн. Мөн гар бөмбөгийн спортын мастер Халзан, Цэрэндэндэв, сагсан бөмбөгийн мастер Баттөр, И.Оюунболд, багш Баяржаргал нарын олон арван алдартнууд төрсөн. Монголын хамгийн олон уул уурхайн хөдөлмөрийн баатар Цэрэндорж, Цэвээн, Түчин, Чимид нарын зэрэгцээ шинийг санаачлагч уул уурхайн гавьяат ажилтан Базар, Очир, болон Эрчим Хүч уул уурхайн яамны ерөнхий инженер Н.Батсүх, тохируулгын инженерүүд Мягмаржав, Бор, Бийраа нарын шилдэг инженерүүд ажиллаж амьдарч байсан нутаг юм. Түүнчлэн оюун ухааны мастер Хатанбаатар төрж өссөн. {{commonscat}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} [[Ангилал:Шарынгол сум| ]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] ottmjhkbemdx2lkelqzgovpavgdske7 0 8300 869051 751050 2026-09-09T05:09:12Z ~2026-48735-76 107376 /* */ 869051 wikitext text/x-wiki [[File:Woman_Montage_(1).jpg|thumb|]] '''Эм хүн''' эсвэл '''Эмэгтэй хүн''', богиноор '''Эм''' гэдэг нь насанд хүрсэн [[эм (хүйс)|эм хүйст]] [[хүн]]ийг хэлнэ. Насанд хүрээгүйг нь [[охин]] (эмэгтэй хүүхэд) буюу гэнэ. Эмэгтэй хүнийг насны байдлаас хамааруулан [[бүсгүй]], [[хүүхэн]], [[эмгэн]] зэргээр нэрлэдэг. Эмэгтэй хvн бол энэ ертөнцийн эхлэл.<br /> Бага насны охид шилжилтийн нас руу орох үед бие физиологи болон зан авирын хувьд нэлээд өөрчлөгддөг. Энэ үед сарын тэмдэг ирж, хөх ургах, ааш араншин түргэн болох нь элбэг. Гэр бүлийнхэнтэйгээ таарамж муутай байх, хайр дурлалын хувьд гүнзгий байдаг нь хүн бүрийн өсвөр насанд тохиолддог зүйл юм. Энэ үе өнгөрсөний дараа бие хүн болон төлөвшиж, нийгэмд өөрийн байр сууриа олох анхны алхамаа хийж байдаг. Харин 18 нас хүрсэний дараа насанд хүрсэн гэж үздэг ба биологийн хувьд тогтворжино. Эмэгтэй хүний хувьд цэвэршилт нь 40-45 насны хооронд явагддаг. <blockquote>Манай дэлхий дээрх улс орон бүр өөр өөрийн ёс жаяг, соёл уламжлал, шашин шүтлэгээсээ хамаараад хүйсийн тэгш байдал, ялангуяа эмэгтэйчүүдийн эрхийг хязгаарласан хачин жигтэй хууль, дүрмийг бий болгож нийтээрээ дагаж мөрдсөөр байна. Жишээ нь Иранд охид, эмэгтэйчүүд эрэгтэй хүмүүс оролцсон спортын тэмцээн уралдааныг үзэх нь хориотой байдаг бол Саудын Арабт эм хүйстэй л бол цусан төрөл байсан ч хэн нэгнийг оршуулах ёслолд оролцох эрхгүй байдаг. Тэгвэл эдгээр хачирхалтай дүрэм, журмаас та бүхэнд хамгийн жигтэй 10 хоригийг хүргэе. 1.Саудын Араб - Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгийн ихээр хязгаарладаг орнуудын тэргүүн Саудын Арабт 2001 оноос охид, эмэгтэйчүүдийг Барби тоглоом худалдан авахыг хорьсон бөгөөд оронд нь Дундад Ази болон Исламын орнуудад алдартай Фулла хүүхэлдэйг санал болгодог. 2.АНУ - Америкийн зүүн өмнөд хэсгийн Флорида мужид ганц бие болон бэлэвсэн эмэгтэйчүүд Ням гарагт шүхрээр үсрэхийг хориглодог гэнэ. 3.Саудын Араб - Эмэгтэйчүүд жолоо барих нь биеэ үнэлэлт, садар самуун болон гэр бүл салалтыг дэмжиж буй хэрэг гэж үзэн мөн хатуу хориглодог ажээ. 4.Ватикан - Хүн амын тоо, газар нутгаарынхаа хэмжээгээр дэлхийн хамгийн жижиг тусгаар улс болох Ватиканд эмэгтэйчүүд санал өгөх эрхгүй гэнэ. 5.Йемен - Йемений шүүхийн өмнө эмэгтэй хүнийг хагас хүн гэж үздэг бөгөөд эмэгтэйчүүд гэрчийн мэдүүлэг өглөө гэхэд шүүх түүнийг харгалзан үзэх нь бараг үгүй. 6.АНУ - Америкийн Делавэр мужийн Уайтсвилл гэдэг газар эмэгтэйчүүд эрэгтэйдээ гэрлэх санал тавих нь хориотой. 7.Итали - Италийн хойд хэсэгт орших Феррара хотод царай муутай эсвэл муу нэртэй эмэгтэйчүүдийг бяслагны үйлдвэрт орох нь хориотой байдаг гэнэ. 8.Энэтхэг - Энэтхэгийн Асара тосгонд дөчөөс доош насны эмэгтэйчүүд дэлгүүр хэсэх болон охидууд нь гудамжинд гар утас хэрэглэхийг хатуу хорьсон байдаг байна. 9.БНХАУ - Өмнөд хөрш БНХАУлсад эмэгтэйчүүд зочид буудлын угаалгын өрөөнөөсөө бусад газар нүцгэн явах нь хориотой. 10.Афганистан - Зэвсэгт мөргөлдөөн, алан хядах ажиллагаа, бослого үймээн гээд таагүй мэдээлэлтэй байнга нэр холбогддог Афганистанд эмэгтэйчүүд дуу чимээ гаргадаг эсвэл өндөр өсгийтэй гутал өмсөх, чанга инээх гэх мэт энгийн зүйлсийг хатуу хориглосон байдаг ажээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.emegteichuud.mn/content/59557.shtml |wayback=20160307180955 |text=www.emegteichuud.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:57:59 InternetArchiveBot }}: Орон орны эмэгтэйчүүдэд хийхийг нь хориглосон жигтэй 10 хориг</ref></blockquote> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Women}} * {{Wiktionary}} * [http://www.fembio.org/ FemBio - олон улсын нэр хүндэд хүрсэн эмэгтэйчүүдийн намтар] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Эмэгтэй хүн| ]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүд| ]] [[Ангилал:Хүйс|!Эмэгтэй хүн]] [[Ангилал:Гинекологи ба төрөлтийн тусламж]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүний нэршил]] [[Ангилал:Биологийн антропологи]] [[Ангилал:Гүн ухааны антропологи]] nhgh8yzeczaalb64oe7ucbt7cn1ourq 869054 869051 2026-09-09T06:09:05Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-48735-76|~2026-48735-76]] ([[User talk:~2026-48735-76|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 751050 wikitext text/x-wiki [[File:Woman_Montage_(1).jpg|thumb|]] '''Эм хүн''' эсвэл '''Эмэгтэй хүн''', богиноор '''Эм''' гэдэг нь насанд хүрсэн [[эм (хүйс)|эм хүйст]] [[хүн]]ийг хэлнэ. Насанд хүрээгүйг нь [[охин]] (эмэгтэй хүүхэд) буюу гэнэ. Эмэгтэй хүнийг насны байдлаас хамааруулан [[бүсгүй]], [[хүүхэн]], [[авгай (эмэгтэй хүн)|авгай]], [[эмгэн]] зэргээр нэрлэдэг. Эмэгтэй хvн бол энэ ертөнцийн эхлэл.<br /> Бага насны охид шилжилтийн нас руу орох үед бие физиологи болон зан авирын хувьд нэлээд өөрчлөгддөг. Энэ үед сарын тэмдэг ирж, хөх ургах, ааш араншин түргэн болох нь элбэг. Гэр бүлийнхэнтэйгээ таарамж муутай байх, хайр дурлалын хувьд гүнзгий байдаг нь хүн бүрийн өсвөр насанд тохиолддог зүйл юм. Энэ үе өнгөрсөний дараа бие хүн болон төлөвшиж, нийгэмд өөрийн байр сууриа олох анхны алхамаа хийж байдаг. Харин 18 нас хүрсэний дараа насанд хүрсэн гэж үздэг ба биологийн хувьд тогтворжино. Эмэгтэй хүний хувьд цэвэршилт нь 40-45 насны хооронд явагддаг. <blockquote>Манай дэлхий дээрх улс орон бүр өөр өөрийн ёс жаяг, соёл уламжлал, шашин шүтлэгээсээ хамаараад хүйсийн тэгш байдал, ялангуяа эмэгтэйчүүдийн эрхийг хязгаарласан хачин жигтэй хууль, дүрмийг бий болгож нийтээрээ дагаж мөрдсөөр байна. Жишээ нь Иранд охид, эмэгтэйчүүд эрэгтэй хүмүүс оролцсон спортын тэмцээн уралдааныг үзэх нь хориотой байдаг бол Саудын Арабт эм хүйстэй л бол цусан төрөл байсан ч хэн нэгнийг оршуулах ёслолд оролцох эрхгүй байдаг. Тэгвэл эдгээр хачирхалтай дүрэм, журмаас та бүхэнд хамгийн жигтэй 10 хоригийг хүргэе. 1.Саудын Араб - Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгийн ихээр хязгаарладаг орнуудын тэргүүн Саудын Арабт 2001 оноос охид, эмэгтэйчүүдийг Барби тоглоом худалдан авахыг хорьсон бөгөөд оронд нь Дундад Ази болон Исламын орнуудад алдартай Фулла хүүхэлдэйг санал болгодог. 2.АНУ - Америкийн зүүн өмнөд хэсгийн Флорида мужид ганц бие болон бэлэвсэн эмэгтэйчүүд Ням гарагт шүхрээр үсрэхийг хориглодог гэнэ. 3.Саудын Араб - Эмэгтэйчүүд жолоо барих нь биеэ үнэлэлт, садар самуун болон гэр бүл салалтыг дэмжиж буй хэрэг гэж үзэн мөн хатуу хориглодог ажээ. 4.Ватикан - Хүн амын тоо, газар нутгаарынхаа хэмжээгээр дэлхийн хамгийн жижиг тусгаар улс болох Ватиканд эмэгтэйчүүд санал өгөх эрхгүй гэнэ. 5.Йемен - Йемений шүүхийн өмнө эмэгтэй хүнийг хагас хүн гэж үздэг бөгөөд эмэгтэйчүүд гэрчийн мэдүүлэг өглөө гэхэд шүүх түүнийг харгалзан үзэх нь бараг үгүй. 6.АНУ - Америкийн Делавэр мужийн Уайтсвилл гэдэг газар эмэгтэйчүүд эрэгтэйдээ гэрлэх санал тавих нь хориотой. 7.Итали - Италийн хойд хэсэгт орших Феррара хотод царай муутай эсвэл муу нэртэй эмэгтэйчүүдийг бяслагны үйлдвэрт орох нь хориотой байдаг гэнэ. 8.Энэтхэг - Энэтхэгийн Асара тосгонд дөчөөс доош насны эмэгтэйчүүд дэлгүүр хэсэх болон охидууд нь гудамжинд гар утас хэрэглэхийг хатуу хорьсон байдаг байна. 9.БНХАУ - Өмнөд хөрш БНХАУлсад эмэгтэйчүүд зочид буудлын угаалгын өрөөнөөсөө бусад газар нүцгэн явах нь хориотой. 10.Афганистан - Зэвсэгт мөргөлдөөн, алан хядах ажиллагаа, бослого үймээн гээд таагүй мэдээлэлтэй байнга нэр холбогддог Афганистанд эмэгтэйчүүд дуу чимээ гаргадаг эсвэл өндөр өсгийтэй гутал өмсөх, чанга инээх гэх мэт энгийн зүйлсийг хатуу хориглосон байдаг ажээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.emegteichuud.mn/content/59557.shtml |wayback=20160307180955 |text=www.emegteichuud.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:57:59 InternetArchiveBot }}: Орон орны эмэгтэйчүүдэд хийхийг нь хориглосон жигтэй 10 хориг</ref></blockquote> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Women}} * {{Wiktionary}} * [http://www.fembio.org/ FemBio - олон улсын нэр хүндэд хүрсэн эмэгтэйчүүдийн намтар] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Эмэгтэй хүн| ]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүд| ]] [[Ангилал:Хүйс|!Эмэгтэй хүн]] [[Ангилал:Гинекологи ба төрөлтийн тусламж]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүний нэршил]] [[Ангилал:Биологийн антропологи]] [[Ангилал:Гүн ухааны антропологи]] ahz9eflnxhooblvlkohy1fwflhzwzzq 0 9469 868858 856380 2026-09-08T12:39:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 868858 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Бүгд Найрамдах Буриад Улс | subdivision_type = Улс | settlement_type = [[Оросын бүгд найрамдах улсууд|Бүгд найрамдах улс]] | image_flag = Flag of Buryatia.svg | image_map = Map of Russia (2014–2022) - Buryatia (Crimea disputed).svg | subdivision_name = {{flag|Орос}} | coordinates = {{coord|53|48|N|109|20|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type2 = [[Холбооны тойрог (ОХУ)|Холбооны тойрог]]<ref name="FederalDistrict">{{Cite Russian law|ru_entity=Президент Российской Федерации|ru_type=Указ|ru_number=849|ru_date=13 мая 2000 г.|ru_title=О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе|ru_effective_date=13 мая 2000 г|ru_published_in="Собрание законодательства РФ", No.&nbsp;20, ст. 2112|ru_published_date=15 мая 2000 г|ru_amendment_type=Указа|ru_amendment_number|ru_amendment_date=19 января 2010 г|ru_amendment_title|en_entity=President of the Russian Federation|en_type=Decree|en_number=849|en_date=May 13, 2000|en_title=On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District|en_effective_date=May 13, 2000|en_url|en_amendment_type=Decree|en_amendment_number|en_amendment_date=January 19, 2010|en_amendment_title}}</ref> | subdivision_name2 = [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодын ХТ]] | subdivision_type3 = [[Оросын эдийн засгийн бүсүүд|Эдийн засгийн бүс]]<ref name="EconomicRegion">{{Cite Russian law|ru_entity=Госстандарт Российской Федерации|ru_number=ОК 024-95|ru_date=27 декабря 1995 г.|ru_title=Общероссийский классификатор экономических регионов. 2.&nbsp;Экономические районы|ru_amendment_type=Изменения|ru_amendment_number=5/2001 ОКЭР|en_entity=[[Gosstandart]] of the Russian Federation|en_number=OK 024-95|en_date=December 27, 1995|en_title=Russian Classification of Economic Regions. 2.&nbsp;Economic Regions|en_amendment_type=Amendment|en_amendment_number=5/2001 OKER}}</ref> | subdivision_name3 = [[Алс Дорнодын эдийн засгийн бүс|Алс Дорнодын ЭЗБ]] | leader_title = [[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын тэргүүн|Тэргүүн]]<ref name="HeadLegis">Constitution, Article&nbsp;5.3</ref> | leader_name = [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-local-elections-marked-by-low-turnout-fraud-claims/28728417.html|title=Ruling Party Dominates Russian Elections Amid Low Turnout, Opposition Claims Strong Moscow Showing|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> | total_type = Нийт | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 351,334 | population_rank = [[Оросын холбооны субъектийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-р байр]] | population_density_km2 = 2.79 | population_as_of = [[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 Тооллого]] | population_total = {{increase}} 978588 | population_footnotes = <ref name=2021Census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> | timezone1 = [[Эрхүүгийн цаг|MSK+5]]<ref>{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |script-title=ru:"Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019}}</ref> | blank_name_sec1 = [[OKTMO]] ID | blank_info_sec1 = 81000000 | website = {{URL|http://egov-buryatia.ru/}} | footnotes = | native_name = Республика Бурятия | image_shield = Coat of Arms of Buryatia.svg | iso_code = RU-BU | registration_plate = 03 | utc_offset = +8 | anthem = "[[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:Буряад Уласай түрын дуулал.ogg]]}} | translit_lang1 = Албан ёсны | translit_lang1_info1 = Буряад Улас | translit_lang1_type1 = [[Буриад хэл|Буриад]] | flag_size = 120px | shield_size = 75px | flag_link = Буриадын төрийн далбаа | shield_link = Буриадын төрийн сүлд | seat_type = Нийслэл | seat = [[Улаан-Үд]] | population_urban = 59.1% | population_rural = 40.9% | blank_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec2 = [[Буриад хэл|Буриад]];<ref name="Languages">Constitution, Article&nbsp;67</ref> [[Орос хэл]]<ref name="Russian">Official throughout the Russian Federation according to Article&nbsp;68.1 of the [[Constitution of Russia]].</ref> | area_footnotes = <ref name="Area">{{cite web|url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm|title=Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации (''Territory, Number of Districts, Inhabited Localities, and Rural Administration by Federal Subjects of the Russian Federation'')|access-date=2011-11-01|author=Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service)|date=2004-05-21|work=Всероссийская перепись населения 2002 года (All-Russia Population Census of 2002)|publisher=Federal State Statistics Service|language=ru|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm|url-status=dead}}</ref> | mapsize = 300px | government_type = [[Буриад улсын ардын хурал|Ардын Хурал]]<ref name="HeadLegis" /> }} '''Буриад''' ({{lang-ru|Бурятия}}; {{lang-bxr|Буряад Улас}}) — [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]])-ын [[Оросын холбооны субьект|83 субьектын нэг]], [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]] нэг юм. [[Сибирийн холбооны тойрог]], [[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс]]т хамаарна. Буриад улс 351334 мянган км² газар нутаг, 2025 оны байдлаар 971 139 мянган хүн амтай. Нийслэл — [[Улаан-Үд]] (411 мянга хүн амтай). [[Буриад улсын тэргүүн]] тус улсыг тэргүүлдэг байна. Буриад нутаг [[17-р зуун]]аас [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] мэдэлд орсон бөгөөд 1923 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] Оросын дотор «Буриад Монгол» нэртэй автономит улс үүсэн байгуулагдаж 1958 онд «Буриад» болгон нэрийг ЗХУ-ын удирдлага өөрчилсөн байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарч [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] байгуулагдсан [[1992]] онд зэрэг нэгээр ахиж '''ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс''' (БНБурУ) хэмээх албан нэртэй болсон. [[Орос үндэстэн|Орос]] (65%), [[буриад ястан|буриад]] (30%), [[татар үндэстэн|татар]] зэрэг олон ард нутаглах ба [[христийн шашин|христ]], [[буддын шашин]] дэлгэрсэн. [[Орос хэл|Орос]], [[буриад аялга|буриад]] хос хэл бичиг чухалчлан хэрэглэнэ. Орноо [[Буриад орны засаг захиргааны хуваарь|21 аймаг, 2 хотод]] хуваан захирдаг. == Нэр == Оноосон нэрийг [[кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Буриад''', [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ|h}} (''бурийад''), [[буриад аялга|буриадаар]] ''Буряад'' гэх ба [[буриад ястан|буриад монголчууд]] ''[[орон]]'' гэсэн үг тодотгож '''''Буряад орон''''', оросууд ''[[-ия]]'' дагавар залгаж '''''Бурятия''''' хэмээдэг. 1923 оноос «Буриад Монгол» байсныг 1958 онд ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн шийдвэрээр «Буриад» болгон товчилжээ. == Газар зүй == Буриад орон [[Төв Ази]], дорно [[Сибирь]] (Шивэр)-ийн өмнө захаар [[Монгол орон|Монголын]] хээр тал, Сибирийн өтгөн шугуйн хооронд 351,334 км² ([[Оросын холбооны наян гурван махбод]]ын дунд 15-р том нутаг) эзлэсэн ой мод, уул тал, ус нуур харамгүй бүрдсэн газар оршдог. Орос улсын хил дотроо зүүн талдаа [[Өвөр Байгалын хязгаар]]тай өргөн зурвасаар, хойгуураа [[Эрхүү муж]]тай хиллэж, баруун хойд талаараа [[Байгал нуур|Байгал нуураар]] хүрээлүүлж, баруун талаараа бага шиг зайд [[Тува орон]]той хаяа нийлдэг. Урд талаараа [[Монгол улс]]ын [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймагтай хил залгадаг. [[Зураг:Buryatialandscape.jpg|thumb|left|155px|Хөдөө газар]] Гүн, цэнгэг, үзэсгэлэнт [[Байгал нуур]]ын эргийн 60% нь Буриадын нутагт ноогддог байна. Буриад Монголчууд нуураа [[Байгал далай]] гэж нандигнан биширч дээдэлдэг билээ. Буриадад [[Ангар мөрөн|Ангар]], [[Лена мөрөн|Лена]] хоёр мөрөн, Байгал нуурын (52%) гэсэн гурван сав газар байна. Бүгд 25 мянга гаруй гол горхи урсдгаас >99% нь 200 км-ээс богино, 61% нь Байгал далайд цутгадаг. Томоохноос нэр дурдвал [[Зэд гол|Зэд]], [[Цөх гол|Цөх]], [[Хялга гол|Хялга]], [[Үд гол|Үд]] голыг хураан ирэх [[Сэлэнгэ мөрөн]], цолгин цутгадаг [[Баргажин гол|Баргажин]], Байгалын оройд цутгадаг [[Дээд Ангар гол|Дээд Ангар]] байна. Лена мөрөн (буриадаар Зүлхэ мүрэн)-өө зүглэн оддог [[Витим гол|Витим]] Муя хоёр, Ангарыг чиглэн аяарладаг [[Эрхүү гол]] бас бий. Хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 456 м өндөр дэх Байгал нуурын мандал бол, хамгийн өндөр цэг нь хоёр улсын хилийн цэг болсон [[Соёны нуруу|Соёны]] ноён оргил [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м) юм. Энд Зүүн Соёны нуруунаас гадна [[Хамар даваа]]н, Байгалын, [[Улаан бургасан]], Ахын, Баргажины, Витимийн гэх мэт нуруу, өндөрлөг орон бий. == Түүх == Эртнээс нааш [[Монгол үндэстэн|Монгол]] угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг [[1206]] онд байгуулагдсан [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Оросууд 1648 онд [[Баргажин аймаг|Баргажин]]д анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монголыг бүхэлд нь эзэлжээ. [[16-р зуун|Тэр цагт Буриадууд Халхын зүүн гарын умард нутагт хамаарч байв. 16-р зуун]]ы үеэс [[алт]], ангийн арьсаар баялаг тус нутагт [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]]ын худалдаачид, цэргүүд ирж суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд [[1666]] онд [[Үд гол]]ын хөндийд цайз барьж, Дээд-Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожим Зөвлөлтийн үед [[Улаан-Үд]] хот гэгдэх болж Буриадын нийслэл болсон юм. 1680-аад оноос Халхын Түшээт ханаас Оросын түрэлтийг эсэргүүцэн байлдаж тэмцэж, хэлэлцэж эхлэв. [[1689|Энэ үеэр Оростой Зүүнгар хэлэлцэж Халх руу довтолжээ.]] Халхууд Орос, Зүүнгартай зэрэг байлдах чадваргүй болсон тул Манжид дүрвэж дагажээ. Энэ нөхцлийг ашиглаж [[1689]] онд [[Манж Чин гүрэн]], Хаант Оросын хооронд байгуулсан [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчинийн гэрээ]] ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна. Үүгээр Буриадын зүүн нутаг Халхаас алдагдаж, Халх өөрөө Манжид дагав. Ингэж Орос, Манж, Зүүнгар хамжиж Буриадыг Халх монголын нутгаас салгаж авчээ. [[Зураг:Map of Buriat-MongolASSR.png|thumb|left|1929 оны ЗСБНАБМУ-ын газрын зураг. 1937 оноос өмнөх Буриад Монгол орон Аг, Усть-Орд хоёрыг багтаасан том байжээ.]] [[File:Liquidated national territorial administrative units of the Russia.jpg|thumb|Татан буугдсан болон өөр мужид нэгтгэгдсэн нутгууд]] Хожим [[1917]] оны [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд [[1920]] онд [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс]] Дээд-Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. [[1922]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад нэгтгэгдсэний дараа [[1923]] онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс]] болон зохион байгуулагдсан юм. [[1958]] онд тус улсын нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ. 1923 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын бүрэлдэхүүнд "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Буриад Монгол Улс" байгуулагдсан байна. 1927 онд Зөвлөлт засгийг эсэргүүцсэн [[буриадын ард түмний бослого]] гарсан боловч [[ЗХУ]] цэрэг, зэвсгийн хүчээр цус урсган даржээ. [[Зэвсэгт бослого]]ос хойш [[буриад|буриадуудыг]] нэн ялангуяа боловсролтой хэсгийн эсрэг хэлмэгдүүлэлт эрчимтэй явуулснаар 1929 он гэхэд 35000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн баримт байдаг. 1991 онд ЗХУ задран унаж [[Оросын Холбооны Улс]] бий болоход бүрэлдэхүүнд орж байр суурь дээшилж одоогийн эрх хэмжээ, нэрээ олжээ. [[1991]] оны 5-р сарын 27-нд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12-р сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, [[1994]] онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход [[Леонид Потапов]] хэмээх орос хүн тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. == Хүн ам == "Росстат" буюу Оросын статистикийн газрын мэдээлснээр 2025 оны байдлаар тус улсын хүн ам 971,139 хүн байв. [[Файл:Buriats painters.jpg|thumb|190px|right|Бурханч (1900 он)]] 1970 оноос хойш [[Буриад]] ястны эзлэх хувь аажмаар өсч байна<ref>[http://demoscope.ru/weekly/pril.php Демоскоп]</ref>: {| class="wikitable" |- ! Ястад/он ! 1926 ! 1939 ! 1959 ! 1970 ! 1979 ! 1989 ! 2002 ! 2010 !2021 |- | [[Оросууд]] | 52,9 % | 72,0 % | 74,6 % | 76,5 % | 72,0 % | 69,9 % | 67,8 % | 66,1 % |581,7 (59,4 %) |- | [[Буриад]]ууд | 43,9 % | 21,3 % | 20,2 % | 19,0 % | 23,0 % | 24,0 % | 27,8 % | 30,0 % |299,5 (30,6 %) |- | [[Украинчууд]] | 0,4 % | 2,5 % | 1,5 % | 1,3 % | 1,7 % | 2,2 % | 0,98 % | 0,6 % | |- | [[Татарууд]] | 0,6 % | 0,7 % | 1,2 % | 1,2 % | 1,1 % | 1,0 % | 0,83 % | 0,7 % | |} 2010 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]ын иргэн Буриадуудын 62.16% нь Буриад улсад оршин сууж байна. == Засаг захиргаа == '''ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын''' төрийн эрх мэдлийг [[Буриад улсын тэргүүн|Тэргүүн]], Ардын Хурал, Засгийн газар, шүүхүүд хэрэгжүүлдэг. Тэргүүн нь Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хамгийн өндөр албан тушаалтан бөгөөд Засгийн газрын дарга юм. Хууль тогтоох эрх мэдлийг [[Буриад улсын ардын хурал|'''Буриад''' '''улсын''']] [[Буриад улсын ардын хурал|А'''рдын''' '''хурал''']] ([[Буриад аялга|бур.]] Буряад Уласай Арадай Хурал) хэрэгжүүлдэг. 1994 оны 2-р сарын 22-нд Буриад Улсын Дээд Зөвлөл Буриад Улсын Үндсэн хуулийг баталсан. == Орон нутаг == [[Файл:Admin-map-Buryatia-region.gif|thumb|410x410px|Буриадын засаг захиргааны газрын зураг]] {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;" |+ '''Буриад орны хорин гурван нутгийн үндсэн мэдээлэл''' !rowspan="2" |№ ! colspan="3" | Нутгийн нэр ! colspan="2" |Газар нутгийн<br>хэмжээ, талбай ! colspan="2" |Хүн амын тоо<br>(2012.1.1-ээр)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]</ref> !rowspan="2" | Нутгийн<br>төв !rowspan="2" | Дүүрэг,<br>сумын<br>тоо |-bgcolor="#e0e0e0" ! монгол кирил ! орос кирил ! буриад кирил ! км² ! ↑↓ ! хүн ! ↑↓ |----------bgcolor=lightblue |Colspan=12 align=center|— '''[[хот]]''' – ''бүгд найрамдах улсад шууд харъяалагддаг хот'' (город республиканского подчинения) '''(2)''' — |- align="center" | 1 | [[Улаан-Үд]] хот | Город Улан-Удэ | Улаан-Үдэ хото | 348 | 22 | align="right" | 411,646 | 1 | — | 3 |- align="center" | 2 | [[Хойдбайгал]] | Город Северобайкальск | Хойто-Байгал хото | | 23 | align="right" | 24,615 | 11 | — | |----------bgcolor=lightblue |Colspan=12 align=center|— '''[[аймаг]]''' – ''хот суурин, сум хөдөө аль алиныг агуулсан нутаг'' (муниципальный район) '''(21)''' — |-align="center" | 3 | [[Ах аймаг]] | Окинский район | Ахын аймаг | 26012 | 4 | align="right" | 5,401 | 23 | [[Өрлөг]] | 4 |-align="center" | 4 | [[Бабант аймаг]] | Баунтовский район | Баунтын аймаг | 66816 | 1 | align="right" | 9,389 | 22 | [[Багдарин]] | 9 |-align="center" | 5 | [[Байгал шадар аймаг]] | Прибайкальский район | Байгал шадар аймаг | 15472 | 7 | align="right" | 26,904 | 9 | [[Турунтаево]] | 10 |-align="center" | 6 | [[Баргажин аймаг]] | Баргузинский район | Баргажанай аймаг | 18533 | 6 | align="right" | 23,238 | 13 | [[Баргажин]] | 10 |-align="center" | 7 | [[Бичүүр аймаг]] | Бичурский район | Бэшүүрэй аймаг | 6201 | 17 | align="right" | 24,742 | 10 | [[Бичүүр]] | 18 |-align="center" | 8 | [[Загарай аймаг]] | Заиграевский район | Загарайн аймаг | 6605 | 16 | align="right" | 49,513 | 3 | Загарай | 20 |-align="center" | 9 | [[Захаамин аймаг]] | Закаменский район | Захааминай аймаг | 15320 | 8 | align="right" | 28,016 | 7 | [[Захаамин]] | 24 |-align="center" | 10 | [[Зэд аймаг]] | Джидинский район | Зэдын аймаг | 8600 | 13 | align="right" | 27,450 | 8 | [[Шивээ]] | 23 |-align="center" | 11 | [[Муя аймаг]] | Муйский район | Муяын аймаг | 25,164 | 5 | align="right" | 12,834 | 21 | [[Таксимо]] | 3 |-align="center" | 12 | [[Мухаршивэр аймаг]] | Мухоршибирский район | Мухар-Шэбэрэй аймаг | 4532 | 19 | align="right" | 24,562 | 12 | [[Мухаршивэр]] | 16 |-align="center" | 13 | [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгэ аймаг]] | Селенгинский район | Сэлэнгын аймаг | 8269 | 14 | align="right" | 45,412 | 4 | [[Галуутнуур]] | 15 |-align="center" | 14 | [[Тарвагатай аймаг]] | Тарбагатайский район | Тарбагатайн аймаг | 3300 | 20 | align="right" | 16,657 | 17 | Тарвагатай | 10 |-align="center" | 15 | [[Түнхэн аймаг]] | Тункинский район | Түнхэнэй аймаг | 11800 | 12 | align="right" | 22,278 | 14 | Хэрээн | 14 |-align="center" | 16 | [[Хабаан аймаг]] | Кабанский район | Хабаансхын аймаг | 13470 | 9 | align="right" | 59,274 | 2 | [[Хабаан]] | 19 |-align="center" | 17 | [[Хиагт аймаг]] | Кяхтинский район | Хяагтын аймаг | 4684 | 18 | align="right" | 39,240 | 5 | [[Хиагт]] | 19 |-align="center" | 18 | [[Хойдбайгал аймаг]] | Северо-Байкальский район | Хойто-Байгалай аймаг | 53990 | 2 | align="right" | 13,688 | 20 | [[Доод Ангар]] | 10 |-align="center" | 19 | [[Хорь аймаг]] | Хоринский район | Хориин аймаг | 13431 | 10 | align="right" | 18,236 | 16 | Хорь | 11 |-align="center" | 20 | [[Хурамхаан аймаг]] | Курумканский район | Хурамхаанай аймаг | 12450 | 11 | align="right" | 14,704 | 19 | [[Хурамхаан]] | 10 |-align="center" | 21 | [[Хэжэнгэ аймаг]] | Кижингинский район | Хэжэнгын аймаг | 7871 | 15 | align="right" | 16,154 | 18 | [[Хэжэнгэ]] | 9 |-align="center" | 22 | [[Эвлэг аймаг]] | Иволгинский район | Эбилгын аймаг | 2663 | 21 | align="right" | 39,078 | 6 | [[Эвлэг]] | 6 |-align="center" | 23 | [[Яруу аймаг]] | Еравнинский район | Яруунын аймаг | 30725 | 3 | align="right" | 18,360 | 15 | Нарст | 14 |- style="background: #f0f0f0;" align="center" | colspan=4; align="center" | '''Буриад орны дүн''' | '''351334''' | — | align="right" | '''971,391''' | — | — | '''3+254''' |- |} <br clear=all> == Аж үйлдвэр == * Уул уурхай, мод боловсруулах, хөнгөн аж үйлдвэр, хонины аж ахуй зэрэг нь тус улсын аж үйлдвэрийн гол салбарууд болно. * Бүгд найрамдах улсын хамгийн том аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүд нь: Улаан-Үдийн нисэх онгоцны үйлдвэр ХК, "Бурятзолото" ХК, "Улаан-Үдийн зүтгүүр, тэрэгний засварын үйлдвэр" Улсын нэгдсэн үйлдвэр, "Улаан-Үдийн зүтгүүр" ХК, Улаан-Үдийн багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэх холбоо ХК, "Селенгинскийн целлюлоз, картон" ХК, "Байгаль ойн аж ахуй" компани ХК, "Тугнуйскийн ил уурхай" ХК, "Бурятмясопром" ХК, "Амта" чихрийн үйлдвэр ХК, "Буриадын сүү" ХК, "Бурятхлебпром" ХК, "Тимлюйскийн цементийн үйлдвэр" ХХК болон бусад. * [[Сибирийн төмөр зам]] тус улсын нутгаар дайрч өнгөрөх бөгөөд Улаан-Үд нь [[Монгол улс]]аар дамжин [[БНХАУ]] орох төмөр замын чухал зангилаа болно. * "Байгал" нисэх онгоцны буудал нь Улаан-Үд хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал юм. Энэ нь Улаан-Үд хотын дүүрэгт, хотын төвөөс баруун тийш 15 км, Байгаль нуураас зүүн өмнө зүгт 75 км зайд байрладаг. Буриад улсын Ардын Хурал 2008 онд нисэх онгоцны буудлыг "Байгал" гэж нэрлэсэн. Энэ нь холбооны нисэх онгоцны буудал бөгөөд тус улсын алслагдсан, хүрэхэд хэцүү бүс нутгуудад агаарын тээврийн төв болж үйлчилдэг. == Боловсрол == 1914-1915 оны хичээлийн жилд Буриадад ерөнхий боловсролын сургуульд, голчлон бага сургуульд 13,400 сурагч суралцаж байсан бөгөөд дунд болон дээд боловсролын тусгай болон дээд боловсролын байгууллага байгаагүй. 1969-1970 оны хичээлийн жилд 711 ерөнхий боловсролын сургуульд 203,900 сурагч, 33 мэргэжлийн сургуульд 8,900 сурагч, 23 дунд болон тусгай боловсролын байгууллагад 20,900 сурагч суралцаж байжээ. 4 дээд сургуульд 19,800 сурагч суралцаж байжээ. 2009 онд Буриад улсад 104 бага сургууль, 43 суурь сургууль, 370 дунд сургууль зэрэг 517 ерөнхий боловсролын сургууль байсан. Мөн 20 лицей, биеийн тамирын заал, бие даасан хичээлийг гүнзгийрүүлэн судалдаг 46 сургууль, зургаан зохиогчийн сургууль, 152 үндэсний сургууль болон бусад сургууль байсан байна. === Дээд боловсролын байгууллагууд === * Байгалийн Эдийн засаг, эрх зүйн дээд сургууль, * В.Р.Филипповын нэрэмжит Буриадын Улсын Хөдөө Аж Ахуйн Академи, * [[Буриадын Улсын Их Сургууль]], * Дорнод Сибирийн Улсын Соёлын дээд сургууль, * Дорнод Сибирийн Улсын Технологи, Менежментийн Их Сургууль === Музей === * [[Хиагтын орон нутгийн түүхийн музей]], * Новоселенгинск дахь Декабристийн музей, * [[Буриадын түүхийн музей]], * Улаан-Үдийн түүхийн музей, * Буриадын байгалийн музей, * Ц.Сампиловын нэрэмжит урлагийн музей, * Өвөрбайгалийн ард түмний угсаатны зүйн музей. == Зураг == <center> <gallery widths="200px" heights="140px"> Зураг:Baikal.Zmeinaya buhta.JPG|Байгал нуур Зураг:Баргузинский залив сверху.jpg|Баргажины булан Зураг:Буддийский храм в Гэгэтуе.jpg|Сартуул Гэгээтийн дацан Зураг:Мистерия Цам-2.JPG|Цам Зураг:Будажап Цыреторов.JPG|Буджав зайран Зураг:Мальчик на шаманском обряде.jpg|Буриад хөвүүн Зураг:Свято-Троицкий Селенгинский монастырь (стены).jpg|Христосын сүм Зураг:Фонтан на Театральной площади Улан-Удэ.JPG|Усан оргилуур Зураг:Khoroy-Shuluun.jpg|Яруу аймгийн<br>мааньт чулуу Зураг:Конная прогулка.jpg|Уул хадаар<br>морьтой зугаална Зураг:Young Cossack Ivan Kudryavtsev.jpg|Казак цэргийн хувцастай дөрвөн настай Ваня хүү Зураг:Namgar.JPG|Намгар хамтлагийн Лхасрангийн Намгар Зураг:Buropera-zal.JPG|Дуурь, балетын театр Зураг:Староверы Тарбагатая.jpg|Хоёр орос эхнэр Зураг:Buryat wrestling 03.jpg|Бөх барилдаан </gallery> </center> == Газрын зураг == <gallery> Файл:Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас.jpg|Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас File:Kitchen-21-Russia-Angara-2815.jpg|1773 он Файл:086 sibirien (1905).png|1905 он </gallery> == Мөн үзэх == * [[Усть-Ордын Буриадын автономит тойрог]] (хуучнаар) * [[Агын Буриадын автономит тойрог]] (хуучнаар) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Buryatia|Буриад орон}} * [http://egov-buryatia.ru/ egov-buryatia.ru] — Засгийн газрын сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ buryatia.org] — Буриад ардын сайт {{ref-bua}} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20040925120126/http://www.buryatia.ru/ buryatia.ru] — сонин мэдээний сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}} * [http://www.infpol.ru/ infpol.ru] — сонин мэдээний сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}} {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Буриад| ]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] galn8jasca56wtny7j5a2pa43wuaqyo 0 11240 869050 867290 2026-09-09T04:10:44Z ~2026-48819-14 107375 сум 869050 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Мөст сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠥᠰᠦᠲᠦ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Мөст сум.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Möst-Khovd Province.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg}} [[Ховд аймаг|Ховд]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Улаантолгой | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3927 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,131 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[File:Мөст сум ө.jpg|thumb|250px]] '''Мөст сум''' нь нийслэл Улаанбаатар хотоос 1325 км, аймгийн төвөөс 190 км зайд оршдог. [[Халх]], [[захчин]], [[урианхай]] 3 ястан амьдран суудаг. == Түүхэн замнал == Мөст сум 1941 оны 03 дугаар сарын 15-нд Мөнххайрхан нэртэйгээр одоогийн Мөст сумын нутаг Тавтын адаг ус хэмээх газар Манхан сумын 2, Зэрэг сумын 1, Мөнххайрхан сумын 2, Алтай сумын 2, Цэцэг сумын 3 нийт 10 багтайгаар байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад уг газар нь урсгал усгүй, багуудынхаа дундаж байрлал олоогүй учир нүүлгэн шилжүүлж, 1941 оны 10 дугаар сард Цагаан бургасны Цагаан түнгэд, 1945 оны 10 дугаар сард одоогийн буурь болох Улаантолгой буюу Боорж голын хөвөөнд шилжин суурьшсан байна. БНМАУ-ын бага хурлын 1942 оны 03 дугаар сарын 15-ны өдрийн 23 дугаар тогтоолыг үндэслэн Ховд аймгийн АДХГЗ-ны 1942 оны 08 дугаар сарын 02-ны өдрийн 19 тоот тушаалаар сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа болгон 156698 тоот гэрчилгээ олгосон байна. МУ-ын Засгийн газрын 1992 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдрийн 53 дугаар тогтоолоор Засаг даргын Тамгын газар болгон өөрчилж 1597132 тоот гэрчилгээ олгожээ. == Засаг захиргааны нэгж == Мөст сум нь нийт 5 багтай: '''Цэцэггол, Хужирт, Баянхайрхан, Давст, Улаантолгой''' == Хүн ам == Тус сум халх, захчин, урианхай ястнаас бүрдсэн. Сумын дүнгээр 795 өрх, 3100 хүн амтай. Мал аж ахуйн 4, сумын төвийн 1 багтай. == Газар зүй == Мөст сум нь 392729 га нутаг дэвсгэртэй, Алтайн нурууны салбар уулсын дунд оршиж өвөлдөө -21-ээс -30 хэмийн хүйтэн, зундаа +20-оос +28 хэм дулаардаг, эрс тэс уур амьсгалтай өндөр уулын бүсийн сум юм. Мөст сумын хамгийн өндөр цэг: далайн түвшнээс дээш 3966 метр өргөгдсөн Баатар хайрханы ноён оргил Цаст богд. Нам цэг: Давсны хонхор, 1600 метр өргөгдсөн Бооржийн адаг. Нийт бэлчээрийн талбай 387.0 мянган га бөгөөд хуурай хээр, цөлжүү, уулын нуга, голын сав, давсархаг болоод хужир мараат бэлчээр зонхилдог. === Амьтан === Олон улсын болон Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн CITES-ийн 1 дүгээр хавсралтад орсон нэн ховор амьтан [[цоохор ирвэс]], Монгол Улсын улаан ном CITES-ийн 2 дугаар хавсралтад орсон ховор амьтан [[аргаль]], [[янгир]], [[Алтайн хойлог]], [[шонхор]] болон [[нохой зээх]], [[хярс]], [[суусар]], [[өмхий хүрэн]], цагаан [[үен]], [[чоно]], [[үнэг]], [[бүргэд]], [[тас]], [[ёл]], ахууна, ятуу зэрэг ан амьтан, жигүүртэн шувууд олноор байдаг. === Ургамал === Тус сумын бэлчээрийн талбай 387 мянган га бөгөөд хуурай хээр, цөлжүү хээр, уулын нугажуу хээр, голын сав, давсархаг хужир мараат бэлчээрийн ургамалжилт зонхилдог. Улаан номд орсон [[алтангагнуур]], [[вансэмбэрүү]], ямаан сэрдэг, эмийн бамбай, дөрвөлсөн мүгээ, ган цэцэгт, алтанзул болон төрөл бүрийн зээргэнэ, таван салаа, Алтайн сонгино зэрэг олон төрөл зүйлийн ургамалтай. === Уур амьсгал === Алтайн нурууны өндөрлөг хэсэг Бөөрөг, Баатарын нурууны хооронд өвөлдөө дунджаар -21-ээс -30 хэм хүйтэн, зундаа +20-оос +28 хэм дулаан байдаг эрс тэс уур амьсгалтай. === Гол, нуур === Боорж, Бодонч зэрэг 11 гол, 10 горхи, 24 булаг, Далайн түвшнээс дээш 2500-3500 метрт орших Шавагт, Бөөрөг, Асгат, Давст, Хаг, Нүдэн нуур. Мухар асгатын Гавж, Давстын шар хадны рашаан зэрэг олон түүх дурсгалт газар, гол, нуур бий. == Дэд бүтэц, үйлдвэрлэл үйлчилгээ == Тус сум нь Мобиком, Жи-Мобайлын үүрэн холбооны сүлжээ, Баянхайрхан, Хужирт багуудад холбооны сансрын антен ашиглаж байна. 13 аж ахуй нэгж, дэлгүүр, ТҮЦ 45, гуанз, цайны газар 6, зочид буудал 2, талх нарийн боовны цех 5, гутал оёдлын газар 3, модон эдлэл мужааны газар 1, иоджуулсан давсны үйлдвэр, хувийн мал эмнэлэгийн газар 3, Хаан банк, Төрийн банк, Улсын нөөцийн газар, Ник, Хөрс ШТС зэрэг байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулж байна. == Алдартан == * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар Занабазарын Хийров * БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар Магнайн Эрхэмбаяр * Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Тогосын Жадамбаа * Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Эрдэнэчулууны Дамдин * Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Пүрэвийн Чимэд * БНМАУ-ын УИХ-ын депутат Жуумайн Балааган * БНМАУ-ын АИХ-ын депутат Буянхишигийн Цэдэв * БНМАУ-ын АИХ-ын депутат Дамбын Бадамсүрэн * УИХ-ын депутат, МУ-ын Гавьяат багш Дангаагийн Пүрэвдорж * УИХ-ын гишүүн Гаанжуурын Ганболд * УИХ-ын гишүүн [[Догсомын Батцогт]] * УИХ-ын гишүүн Агваанлувсангийн Ундраа * УИХ-ын гишүүн Энхбатын Болормаа * Мөст сумын анхны дарга Чойнанзын Лханаасүрэн * Сургуулийн анхны захирал Аюушийн Тогмид * Туяа нэгдэлийн анхны дарга Гомбын Гун-Аа * Мөст сумын ИТХ-ын анхны дарга Балааганы Содномдаржаа * Монгол Улсын ургацын аварга Чулууны Баттулга * МУ-ын Гавьяат барилгачин Оомборын Лхагважав * МУ-ын Шинжлэх Ухааны Гавьяат ажилтан Лувсангийн Хайсандай * МУ-ын Ойн Гавьяат ажилтан Лигдэний Чангас * МУ-ын Гавьяат Жамбаалайн Өнөр * Түүхийн шинжлэх ухааны доктор нэрт эрдэмтэн Дүгэрийн Гонгор * МУ-ын Гавьяат багш Дүгэрийн Мөнхнасан * Монгол улсын Төрийн албаны зөвлөлийн дарга асан МУ-ын Шинжлэх ухааны Гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор Балтавын Цогоо * МУ-ын Шинжлэх Ухааны Гавьяат зүтгэлтэн, Бригадын Генерал Бэгзийн Даваадорж * МУ-ын Хүний Гавьяат эмч Балжиннямын Туяабадрах * МУ-ын Хүний Гавьяат эмч Баатарын Морх * МУ-ын Хүний Гавьяат эмч Дамдиндоржийн Бямбахүү * МУ-ын Гавьяат барилгачин Аюурзанын Пүрэвдорж * МУ-ын Гавьяат багш [[Тогоочийн Лхагва]] * МУ-ын Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат ажилтан Бэгзийн Жамсран * МУ-ын Шинжлэх Ухааны Гавьяат зүтгэлтэн Санжаагийн Будням * МУ-ын Гавьяат Эдийн засагч Балжиннямын Очбадрах * МУ-ын Хүний Гавьяат эмч Балжиннямын Гэгээбадрах * МУ-ын Гавьяат Эдийн засагч Лханаагийн Галбадрах * МУ-ын Байгаль Орчны Гавьяат ажилтан Алтангэрэлийн Энхбат * МУ-ын Худалдааны Гавьяат ажилтан Пэрэнлэйн Тогтохбаатар * МУ-ын Аж Үйлдвэрийн Гавьяат ажилтан Санжаагийн Даваажав * МУ-ын Гавьяат Тээвэрчин, Ховд аймгийн засаг дарга асан Дамдины Галсандондог * МУ-ын Аж Үйлдвэрийн Гавьяат ажилтан Батнасангийн Болдбаатар * МУ-ын Заан [[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] * МУ-ын алдарт уяач Дашцэрэнгийн Балдорж * МУ-ын алдарт уяач Түвшинтөрийн Тугал * Дэлхийн даамын холбооны мастер Тогтохын Сүлд * Спортын мастер Пагнайн Ойдов * Спортын мастер Загдын Болд * Спортын мастер Бямбын Цэнгэл * Спортын мастер Цэнд-Аюушийн Түмэнжаргал * Спортын мастер Лхайсүрэнгийн Пүрэвцэрэн * Спортын мастер Лхасүрэнгийн Баярсайхан * Спортын мастер Ядамцоогийн Балсан * Спортын мастер Хорлоогийн Баттулга * Спортын мастер Сурнаагийн Цэвэлжав * Спортын мастер Содномдаржаагийн Сугар * Спортын мастер Дангаагийн Өлзий-Орших * Спортын мастер Баярхүүгийн Буяндалай * Аймгийн Арслан Мөнгөлөөгийн Мягмаржав * Аймгийн Арслан Цэвээнпүрэвийн Адъяа * Аймгийн Арслан [[Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож]] * Аймгийн Арслан Мягмардоржийн Баяржавхлан [[Ангилал:Мөст сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Ховд аймгийн сум]] 53z9dytr0hg0s1f39eg0lwscch8ndjm 0 12108 869002 863020 2026-09-09T02:06:50Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869002 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Хас банкны Хархорин салбар]] '''ХасБанк''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын арилжааны банк юм. Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна. ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 71 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хүргэдэг. ХасБанк 2013 онд Global Banking and Finance Review awards-аас Монгол улсын “Шилдэг Иргэдийн Банк”, 2013, 2016, 2017, 2019 онуудад The Banker сэтгүүлээс “Монгол Улсын Шилдэг Банк”, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022 онуудад Global Finance сэтгүүлээс “Монгол улсын Шилдэг Банк”, Capital Finance International сэтгүүлээс “[[Ази]] тивийн шилдэг засаглалтай компани”, Global Banking and Finance Review awards-аас “ЖДБ-ийг дэмжигч Шилдэг банк” мөн Asia Money сэтгүүлээс "ЖДБ эрхлэгчдэд ээлтэй банк" шагналуудыг тус тус хүртсэн. == Тэнгэр санхүүгийн нэгдэл == 1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм. Тун удалгүй зургаан Төрийн Бус Байгууллага (ТББ)-тай нэгдэн Монгол улсын хамгийн анхны Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) үүсэн байгуулагдсан түүхтэй. Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм. Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна. ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) болох Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК болон Говийн Эхлэл (ГЭ) ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй. ХасБанкны 99.9 хувийг ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл эзэмшдэг. Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Эдүгээ ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын банк, санхүүгийн салбарт тогтвортой байр суурь эзэлсэн хэд хэдэн охин компаниудаас бүрдэж байна. 2001 онд нэгдэж нийлэх үеэр ХАС нь жинхэнэ үйл ажиллагаа эрхэлсэн компани болж нэрээ ХасБанк хэмээн өөрчилсөн бөгөөд [[Монголбанк]] (Төв банк)-аас арилжааны банкны лиценз авсан бол Говийн Эхлэл нь нэрээ ХАС-ГЭ хэмээн өөрчилж тус банкны толгой компани болсон байна. Тухайн үед уг толгой компани нь өөрийн гэсэн тусгай үйл ажиллагаа эрхэлдэггүй, харин ХасБанкийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн олон янзын хувь нийлүүлэчдийн эрх ашгийг нэгтгэх зорилго бүхий байгууллага байжээ. Энэхүү зохион байгуулалтын бүтэц нь ХасБанканд хувь нийлүүлэн өмчлөх болон удирдан чиглүүлэх нөхцөлийг үүсгэн байгуулагч төрийн байгууллагуудад олгож байсан юм. Мөн түүнчлэн дотоодын хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж байгууллага, гадаадын бичил санхүүгийн сангууд, улмаар олон улсын санхүүгийн байгууллагуудыг тус Банкны хувь нийлүүлэгч болоход тус дэм үзүүлжээ. Толгой компанийн бүтэц нь бүр анхнаас бусад ижил төрлийн бизнес болох лизинг, даатгалын чиглэлээр цаашид хөгжүүлэх боломжтой хэлбэрээр бүрдүүлжээ. Анх үүсгэн байгуулсан гэрээнд ХАС-ГЭ нь эрхэм зорилгоо "санхүүгийн тогтвортой бөгөөд тулхтай компаниудын бүлэг байгуулах үүднээс хувь нийлүүлэгчдийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх" хэмээн тодорхойлжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] fg0kzd0zcjf7tk9tjqllkkyoxm6h2pb 0 15195 868990 864901 2026-09-09T01:59:12Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868990 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Барселона | current = ФЦ Барселона баг 2021-22 оны улиралд | image = [[Файл: 10barca logo.jpg|200px]] | fullname = Барселона Хөлбөмбөгийн Баг (Futbol Club Barcelona) | nickname = ''L'equip blaugrana'' (баг)<br />''Culers буюу Culés'' (хөгжөөн дэмжигчид)<br />''Blaugranes буюу Azulgranas'' (хөгжөөн дэмжигчид). | founded = [[1899]] оны [[11 сарын 29]] | ground = [[Камп Ноу]], [[Барселона]] | capacity = 99,354<ref name="stadium">[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – FC Barcelona Official Page</ref> | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = [[Хуан Лапорта]] | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = [[Шави]] | league = [[Ла Лига]] | season = 2024/25 | position = Ла Лига, 1-р байр | website = http://www.fcbarcelona.com | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} <!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies. A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits --> '''Барселона Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|Futbol Club Barcelona}}, [[Испани хэл|испани]]. ''Fútbol Club Barcelona'' ) нь [[Испани]] улсын [[Каталанчууд|каталан]] үндэстнүүдийн өлгий нутаг Барселона хотыг түшиглэн байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ихэвчлэн '''Барселона''' гэж дуудагддаг боловч олны дунд '''Барса''' ([[Испани хэл|исп]]. [[Каталан хэл|кат]]. ''Barça'') гэдэг нэрээрээ алдартай. Хөлбөмбөгийн төлөө тууштай зүтгэгч Швейцарын иргэн Хоан Гампер 1899 онд Швейцар, Англи, Испанийн каталан тамирчдыг эгнээндээ элсүүлснээр үндэс сууриа тавьжээ. Тэрээр каталан үндэсний өөрийнх нь ямар нэг үзэл суртал, соёл, төрт ёсны бэлгэдлийг ашиглан хөлбөмбөгийн багийн сүлдийг бүтээж, улмаар ''Mes Que un Club'' (Монголоор: Бусад багаас илүү баг) гэх уриа үгийг ч бий болгожээ. Барселона клубийн хөгжөөн дэмжигчид болон багийн дотоодын үйл ажиллагаа нь бусад багаас өвөрмөц ялгаатай. Тус клубийн нийт үнэлгээ, хөрөнгө нь 3.56 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг бол жилийн нийт орлого нь 560.8 сая еврогоор хэмжигддэг.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/nickdesantis/2016/05/11/the-20-most-valuable-soccer-teams-of-2016-visualized/|title=The 20 Most Valuable Soccer Teams Of 2016, Visualized|date=11 May 2016|work=Forbes}}</ref><ref name="Deloitte">{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2016 | url =http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/uk-deloitte-sport-football-money-league-2016.pdf| publisher = Deloitte UK | accessdate =21 January 2016}}</ref> Багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хувьд амин дуулал болох "Cant del Barça" сүлд дууг Хауме Пикас болон Хосеп Мариа Эспинас нар хамтран зохиожээ.<ref>{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}</ref> Барселона клуб Испанийн аварга шалгаруулах тэмцээн буюу Ла Лигад 25 удаа, Эзэн хааны цомын тэмцээн буюу Копа дель Рейд 31 удаа, Испанийн супер цомд 12 удаа, Эва Дуартегийн цомд 3 удаа, Лигийн цомд 2 удаа түрүүлсэн байдаг. Үүнээс сүүлд дурдагдсан дөрвөн тэмцээний дээд амжилтыг эзэмшдэг юм. Олон улсын тавцанд ч тус клуб амжилттай тоглосоор иржээ. Барселона клуб [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лиг]] нэртэй болсоноос хойш дөрвөн удаа, нэрээ солихоос өмнө буюу Европын цом нэртэй байхад нэг удаа, нийтдээ таван удаа Европын аваргын дэлдэн чихт цомыг өргөсөн байдаг. Харин Цомтой багуудын цомын тэмцээнд дөрвөн удаа түрүүлж рекорд тогтоосон бол Европын супер цомын тэмцээнд таван удаа түрүүлж мөн л тус тэмцээний түүхэн дэх рекорд амжилтыг тогтоожээ. Хот хоорондын нөхөрсөг цомын тэмцээнд гурван удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа түрүүлж тус, тусын тэмцээний аварга амжилтыг тогтоосон байдаг.<ref name="Football Europe: FC Barcelona">{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html |title=Football Europe: FC Barcelona |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html |archivedate= 3 June 2010 |df= }}</ref> Олон улсын хөлбөмбөгийн түүх судлалын холбооноос тус багийг 1997, 2009, 2011, 2012, 2015 онуудад европын шилдэг клубээр нэрлэж байсан түүхтэй.<ref>{{cite web | url=http://www.iffhs.de/former-results/ | title=FORMER RESULTS | publisher=IFFHS | accessdate=16 December 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://iffhs.de/club-world-ranking-2015/ | title=Club World Ranking 2015 | publisher=IFFHS | accessdate=7 January 2015}}</ref> and currently occupies the third position on the [[UEFA club rankings]].<ref>{{cite web | url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ | title=UEFA Club Rankings 2016 | publisher=UEFA | accessdate=5 June 2016}}</ref> Барселонагийн хамгийн хүчтэй, хамгийн "заналт дайсан" бөгөөд өрсөлдөгч нь Эзэн хааны төв клуб [[Реал Мадрид]] юм. Хүчит хоёр багийн хооронд өрнөдөг домогт тулааныг "Эль Класико" хэмээн нэрлэдэг билээ. Барселона клуб нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор дэлхийд тэргүүлэх багийн тоонд багтдаг (Монгол дахь Барселона клубын фэн клуб нь үйл ажиллагааны чанараараа Монголдоо толгой цохидог) бөгөөд нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст дагагсдын тоогоороо ч дэлхийд дээгүүр байр эзэлдэг.<ref name="Social media">[http://www.marca.com/en/2014/11/13/en/football/barcelona/1415913827.html "Barça, the most loved club in the world"]. Marca. Retrieved 15 December 2014</ref><ref>{{cite news|title=Barcelona wins Social Star Award for 'Most Popular Sports Team' |url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |publisher=Straits Times. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103223605/http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |archivedate=3 November 2013 }}</ref> Дэлхийн хөлбөмбөгийн спортын дээд шагнал гэгдэх Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубын тамирчид 11 удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны дэлхийн шилдэг тамирчныг 7 удаа хүртэж байсан нь тус багийг ямархан хэмжээний цараатай вэ гэдгийг илтгэнэ. Үүгээр зогсохгүй тус багийн хүүхдийн академиас төрөн гарсан [[Лионель Месси]] дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 8 удаа хүртэж домгуудын эгнээнд бичигдсэн төдийгүй, мөн л хүүхдийн академийн "бүтээгдэхүүн" гэгдэх [[Андрес Иньеста]], [[Шави]] нар дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналын эхний гурван байрт нэрлэгдэж байсан түүхтэй. Барселона клуб бол Ла Лигийг үндэслэсэн бөгөөд хэзээ ч дээд лигээс хасагдаж байгаагүй гурван багийн нэг юм. Ла Лигийг үндэслэж, дээд лигээс хасагдаж байгаагүй нөгөө хоёр баг нь Атлетик Билбао болон Реал Мадрид клуб билээ. Барселона клуб нь 2009 онд Ла Лиг болон Эзэн хааны цом, Аваргуудын лигид түрүүлснээс гадна Испанийн Супер цом, Европын супер цом, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг зургаан тэмцээнд календарийн нэг жилд түрүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны баг болж түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм.<ref name="fcbarcelona7">{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=FC Barcelona|accessdate=12 January 2012|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|url-status=dead}}</ref> 2011 онд тус клуб Европ тивийн аваргаар дахин тодорсноос гадна үүндээр нэмж дахин дөрвөн цом хүртсэнээр таван цом нэг жилд хүртэж бахдам амжилт гаргаж байлаа. Алдарт дасгалжуулагч [[Хосеп Гуардиола]]-гын удирдлага дор өнгөрүүлсэн энэхүү дөрвөн жилийн хугацаанд Барселона клуб 14 цом хүртэж хөлбөмбөгийн ертөнцийн түүхэн хугацааны туршид өндөр амжилт үзүүлсэн цорын ганц баг болсон юм.<ref>{{cite news|title=Is this Barcelona team the best of all time?|url=http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|work=CNN|date=23 December 2011|access-date=29 Тавдугаар сар 2017|archive-date=30 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The great European Cup teams: Barcelona 2009–2011|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/great-european-cup-teams-barcelona | work=The Guardian | date=25 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Who's the Greatest of Them All? Barcelona! |url=http://mag.newsweek.com/2011/06/03/is-barcelona-the-greatest-soccer-team-ever.html | work=Newsweek | date=25 October 2015}}</ref> Алдарт Барселона клуб 2015 оны зургаадугаар сарын 6-ны өдөр Аваргуудын лигийн тав дахь цомоо өргөж, Ла лиг, Эзэн хааны цомд түрүүлэн гурван цом хүртэж, хоёр удаа энэ аугаа амжилтыг давтсан "буурал тив"-ийн анхны баг болсон түүхтэй. == Түүх == === Аугаа баг мэндлэв (1899-1922) === [[File:Walter_Wild.jpg|thumb|left|200px| Вольтер Уайлд, Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч (1899–1901)]] Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгийн клуб болох ерөөлтэй Барселона клуб 1899 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Энэ түүхэн өдөр Швейцарийн харьяат Хоан Гампер орон нутгийн ''Лос Депортес'' сонинд хөлбөмбөгийн шинэ клуб байгуулах болсон тухай зарлал нийтэлсэн нь түүхийн эхлэл байсан юм. Дээрх зарлалыг сийрүүлбэл: ''Бидний дотнын нөхөр, хамтран зүтгэгч Ханс Гампер өөрийн төрсөн нутаг болох Швейцар улсад зохион байгуулдаг хөлбөмбөгийн тэмцээнд түрүүлсэн "Сосьедад Лос Депортес" клубын амжлтыг харгалзан Барселона хотод яг ийм баг байгуулах туйлын хүсэлтэй тул уг спортод элэгтэй хүмүүсийг Мягмар болон Баасан гарагт тус клубийн албан өрөөнд 9-11 цагийн хооронд ирэхийг хүсье'' Уг зарлалын дагаа Вольтер Уайлд (Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч)<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/walter-wild-1899-1901|title=Walter Wild (1899–1901)|publisher=FCBarcelona}}</ref>, Ллуйз дОссо, Бартомеу Террадас, Отто Кунзл, Отто Майер, Энрик Дукал, Пьер Кадо, Карлес Пуйол, Хосеп Йобет, Жон болон Уиллиам Парсонс нарын зэрэг 11 хүн 11-р сарын 29-ны өдөр болсон тус клубын анхны уулзалтад ирсэн байна. Чухам үүнээс л аугаа баг мэндэлсэн юм.<ref name="Ball, Phil p. 89">Ball, Phil p. 89.</ref> [[File:Vitrina-1.v1311695239.jpg|thumb|right|250px| 1903 он дөнгөж байгуулагдсан Барселона клуб]] Барселона клуб гараагаа их амжилтаар эхлүүлжээ. Тэд Каталоны бүс нутгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Эзэн хааны цомын тэмцээнд замналынхаа эхний жилүүдэд түрүүлэв. Тэд 1902 онд зохиогдсон Копа Макайа тэмцээнд түрүүлж анхны цомоо хүртсэн бол мөн тэр ондоо зохион байгуулагдсан Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Бизкайа клубтэй учраа таарсан ч 1-2 онооны харьцаагаар хожигдаж, улсынхаа томоохон цомоос атгаад алдав.<ref name="rsssf1">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}</ref> Үүнээс хойш Барселоначууд гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Хөгжөөн дэмжигчид болон тамирчид нь ч энэ үед нүүрээ буруулаад байсан гэхэд хилсдэхгүй. Орон нутгийн болон улсын томоохон тэмцээнүүдэд амжилт барагтай үзүүлж байсан тус багийн гарааны тамирчдыг бүрдүүлэхэд ч энэ цаг үед хүндрэлтэй байлаа. Гэтэл 1908 онд Барселона багийг үүсгэн байгуулсан Хоан Гампер тус клубын ерөнхийлөгчийн суудад залрах нь тэр. Алдсан нэр төрөө эргүүлэн авах, бүс нутгийн шилдэг баг болгох, Каталоны цомд түрүүлэх, дэмжигчдийн хүрээг тэлэх, санхүүгээ босгох зэрэг хүнд бэрх ажлууд Хоан Гамперд чухам энэ мөчөөс эхлэн оногджээ. Тэрээр клубийн уулзалтын үеэр "Барселона хараахан мөхөөгүй байна. Мөн цаашид ч мөхөхгүй. Одоо үүсээд байгаа нөхцөл байдалд хэн нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй болохоор л одоо ийм байдалд орчихоод байна"<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/joan-gamper-1908-1909-1910-1913-1917-1919-1921-1923-1924-1925 |title=Joan Gamper|publisher=FC Barcelona |accessdate=21 September 2016}}</ref> Барселона клубыг 25 жилийн туршид удирдсан тэрээр багийн тогтмол амжилт, өөрийн гэсэн цэнгэлдэх хүрээлэн, тогтмол дэмжигчид, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой орлого зэрэгтэй болгоход чармайн ажиллаж, өнөөгийн бидний мэдэх Барселона клубыг цогцлоон бүтээсэн юм.<ref name="fcbarcelona1">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 |archive-date=2 Долдугаар сар 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |url-status=dead }}</ref> 1909 оны гуравдугаар сарын 14-ний өдөр тус баг 8,000 хүний багтаамж бүхий ''Камп де ла Индустриал'' цэнгэлдэхэд шилжин суурьшив. Шинэ цэнгэлдэхтэй болсонтой холбогдуулан багийн удирдлагууд 1910 онд тус багийн бэлгэ тэмдгийг зохион бүтээх уралдааныг олон нийтийн дунд нээлттэй зарлажээ. Уг уралдаанд Карлес Комамала түрүүлж Барселона клубийн албан ёсны анхны бэлгэ тэмдэг бүтсэн түүхтэй. Багийн одоогийн бэлгэ тэмдэгт ч түүний үзэл санаа шингэсэн хэвээр байна.<ref name=crest>{{cite web |url= http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title= The crest |accessdate= 30 July 2010 |publisher= FC Barcelona |archive-date= 30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url= https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status= dead }}</ref> Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн бий болсонтой зэрэгцэн Барселона клуб тухайн үеийн Марка Хиспаника бүс нутгийн түвшинд аварга шалгаруулах ''Пиренийс Кап'' тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлжээ. Марка Хиспаника нутагт Францын Лангуэдо, Миди, Аквитейн, Баскийн бүс нутаг, Каталоны бүс нутаг багтдаг байжээ. Дээрх бүс нутгуудын хамгийн шилдэг багууд уг тэмцээнд оролцдог байснаараа онцлог. Багуудын соёл, үзэгчдийн хөгжөөн дэмжих байдал зэргээрээ тухайн үедээ сонин содон тэмцээний нэгд тооцогддог байлаа.<ref>Murray, Bill. p. 30</ref> Ердөө тавхан удаа зохион байгуулагдсан уг тэмцээний эхний дөрвөн жилд Барселона клуб дараалан түрүүлж, цом хүртэв. Дөрвөн удаагийн аваргын бүрэлдэхүүнд Карлес Комамала, Амечазурра, Жек Грийнуэль нар багтаж байжээ. ''Пиренийс Кап''-ын хамгийн сүүлийн тоглолтод Барселона клуб Каталоны өөр нэг баг болох Испаньолтой таарсан ч хожигдсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title= Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher= [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date= 19 June 2001|accessdate= 12 June 2010|author = Ferrer, Carles Lozano}}</ref> Уг баг 1917 он хүртэл хагас цагийн дасгалжуулагчтай байсан бөгөөд 1917 оны дундаас эхлэн бүтэн цагаар ажиллах мэргэжлийн дасгалжуулагчтай болжээ.<ref>Closa ''et al.'' p. 62–63</ref> Барселона клуб дээрх цаг үетэй зэрэгцэн албан ёсны хэлээ каталан болгон өөрчилж, улмаар каталан үндэстний бахархал, эв нэгдлийн бэлгэдэл байхаар чармайж эхэлсэн юм.<ref>Spaaij, Ramón. p. 279</ref> Тус багийн түүхэнд анхны туршилтын тоглолтыг Рамон Торральба гүйцэтгэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн Терраза гэх жижиг багтай хийсэн туршилтын тоглолтын үеэр тэрээр гоол оруулж, багийнхаа гарааны эрхийг баталгаажуулсан юм. Рамон Торральба тус багийн төлөө 1913-1928 оны хооронд хүчин зүтгэсэн билээ.<ref name="fcbarcelona.cat">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/downloads/centre_de_documentacio/annexes/castellano/24_._PARTIDOS_DE_HOMENAJE_A_JUGADORES.pdf |title=Partidos de homenaje a jugadores |format=PDF |language=Catalan |publisher=Center for Documentation, FC Barcelona |accessdate=24 August 2010 }} </ref> Гампер Барселона клубийн гэх өвөрмөц соёлыг бий болгохоос гадна хөрөнгө санхүүгийн ч аятай байдлыг бий болгож чадсан юм. Улмаар 1922 онд тус клуб 20,000 хүний багтаамж бүхий Лес Кортес цэнгэлдэхийг өөрсдийн болгожээ.<ref name=Arnaud103/> Хүн дүүрэн чихвэл 30,000 хүний багтаамжтай болдог энэ цэнгэлдэх, 1940-өөд оны үед 60,000 мянган хүний багтаамжтай болж шинэчлэгдсэн юм.<ref name="fcbarcelona2">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |archive-url=https://archive.is/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |dead-url=yes |archive-date=30 May 2012 |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }}</ref> Багийн ерөнхийлөгч Хоан Гампер Барселона клубын анхны бүтэн цагийн, мэргэжлийн дасгалжуулагчаар англи мэргэжилтэн Жек Грийнвелийг томилов. Гэвч улам хүчирхэгжсэний дараа Гампер түүнийг ажлаас нь халсан юм. Гамперын эрин үед Барселона клуб амжилт, ялалтын бахдам амтыг мэдэрсэн гэхэд болно. Түүний цаг үед Барселона клуб Каталоны цомд 11 удаа, Эзэн хааны цомд зургаан удаа, ''Пиренийс Кап''-д дөрвөн удаа түрүүлж, амжилт, ялалтын сайхныг хөгжөөн дэмжигчид болон Каталон нутагт бэлэглэсэн билээ.<ref name="rsssf1"/><ref name="fcbarcelona1"/> === Улс төрийн ээдрээт жилүүд (1923-1957) === [[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|1938 онд Барселона хотыг агаараас бөмбөгдөж байгаа нь]] Испанийн улстөрд цэргийн дэглэмийг тогтоож, хатуу гараар удирдах санаархал бүхий Примо де Ривера 1923 онд засгийн эрхэнд гарснаас хойш Каталоны Барселона клубыг тайван байлгасангүй. Дарангуйллын эсрэг сөрж зогсон, улмаар түүний эсрэг үзэл суртал явуулж, нууц хуйвалдаан зохион байгуулж байна гэж үзэн 1925 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдөр Хоан Гамперыг Барселонагаас хөөж, ''Лес Кортес'' цэнгэлдэхийг зургаан сар хаах шийдвэрийг эрх баригчдын зүгээс гаргав.<ref>Shubert, Adrian. p. 200</ref> Спортын үйл ажиллагаанд улс төрийг хольж хутгасан энэ увайгүй үйлдлийн горыг Барселона клуб амсаж, тогтож байсан амжилт нь ганхахад хүрчээ.<ref name=Arnaud103>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103</ref> Хэдийгээр улстөрийн нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан ч багийн удирдлагууд хоёр дахь туршилтын тоглолтоо зохион байгуулав. Энэ удаагийн тоглолтод өсөх ирээдүйтэй гэгдэж байгаа Паулино Алкантараг Испанийн шигшээ багийн эсрэг тоглуулсан юм. Тэрээр Барселона клубийн гарамгай тоглогчдын нэг болж чадсан юм. Барселона клуб 1928 онд зохиогдсон Испанийн цомын тэмцээнд багийн хаалгач Франц Платкогийн итгэмээргүй уран тансаг тоглолтын ачаар түрүүлэв. Түүний уран тансаг хаалтыг харсан алдарт яруу найрагч Рафаел Алберти "Тансаг Платко" гэх шүлэг хүртэл зохиож байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|url=http://aei.pitt.edu/2175/|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4|access-date=2017-05-29|archive-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227112830/http://aei.pitt.edu/2175/|url-status=dead}}</ref> Испанийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1929 онд зохиогдож эхэлэхэд анхны тэмцээнд нь Барселона клуб түрүүлж каталанчуудын баярын магнайг тэнийлгэсэн юм. Багийн гайхалтай амжилтаас яг нэг жилийн дараа Барселона клубын эцэг гэгдэх Хоан Гампер санхүүгийн хүндрэлээсээ шалтгаалан амиа хорлосон мэдээ Барселона хотыг тэр аяар нь уйтгар гунигт автуулж орхисон билээ. Улс төрийн хяхалт хавчилт, дарангуйллын тогтолцооны сүүдэр хөлбөмбөгийн спортыг, Барселона хотыг нөмөрч байх хүнд бэрх цаг үед шинэ дасгалжуулагч Хосеп Сколагийн удирдлага дор тамирчид илүү нэгдэж, амжилтын төлөө зүтгэж байлаа. Х.Сколаг ирэхэд цэнгэлдэхэд цуглах үзэгчдийн тоо улстөрийн шахалт, хатуу харгалзагчаас шалтгаалан илтэд буурсан юм.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Каталоны цомд 1930, 1931, 1932, 1934, 1936, 1938 онд зургаан удаа түрүүлж чаджээ.<ref name="rsssf1"/> Орон нутгийн цомдоо гайхалтай байсан тэдний форм жигдэрч, тамирчид ид торгон ирэндээ байхад Лигийн аваргын тэмцээнд тэдний тоглолтыг хөндлөнгөөс зохицуулдаг, заавал хожигдохыг шаардан удаа дараа дарамталдаг байжээ. Үүний хамгийн том илрэл нь 1937 оны Лигийн аваргыг хүчээр өөр багт шилжүүлсэн явдал юм. 1936 онд [[Испанийн иргэний дайн]] эхэлснээс ердөө сарын дараа ихэнх тамирчид дайнд татагдсан тул гараанд гарах тамирчдыг цуглуулахад туйлын хүнд байжээ. 1936 оны наймдугаар сарын 6-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Хосед Сунйол халдлагад өртөж, амиа алдав. Түүнд нэгэн үндсэрхэг үзэлтэй цэрэг халдсан бөгөөд Барселона багийг салан тусгаарлах үзэл гаргадаг гэсэн үндэслэлээр амь насанд халдсан гэж мэдүүлжээ.<ref>Spaaij, Ramón. pp. 280</ref> Чухамхүү энэ үйл явдал л Барселона клубийг илүү нягтруулж, бусад багаас арай өөр, зөвхөн энэ багийн гэх амин сүнс бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг билээ.<ref>Ball, Phil. pp. 116–117</ref> 1937 оны зун Испанийн хоёр дахь бүгд найрамдах улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийсний үндсэн дээр Барселона багийн бүрэлдэхүүн Мексик болон АНУ-аар аялсан байна. Тэд энэхүү аяллаар хөрөнгө санхүү босгох зорилгоор явсан ч Испанийн улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан хөрөнгө оруулагчид нүүрээ буруулж эхлэв. 1938 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр Барселона хотыг Италийн нисэх хүчин агаараас бөмбөгдөв. Энэ аймшимгт халдлагын золиосонд 3,000 хүн амиа алдсанаас гадна, Барселона багийн захиргааны байр ч хүнд хохирол амсчээ.<ref>Raguer, Hilari. pp. 223–225</ref><ref>Graham, Helen. p. 351</ref> Италийн халдлагаас ердөө хэдхэн сарын дараа каталан үндэсний уламжлалыг нэвт шингээсэн бөгөөд хотоо хамгаалах гэсэн зорилго бүхий багийн шинэ бэлгэдлийг бий болгов. Шинэ бэлгэдэлтэй болсон ч Барселона багийн хөгжөөн дэмжигчдийн тоо 3,486-аар буурчээ. Испани даяар каталан хэлээр ярих, үндэсний үзэл гаргах, Каталоны туг далбаа, бэлгэ тэмдэг гаргахыг бүрэн хориглов. Испанийн Засгийн газрын дээрх шийдвэрээс шалтгаалан тус баг нэрээ испаниар бичиж, бэлгэдэлээсээ Каталоны туг, бэлгэ тэмдгийг хасах хэрэгтэй болжээ. Улмаар багийн удирдлагууд нэрээ ''Club de Fútbol Barcelona'' болгон өөрчилж, бэлгэдлээсээ Каталоны далбаа, сүлдийг авчээ.<ref>Burns, Jimmy. pp. 80–83</ref> Генерал [[Франсиско Франко]] засгийн эрхэнд гармагцаа Эзэн хааны цомын тэмцээний нэрийг "Генералиссмусын цом" болгон өөрчлөх шийд гаргав. Нэрээ өөрчилсөн анхны жилийн тэмцээний хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа таарчээ. ''Лес Кортс'' буюу талбайдаа зохиосон тэмцээнд 3-0 онооны харьцаагаар Барселоначууд төвөггүй буулган авав. Гэвч Реал Мадридын талбайд болсон тоглолтод 11-1 гэсэн онооны харьцаагаар Реалчууд ялалт байгуулж, Барселона тэмцээнээс хасагджээ.<ref>{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2015|date=9 December 2011|location=London}}</ref> Энэ талаар спортын сэтгүлч Сид Лоу бичихдээ: "''Энэ бол Реалчууд иртэй, хүчтэйдээ ялсан хэрэг биш юм. Яг үнэндээ тэд үүнд нэг их баярлахгүй байсан. Учир нь хувцас солих өрөөнд дарангуйлагч Франкогийн цэргүүд зогсож, ихэнх тоглогчдыг зодож, дарангуйлагчийн хүслийг заавал биелүүлэхийг шаардаж байсантай холбоотой.''"<ref>Sid Lowe: Fear and loathing in La Liga.. Barcelona vs Real Madrid". p. 67. Random House. 26 September 2013</ref> [[File:Kubala.jpg|thumb|190px|1950-иад оны Барселона клубийн амжилтын гол дүр Лашло Кубала. Түүний хөшөө Камп Ноу цэнгэлдэхийн урд сүндэрлэн байдаг билээ]] Улстөрийн хүнд байдал, хэлмэгдүүлэлтийн хар бараан он жилүүд Барселона хотод байсан ч Барселона багийн ирээдүйн амжилт улам цэлийж байсныг тэр үед хэн ч таамаглаагүй юм. 1945 онд Барселона багийн шинэ дасгалжуулагчаар Хосеп Самитер томилогдож, багийнхаа бүрэлдэхүүнийг Цесар Рамаллетс, Веласко нараар зузаатгаж улмаар Ла Лигийн аваргын титмийг 1929 оноос хойш анх удаагаа хүртэв. Тэд Ла Лигад 1948, 1949 онд дараалан хоёр удаа түрүүлсэн билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |title=Evolution 1929–2010 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |archivedate=20 July 2011 }}</ref> Түүнчлэн 1949 онд анхлан зохион байгуулагдсан Латин цомын тэмцээнд ч түрүүлсэн юм. Ингэснээр улс төрийн дарангуйллын сүүдэрт дагжиж байсан Барселона хотынхны итгэлийн галыг улам бадраасан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=23 November 2006|accessdate=12 June 2010|author1=Stokkermans, Karel |author2=Gorgazzi, Osvaldo José }}</ref> Итгэлийн гал бадарч, амжилтын амтыг мэдэрсэн Барселона клуб 1950 оны зургаадугаар сард тухайн үеийн хөлбөмбөгийн гарамгай од Лашло Кубалатай гэрээ байгуулж, багтаа нэгтгэж, бүрэлдэхүүнээ улам хүчирхэгжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/jugadors_de_llegenda/kubala.html |title=Kubala |publisher=FC Barcelona |date=17 May 2002 |accessdate=5 October 2010}}</ref> 1951 оны бороотой ням гаригт Барселона клуб өөрийн цэнгэлдэхдээ Сантандер клубыг хүлээн авч 2-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан ч Франкогийн дэмжигчид, Испанийн тулгар үзэлтнүүд талбайд гарч тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчидтэй зодоон өрнүүлж, олон хүмүүсийг бэртээсэн балмад хэрэг гарсан юм. Цагдаа нар үүнийг зогсоохоосоо илүү зүгээр л харж, зарим тохиолдолд Барселона клубыг дэмжигч, тоглогчдын эсрэг өдөөн турхирч байсан гэж Европын хэвлэлүүд шуугиж байлаа. Гэвч Барселона клубийн дэмжигчид эрх чөлөө, хүний эрхийн төлөө нэр төртэй тэмцэж, дарангуйлагчдыг хангалттай эсэргүүцэж байжээ.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90</ref><ref>Witzig, Richard. p. 408</ref> Фердинанд Даучик 1952 онд Барселона клубийн шинэ дасгалжуулагчаар томилогдож, багийн од Лашло Кубалагийн хамтаар Ла Лига, Генераллисмусын цом, Латин цом, Эва Дуартегийн цом, Мартини Россигийн цом зэрэг таван цомыг дараалан хүртэж бахдам амжилт байгуулсан юм. Тэд 1953 онд Ла Лига болон Генераллисмусын цомд дахин түрүүлж нэр алдраа дуурсгасан билээ.<ref name="fcbarcelona2"/> === Дарангуйллаас энх цагт - Каталоны үзэл сэргэн мандав (1957-1978) === [[File:Europa cup 1. Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0). El, Bestanddeelnr 912-4393.jpg|thumb|left|250px|1960-1961 оны Европын цомын хагас шигшээд Германы Хамбург багтай тоглохын өмнө]] 1960 он бол Барселона клубын түүхэнд амжилт, ялалтаар омогшсон жил байлаа. Багийн ерөнхий дасгалжуулагч Элений Эррерагийн удирдлага дор залуу авьяастан Луйз Суарез, Унгарын гайхам тоглогчид болох Лашло Кубала, Сандор Кошич, Золтан Чибор нарын хамтаар 1959 оны Ла Лига болон Хот хоорондын цомд түрүүлэв. Энэ гайхалтай амжилтыг харгалзан 1960 оны Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг залуу од Луйз Суарезэд олгосон юм. 1961 онд зохиогдсон Европын цомын хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа тааран ялалт байгуулж шигшээ тоглолтод шалгарсан ч шигшээ тоглолтод Португалын Бенфика клубт 1-3 онооны харьцаагаар хожигдон, дэлдэн чихт цомыг атгаад алджээ..<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}</ref><ref name="fcbarcelona3">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Luis Suárez Miramontes 1962.jpg|thumb|right|180px|Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубээс анхлан хүртсэн Луйз Суарез (1956-2009)]] 1960-аад онд Барселона клубийн амжилт Реал Мадридын сүүдэрт дарагдаж эхэллээ. Реал Мадрид клуб улсынхаа тэмцээнд ч, Европын тавцанд ч дийлдэшгүй мэт амжилтттай тоглож байлаа. Багийн гишүүд болон дансаа шавхан байж Барселона клуб 1957 онд "Камп Ноу" гэх шинэ цэнгэлдэхээ өлгийдөн авав. Чухамдаа үүнээс шалтгаалан тус баг шинэ тамирчдыг авалгүй олон жилийг үджээ.<ref name="fcbarcelona3"/> Хосеп Мариа Фусте болон Карлес Резач нараар хүчээ баг зэрэг нэмсэн Барселона клуб 1963 онд Генераллиссмусын цомд, 1966 онд Хот хоорондын цомд түрүүлж чадсан юм. Барселона клуб 1968 онд улс төрийн дарангуйллын жилүүдийн сүүлийн тулаанаа хийв. Тэд 1968 оны Генераллисмусын цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клубтэй Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэх хүрээлэнд нь учраа таарлаа. Олон хүмүүс тэр дундаа Барселоначууд ч дарангуйлагчийн сүүдэрт дарагдана гэж таамаглаж байсан ч ердөө ганцхан гоолын зөрүүгээр ялагджээ. Хэрэв дарангуйлагчид байгаагүй бол энэ тоглолтод Барселона клубыг ялах байсан гэж үзэх судлаач, түүхчид ч олон бий. Уг тоглолтыг дарангуйлагч Франциско Франко, Иргэний дайны үеийн алдартнууд үзэж сонирхсон гэх баримт бий. Дарангуйлагч Ф.Франкогийн дэглэм 1974 онд нуран унаж Барселоначуудын нуруун дээрх ачаа хөнгөрч ирлээ. Дарангуйллын сүүдэр арилмагц Барселона клуб нэрээ каталаноор бичиж, бэлгэдэлдээ Каталон далбаа, сүлдийг дахин залах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 April 2010 |archive-date=30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|title=FC Barcelona—European football clubs &amp; squads|accessdate=12 July 2008|publisher=Eufo.de|archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125734/http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|url-status=dead}}</ref> 1973 он. Голландын хөлбөмбөгийн гайхам авьяастан гэгдэх Йохан Кройфф тухайн үеийн дээд үнэ болох 920,000 фунт стерлингээр Барселона клубийн эгнээнд багтжээ.<ref>MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180</ref> Түүнийг аль эрт дарангуйлагч Франциско Франко урьж хооллон, Реалын эгнээнд багтахыг шаардаж нэг, гуйж нэг үзсэн ч эцсийн мөчид тэр Реалд очоогүй юм. Барселоначууд түүнийг нутагтаа төрөөгүй каталан үндэстэн гэж хүндэтгэдэг. Өөрөө ч мөн адил тэгж мэдэгддэг байлаа. Тэрээр өөрийнхөө хүүг "Хорди" хэмээн нэрлэсэн нь Каталоны уламжлалт нэр юм.<ref>Ball, Phil. pp. 83–85</ref> Испанийн Ла Лигийн 1973-1974 оны улирал Барселона клубын хувьд ярих юмтай жил байлаа. Йохан Кройфф, Хуан Мануэль Асенси, Карлес Резач, Уго Сотил зэрэг бахдам шаламгай тамирчдынхаа ачаар тэд 14 жилийн дараа буюу 1960 оноос хойш анх удаа Лигийн аварга болсон билээ.<ref name="rsssf1"/> Улирлын тэмцээнд Реал Мадридтай таарч тоглоход 5-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан нь сүүлийн жилүүдэд харагдаагүй үр дүн байв. Йохан Кройфф Барселона клубт тоглосон эхний улиралдаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч, Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг давхар хүртэж өөрийгөө ямархан цараатай тоглогч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа зарлан тунхагласан юм. Тэрээр энэ шагналыг 1974 онд дахин хүртсэнээр дээрх шагналыг гурван удаа хүртсэн анхны хөлбөмбөгчөөр тодорч түүхэнд нэрээ мөнхөлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author1=Moore, Rob |author2=Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}</ref> === Хосеп Нуньез-Сэргэн мандалтын он жил === [[File:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|right|1702 онд байгуулагдсан нэгэн фермерийн байран дээр үндэслэн академийн залуу тоглогчдыг бэлтгэн гаргах зорилго бүхий Ла Масиа буюу Хүүхдийн академийг 1979 онд байгуулжээ.]] Барселона клубын ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болсон цагаас хойш удирдах зөвлөлөөрөө хэлэлцэж ерөнхийлөгчөө сонгож байсангүй. Тэгвэл 1978 онд удирдах зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж ерөнхийлөгчөө сонгохоор болов. Тус хуралдаанаар Хосеп Луйз Нуньез Барселона клубын шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Ингэснээр тэрээр энэ албан тушаалд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болж клубын түүхэнд үлдсэн юм. Франкогын дарангуйлал нуран унаснаас хойш Испани улс ардчилсан тогтолцоотой болсон нь хөлбөмбөгийн клубын тухайд тусгалаа олсон нь энэ ажээ. Шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч Барселона клубыг санхүүгийн төвшинд ч, гарааны төвшинд ч дэлхийн шилдэг баг болгох зорилтыг юун түрүүнд тавив. Түүнийг энэ суудалд суусан 22 жилийн хугацаанд Барселона клуб өнгө төрх, тоглолтын хэв маяг, нэр хүндээ урд хожид байгаагүйгээр өөрчилж чадсан юм. 1979 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр. Швейцарийн Базел хотноо Европын цомтой багуудын цомын шигшээ тоглолт болов. Уг тоглолтыг үзэж сонирхохоор Барселона клубын 30,000 хөгжөөн дэмжигч Базелд ирсэн гэсэн мэдээ бий. Тус тоглолтод Барселона клуб Германы Фортуна Дюссельдорф клубтэй учраа таарч 4-3 онооны харьцаагаар хожин хөгжөөн дэмжигчдийнхээ магнайг тэнийлгэв. Энэ үйл явдалтай зэрэгцэн сонгогдоод нэг жил болоод байсан Хосеп Л.Нуньез багийн ирээдийн амжилтыг бэхжүүлэх, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий тамирчидтай болох зорилгоор Ла Масиа нэртэй хүүхдийн академийг байгуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |title=La Masia |accessdate=30 July 2010 |publisher=FC Barcelona |deadurl=yes |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003171950/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |archivedate= 3 October 2009 |df= }}</ref> 1970-аад онд Аргентиний хамгийн нэр хүндтэй клуб болох “Бока Хуниорс” клубээс нэгэн авьяаслаг залуу тодорч байсан [[Диего Марадона]] байлаа. Европын олон томоохон баг түүнийг сонирхож байсан ч Барселона клуб энэ тулаанд ялж, 1979 оны зургаадугаар сард Диего Марадона тухайн үеийнхээ үнийн дээд амжилт болох 5 сая фунт стерлингийн үнээр Барселона клубтэй нэгдэв.<ref>Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180</ref> Д.Марадона ирснээсээ хойш нэг улирлын дараа Чезар Луйз Меноттигийн удирдлага дор Эзэн хааны цомын тэмцээнд мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридыг хожин түрүүлжээ. Гэвч Д.Марадона тодорхойгүй шалтгааны улмаас 1982-1983 оны улирлыг Италийн Наполи клубт үдхээр болсон нь олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо. Испанийн Ла Лигийн 1984-1985 оны улирлыг амжилтаар үдэж, аварга болсон ч дасгалжуулагч Терри Венаблес Марадонаг багтаа үлдээхийг хүссэнгүй. Түүнийг хассаны дараа Германы авьяаслаг хагас хамгаалагч Бернд Шустер Барселонад ирж, орхигдоод байсан дундын шугам илүү баталгаатай болж иржээ. Тэрээр Марадонагын хамтаар Европын цомын шигшээ тоглолтод шалгарсан юм. Испанийн Севийя хотод болсон шигшээд Болгарын Стайуя Бухарест клубтэй учраа тааран үндсэн болон нэмэлт цагт гоол оролгүйгээр торгуулийн цохилтоор ялагдсан түүхтэй. Багийн амжилт тогтож байхад багийн дотоод уур амьсгал түвэгтэй байдалд хүрэв. Учир нь багийн ерөнхийлөгч Хосеп Л.Нуньез болон багийг дэмжигч үндэсний үзэлтэй “Бойсос Нойс” группийн хооронд үзэл сурталын томоохон зөрчил үүсчээ. Улмаар цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүүн жигүүрт суух болж, тоглолт болгоны үеэр түүнийг эсэргүүцсэн зурагт хуудас, самбар, доромжилсон үгтэй баннер, далбаа зэргийг хийсгэх болжээ. Тэд багийн утга учрыг алдагдуулж, дарангуйллын замаар удирдаж байгаа түүний арга барилыг эсэргүүцэн ийнхүү үзэл бодлын зөрчил үүссэн байна. “Бойсос Нойс” гэх энэ бүлэглэл нь Английн хулигаануудыг дуурайсан, зарим талаараа хэт их хуулсан фашист, нацист үзэлтэй бүлэглэл байжээ. Багийн олон удаагийн тоглолтод эмх замбараагүй байдал үүсгэж, зодоон дэгдээн, багийн уур амьсгалыг эвдсэн гэсэн үндэслэлээр уг бүлэглэлийг “Камп Ноу”-д нэвтрэх эрхийг түр хугацаагаар хасч, улмаар хэд, хэдэн гишүүнийг баривчилснаар уг сөргөлдөөн намжсан юм. <ref>Spaaij, Ramón p. 293</ref> Мексикт болсон 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нээр од болон гялалзаж мэргэн буучаар тодорсон Гари Линекер болон Испанийн шигшээ багийн хаалгач Андони Зубизаретта нартай гэрээ байгуулж, багийн хүчээ зузаатгав. Гэсэн хэдий ч 1987-1988 оны улирал эхлээд тааруу амжилт үзүүлсэн тул ерөнхий дасгалжуулагч Терри Венаблесийг ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Луйз Арагонесийг ерөнхий дасгалжуулагчаар авчээ. Энэ улиралд багийн дотоод уур амьсгал хурцдав. Тоглогчид болон ерөнхийлөгч Нуньезийн хооронд үл ойлголцол гарч, заримдаа тоглолтынхоо хэлбэр, хэлэмжээр түүнийг эсэргүүцэж байлаа. Улмаар тэр жилийнхээ Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Сосьедад клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулж, аварга болсон юм. Үүнээс өөр гавьтай амжилтыг энэ улиралд шинэ бүрэлдэхүүнтэй баг үзүүлж чадаагүй билээ. ==== Мөрөөдлийн баг ==== [[File:Cruyff_a_la_banqueta_del_Camp_Nou.jpg|thumb|left|200px|Йохан Кройффын бүрдүүлсэн "Мөрөөдлийн баг" дөрвөн жил дарааллан Ла Лигийн аварга болсон юм]] Алдарт Йохан Кройф 1988 онд Барселона клубт дасгалжуулагчийн хувиар эргэн ирэв. Тэрээр ирсэн даруйдаа багийн хуучин бүрэлдэхүүнийг шинэчилж, “Мөрөөдлийн баг” бүрдүүлэх нүсэр ажилдаа оржээ. <ref>{{cite web|last=Duff |first=Alex |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |title=Barcelona Emulates `Dream Team' to Win European Title |publisher=Bloomberg |date=18 May 2006 |accessdate=5 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105120217/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |archivedate=5 November 2012 }}</ref> Тэрээр Испанийн өсөх ирээдүйтэй шинэ тамирчид болох Пеп Гуардиола, Хосе Мари Бакеро, Чики Бегиристайн нарын оддыг, дэлхийн чадварлаг тамирчид болох Рональд Куман, Михайль Лодруп, Ромарио, Христо Стойчков нартай хослуулан цоо шинэ Барселонаг бий болгов. <ref>{{cite book | last =Fritz | first =Barend (et al) | title = Ajax, Barcelona, Cruyff | url =https://archive.org/details/ajaxbarcelonacru0000frit | publisher = Bloomsbury Publishing PLC | series = | year = 1999 | doi = | isbn = 0-7475-4305-4}}</ref> Хосеп Нуньесийн боловсруулсан хүүхдийн академийн төсөл 10 жилийн дараа үр ашгаа өгч, үндсэн багийн гарааны тамирчид академиас бүрдэж эхлэв. Анхны төгсөлтөөс од болон гялалзаж, дэлхийд нэр алдараа цуурайтуулсан гарамгай хөлбөмбөгч бол Хосеп Гуардиола билээ. <ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5950195.ece |author=Hawkey, Ian |publisher=The Times |accessdate=30 July 2010 |title=Novelty factor adds spice to clash of giants |date=22 March 2009 |location=London |archive-date=4 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704153458/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Кройффын баг бүрэлдсэн даруйдаа 1989 оны Европын цомтой багуудын цомын тэмцээнд Италийн Сампдориа клубыг буулган авсан бол 1992 оны Европын цомын шигшээ тоглолтод мөн л Сампдориа клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан билээ. Дээрх хоёр тоглолтын хожлын гоолыг чөлөөт цохилтоор Голланд легионер Рональд Куман оруулсан юм. Йохан Кройффоор удирдуулсан Барселона клуб Ла Лигийн аваргын титмийг 1991-1994 оны хооронд дөрвөн удаа дараалан хүртсэн билээ. Үүнээс гадна тэд 1990 оны Эзэн хааны цомын тэмцээн, 1992 оны Европын супер цомын тэмцээн, мөн онд зохиогдсон Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлж бахдам амжилт байгуулав. Дасгалжуулагч Йохан Кройфф Барселона клубт ирээд ердөө дөрөвхөн жилийн дотор 11 цом хүртсэн нь тухайн үед сонин содон амжилтын нэг байсан юм. Тэрээр тус багийг найман жилийн турш удирдсан нь багийн түүхэнд хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. <ref name=honours>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003163828/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |dead-url=yes |archive-date=3 October 2009 |title=Honours |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=12 March 2010 }}</ref> Кройфф энэ багт ирсэн эхний хоёр улиралдаа л багийн уур амьсгал, тоглолтын хэв маягыг өөрчилж орхисон юм. Чухам түүний ачаар байр суурь нь ганхаад байсан Хосеп Луйз Нуньес тогтон үлдэж чадсан юмн. Тэрээр багийн амин сүнсийг дамжуулалт гэж үзсэн бөгөөд хагас хамгаалалтын шугамандаа эрх мэдлийг төвлөрүүлж байлаа. Барселона клубын дасгалжуулагч Пеп Гуардиола хэлэхдээ: ''Кройфф бол дасгалжуулагчдын урд сүрлэг сүм дуган цогцлоосон нэгэн. Тэр энэ ажлыг өөр тавцанд гаргасан юм'' Кройффын амжилт гайхалтай байсан ч түүнийг эсэргүүцэх бүлэглэл гарч ирлээ. “Зааны хошуу” гэх нэртэй бүлэглэлийг Хоан Лапорта толгойлж, Йохан Кройфф болон Хосеп Нуньез нарын ойрын харилцааг буруутган, багийн дотоод үйл ажиллагаанд доголдол гарсан гэж эсэргүүцэх болов. Бүр зарим нэг авлигын хэрэгт ч тэднийг холбогдуулж байлаа. <ref name="King"/> <ref name="King">King, Anthony pp. 185–186</ref><ref>Ball, Phil pp. 110–111</ref> Энэ мэдэгдэлд сэтгэл нь гонсойсон Кройфф тэр даруй ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Бобби Робсон гэх Англи мэргэжилтэн залгасан юм. Ердөө нэгхэн улирал энэ албыг хашсан тэрээр Бразилийн домог болсон Роналдог авчирч, улмаар Эзэн хааны цом, Европын цомтой багуудын цом, Испанийн супер цом гэсэн гурван цомыг өргөсөн юм. Дөнгөж ирээд давгүй амжилт үзүүлсэн түүнийг маш богино хугацаанд өөрчлөх шийдвэрийг багийн удирдлагууд гаргаж улмаар түүний оронд Луй ван Гаалыг авчирсан билээ. <ref name="fcbarcelona5">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010 |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |url-status=dead }}</ref> Дуулиан шуугиантай ирсэн Роналдо маш богино хугацаанд Барсагын төлөө тоглоод өөр багийг зорих болсон юм. Гэхдээ бүр заналт өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадрид шүү. Учир нь түүнийг орлох Луйш Фигу, Патрик Клайверт, Луйз Энрике, Ривалдо нарын зэрэг гайхалтай сайн тамирчид төрөн гарч байлаа. Улмаар дээрх бүрэлдэхүүн 1998 онд Ла Лигийн цомыг Эзэн хааны цомтой хамт өргөсөн юм. Аугаа түүхт Барселона багийн 100 жилийн ой 1999 онд тохиов. Тэгш ойн жилд Барселоначууд Ла Лигийн аварга болж, түүгээр ч зогсохгүй Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр Ривалдо тодорчээ. Тэрээр Барселона клубээс энэ алдарт хүрсэн дөрөв дэх тоглогч болон мөнхөрсөн билээ. Хэдийгээр дотоодын амжилт чамлахааргүй байсан ч европын тавцанд заналт дайсан Реал Мадридад хожигдож, хэд, хэдэн алдаа гаргасан тул 2000 онд Луй ван Гаал, Хосеп Нуньезийн хамтаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн юм. === Шинэ мянганы шинэ эхлэл (2000-2008) === [[File:Centenari Logotip.JPG|thumb|right|220px|Барселона багийн 100 жилийн ойг бэлгэдсэн дурсгалын пайз]] [[Файл:Ronaldinho.jpg|thumb|left|alt=buck-teethed footballer|Багийн маркетингийн алба [[Роналдиньо]]гийн нэр хүндийг ашигласан стратеги боловсруулан хэрэгжүүлж байв.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 110.</ref>]] Нуньез болон Ван Гаал нар халагдаж, багийн ерөнхий нөхцөл байдал ойлгомжгүй болсон тэр цагт багийн хөгжөөн дэмжигчид Луйш Фигуг баатар мэт хүндэтгэж байлаа. Дэд ахмад байсан түүний нэр хүнд Каталанд гэрлийн хурдаас ч илүүгээр өсч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Барселона клубт таван жилийг үдэж, чухамдаа ''Би энэ багаас явахгүй'' гэж уулга алдаж байсан түүнийг багаасаа, тэр битгий хэл заналт өрсөлдөгчийндөө оччихно гэж хэн санах билээ. Багаа солиод удаагүй байхдаа Барселона клубын талбайд тоглох болоход хүмүүс илтэд эсэргүүцэж, "хөгийн гахай", "өлөгчин" гэх мэт үгсийг бичсэн туг, дарцаг, самбар зэргийг гарган, бүгд эсэргүүцэн дуу гаргаж, зарим нь бүр вискиний шил хүртэл шидэж, ар дагзыг нь онож байлаа. Барсагын дэмжигчид урьд нь ийм үйлдэл гаргаж байгаагүй юм. Ван Гаалийг явснаас хойш гурван жилийн туршид Барселона баг нэг дасгалжуулагчаас нөгөө дасгалжуулагчийн гарт шилжиж байлаа. Ван Гаалийг явсан даруйд Лоренцо Серра Феррер гэх дулимагхан амжилттай дасгалжуулагч ирэв. Ирсэн даруйдаа 2000 оны зуны солилцоо наймааны цонхоор их хэмжээний мөнгийг зарлагджээ. Гэтэл их мөнгөөр боссон баг Аваргуудын лигийн эхний шатнаас цааш явсангүй. Бухимдсан удирдлагууд түүнийг ердөө нэг улирлын дараа халж, оронд нь хашир туршлагатай өмнө нь энэ багийг дасгалжуулж байсан Карлес Резачийг элсүүлэв. Резач ирээд ч гавьтай амжилт үзүүлж чадсангүй. Тэр багийнхаа хамт Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явсан ч Испанийн Ла Лигид дэндүү муу тоглож байлаа. Удалгүй халагдсан түүнийг Радомар Антич орлов. Гэтэл 2003 оны хоёрдугаар сар багийн түүхэнд хамгийн хар дарсан зүүд байлаа. Тус баг тухайн цаг мөчид Ла Лигийн хүснэгтийн 15-р байрт бичигдэж байсан нь байгуулагдсан цагаасаа хойш үзүүлж байгаагүй тааруу амжилт байсан юм. Тааруу амжилттай Р.Антич жил ч тэссэнгүй. Үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг багийн удирдлагууд зүгээр харж чадсангүйгээр барахгүй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Хөгжөөн дэмжигчид ч дорвитой өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байсан нь дамжиггүй. Улмаар Барселона клубын ерөнхийлөгч Хоан Гаспарт үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгчээ. тэрээр энэ клубын ерөнхийлөгчийн суудалд гуравхан жил суусан юм.<ref>Ball, Phil. pp. 109–110</ref> Багийн амжилт балран доройтож, урьдын Барса биш болчихоод байхад багийн ерөнхийлөгчийн суудалд Хоан Лапорта суув. Тэрээр багийн дасгалжуулагчийн суудалд залуу Голланд мэргэжилтэн Франк Райкаардыг тохоон томилжээ. Хэдийгээр тоглогч ахуйдаа чамгүй амжилт үзүүлсэн ч хөгжөөн дэмжигч болон олон нийт түүнээс их амжилтыг хүлээж байгаагүй юм. Шинэ дасгалжуулагчийн гарт ирсэн Барса өмнөх бүрэлдэхүүнээс бараг хэнийг ч үлдээсэнгүй. Шинэхэн дасгалжуулагч Роналдиньо, Деку, Хенрик Ларссон, Людовиз Жули, Самуэль Это, Рафаель Маркез нарыг бүрэлдэхүүндээ bnsdfhbsdrдуудсан юм. Дээрх алдартнуудаас гадна "Ла Масиа"-д тодорч, ур чадвар нь илт дээшилж байгаа Карлес Пуйол, Андрес Иниьеста, Шави, Виктор Валдес нар ч хүч түрэн гарч ирэв. Чухамдаа тэд л Барселонаг байх газарт нь эргүүлэн аваачсан билээ. 2004-2005 оны улиралд Барселона клуб Ла Лига болон Испанийн супер цомд давхар түрүүлэв. Түүгээр ч барахгүй Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооноос зарладаг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Роналдиньо хүртэж, гутгаар байрт Самуэль Это нэрлэгдсэн нь цангаад байсан амжилтын амтыг Каталончуудад мэдрүүлэх шиг болсон хэрэг байлаа.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}</ref> 2005-2006 онд мөн л Ла Лига болон Испанийн супер цомд түрүүлж, өмнөх улиралд үзүүлсэн амжилтаа давтав. Үүнээс хамгийн сэтгэл хөдөлгөсөн, Каталончуудын цөсийг хөөргөсөн тоглолт бол Реал Мадридын эсрэг Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэхэд нь гурван гоолын зөрүүгээр хожсон тоглотыг нэрлэж болно. Энэ тоглолтод хөлбөмбөгийн суутан Роналдиньо хет-трик толилуулсан. Тэрээр гурав дахь гоолоо оруулахад Реал Мадридын зарим хөгжөөн дэмжигчид босч хүндэтгэл үзүүлж байсан гэдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html|title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |publisher=The Independent|date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}</ref> Франк Райкаард ирсэн даруйдаа заналт өрсөлдөгчийнхөө талбайд нь хоёр удаа ялалт байгуулсан Барсагын анхны дасгалжуулагч болсон билээ. Тухайн жилийнхээ Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Английн өөр нэгэн амжилттай баг болох Арсенал клубтэй учраа таарчээ. Шигшээ тоглолтод хоёр баг цаг дуусах мөч хүртэл тэнцэж байгаад тоглолтын эцсийн мөчид Олекьерийн оронд талбайд гарсан Жулиано Беллети хожлын гоолыг оруулснаар 14 жилийн дараа Европын цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь энэ. Мөн түүнчлэн Шведийн домогт тоглогч Хенрик Ларссоны хувьд сүүлийн тоглолт нь энэ байлаа. Энэ удаагийн аваргын цом багийн түүхэнд Аваргуудын лигийн хоёр дахь цом байсан юм.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}</ref> Амжилтын амтанд бялуурсан Барселона клуб 2006-2007 оны улиралыг ямар ч цомгүйгээр үдсэн юм. Улирал дуусаад байхад АНУ-аар аялан тоглолтоор явж байхад багийн гол тоглогч Самуэль Это гэмтсэн нь Лионель Месси гэх залуу хүүд маш том боломжийг авчирсан билээ. Үүнээс гадна багийн голлох тоглогчдын дунд үл ойлголцох байдал үүсэж, багийн дасгалжуулагч Райкаард, Роналдиньод анхаарал хандуулдаг гэж шүүмжилсэн нь Этог хэсэг хугацаанд сэлгээний сандалд суулгахад хангалттай шалтгаан болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|work=AFP |date= |accessdate=11 March 2010}}</ref> Хэдийгээр ямар ч цомгүй байсан ч Эзэн хааны цомын тэмцээний хагас шигшээ тоглолтод Хетафе клубтэй таарч тоглоход залуу авьяастан Лионель Месси ид шидээ гайхуулжээ. Тэрээр яг л Марадонагын зууны шилдэг гоолыг санагдуулам гоолыг Хетафегийн эсрэг оруулсан юм. Талбайн голоос хаалга хүртэл Хетафегийн бүх тоглогчдыг сөхрүүлэн гоол оруулсан нь шинэ од, шинэ эрин эхэлсэн гэдгийн дуут дохио болжээ. Дараа нь хагас шигшээн эхний тоглолтод 5-2 онооны харьцаагаар хожсон бол хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожигдож, аваргын цомоос атгаад алдсан юм. 2007-2008 оны улирал Барселонагын хувьд мөн адил цомгүй жил байлаа. Тэд Ла Лигийн хүснэгтийн гуравдугаар байрт бичигдсэн бол Аваргуудын лигийн хагас шигшээд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубт, Эзэн хааны цомын тэмцээнд аварга болох ерөөлтэй Валенсиа клубуудэд тус тус хожигдсон юм. Үүнээс гадна "Эль Класико"-д 4-1 онооны харьцаагаар хожигдож чамгүй амжилт гаргаад байсан Франк Райкаардын байр суурь ганхаж эхэлсэн билээ. Төд удалгүй багийн ерөнхийлөгч Хоан Лапорта Барселона клубын хоёрдугаар багийг удирдаж байсан [[Хосеп Гуардиолаг]] ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд томилсон билээ. Тэрээр 2008 оны зургаадугаар сард энэ суудалд албан ёсоор суусан юм.<ref name="FC Barcelona">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona|archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|url-status=dead}}</ref> === Гуардиолагийн эрин (2008-2012) === {{multiple image|align=left | footer = Барселонагын хагас хамгаалалтын хослол Андрес Иниьеста, Шави нар. Тэд тики-такагын гол амин сүнс юм.<ref>{{cite news |first=David |last=Pleat |title=Middle men to the fore in dictating the rhythm with care |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/may/28/barcelona-manchester-united-david-pleat-chalkboard |work=guardian.co.uk |publisher=Guardian News and Media |date=28 May 2009 |accessdate=21 January 2016 }}</ref> | width = | image1 = Andrés Iniesta - 001.jpg | width1 = 100 | alt1 = A man wearing long, dark blue shorts and a light blue sweatshirt under an orange bib. | image2 = Xavi Hernández - 001.jpg | width2 = 106 | alt2 = A man wearing a light blue sweatshirt and dark blue shorts. }} Барселона Б идэрчүүдийн багийн дасгалжуулагч байсан Пеп Гуардиола үндсэн багийн дасгалжуулагчийн суудалд суумагцаа багийн тоглох хэв маягыг үндсээр нь өөрчилж орхив.<ref name="FC Barcelona"/> Тэрээр идэрчүүдийн багийг дасгалжуулж байсныхаа хувьд залууст итгэл хүлээлгэхээр шийдэж, тики-така буюу дамжуулалтаас довтолгоо руу чиглэсэн хэв маягийг зоригтойгоор сонгосон байна. Улмаар хуучин багийн бүрэлдэхүүнд байсан Роналдиньо, Деку нарыг зарж, гарааны эрхийг Шави, Иниьеста, Месси нарт даатгасан билээ. Тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний 2009 оны улиралд шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбао клубтэй учраа таарч улмаар 4-1 онооны харьцаагаар илт давуу хожиж, аваргын цомыг 25 дахиа өргөсөн юм. Энэ нь тус тэмцээний түүхэн амжилтыг эвдсэн тохиолдол байлаа. Испанийн Ла Лигийн 2008-2009 оны улирал ч гайхам амжилтаар дүүрэн байлаа. Мөнхийн өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадридыг талбайд нь 2-6 онооны зөрүүгээр хожиж, дэлхий нийтийн анхаарлыг татав. Эзэн хааны клубыг гайхалтай хожсон тэд энэ улиралдаа Ла Лигийн аварга болж чадсан юм. Улиралаа дуусгамагц тэдэнд Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод түрүүлэх амаргүй даваа үлдэв. Тэд өмнө нь шигшээ тоглолтод хожигдож байсан Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарсан билээ. Барселоначууд өмнөх хариугаа авч 2-0 онооны зөрүүгээр хожиж ялалт байгуулан дэлдэн чихт цомыг гурав дахиа өргөв. Ингэснээр тус багийн түүхэнд гурван гол цомд дараалан түрүүлсэн Испанийн хамгийн анхны баг болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&sec=europe&root=europe&&cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}</ref> Гэвч цом, ялалтын даллага үүгээр дууссангүй Испанийн супер цомд Бильбаог<ref>{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win |publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press |date=23 August 2009 |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |accessdate=25 December 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |archivedate=8 July 2011 }}</ref> дахин буулган авч<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120729184706/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |dead-url=yes |archive-date=29 July 2012 |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>, Европын супер цомд Шахтёр Донецкыг буулган авснаар нэг улиралд таван цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болов. Түүхэн амжилт каталончуудын магнааг тэнийлгэж байхад 2009 оны 12-р сард Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин ялалт байгуулснаар<ref>{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}</ref> календаррийн нэг жилд зургаан цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болж өвөрмөц амжилтыг бүтээсэн юм. Үүнээс гадна Барселона клуб Ла Лигийн аварга болохдоо 99 оноотой аваргалж, Испанийн супер цомыг 9 дэх удаагаа хүртэж дотоодын голлох тэмцээний дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоожээ.<ref>{{cite web|author=Associated Press |url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824072643/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}</ref> Барселонаг нэгэн шинэ тавцанд гаргасан Хоан Лапортагын бүрэн эрх 2010 оны зургаадугаар сард дуусав. Улмаар багийн удирдах зөвлөл, арын алба, тамирчид, хөгжөөн дэмжигчдийн дунд явуулсан санал асуулгаар Сандро Росселийг 61.3 хувийн санал (57,088 хүний санал)-аар ерөнхийлөгч болгосон юм. Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа Россель Валенсиа клубын од Давид Вийяатай 40 сая евро<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref>, Ливерпүүлийн Хавиер Машеранотой 19 сая еврогын гэрээг<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref> тус, тус байгуулсан билээ. Байгуулагдаад 40 гаруй жилийн нүүрийг үзсэн Барселонагын хүүхдийн академийн бүтээгдэхүүнүүд 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд Испанийн шигшээ багийн нүүрийг тахлав. Улмаар тэд шигшээ тоглолтод Нидерландын шигшээ багийг буулган авч "Алтан дагина"-ыг анх удаагаа өргөцгөөсөн билээ. Испанийн Ла Лигийн 2010-2011 оны улиралд Барселоначууд мөн л онцгой амжилт үзүүлж, 96 оноотойгоор аваргын титмийг хүртэв<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011</ref>. 2010 оны 11-р сард Ла Лигийн ээлжит тойргийн хүрээнд Реал Мадридтай учраа таарч 5-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулсан нь Барселона клубын ур чадварыг дэлхийг тамгаласан юм. Энэ улиралд тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадридад 1-0 онооны харьцаагаар хожигдож хоёр дахь цомоо хүртэж чадсангүй<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html |date=23 April 2011 }} Sky Sports. Retrieved 30 May 2011</ref>. Гэсэн ч "буурал тив"-ийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт тэднийг хүлээж байлаа. Английн алдарт Уэмбли цэнгэлдэхд болсон шигшээ тоглолтод Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарч 3-1 онооны харьцаагаар хожсоноор дэлдэн чихтийг дөрөв дэх удаагаа өргөж багийн шинэ түүхийг бичиглэв<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}</ref>. 2011 оны наймдугаар сард Испанийн супер цомын тэмцээнд Реал Мадридтай учраа таарсан Барселона клуб ялалт байгуулав. Энэ тоглолтод "Ла Масиа"-гаас төрөн гарсан Ческ Фабрегас гялалзаж, европын шилдэг багуудын хараанд өртөв. Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлсэн Барселона клуб замналын туршид 73 цом хүртэж, мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридтай тэнцэж ирэв.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> Барселона клуб цомын баяраа тэмдэглээд удаагүй байхдаа Европын супер цомын тэмцээнд Португалийн Порту клубтэй учраа таарах ёстой болов. Уг тоглолтод Барселоначууд өрсөлдөгчөө 2-0 онооны харьцаагаар хожиж, нийт цомынхоо тоогоор Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлсэн билээ. Ийнхүү нэгхэн сарын дотор мөнхийн өрсөлдөгчөө замналынхаа турш хүртсэн цомынхоо тоогоор тэргүүлж эхэлсэн нь энэ юм<ref> {{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |title=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real |publisher=SPORT.es |accessdate=27 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |archivedate=10 January 2012 |df= }}</ref>. Хувь дасгалжуулагчийн тухайд Хосеп Гуардиолагын үзүүлсэн амжилт үлгэрийн гэмээр байлаа. Барселона клубт ирээд ердөө гуравхан жилийн дотор 12 цом хүртсэн нь Барселона клубийн түүхэн дэх бүх дасгалжуулагчдын оройд гарч, Европ тивийн тавцанд ч түүний амжилт тодоор цуурайтсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |title=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff |date=26 August 2011 |work=Sport.es |accessdate=26 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |archivedate=9 July 2012 |df= }}</ref>. [[File:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|200px|right|Клубуудын ДАШТ-ний дараа Месси, Неймар нар бие, биендээ баяр хүргэж байна]] Барселона клубыг 12-р сард өөр нэгэн цом хүлээж байлаа. Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Өмнөд Америкийн аварга Сантос клубтэй учраа таарч 4-0 онооны зөрүүгээр ялалт байгуулж, улмаар аварга болов. Энэ тоглолтод алдарт Лионель Месси хоёр гоол, Шави, Фабрегас нар нэг гоол оруулж багаа амжилтад хөтөлжээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref>. Энэ үе бол нэг баг төдийгүй хувь дасгалжуулагчийн тухайд дахин давтагдашгүй гэмээр гайхалтай он жилүүд байлаа. Пеп Гуардиола боломжит 24 цомоос 14-ийг хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: "Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality"|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html | title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}</ref> нь дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд дахин даватагдана гэдэг эргэлзээтэй. Бахдам амжилтын дараа Барселона клуб 2011-2012 оны Аваргуудын лигийн улиралд шигшээ тоглолтод Английн Челси клубт хожигдож ялагдал хүлээв. Яг үүний дараа Гуардиола өөрийгөө тактикийн алдаа гаргасан хэмээн үзэж, амжилт ялалтад пологдсон хөгжөөн дэмжигчид хүртэл Гуардиолаг шүүмжилж байлаа. Амжилт муутайхан улирлын дараа 2012 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр Пеп Гуардиола Барселона клубыг орхиж байгаагаа зарлав. Түүний залгамжлагчаар багийн удирдлагууд туслах нь байсан Тито Вийяноваг нэрлэсэн билээ<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona – reports – ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}</ref> <ref>{{cite news|title=Pep Guardiola's 14 trophies at Barcelona – in pictures|url=https://www.theguardian.com/football/gallery/2012/apr/27/pep-guardiola-barcelona|publisher=The Guardian|date=25 October 2015}}</ref>. Пеп Гуардиолагын гайхалтай тактик залуучуудад итгэх итгэл, тоглолтын хэв маягыг зоригтой өөрчилсөн зэрэг нь хөлбөмбөгөөр зогсохгүй багийн спортын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. === Гуардиолагаас хойшхи Барселона (2012-)=== Өмнө нь Барселона клубын туслах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Тито Вийяанова 2012 оны зун багийн ерөнхий дасгалжуулагч болов. Тэрээр өмнөх дасгалжуулагч Пед Гуардиолагын арга барилыг өөрчлөлгүйгээр түүний босгосон өвийг улам батжуулж, Ла Лигийн улиралд 100 оноогоор ялалт байгуулжээ. Барселоначууд энэ улиралд ердөө хоёрхон л хожигдсон юм. Лионель Месси энэ улиралд 46 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бол улирлын туршид тэр хоёр хет-трик гүйцэтгэжээ. 2013 оны тавдугаар сарын 11-ний өдөр Барселона клуб улирлын тоглолт дуусахаас дөрвөн тоглолтын өмнө аварга болж, 22 дахь удаагаа энэ алдрыг хүртэв. Тэд энэ улиралд гуравдугаар сараас эхлэн Реал Мадридаас 15 онооны зөрүүтэй байсаар аваргалсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|title=Champions!|date=11 May 2013|accessdate=11 May 2013|publisher=FC Barcelona|archive-date=7 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607114411/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|url-status=dead}}</ref>. Үүнээс гадна тэд Испанийн эзэн хааны цом болон Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явжээ. Амжилт ялалтаар дүүрэн байсан шинэ дасгалжуулагч Тито Вийяанова улаан хоолойн хорт хавдартай гэж оношлогдон эмчлүүлэх шаардлагатай болсон тул багийн дасгалжуулагчийн ажлаа өөрийн туслахдаа шилжүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. Улирал дундуур тэр эргэн ирсэн ч гурван сарын нас үлдсэн гэж оношлогдсон тул эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас албан үүргээсээ өөрийн хүсэлтээр татгалзсан юм.<ref>{{cite news|title=Tito Vilanova: Barcelona manager steps down through ill health|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/23376453|publisher=BBC|date=9 February 2016}}</ref> Баг урт хугацааны туршид ерөнхий дасгалжуулагчгүй байсаар 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд Херардо "Тата" Мартино ерөнхий дасгжуулагч болов<ref>{{Cite tweet|number = 359352370775339010|user = marca|title = ÚLTIMA HORA {{!}} Tata Martino ya es entrenador del FC Barcelona <!--http://ow.ly/ncFeH-->|author = Marca|date = 22 July 2013|author-link = Marca (newspaper)|access-date = 23 July 2015|language = es}}</ref>. Түүний хамгийн эхний шалгуур нь Испанийн супер цомын тэмцээн байлаа. Энэ тэмцээнд тэд өрсөлдөгч багтайгаа 1-1 онооны харьцаагаар тэнцэж, зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэсэн үндэслэлээр ялалт байгуулж чадсан юм. Ийнхүү шинэ улирал эхэлж Барселона клуб өмнөхөөсөө туйлийн орон гаран тоглолт үзүүлж байлаа. 2014 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Сандро Россел албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр огцров. Учир нь тэрээр Бразилийн шинэ од Неймарыг багтаа авахдаа наймааны тогтсон дүрмийг зөрчсөн хэрэгт холбогдсон тул ийм шийдвэр гаргажээ. Улмаар түүний орыг Хосеп Мариа Бартомеу дахин залгамжилсан юм. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 2014 оны дөрөвдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны баримталдаг солилцоо наймааны дүрмийг илтэд зөрчиж, 18-аас доош насны тоглогчийг багтаа элсүүлсэн гэж үзэн өвлийн болон зуны наймааны цонхоор шинэ тоглогч худалдаж авахыг нь хориглов<ref>{{cite web|title=Barcelona hit with a year-long transfer ban for breaching rules on youngsters|url=https://www.theguardian.com/football/2014/apr/02/barcelona-transfer-ban-fifa-fine|publisher=The Guardian|accessdate=2 April 2014}}</ref>. Өөрөөр хэлбэл тэднийг 90 хоногийн хугацаанд наймаанд оролцохыг хориглон, 450,000 швейцар франкаар торгосон юм. Хэдийгээр Барселона клуб спортын арбитрын шүүхэд давж заалдсан ч хэрэгсэхгүй өнгөрсөн билээ<ref>{{cite web|title=Spanish FA, FC Barcelona sanctioned for international transfers of minors".|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2313003/|publisher=FIFA|accessdate=2 April 2014}}</ref> <ref name="transfer ban">[http://www.bbc.com/sport/0/football/30633737 "Barcelona transfer ban appeal rejected by Court"]. BBC. Retrieved 30 December 2014</ref>. [[File:Luis Suarez FCB 2014.jpg|thumb|left|upright|2014 онд Уругвайн хөлбөмбөгч Луйз Суарез 81-94 сая еврогоор Барселонад нэгдэж багийнхаа рекордыг тогтоов.]] 2014 оны улирлын чухал тоглолтод Атлетико Мадрид клубтэй учраа таарав. Энэ тоглолтод Барселона клуб заавал ялах даалгавартай байсан. Тоглолтыг 49 дэх минут хүртэл тэргүүлж явсан Барсагын хаалганд Атлетикогын Диего Годин мөргөж гоол оруулснаар тэнцүүлж, улмаар Атлетико Мадрид Ла Лигийн аварга болсон билээ<ref>{{cite news|last=Martin|first=Richard|title=Barcelona 1 Atletico Madrid 1, La Liga: match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/10838338/Barcelona-v-Atletico-Madrid-La-Liga-live.html|accessdate=17 May 2014|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 May 2014}}</ref>. Лигийн цомоо харамсалтайгаар алдсан Барселона багийн удирдлагууд ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд өмнө нь багийн тоглогч байсан Луйз Энрикег авчрах шийдвэр гаргажээ. Багийнхан түүнтэй хоёр жилийн гэрээ байгуулаад байв. Луйз Энрике суудлаа авсан даруйдаа Барселона клубын спортын үйл ажиллагаа хариуцсан захирлын суудалд багийн анд Андони Зубизареттаг тохоон томилжээ<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/luis-enrique-signs-two-year-deal-as-new-fc-barcelona-manager|title=Luis Enrique signs two year deal as new FC Barcelona manager|publisher=FC Barcelona|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27477125|title=Barcelona appoint Luis Enrique as first-team coach|publisher=BBC Sport|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref>. Энрикегийн дараагийн шийдвэр бас л дуулиан дагуулав. Уругвайн шилдэг тоглогч Луйз Суарезийг Английн Ливерпүүл клубээс 81-94 сая еврогоор авсан нь багийн хамгийн үнэтэй солилцоо наймаа болсон билээ<ref>{{cite news|title=Luis Suarez: Liverpool & Barcelona agree deal for striker|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|accessdate=11 July 2014|publisher=BBC Sport|date=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712035115/http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|archivedate=12 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |title=FC Barcelona and Liverpool FC have reached an agreement for the transfer of Luis Suárez |publisher=FC Barcelona |date=11 July 2014 |accessdate=11 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712034551/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |archivedate=12 July 2014}}</ref>. Гэвч тэрээр Дэлхийн аваргын хэсгийн тоглолтод Италийн хамгаалагч Жиоржио Килиениг хазсан нь ОУХБХ-ноос дөрвөн сарын торгууль авахад хангалттай шалтгаан болжээ. 2014 оны 12-р сард Спортын арбитрын шүүхээр Барселонагы асуудлыг дахин хэлэлцэж, улмаар тэдний наймаа явуулах эрхийг 2015 оны өвөл хүртэл сунгах шийд гаргав<ref name="transfer ban"/> Энэ шийдвэр гарсаны дараа багийн удирдлагууд Спортын асуудал эрхэлсэн захирал Зубизареттаг үүрэгт ажлаас нь халжээ. Дараа сард нь багийн дэд ерөнхийлөгчөөр Хорди Местре, УЗ-ын гишүүнээр Хавиер Бордас, Карлес Резач, Ариедо Брайда нарыг шинээр томилсон байна<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/new-football-area-technical-commission-presented|title=New Football Area Technical Commission presented|publisher=FCBarcelona.com|date=12 February 2015}}</ref>. Барселона клуб 2014-2015 оны улиралд гайхалтай байж Ла Лиг, Эзэн хааны цом, Аваргуудын лиг гэсэн гурван томоохон цомыг хүртэж энэ амжилтыг давтсан Европын анхны баг болжээ<ref name="second treble">[http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2479474/johan-cruyffs-influence-barcelona-win-champions-league "Johan Cruyff's influence endures as Barcelona complete the 'double-treble"]. ESPN. Retrieved 8 June 2015</ref>. 2014 оны тавдугаар сарын 17-ны өдөр Атлетико Мадридыг хожсоноор Барселоначууд 23 дахь удаагаа Лигийн аварга болов<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|title=Barcelona are La Liga Champions|publisher=FCBarcelona.com|date=17 May 2015|accessdate=17 May 2015|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519225125/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|url-status=dead}}</ref>. Ингэснээр сүүлийн 10 жилийн хугацаанд долоо дахь удаагаа аварга болсон юм. 2014 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбаог хожсон<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/match-archive/2014-2015/copa-del-rey/final/athletic-club_fc-barcelona|title=Barca won 27th title of Copa Del Rey|publisher=FCBarcelona.com |date=30 May 2015 |accessdate=30 May 2015}}</ref> бол ердөө сар хүрэхгүй хугацааны дараа Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн Ювентусыг 3-1 онооны харьцаагаар буулган авч түүхэндээ тав дахь удаагаа дэлдэн чихтийг өргөсөн юм<ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/11652515/Champions-League-final-Juventus-vs-Barcelona-live.html|title=Barcelona crush Juventus in Champions League final: as it happened|date=6 June 2015|work=Daily Telegraph|accessdate=8 June 2015}}</ref>. Энэ улиралд Барселона клубын довтолгооны гурвал болох Месси, Суарез, Неймар "МСН" нар 122 гоол оруулж, Испанийн хөлбөмбөгийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн билээ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final|title=Barcelona's Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus|date=6 June 2015|accessdate=1 November 2015|work=The Guardian}}</ref>. Барселона клуб 2015 оны наймдугаар сарын 11-нд Европын супер цомын тэмцээнд нутаг нэгт Севийя клубтэй учраа таарав. Тэд Севийя клубыг 5-4 онооны харьцаагаар буулган авч тус цомыг тав дахиа өргөж, тэмцээний оргил амжилтыг тогтоожээ. Энэ оныхоо 12-р сард зохиогдсон Клубуудын ДАШТ-ний шигшээ тоглолтод Аргентины Ривер Плейтийг хүлээн авч 3-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулж энэ цомыг гурав дахиа өргөв. Энэ нь тус тэмцээний рекорд амжилт болсон билээ. Харин тэмцээний шилдэг гурван тоглогчоор Месси, Суарез, Иниьеста нар нэрлэгдсэн юм<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|title=Iniesta, Messi and Suárez make up Club World Cup Podium|date=20 December 2015|publisher=FCBarcelona.com|access-date=31 Тавдугаар сар 2017|archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222193357/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|url-status=dead}}</ref>. Барселона клуб ийнхүү олон улсын тавцнаас нийт 20 дахь цомоо өргөж, Египетийн алдарт Аль Ахли багтай тэнцжээ. Барселона клуб 2015 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 180 гоол оруулж рекорд тогтоож олныг алмайруулав. 2016 оны нэгдүгээр сард Барселона клубд тавьсан наймааны хориг цуцлагдав. Тэд багийнхаа бүх гишүүдтэй гэрээгээ сунгаж, Алекс Видал болон Арда Туран нарыг эгнээндээ нэгтгэжээ. Тэрээр хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод шалгаран клубын дээд амжилтыг тогтоов. Мөн тэрээр 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй гэсэн амжилтаар өмнөх дасгалжуулагч Гуардиологын рекордыг эвджээ. Тэд лигийн тоглолтын хүрээн Райо Валлекано клубыг 5-1 онооны харьцаагаар хожиж хожигдоогүй цуврал нь 34 болов. Энэ нь заналт өрсөлдөгч Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлэхэд хангалттай байлаа. Нийтдээ Барселона клубын хожигдоогүй цуврал 39 болсон бөгөөд тэднийг мөнхийн өрсөлдөгчид нь болох Раел Мадрид дөрөвдүгээр сарын 2-ны өдөр 2-1-ээр хожиж, гайхалтай цувралыг эцэс болгожээ<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/primera-liga/cristiano-ronaldo-fires-late-winner-as-real-madrid-end-barcelonas-39-match-unbeaten-run|title=Cristiano Ronaldo fires late winner as Real Madrid end Barcelona's 39 match unbeaten run|date=3 April 2016|work=The National}}</ref>. 2016 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр Ла Лигийн тоглолтын хүрээнд Гранада клубыг 3-0 онооны харьцаагаар хжиж сүүлийн найман улиралд зургаа дахь удаагаа лигийн аварга болов<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/13/barcelona-and-real-madrid-la-liga-final-day-live/|title=14 May 2016|work=The Telegraph}}</ref>. 2017 оны гуравдугаар сарын 8-ны өдөр Барселоноа клуб Аваргуудын лигийн түүхэнд бас нэгэн түүх бичиглэн үлдээсэн юм. Тэд Аваргуудын лигийн хасагдах шатны тоглолтод Францын Парис Сен Жермейнтэй учраа таарч эхний тоглолтод 4-0 онооны зөрүүгээр хожигдоод байлаа. Гэвч тэд гэртээ хийсэн хариу тоглолтод 6-1 оноогоор хожиж, нийлбэр тоглолтын дүн 6-5 болсноор дараагийн шатанд шалгарсан билээ.<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090|title=Barcelona vs. Paris Saint-Germain – Football Match Report – March 8, 2017 – ESPN|website=ESPN.com|access-date=2017-03-15}}</ref> 2016-2017 оны улиралд Ла Лигийн аварын титмийг Реал Мадридад алдсан Барселона клуб Аваргуудын лигийн хагас шигшээ шатнаас Ювентус клубт хожигдон тэмцээнээ дуусгав. Улмаар Луйз Энрике гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэнээр Барселона клубын шинэхэн дасгалжуулагчаар Эрнесто Вальвердэ тодорсон. 2017-18 оны улиралд Ла Лигийн түрүүг хүртсэн бөгөөд тус улиралд 43 тоглолт дараалан хожигдоогүй шинэ дээд амжилтийг Ла Лигт тогтоосон байна. Аваргуудын лигийн хагас шигшээд Ливерпүүлийг талбай дээрээ 3-0 зөрүүгээр хожсон боловч Энфилд цэнгэлдэхэд болсон хариу тоглолт 4-0 зөрүүгээр хожигдож тэмцээнээ дуусгажээ. 2020 оны 1 сард Испаний супер цомын шигшээд Атлетико Мадрид багт хожигдсоны дараачаар Эрнесто Валверде үүрэгт ажлаа өгсөн бөгөөд Чики Сетиен багийн дасгалжуулагч болсон байна. Улирлын сүүлийн тоглолтоо 2020 оны 8-р сард хийж Байерн Мьюнхэн багт 8-2 зөрүүгээр хожигдсоны дараачаар 12 жилд анх удаа цомгүй улирлыг дуусгасан Сетиен болон багийн спортын захирал Эрик Абидал нар үүрэгт ажлаа өгч оронд нь Барселона клубт өмнө нь тоглож байсан Рональд Куман томилогдсон. 2020 оны 10-р сарын 27-нд багийн хөгжөөн дэмжигчид, тамирчдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан ерөнхийлөгч Бартемеу ажлаасаа чөлөөлөгдсөн бөгөөд 2021 оны 3 сард өмнөх ерөнхийлөгч Хуан Лапорта дахин сонгогджээ. Рональд Куман багтайгаа хамт анхны цомоо 2021 оны 4 сард Эзэн хааны цомын шигшээд Атлетик багийг 4-0 зөрүүгээр хожиж өргөсөн байна. 2021 оны 8 сарын 5-нд Лионель Месси багийн санхүүгийн асуудлын улмаас багтайгаа шинэчилсэн гэрээг хийх боломжгүй болсоныг зарласан бөгөөд 18 жилийн дараачаар Месси багаа орхиж ПСЖ клубтэй нэгдсэн байна. == Хөгжөөн дэмжигчид== [[File:Tifo at Camp Nou.jpg|thumb|Камп Ноу дахь хөгжөөн дэмжигчид]] Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчдийг "куле" гэж нэрлэдэг. Каталон хэлээр кул гэдэг нь "илжиг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Гэхдээ энэ дэмжигчдээ илжиг гэж доромжилж байгаа хэрэг биш бөгөөд нэг зүйлийн төлөө тууштай зүтгэдэг хүнийг ингэж нэрлэдэг ажээ. Клубын хамгийн анхны цэнгэлдэх болох Камп де ла Индустриад байхад энэ нэршил үүссэн гэх мэдээ бий. Испанийн улсын нийт хүн амын 25 хувь нь Барселона клубыг дэмждэг гэсэн судалгаа байдаг<ref>{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}</ref>. Мөн европын таван хүн тутмын нэг нь Барселона клубыг ямар нэг байдлаар хөгжөөн дэмждэг байна. Клубын гишүүнчлэлтэй албан ёсны хөгжөөн дэмжигчид 2003-2004 оны улиралд 100,000 байсан бол 2009 оны есдүгээр сард энэ тоо 170,000 мянга болж огцом өсчээ<ref name=socis>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es |language=Spanish |date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |archivedate=14 March 2012 |df= }}</ref>. Энэ нь тухайн үед багийг удирдаж байсан Хоан Лапортагын маркетингийн стратеги Роналдиньо дээр түшиглэсэн ПиАр төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжсэний нэг илрэл юм<ref>Fisk, Peter. pp. 201–202.</ref><ref>Brott, Steffen. p. 77.</ref>. 2015 оны байдлаар тус клубт 1,267 хүн нэмж бүртгүүлжээ. Дэлхий даяар Барселона клубыг дэмждэг фен клубуудын холбоо ч байгуулагдаад байна. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн нийтийн голлох хэрэглээ болоод байгаа нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст хамгийн алдартай баг нь Барса юм. 2017 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар тэдний фейсбүүк хуудсыг 100 сая хүн дагажээ<ref name="Social media"/><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/fcbarcelona?fref=ts|title=FC Barcelona|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://fanpagelist.com/category/top_users/view/list/sort/fans/page1 |wayback=20150209081114 |text="Top 100 Facebook Fan Pages" |archiv-bot=2024-12-18 21:56:47 InternetArchiveBot }}. Fanpagelist.com. Retrieved 24 October 2014</ref>. Каталоны нэр төр болсон энэ багийг дэлхийн олон алдартнууд хөгжөөн дэмждэг. Эднээс хамгийн онцлууштай нь Ромын пап II Йоан Павел амьд сэрүүндээ клубыг дэмждэг байсан юм. Түүнчлэн Барселона клубын УЗ-ын хүндэт гишүүнээр Испанийн ерөнхий сайд асан Хосе Луйз Родригез Запатерог өргөмжилжээ. Барселона клубын цэнгэлдэх улирлын туршид дундаж дүүргэлтээрээ улсдаа тэргүүлдэг бөгөөд европ тивд тэдний урд зөвхөн Боруссиа Дортмунд л бичигддэг юм<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}</ref><ref>{{cite web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=8 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |url-status=dead }}</ref>. == Мөнхийн өрсөлдөгчид == === "Эль Класико" === [[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|2009 онд "Эль Класико"-д талбайд нь Реал Мадридыг 6-2 онооны харьцаагаар хожив]] Ла Лига болон үндэсний хэмжээнд хамгийн хүчтэйд тооцогдох Барселона болон Реал Мадридын хоорондох өрсөлдөөнийг "Эль Класико" хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг. Энэ өрсөлдөөн нэг талаа хүчирхэг багуудын тулаан мэт боловч нөгөө талаараа Кастиль болон Каталон үндэстнүүдийн хоорондох тулаан юм. Түүхийн урт хугацааны туршид дайн самуунтай байсан дээрх хоёр үндэстэн энх цагт спортын тавцанд ийнхүү өрсөлдөж байгаа нь энэ. Испанийн иргэний дайны жилүүдэд энэ хоёр багийн өрсөлдөөнд улстөрийн элдэв бүлэглэлүүд хөндлөнгөөс оролцож, Барселона клубыг хүчээр дардаг байлаа<ref>Ghemawat, Pankaj. p. 2.</ref>. Испанийг 1923-1930 оны үед дарангуйлж байсан Мигель Примо де Риверагын үед ч, 1939-1975 оны хооронд дарангуйлж байсан Франциско Франкогын үед ч Реал Мадридыг илтэд дэмждэг байжээ. Тэд Үндэсний үзэл гэгчийг бий болгож, энэ үзлийн гол баатраар Реал Мадридыг нэрлэж байлаа. Тиймдээ ч засгийн эрхэнд гарсан дарангуйлагчид Каталон үндэстний хэл, соёл, далбаа, сүлд тэмдэгийг хориглож байсан юм<ref>Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.</ref><ref>{{Cite news|author=Phil Ball |url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}</ref>. Гэвч дарангуйлах тусам Барселона клубын дэмжигчид улам идэвхжиж, спортын өрсөлдөөн ч улам бадарч байлаа. Тиймээс "Бусад багуудаас илүү" (Mes que un club) гэх үг гарчээ. Каталончуудын талд зогсч, тэдний үзэл санаа, хүсэл тэмүүлэл, тусгаар тогтнох хүслийг хамгаалж ирсэн зохиолч Мануэль Вазкез Монтальбан Франкогын дарангуйллын эсрэг хүчтэй тэмцдэг байлаа. Багийн удирдлагууд түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж удаа дараагийн шагнал өгч байсан гэдэг. 1950-иад онд Альфредо Ди Стефаног Барселонад ирнэ гэж шуугиж байсан ч тэр эцсийн мөчид Реал Мадридыг сонгов<ref>Burns, Jimmy. pp. 31–34.</ref> . Энэ нь хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам хурцалж байсан юм. Хэдийгээр түүнийг зодож, дарамталж Реалын бүрэлдэхүүнд элсүүлсэн гэдэг ч өнөө хүртэл энэ нь нотлогдоогүй байна. Ди Стефано өөрөө ч энэ асуудалд тодорхой байр суурь илэрхийлж байгаагүй юм. 1960-аад оны үед Европын цомын хасагдах шатанд хоёр ч удаа таархад хоёуланд нь Барселона ялагдав. Энэ хоёр тоглолтод шүүгч маш олон удаагийн алдаа гаргаж, улмаар Реал Мадрид ялалт байгуулсан юм<ref name="ellis">{{cite web|url=http://elpais.com/diario/2002/04/23/deportes/1019512813_850215.html |title=De Mr. Ellis a Mr. Leafe |publisher=El País |date=23 April 2002 |accessdate=21 May 2017 |author=Narrillos, Martín|language=spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/apr/09/joy-of-six-el-clasico |title=The Joy of Six: Real Madrid v Barcelona El Clásico classics |publisher=Guardian |date=9 April 2010 |accessdate=4 February 2015}}</ref>. 2002 онд хоёр багийн хооронд болсон тулааныг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зууны тулаан хэмээн цоллож байлаа. Энэ тулаанд Реал Мадрид хожсон юм. Дэлхий даяар энэ тоглолтыг 500 сая хүн үзжээ<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}</ref>. === Барселон хотын дерби === [[File:FC Barcelona vs RCD Espanyol (2005-06) (36) (142175725).jpg|thumb|2005-2006 оны улиралд болсон Барселоны дерби. Хөгжөөн дэмжигчид Каталоны далбааг мандуулж байна]] Орон нутгийн хувьд Барсагын мөнхийн өрсөлдөгч нь Эспаньол байсаар ирсэн. Эспаньолын тухайтад хөгжөөн дэмжигчид болоод багийн дотоод соёл, уур амьсгал нь үндэсний үзэл нэвт шингэсэн Барселона багийг дайснаа хэмээн үздэг уламжлалтай. Тэд багийнхаан гишүүдийг зөвхөн каталон үндэстнүүдээр бүрдүүлдэг бөгөөд өөр үндэстний, өөр улсын тамирчид болон ажилчдыг ажилд авдаггүй<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87"/>. Эспаньол багийн цэнгэлдэх Барселона хотын Сарриа дүүрэгт оршдог<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |title=History of Espanyol |publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010 |archive-date=28 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |url-status=dead }}</ref>. Каталон үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөө Барселона клубын дэмжигчид дуу хоолойгоо өргөдөг бол Эспаньол бол төвийг сахисан аядуу уур амьсгалтай яг эсрэг дүр төрх нь. 1960-1970-аад оны үеийн Барселон хот дөнгөж хөгжил цэцэглэлтийнхээ замд байсан бол Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид ядуу тарчиг хүмүүс байлаа. Харин Эспаньолын хөгжөөн дэмжигчид дундаж давхаргын цэргийн офицер, цагдаа, олон нийтийн ажилчид байдаг байлаа. Зарим тохиолдол фашист хөдөлгөөнд нэгдсэн хүмүүс ч Эспаньолыг дэмжиж байсан гэдэг. Эспаньолыг дэмжигч талынхан 1918 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд нэгдэлгүй, Испанийн нэг хэсэг байхыг дэмжиж байлаа<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87">Ball, Phil. pp. 86–87.</ref>. Хожим нь иргэний дэгдэхэд Эспаньолыг дэмжигчид фалангист фашист хөдөлгөөнийхөнд элсэн фронтод дайтаж байсан юм. Чухамдаа энэ ялгамжит байдал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний талаарх үзэл бодол, зорилго нь Барселон хотын дербиг улам амттай болгодог билээ. Түүхийн хуудас хоёр талд хангалттай их байгаа ч Ла Лига дахь хоёр багийн өрсөлдөөн дэндүү хүч тэнцвэргүй, Барселона клубын давамгайлал дор өрнөж иржээ. Эспаньол клуб Ла Лигад өнгөрөөсөн 81 улирлынхаа туршид зөвхөн нэгд нь л Барселона клубын дээр бичигдэж байсан гэдэг. Барселона клуб 1933, 1947, 1964, 1975, 1992, 2016 онд зургаан удаа 5-0 гэсэн онооны зөрүүгээр ялж байлаа. Харин Эспаньолчууд 1951 онд л 6-0 оноогоор ялж байжээ. Барселона клуб 2008-2009 улиралд Испанидаа гурван цом хүртэж байх жилд Эспаньолчууд 2-1 онооны харьцаагаар хожиж байв. Энэ улиралд тэднийг талбайд нь ялсан цорын ганц баг нь Эспаньол болж байлаа<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |dead-url=yes |archive-date=31 July 2012 |title=Matchday 24 |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>. === Милануудын эсрэг... === [[File:Milan_-_Barca_2006.jpg|thumb|Миланы Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэнд 2005-2006 оны Аваргуудын лигийн үеэр учраа таарахад Барселона клубын ультрануу багаа дэмжиж байгаа нь]] Европын тавцанд Барселона клубтэй өрсөлдөөн өрнүүлдэг баг бол Италийн Милан клуб юм<ref>{{cite news|title=Puyol relishing Milan return as Barça renew rivalry|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1908401.html|publisher=UEFA|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Barça 'Ghostbusters' prepare to face old foes|url=http://www.marca.com/2012/12/20/en/football/barcelona/1356027638.html|publisher=Marca|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça-Milan es el clásico de la Champions|url=http://www.mundodeportivo.com/20130312/champions-league/barcelona-milan/clasico-champions-league_54368282396.html|publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Milan-Barça, matches de légende(s)|url=http://fr.m.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|publisher=FIFA (French)|date=21 October 2013|access-date=2 Зургадугаар сар 2017|archive-date=4 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055346/http://fr.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|url-status=dead}}</ref>. Энэ хоёр баг хоорондоо 19 удаа учраа таарч байсан түүхтэй. Энэ хоёр баг Аваргуудын лиг болон орон нутгийн лигид гайхалтай амжилт, арвин түүхтэй гэдгээрээ хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам сонирхолтой болгодог. Хоёр багийн амжилт авсан цом шагналыг энд дурдах нь илүүц биз. Барселона болон Милан клубууд хоорондоо учраа таарахад Барсачууд найман удаа ялж, таван удаа ялагджээ. Энэ хоёр багийн гайхалтай өрсөлдөөний түүх 1959-1960 оны улиралд Европын цомын тэмцээнээс эхэлжээ. Тухайн үед Барсачууд хоёр тоглолтын нийлбэр дүнгээр 7-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Milan – FC Barcelona: Did you know...|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/milan-fc-barcelona-did-you-know|publisher=FCBarcelona|date=22 October 2013}}</ref>. Йохан Кройффын "Мөрөөдлийн баг" 1994 оны Аваргуудын лигийн шигшээд нэг ч хожигдолгүй шалгарахад, Милан клуб 4-0 онооны харьцаагаар ялж, цом өргөж байлаа<ref>{{cite news|title=Milan find perfect pitch in dream final|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1993/matches/round=57/match=51078/postmatch/report/index.html|publisher=UEFA|date=18 May 1994}}</ref><ref>{{cite news|title=Rewind to 1994: Milan down the Dream Team|url=http://www.espnfc.com/story/1041170/rewind-to-1994-milan-down-the-dream-team|publisher=ESPN FC|date=29 March 2012}}</ref>. Харин 2013 оны Аваргуудын лигийн хасагдах шатны эхний тоглолтод 2-0 онооны харьцаагаар ялагдсан ч, хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожиж, томоохон эргэн эрэлт хийж байсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Lionel Messi inspires brilliant comeback against AC Milan to confirm 'Barca are back!': Spanish paper reaction|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9926762/Lionel-Messi-inspires-brilliant-comeback-against-AC-Milan-to-confirm-Barca-are-back-Spanish-paper-reaction.html|publisher=The Telegraph|date=13 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça de Messi venga al de Cruyff|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/03/11/champions/1363019461_534871.html|publisher=El País (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref>. == Эзэмшил, санхүү == Испанийн хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлсэн Реал Мадрид, Атлетик Бильбао, Осасуна, Барселона клубууд төрийн бус байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлсэн байдаг. Гэхдээ олон нийтэд үйлчлэх байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлж байжээ. Барселона клубын албан ёсны гишүүнчлэлийг "социс" гэдэг бөгөөд клубын хамгийн хүчтэй зөвлөл юм. 2016 оны байдлаар 140,000 социс бүртгэгджээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/fc-barcelona-and-leo-messi-headline-globe-soccer-awards-2015|title=FC Barcelona and Leo Messi headline Globe Soccer Awards 2015|publisher=FCBarcelona|date=27 December 2015}}</ref>. Санхүүгийн алдарт "Форбес" сэтгүүлийн 2010 оны үнэлгээгээр Барселона клубыг 752 сая еврогоор үнэлжээ. Барсагын урд Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Арсенал клубууд л бичигдсэн байна. Харин 2014 онд Форбесийн үнэлгээ 3.2 тэрбум ам.доллар болж өсчээ<ref name="Deloitte"/><ref name="Forbes 2014">{{cite web|title=The World's 50 Most Valuable Sports Teams 2014|url=http://www.forbes.com/pictures/mli45ejlgl/2-barcelona/|website=Forbes.com}}</ref>. == Клубийн онцгой амжилтууд == [[File:Leo Messi (cropped).jpg|thumb|170px|left|Клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч Лионель Месси]] [[File:Xavi Joan Gamper 2008.jpg|thumb|230px|Барселонагын төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон Шави]] Барселона клубийн нэрийн өмнөөс бүх тоглолтыг оролцуулаад 767 тоглолтод оролцсон Шави хамгийн олон тоглолтод оролцсон тамирчин. Мөн түүнчлэн Ла Лигийн 505 тоглолтод оролцсон нь бас л рекорд амжилт болжээ. Хөлбөмбөгийн шинэ цагийн домог Лионель Месси одоогийн байдлаар бүх тоглолтыг оролцуулаад 539 гоол оруулаад байна. Гэвч албан ёсны тэмцээнд тэрээр 507 гоол оруулжээ. Энэ нь 87 жилийн туршид эвдэгдээгүй Паулиньо Алкантарагын амжилтыг эвдсэн үзүүлэлт болсон юм. Л.Месси мөн Европын тавцанд 97, Олон улсын тавцанд 102 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоожээ. Түүнээс гадна Ла Лигийн түүхэнд 349 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоогоод байна. Барселона клубын өөр гурван тамирчин Ла Лигт 100-аас дээш гоол оруулсан байдаг. Чесар (190), Лашло Кубала (131), Самуэль Это (108) нар Ла Лигийн түүхэнд бичигдсэн гурван тоглогч юм. Хосеп Самитиерын тухайд Эзэн хааны цомын тэмцээнд Барселона клубын нэрийн өмнөөс 65 гоол оруулжээ. Ла Лигийн түүхэнд нэг тоглолтод хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол Лашло Кубала юм. Тэрээр 1952 оны Ла Лигийн улиралд Спортинг де Гихоны эсрэг долоон гоол оруулжээ<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/967644/rewind-to-1961-ladislao-kubalas-legacy-at-barcelona|title=Kubala's legacy at Barcelona|work=ESPN FC|date=3 October 2011}}</ref>. Харин Аваргуудын лигийн тоглолтод Лионель Месси Байер Леверкузений эсрэг таван гоол оруулж, европын тавцанд рекорд тогтоосон юм. Шилдэг хаалгачид олгодог Заморагын цомыг Антони Рамаллетс, Виктор Валдес нар тус бүр 20 удаа хүртэж багийн дээд амжилт тогтоожээ. Ла Лигийн түүхэнд хамгийн цөөхөн буюу 0.832 гоол алдаж байсан нь Испанийн томоохон амжилт болсон юм<ref>{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2014/12/guardametas-de-primera-1928-2014/|title=Guardametas de Primera (1928–2014)|publisher=CIHEFE}}</ref>. Мөн тэрээр бүх тоглолтод 896 минутын туршид хаалгандаа гоол алдалгүй өвөрмөц нэгэн амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/victor-valdes-sets-unbeaten-record-at-896-minutes |title=Víctor Valdés sets unbeaten record at 896 minutes |publisher=FCBarcelona|date=6 November 2011}}</ref>. Ла Лигийн түүхэнд Клаудио Браво 754 минутын туршид хаалгаа хуурай манаж өвөрмөц амжилт тогтоосон юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/claudio-bravo-recupera-imbatibilidad-3789378|title=Claudio Bravo recovers his unbeaten record|publisher=Sport (Spanish)|date=20 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/claudio-bravo-close-to-claiming-zamora-trophy |title=Claudio Bravo close to claiming Zamora Trophy|publisher=FCBarcelona|date=19 May 2015}}</ref>. Жек Грийнуэлл 9 жил Барселонаг дасгалжуулж, хамгийн удаан хугацаанд тус клубийг удирдсан дасгалжуулагч болжээ. Харин хамгийн амжилтттай дасгалжуулагч бол дөрвөн жилд 14 цом хүртсэн Пеп Гуардиола юм. Харин Барселона клубийн нэрийн өмнөөс хамгийн олон цом хүртсэн тамирчид бол Андрес Иниьеста, Месси нар 30 цом хүртэж амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-and-iniesta-top-xavis-25-titles |title=Messi and Iniesta top Xavi's 25 titles|publisher=FCBarcelona|date=21 December 2015}}</ref>. Бареслона клубийн "Камп Ноу" цэнгэлдэх нь Европын хамгийн том цэнгэлдэх юм. Энэ цэнгэлдэхэд 1986 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд Ювентусын эсрэг хийсэн тоглолтыг 120,000 мянган хүн үзэж дээд амжилт тогтоосон юм<ref name=teamrecords>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |title=FC Barcelona team records |publisher=FC Barcelona |date=2 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127205655/http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |archivedate=27 January 2013 |df=dmy }}</ref>. Камп Ноу цэнгэлдэхийг 1990 оноос хойш өөрчлөн шинэчилж, одоогийн байдлаар 99,354 хүний багтаамжтай болсон байна. Испанийн хөлбөмбөгийн түүхэнд нэг улиралд таван цом хүртсэн анхны багаар Барселона тодорчээ. Тэд 1951-1952 оны улиралд таван цом хүртэж байсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial-de-clubes/20151219/30921299603/el-barca-de-les-cinc-copes-iii.html |title=El Barça de les Cinc Copes (III) |publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=19 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/libros-fc-barcelona/basora-mite-les-cinc-copes-4810178 |title=Basora, the legend of the five cups |publisher=Sport (Spanish)|date=14 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://as.com/futbol/2014/11/01/primera/1414833365_741941.html |title=Murió Biosca, the captain of ‘Barça of the Five Cups’ |publisher=AS (Spanish)|date=1 November 2014}}</ref>. 2009 оны 12-р сарын 18-ны өдөр Дэлхийн клубуудын АШТ-нд ялалт байгуулснаар Барселона клуб календарийн нэг жилд зургаан цом хүртэж гайхалтай амжилт үзүүлсэн юм<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11946/9872086/treble-winners-barcelonas-2015-team-emulate-the-super-seven |title=Treble winners: Barcelona's 2015 team emulate the super seven |publisher=Sky Sports|date=6 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}</ref>. 2014 оны долоодугаар сард Луйз Суарезтай 75 сая фунт, Неймартай 83 сая фунтийн гэрээ байгуулснаар нэг жилд хамгийн өндөр үнийн дүнгээр гэрээ байгуулсан рекорд тогтоожээ. Барселона клуб 2016 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 39 тэмцээнд ялагдал гээчийг амсаагүй байна. Энэ нь клубын дээд амжилт юм. == Багийн бэлгэдэл, өнгө == [[File:Fc_barcelona_1st_badge_1899.png|thumb|right|Барселона клубын анхны бэлгэдэл]] Барселона клуб хамгийн анхны дугуй бамбайн дотор ромбон хэлбэртэй дүрс байрлуулж, дээр нь Арагоны титмийг байруулжээ. Титэмний дээр Жеймс хааны сарьсан багваахайг дүрсэлсэн байна. Уг ромбо дүрсний хоёр талд далдуу болон лаврын навч дүрсэлсэн байдаг юм. 1910 онд багийн тамирчин, ажиллагсад, гишүүдийн дунд бэлгэдэл зохиох уралдаан зарлаж Карлес Комамала түрүүлжээ. Энэ бэлгэдэл одоо ч хэлбэр дүрсээ алдалгүй өнөөг хүрсэн юм. Комамала нь Каталоны далбаа, Жоржийн загалмай, багийн өнгө зэргийг бэлгэдэлд дүрсэлжээ. Одоогийн хөх, улаан өнгийн өмсгөлийг 1900 онд Хиспаниа багийн эсрэг өмсчээ<ref>Ball, Phil p. 90.</ref>. Хөх, улаан өнгө хэрхэн багийн үндсэн өнөг болсон талаар олон янзын домог бий. Барселона клубын анхны ерөнхийлөгчийн хүү Артур Уитти багийн өмсгөл хийх санаагаа Мерчант Тейлорын сургуулийн багийн өмсгөлөөс санаа авчээ. Тухайн үед тус сургуулийн баг хөх, улаан өнгийн өмсгөлтэй байсан гэдэг. Бас өөр нэг домог байдаг нь багийг үндэслэгч Хоан Гампер өөрийн төрсөн нутгийн Базел клубын өмсгөлийг бага зэрэг өөрчлөөд Барселона клубын өмсгөл болсон гэдэг домог. Одоо энэ домгийг Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид бараг хүлээн зөвшөөрчээ. Харин багийн хоёрдугаар өмсгөл болох шар, улбар шар өнгийг Каталоны төрийн далбаанаас сэдэвлэн сонгосон байдаг. === Өмсгөл үйлдвэрлэгч, өмсгөлийн ивээн тэтгэгч === Барселона клуб 2011-2012 оны улирал хүртэл өмсгөлийнхөө урд ямар нэгэн компанийн лого, дүрс тэмдэг тавьж байсангүй. Барселона клуб сайн санааны зорилгоор 2006 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сантай таван жилийн гэрээ байгуулж, лого, дүрсийг нь урдаа тавьж байхаар тохирчээ. Гэвч тэд ямар нэгэн төлбөр аваагүй бөгөөд Барселона клубын зүгээс жилд 1.5 сая евро хандивлаж байх гэрээ байгуулсан юм. Ашгийн төлөө өмсгөлөө худалдаж байгаагүй тус клуб 2011-2012 оны улирлаас эхлэн "Катарын сан"-тай таван жилийн 150 сая еврогын гэрээ байгуулснаар өмсгөлийн урд нь "Катарын сан" бичиглэл байх болсон юм. Гэвч гэрээгээ гурван улирлын дараа дуусгаж Катарын агаарын тээвэртэй зургаан жилийн гэрээ байгуулжээ. Катарын сангийн лого оймс болон бэлтгэлийн өмсгөл дээр байршил болсон юм. Катарын агаарын тээвэр компани 2016 онд гэрээгээ дахин нэг жилээр сунгажээ. 2017 оноос эхлэн Ракутен компани багийн өмсгөлийг ивээн тэтгэх болсон. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Хугацаа !Өмсгөл үйлдвэрлэгч !Өмсгөлийн хамтрагч |- | 1982–1992 | | Meyba | rowspan=3|— |- | 1992–1998 | | Kappa |- | 1998–2006 | rowspan="7" | Nike |- | 2006–2011 | | UNICEF |- | 2011–2013 | | Qatar Foundation / UNICEF |- | 2013–2014 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF |- | 2014–2017 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2017–2022 | | Rakuten / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2022- |Spotify / UNHCR / AMBILIGHT TV |} == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Барселона клубын анхны албан ёсны цэнгэлдэх хүрээлэн бол Камп де ла Индустриа юм. Тухайн үед цэнгэлдэх хүрээлэн 6,000 хүний багтаамжтай байлаа. Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс шалтгаалан энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд удаагүй билээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |archive-url=https://archive.is/20120804055554/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |dead-url=yes |archive-date=4 August 2012 |publisher=FC Barcelona |title=Cent anys del camp de la Indústria |accessdate=11 September 2010 |date=14 March 2009 |author=Santacana, Carles |language=Catalan }}</ref>. 1922 онд Барселоначууд 20,000 хүний багтаамжтай Камп де Лс Кортс цэнгэлдэхэд шилжсэн юм. Тухайн үед багийн удирдлагууд банкнаас мөнгө зээлж энэхүү цэнгэлдэхийг бариулж байжээ. Хөгжөөн дэмжигчид нь нэмэгдэж байснаас шалтгаалан 1944 онд урд талын эгнээ, 1946 онд өмнөд хэсэг, 1950 онд хойд хэсгийг өргөтгөн шинэчилсэн бөгөөд 1950 оны сүүлээр 60,000 хүний багтаамжтай болсон юм<ref name="fcbarcelona6">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |archive-url=https://archive.is/20120801083203/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |dead-url=yes |archive-date=1 August 2012 |title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010 }}</ref>. Хэдийгээр чадлынхаа хэрээр нэмж засварлаж байсан ч багийн удирдлагууд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн барих төсөл эхлүүлсэн гэдгээ 1952 онд олон нийтэд зарласан юм. Улмаар шинэ цэнгэлдэхийн төсөл 1954 оны гуравдугаар сарын 28-ны өдөр эхэлжээ. Цэнгэлдэхийн шав тавих ёслолд Барселон хотын захирагч Филипе Аседо Коунга, Барселон хотын сүмийн хамба Грегорио Модрего нар оролцож байсан гэдэг. Барилгын ажил гурван жил үргэлжилсэний эцэст 1957 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр албан ёсоор дуусчээ. Барилгын ажилд нийтдээ 288 сая песета зарцуулсан нь анхны төсвөөс 3 дахин нэмэгдсэн гэдэг. Европын хөлбөмбөгийн холбооноос шинэ дүрэм тогтоосны эцэст цэнгэлдэхийн хананы стандартыг тогтоож, тухайн үед бага зэрэг шинэчлэл хийж байлаа. 1992 онд Барселона хотод зуны олимп зохиогдоход "Камп Ноу" цэнгэлдэхийг шинээр засварласан юм. Одоогоор "Камп Ноу" цэнгэлдэх 99,354 хүний багтаамжтай бөгөөд үүгээрээ европд тэргүүлдэг билээ. Багийн өөр байгууламжууд: * '''Ciutat Esportiva Joan Gamper''' (Барселона клубын бэлтгэлийн талбай) * '''Masia-Centre de Formació Oriol Tort''' (Залуу тамирчдын байр) * '''Mini Estadi''' (Нөөц багийн цэнгэлдэх) * '''Palau Blaugrana''' (Барселона клубын спортын цогцолбор) * '''Palau Blaugrana 2''' (Барселона клубын спортын хоёрдугаар цогцолбор) * '''Pista de Gel''' (Барселона клубын хоккейн талбай) == Үзүүлсэн амжилтууд == [[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|2011 оны Клубуудын ДАШТ-д түрүүлсэн нь]] === Дотоодын тэмцээн === * '''Ла Лига''' : '''Түрүү (28):''' 1928-1928, 1944-1945, 1947-1948, 1948-1949, 1951-1952, 1952-1953, 1958-1959, 1959-1960, 1973-1974, 1984-1985, 1990-1991, 1991-1992, 1992-1993, 1993-1994, 1997-1998, 1998-1999, 2004-2005, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023, 2024-2025 * ''' Эзэн хааны цом (Копа дел Рей)''' : '''Түрүү (32) – дээд амжилт:''' 1909-1910, 1911-1912, 1912-1913, 1919-1920, 1921-1922, 1924-1925, 1925-1926, 1927-1928, 1941-1942, 1950-1951, 1951-1952, 1952-1953, 1956-1957, 1958-1959, 1962-1963, 1967-1968, 1970-1971, 1977-1978, 1980-1981, 1982-1983, 1987-1988, 1989-1990, 1996-1997, 1997-1998, 2008-2009, 2011-2012, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2020-2021, 2024-2025 * ''' Испанийн супер цом ''' : '''Түрүү (15) – дээд амжилт:''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025 * ''' Эва Дуартегийн цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1948, 1952, 1953 * ''' Лигийн цом (Копа де ла Лига) ''' : '''Түрүү (2) – дээд амжилт:''' 1982-1983, 1985-1986 === Европын тэмцээн === * ''' Европын цом / Аваргуудын лиг ''' : '''Түрүү (5):''' 1991-1992, 2005-2006, 2008-2009, 2010-2011, 2014-2015 * ''' Европын супер цом ''' : '''Түрүү (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 * ''' Европын цомтой багуудын цом ''' : '''Түрүү (4) – дээд амжилт:''' 1978-1979, 1981-1982, 1988-1989, 1996-1997 * ''' Хот хоорондын цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1955-1958, 1958-1960, 1965-1966 === Олон улсын тэмцээн === * ''' ОУХБХ Клубуудын ДАШТ ''' : '''Түрүү (3):''' 2009, 2011, 2015 == Тоглогчид == Испанийн багууд доод тал нь Европын Холбооны иргэншилтэй гурван тоглогчтой байхыг зөвшөөрдөг. Үүнээс гадна Африк, Номхон далай, Карибын тэнгисийн улсуудын тамирчдыг Котонугын гэрээний дагуу авахыг зөвшөөрдөг. === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name= Марк Андре тер Штеген}} {{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=USA|name= Сержиньо Дэст}} {{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жерар Пике]]|бусад=дэд ахлагч}} {{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URU|name= Рональд Араухо |other= }} {{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхио Бускетс]]|бусад=ахлагч}} {{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=ESP|name= Рики Пуиг}} {{Fs player|no= 7|pos=FW|nat=FRA|name= Оусмань Дембэлэ|other= }} {{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=NED|name= [[Мемфис Депай]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ESP|name=Ансу Фати|other= }} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=AUT|name=Юусуф Демир|бусад=Рапид Вена багаас зээлээр}}{{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name= Мартин Брэйтвейт}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=BRA|name= Нето}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=BRA|name= Филиппэ Коутиньо |other= }} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name= Клемэнт Ленглэт}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ESP|name= Пэдри}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=NED|name= Луук де Ионг|бусад=Сэвилья багаас зээлээр}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жорди Альба]]|бусад=4-р ахлагч}} {{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ARG|name= [[Серхио Агуэро]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхи Роберто]]|бусад=3-р ахлагч}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NED|name= Френки де Ионг}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=ESP|name= Оскар Мингуэза}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name= Самуэль Умтити}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=Эрик Гарсиа}}{{Fs player|no=26|nat=ESP|name=Инэки Пена|pos=GK}}{{Fs end}} === Зээлээр явагсад === {{Fs start}} {{Fs player|no= —|pos=GK|nat=ESP|name= Хорхе Карилло|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Селта баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name= Франк Ангонг|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спортинг Ковилла баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=BIH|name= Миралем Пьянич|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Бешикташ баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=FRA|name= [[Антуан Гризманн]]|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Атлетико Мадрид баг руу}} {{Fs mid}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=POR|name= Франциско Тринкао|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Волверхэмптон баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=BRA|name= Густаво Майяа|other= 2022 оны 12-р сарын 31 хүртэл Интернационал баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ALB|name= Рэй Манаж|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спезиа баг руу}} {{Fs end}} == Багийн техникийн зөвлөл == * Ерөнхий дасгалжуулагч: Ханси Флик * Туслах дасгалжуулагч: Маркус Сорг, Тони Тапалович, Хайко Вестерманн, Арнау Бланко * Нөөцийн багийн дасгалжуулагч: Альберт Санчес * Бэлтгэлжилтийн дасгалжуулагч: Жулио Тоус, Пепе Конде, Рафа Малдонадо, Герман Фернандес * Хаалгачийн дасгалжуулагч: Хосе Рамон де ла Фуентэ * Физик эмчилгээний баг: Хавиер Элаин, Хуанхо Брау, Шави Лопез, Шави Линде, Хорди Мисайллес, Сэбас Саллас, Даниел Бенито * Эмч: Хавиер Янгуас, Рикард Пруна, Даниел Флорит * Багийн холбоо: Карлес Навал * Хөлбөмбөгийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал: Деко == Менежмент == === Удирдах зөвлөл === * Ерөнхийлөгч: Хуан Лапорта * Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч: Рафаел Юсте * Дэд ерөнхийлөгч: Эдуард Ромеу * Сангийн захирал: Ферран Оливе * УЗ-ийн нарийн бичиг: Хосеп Субелс == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|FC Barcelona|Барселона хөлбөмбөгийн баг}} * [http://www.fcbarcelona.com Албан ёсны сайт] {{DEFAULTSORT:Барселона ФЦ}} {{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Барселона ХБК| ]] [[Ангилал:Барселоны спортын клуб]] [[Ангилал:Каталонийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] ibmgugsvkbjqi5frqy6nzfw3s3m7mti 0 16595 869035 833418 2026-09-09T02:28:33Z Enhtuya.ao 106206 869035 wikitext text/x-wiki '''Наргил''' буюу '''кокосын мод''' (лат. ''Cocos nucifera''; самгарди: नारिकेल / नारिकेलम्, ''nārikela / nārikelam'') — далдуу модны овогт (''Arecaceae'') багтах, ''Cocos'' төрлийн цорын ганц зүйл. Наргил гэдэг үг нь самгарди хэлний ''nārikela''-аас перс хэлний نارگیل (''nârgil'')-ээр дамжин орсон нэр юм. Энэ үгээр мод болон түүний жимсийг хоёуланг нь нэрлэдэг. Наргилыг халуун бүсийн эрэг орчмын орнуудад «амийн мод» гэж нэрлэх нь бий. Учир нь жимс, ус, тос, мод, навч, хөвөнг нь хоол хүнс, түлш, барилга, гар урлалд өргөн хэрэглэдэг. == Гадаад төрх == Өндөр сортын наргил 20–30 м, намхан сорт 8–15 м хүрдэг. Иш нь салаагүй, гонзгой, навч унасан цагирагтай. Навч нь өдөн хэлбэртэй, 4–6 м урт. Титэмдээ 20–35 орчим навч байх бөгөөд шинэ навч оройн цорын ганц ургах цэгээс ургана. Энэ цэг гэмтвэл мод үхдэг. Жимс нь ботаникийн хувьд жинхэнэ самар биш, харин ястай жимс (друпа) юм. Гадна талдаа утаслаг хөвөнтэй бүрхүүл, дотор нь хатуу яс, цагаан мах, шингэн эндосперм (наргилын ус) байдаг. Боловсорсон жимс далайд хөвж, хол зайд тархах чадвартай. == Ургалт ба наслалт == Сул суулгац эхний жилүүдэд удаан ургана. Иш 3–4 настайдаа ил болж, 3–5 наснаас өндөршил нь түргэсдэг. Өндөр сорт 6–10 жил, намхан сорт 3–5 жилийн дараа жимсэлж эхэлдэг. Бүрэн ургац 15–20 насанд тогтворжино. Өндөр сортын мод 40 настайдаа 20 орчим метр, хожуу насандаа 30 метр хүрч болно. Ашигтай жимсэлэлт ихэвчлэн 60–80 жил үргэлжилдэг. Зарим мод 100-гаас дээш жил амьдардаг боловч 150–200 жил «дундаж насалдаг» гэсэн тоо хэтрүүлэгтэй. == Тархац == Эх нутгийг Зүүн Өмнөд Ази, Шинэ Гвиней, баруун өмнөд Номхон далайн эрэг орчмоор тооцдог. Одоо халуун бүсийн далайн эрэг даяар ургадаг. Давс, салхи, ядуу элсэрхэг хөрсөнд тэсвэртэй тул эргийн хамгаалалт, салхины хаалтад тарьдаг. 2024 оны байдлаар дэлхийд жилд 65 сая орчим тонн наргил хураасан бөгөөд Индонез, Энэтхэг, Филиппин гурав нийлээд дийлэнхийг өгдөг. == Хэрэглээ == * Залуу жимсний шингэнийг ууж, боловсорсон махыг түүхийгээр эсвэл хатааж (копра) тос гаргана. * Наргилын сүү, тосыг хоол, саван, гоо сайханд хэрэглэнэ. * Гаднах хөвөнгөөс дэвсгэр, олс, сойз хийнэ. * Хатуу яс, навч, ишийг сав суулга, дээвэр, түлээ, барилгын материалд ашиглана. == Ангилал == * Аймаг: Ургамал (''Plantae'') * Баг: Arecales * Овог: Далдуу модныхон (''Arecaceae'') * Төрөл: ''Cocos'' * Зүйл: ''Cocos nucifera'' L. == Эх сурвалж == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Coconut Coconut] — Англи Википедиа * Chan, E., Elevitch, C. R. ''Cocos nucifera'' (coconut). Species Profiles for Pacific Island Agroforestry. * [https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/5/6/5618 Cocos nucifera L.] — NParks Flora & Fauna Web [[Ангилал:Ургамал]] [[Ангилал:Хүнсний ургамал]] [[Ангилал:Жимс]] ort6l126lrelmvcjkml91ifimptmh8b 0 17000 869021 865247 2026-09-09T02:19:52Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869021 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Lech_Kaczyński.jpg|right|thumb|200px]] '''Лех Алекса́ндр Качи́нски''' ([[польш]]. Lech Aleksander Kaczyński; 1949 оны 6 дугаар сарын 18-нд Варшав хотод төрсөн- 2010 оны 4 дүгээр сарын 10-нд ОХУ-ын Смоенскт нас барсан), 2005-2010 онуудад Польшийн 4 дахь Ерөнхийлөгч, 2002-2005 онуудад Варшав хотын захирагч, Польшийн "Эрх зүй Шударга ёс" улс төрийн намын удидагчдын нэг. == Бага, залуу нас == Лех Качински 1949 оны 6 дугаар сарын 18-нд Варшавт Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Крайёва Армийн оролцогч Раймунд Качински (1922—2005) болон хэл зүйч, 1944 оны Варшавын бослогод оролцогч, сүүлд Польшийн Шинжлэх ухааны академид ажиллаж байсан Ядвига Качинска (гэрлэхээс өмнө Ясевич) (1926—2013) нарын гэрт хоёр ихэр хүүхдийн нэг болон төржээ. 1962 онд 13 настайдаа Лех ихэрийн өрөөсөн Ярославын хамт Польшид ихэд алдартай «Сар хулгайлсан хоёрын тухай» (польшоор. O dwóch takich, co ukradli księżyc) нэртэй хүүудийн үлгэр киноны гол дүрд тоглосон байна. Лех Качински Варшавын Их сургуулийн эрх зүй, захиргааны ангид 1967 онд элсэж суралцаад 1971 онд магистрын цолтой төгссөн байна. 1980 онд тэрээр Гданьскийн Их сургуульд докторын эрдмийн зэрэг амжилттай хамгаалж сүүлд 1996 онд тус Их сургуулийн профессор цол, 1999 оноос Варшав хотын Вышинскийн Их сургуулийн профессор цол хүртсэн байна. == Улс төрд орсон үе == 1977 онд Польшийн коммунист эрх баригчдын эсрэг нууц бүлгэм гэж үздэг байсан "Ажилчдыг хамгаалах үйл хэргийн Хороонд оролцох Товчоо"-нд (польшоор -Biuro Interwencji Komitetu Obrony Robotników) орж улс төрийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. Улмаар тэрээр 1980 онд Гданьск хотын бослогчдын хорооны хууль зүйн зөвлөхөөр томилогдон ажилласан байна. Польшид онцгой байдал зарлахад 11 сар шоронд хоригдоод суллагдсаны дараа Үйлдвэрчний Эвлэлийн "Эв нэгдэл" /Solidarność/-ийн нэг комиссыг удирдсан байна. 1989-1991 онуудад Л.Качински "Эв Нэгдэлийн долоо хоногийн мэдээ", "''Tygodnik Solidarność''" сэтгүүлийн ерөнхий редактораар ажилсан ажээ. 1989 оны 6 дугаар сард болсон парламентын сонгуулиар Гданьск хотоос сонгогдсон Сенаторч болсон байна. 1991 онд тэрээр Консерватив, Христийн ардчилсан "төвийн гэрээ"-ий намыг байгуулж, дараа нь түүний даргын үүргийг 1998 он хүртэл гүйцэтгэж байжээ. 1991-1993 онуудад болон 1997 оноос хойш Качински Польшийн Сейм-д сонгогдож байв. 1991 оны 3-р сарын 12-оос 10-р сарын 31-ний хооронд тэрээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгч Лех Валенсагийн удирдлаган дор ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Тамгын газрын Аюулгүй байдлын асуудал эрхэлсэн төрийн сайдаар ажиллаж байсан (энэ албан тушаал байхгүй болсон). Тэрбээр Үндэсний аюулгүй байдлын товчооны ажлыг удирдаж байв. Тэрээр [[Лех Валенса]] болон түүний Тамгын газрын дарга Мечислав Ваховски нартай зөрчилдсөний дараа тэрээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын албан тушаалаас огцорчээ. 2000 оны 6 дугаар сарын 12-нд түүнийг Ерөнхий сайд Ежи Бузек-ийн Засгийн газарт Хууль зүйн сайдаар томилов. Тэрээр удалгүй Засгийн газрын хамгийн алдартай гишүүдийн нэг, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Александр Квашньевскийн дараа хамгийн алдартай Польшийн улс төрч болжээ. Польш улсад олон жилийн турш хэрэгжүүлж байсан эрүүгийн шударга ёсны бодлогыг таслан зогсооход чиглэсэн түүний үйл ажиллагаа нь нийгмийн итгэлцлийг нэмэгдүүлсэн юм. Тэрээр гэмт хэрэг, авлигаас урьдчилан сэргийлэх, мафийн эсрэг тэмцэхэд үр дүнтэй ажиллаж байжээ. 2001 онд "Эрх зүй, шударга ёс" (Prawo i Sprawiedliwość – PiS) намыг өөрийн ихэр Ярослав Качинскитай хамт байгуулж 2001-2003 онд тус намаа тэргүүлсэн юм. 2002 оны 11 дүгээр сарын 18-нд Варшав хотын захирагчийн шууд сонгуульд давуу олонхын саналаар ялав. Тэрбээр авлига, хээл хахуулийг арилгах, хууль, хэв журмыг сэргээхийг уриалж нийслэл дэх бүрэн эрхийнхээ хугацааг эхлүүлжээ. Тэрбээр хотын аюулгүй байдлыг сайжруулсан үр дүнтэй арга хэмжээ авав. 2004 оны 8 дугаар сарын 1-нд Варшавын бослого эхэлсний 60 жилийн ойд тэрээр "Варшавын бослого"-д зориулсан музейг нээлээ. Тэрбээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдохынхоо өмнөх өдөр Нийслэлийн Засаг даргын албан тушаалаасаа огцорчээ. == Ерөнхийлөгчөөр ажилласан үе == 2005 оны 10 дугаар сарын 23-ны өдөр нийт сонгогчдын 54.04% -ийн санал авсан Лех Качиньский өрсөлдөгч Дональд Тускийг хоёрдугаар шатанд ялж, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулав. Тэрээр 2005 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр Үндэсний Ассемблейн өмнө Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөж ажлаа албан ёсоор хүлээн авсан. [[Файл:Para Prezydencka RP.JPG|thumb|Лех Качински эхнэр Мария Качинска нар]] Тэрбээр тангараг өргөх ёслолын үеэр хэд хэдэн зорилгоо илэрхийлсэн. Дотоод хэргийн талаар Польшид нийгмийн эв санааны нэгдлийг нэмэгдүүлэх, Бүгд Найрамдах Польш Улс дахь коммунист гэмт хэрэгт хариуцлага хүлээсэн, өртсөн хүмүүст шударга ёсыг тогтоох, авлигатай тэмцэх, эдийн засгийн аюулгүй байдал, гэр бүлийн хөгжлийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэг юм. Лех Качински Польшийн бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус ялгаатай байдлыг арилгахыг эрмэлзэнэ гэж мэдэгдэв. Тэрээр хэлсэн үгэндээ орчин үеийн шинэчлэлийг уламжлалтай хослуулж, Ромын Пап II Иоанн Павелын сургаалыг санаж явахыг мөн онцолж байжээ. == Эмгэнэлт үхэл == Ерөнхийлөгч Лех Качиньский 2010 оны 4 дүгээр сарын 10-нд "Катыний" аллагын 70 жилийн ойг тэмдэглэхээр явж байгаад ОХУ-ын Смоленскийн ойролцоо онгоц газардахын өмнөх нь осолдож нас барсан. Ерөнхийлөгч эхнэр Мария болон дагалдан яваа Катыний аллагад өртсөн хүмүүсийн гэр бүлийн төлөөлөгчид, парламентчид, санваартнууд, дайнд оролцсон ахмад дайчид, армийн цэргүүдийн хамт Зөвлөлтийн НКВД-д алуулсан Польшуудад хүндэтгэл үзүүлэхээр төлөвлөж байв. Уг онгоцны ослоор Лех Качинскитай нийт 96 хүн уг онгоцны ослоор амиа алджээ. Засгийн газрын Ту-154 онгоцны ослын шалтгааныг өнөөг хүртэл эцэслэн шийдвэрлэж чадаагүй байна. 2010 оны 4 дүгээр сарын 18-нд Ерөнхийлөгчийг гэргийн хамт Краков дахь Вавелийн сүм хийдэд албан ёсоор оршуулсан байна. 2016 оны 6 дугаар сард Польшийн Засгийн газар онгоцны ослоор 96 амь үрэгсэдийн цогцсыг дахин гаргаж, задлан шинжилгээ хийж мөрдөн байцаалт явуулахыг мэдэгдсэн юм. Л.Качински болон түүний эхнэрийн цогцост задлан шинжилгээ хийсний дараа 2016 оны 11 дүгээр сарын 18-нд дахин оршуулсан байна. [[Файл:Monument Kaczyński Radom 2020.jpg|thumb|Л.Качински, М.Качинска нарын хөшөө]] == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Качински, Лех}} [[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Польшийн сенатч]] [[Ангилал:Польшийн хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхий прокурор]] [[Ангилал:Варшавын засаг дарга]] [[Ангилал:Варшавын улс төрч‎]] [[Ангилал:Эрх зүй ба Шударга ёс Намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Гданьск Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:20-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Польшийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Польшийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тбилисийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] 3r2zk1hkpbdppi3v5xse7ewuk5l0fxx 0 17420 868896 862407 2026-09-08T18:40:45Z Enkhsaihan2005 64429 868896 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Түмэн гол | image_name = Tumen River near Songhak-ri.jpg | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = | map_size = | map_alt = | map_caption = ''Сэлэнгийн ай сав'' | origin = Чанбайн нуруу | mouth = [[Япон тэнгис]] | basin_countries = | location = [[Умард Солонгос]], [[Гирин]] ([[Хятад улс|Хятад]]), [[Приморийн хязгаар]] ([[Оросын Холбооны Улс|Орос]]) | length = 521 км | elevation = 2000 м | mouth_elevation = 0 м | progression = 2000 м | discharge = | watershed = 41.200 км² | river_system = Түмэн гол | left_tribs = | right_tribs = }} [[Зураг:Location Tumen-River.png|250px|thumb]] '''Түмэн гол''' ([[Хятад хэл]]: {{zh|t=圖們江|s=图们江|p=Túmen Jiāng}}, {{lang-ko|두만강, 豆滿江}}) нь [[Пэкдү уул]]аас эх авч, [[Хятад]], [[Хойд Солонгос]], [[Орос]]ын хилийн дагуу урсан [[Япон тэнгис]] буюу Зүүн тэнгист цутгадаг, 521 км урттай гол юм. Адгийн 17 км нь Хойд Солонгос ба Оросын, бусад хэсэг нь Хойд Солонгос ба Хятадын хилийн шугам болно. Голын нэр нь [[монгол хэл]]ний түм буюу арван мянга гэдэг үгээс гаралтай. Орос хэлээр "Туманная река" гэдэг нь манант гол гэсэн утгатай юм. 1995 онд ОХУ, [[Монгол Улс]], Хятад, [[Өмнөд Солонгос]] улсууд Түмэн голын эдийн засгийн хөгжлийн бүсийг байгуулах тухай гурван гэрээнд гарын үсэг зурсан. Түмэн гол нь Хятад, Хойд Солонгосын хилийн ихэнхийг эзэлдэг [[Ялу гол]]той харьцуулахад нарийн, гүехэн тул Хойд Солонгосын дүрвэгсэд голдуу Түмэн голоор хил давдаг байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tumen River|Түмэн гол}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гириний гол мөрөн]] [[Ангилал:Приморийн хязгаарын гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] [[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Япон тэнгисийн усны систем]] [[Ангилал:Янган]] {{river-stub}} syx5iptv92sl4vhhf2o12s6sux32fqb 868901 868896 2026-09-08T18:47:55Z Enkhsaihan2005 64429 868901 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Түмэн гол | image_name = Tumen River near Songhak-ri.jpg | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = | map_size = | map_alt = | map_caption = ''Сэлэнгийн ай сав'' | origin = Чанбайн нуруу | mouth = [[Япон тэнгис]] | basin_countries = | location = [[Умард Солонгос]], [[Гирин]] ([[Хятад улс|Хятад]]), [[Приморийн хязгаар]] ([[Оросын Холбооны Улс|Орос]]) | length = 521 км | elevation = 2000 м | mouth_elevation = 0 м | progression = 2000 м | discharge = | watershed = 41.200 км² | river_system = Түмэн гол | left_tribs = | right_tribs = }} [[Зураг:Location Tumen-River.png|250px|thumb]] '''Түмэн гол''' ([[Хятад хэл]]: {{zh|t=圖們江|s=图们江|p=Túmen Jiāng}}, {{lang-ko|두만강, 豆滿江}}) нь [[Пэкдү уул]]аас эх авч, [[Хятад]], [[Хойд Солонгос]], [[Орос]]ын хилийн дагуу урсан [[Япон тэнгис]] буюу Зүүн тэнгист цутгадаг, 521 км урттай гол юм. Адгийн 17 км нь Хойд Солонгос ба Оросын, бусад хэсэг нь Хойд Солонгос ба Хятадын хилийн шугам болно. Голын нэр нь [[монгол хэл]]ний түм буюу арван мянга гэдэг үгээс гаралтай. Орос хэлээр "Туманная река" гэдэг нь манант гол гэсэн утгатай юм. 1995 онд ОХУ, [[Монгол Улс]], Хятад, [[Өмнөд Солонгос]] улсууд Түмэн голын эдийн засгийн хөгжлийн бүсийг байгуулах тухай гурван гэрээнд гарын үсэг зурсан. Түмэн гол нь Хятад, Хойд Солонгосын хилийн ихэнхийг эзэлдэг [[Ялу гол]]той харьцуулахад нарийн, гүехэн тул Хойд Солонгосын дүрвэгсэд голдуу Түмэн голоор хил давдаг байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tumen River|Түмэн гол}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гириний гол мөрөн]] [[Ангилал:Приморийн хязгаарын гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] [[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Япон тэнгисийн усны систем]] {{river-stub}} 5yi3e3wnaviqgodg0nu9ggaxvlokfer 0 18983 868995 673517 2026-09-09T02:00:49Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 868995 wikitext text/x-wiki == EVP (Electronic Voice Phenomena) гэж юу вэ? == Төсөөлөөд үз л дээ. Яг одоо бидний хэрэглэж буй [[компьютер]], гар утас, [[телевиз]], fm радио гэх мэт энэ бүх цахилгаан хэрэгслээр дамжуулаад сүнснүүд нөгөө ертөнцөөс бидэнтэй холбоо тогтоох гээд оролдож байдаг гээд төсөөлдөө ..... Хэдэн хоногийн өмнө нас барсан хэн нэгний тань утаснаас дуудлага ирвэл та яах вэ, аваад сонсвол үнэхээр тэр хүний тань дуу хоолой мөн байвал яахав.... Энэ зүгээр EVP гэж юу болох, түүний тухай товчхон хүргэхийг зорилоо. Дараа дараагийн удаад EVP-ийн сонирхолтой жишээнүүдийг оруулах болноо. EVP буюу Electronic voice phenomena (орчуулбал “Цахилгаан дуу хоолойн үзэгдэл” гэхиймууда) нь бидний үл мэдэх нөгөө ертөнцөөс бидний хэрэглэж буй цахилгаан хэрэгслээр дамжуулан бидэнд ирдэг дуу хоолойн үзэгдэл юм. == Түүх == 1840 оноос 1920-оод оны үе буюу техник технологийн ид цэцэглэлтийн эрин үе байлаа, цахилгаан, харилцуур утас, машин механизм, зургийн аппарат гээд их олон зүйлийг хүмүүс нээгээд, аль хэдийн амьдрал ахуйдаа оруулаад байсан үе билээ. Чухам энэ л үеэс эхлээд нөгөө ертөнцтэй холбоо тогтоох нь хий үзэгдэл судлаач, элдвийн сонин хачинд дурлагсдын анхаарлыг гойд ихээр татах болжээ. Бүр Томас Эдисон нэгэнтээ Scientific American-д өгсөн ярилцлагадаа өөрийн хийсэн энэхүү нээлт нь (цахилгаан) нөгөө ертөнцтэй холбогдож болох юм хэмээсэн байдаг. Мөн хэлэхдээ нарийн давтамж бүхий долгионыг барьж авах дуу хураагуур зэрэг нь сүнстэй холбоо тогтоодог Ouija board (сүнс дуудахад ашигладаг цагаан толгойн үсэг бүхий самбар-кинон дээр зөндөө гардагдаа) зэрэг хэрэгслийг ашиглахаас хавьгүй дээр хэмээсэн байна. Хэдий тийм ч Эдисон “тиймэрхүү” багаж хэрэгслийг зохиогоогүй байна. Тун удалгүй хүмүүс дуу хураагуурыг ашиглан сүнснүүдтэй холбогдох оролдлыг ихээр хийх боллоо, энэ нь ч тэдний урмыг хугалсангүй. Цаг хугацаа улиран өнгөрөхийн хэрээр техник технологи ч даган улам боловсронгуй болон хөгжсөөр байгаа бөгөөд энэ талын судалгаа шинжилгээний ажил ч илүү нарийн бодьтой болсоор байна. Америкын гэрэл зурагчин Attila von Szalay нь сүнсний зургийг нь авч болж байгаа юм чинь яагаад дуу хоолойг нь дуу хураагуурт бичиж болохгүй гэж хэмээн боджээ. Ийнхүү тэрээр хамгийн анх үхэгсэдийн дуу хоолойг бичиж авах оролдлого хийж байжээ. Тэрээр 1941 онд 78 RPM (пянз тоглуулагч)-аар бичлэг хийж эхэлсэн ба дараа нь хальс бүхий тоглуулагч гарснаар түүгээр хайгуулаа хийх болж. Мөн тэрээр Raymond Bayless гэгчтэй хамтран ажиллаж сүнс хий үзэгдэлтэй гэсэн газруудаар явж, сүнстэй гэгддэг байшингуудын өрөө тасалгаануудад микрофон тэргүүтэй олон тооны дуу хураах аппаратуудыг байрлуулж судалгаагаа хийдэг байв. Түүний бичсэн зарим нэгэн бичлэг дээр үнэхээрийн хачирхалтай чимээнүүд бичигдэж байсан ба үүнийгээ гарцаагүй хий үзэгдлийн хоолой гэдэгт итгэлтэй байв. Тэнд "This is G!", "Hot dog, Art!", мөн "Merry Christmas and Happy New Year to you all" зэрэг үгнүүд бичигдсэн байв. Von Szalay, Bayless 2-ын энэ мэт ажил нь 1959 онд Journal of the American Society сэтгүүлд нийтлэгдэж байв. Bayless 1979 онд “Үхэгсэдээс ирсэн дуудлага” хэмээх ном бичсэн байна. == Raudive-ийн хоолой == 1959 онд Шведийн зураач, кино продюссер Friedrich Jürgenson өөрийн нэгэн кинонд зориулан гэрийнхээ цэцэрлэгт шувуудын жиргэх чимээг бичиж авжээ. Дараа нь бичлэгээ тоглуулж байх үед нь түүний нас барсан эцгийнх нь хоолой сонсогдсон агаад өвчнөөр нас барсан эхнэрийнх нь өөрийн нь нэрийг дуудах нь сонсогдсон гэнэ. Энэ явдлын дараа Шведийн Uppsala их сургуульд багшилдаг Латвийн физиологич Konstantin Raudive нь Jürgenson-той холбоо тогтоон хамтран ажиллах болсон ба нийт 100000 гаруй бичлэг хийсэн гэнэ шүү. 1968 онд “Үхэгсэдтэй тогтоосон хачирхалтай электрон холбоо” номоо гаргасан байна. 1980 онд William O’Neil “The Spiricom” хэмээх дуу хураагч аппарат бүтээсэн байна. O’Neil энэхүү багажаа George Muller хэмээх физикчийн тусламжтайгаар хийсэн гэдэг. == 1980-аас одоог хүртэл == 1982 онд Sarah Estep нь Америкын Электрон Хоолойн үзэгдлийг судлах холбоог (AA-EVP)Maryland-ийн Severna Park-д байгуулсан байна. Sarah Estep 1976 оноос эхлэн энэ талын судалгааг хийж эхэлсэн ба өөрийн нас барсан хамаатан садан, найз нөхөд гээд л олон хүмүүсийн зуу зуун хоолойн бичлэгийг бичиж авсан байна. Энэхүү холбоо нь электрон хоолойн гоц сонин үзэгдлийг судлах ажлуудыг хийх бөгөөд хүмүүст хэрхэн эдгээр дуу хоолойг бичих аргыг зааварчилдаг байв. Заа тэгээд чухам энэ үеэс л эхлээд энэ талын судалгаа шинжилгээнүүд ойгүй их хийгдэж эхэлсэн байх юм. PS: Удахгүй энэ талын энэхүү EVP-ийн бичлэгүүд, жишээнүүдийг оруулнаа. Мөн EVP-ийн талаар хийсэн кинонууд ч их байдаг. Хамгийн онцлох кино бол 2005 онд гарсан “White Noise” юм. [[Ангилал:Пара сэтгэл судлал]] qztuxwb1z0l25gzk33qki5o8fr8auvl 0 19164 869031 834151 2026-09-09T02:22:47Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869031 wikitext text/x-wiki '''“Эм Ай Ю”''' Дээд сургууль нь 2002 онд байгуулагдсан бөгөөд Олон улсын түвшинд өрсөлдөхүйц өндөр мэдлэг боловсролтой, чадварлаг, шилдэг удирдагчдыг бэлтгэн гаргах зорилготой ажиллаж байна. Байгуулагдсанаасаа хойш 10-аад жилийн хугацаанд Төв Азидаа [[англи хэл]] дээр өндөр боловсрол олгож буй дээд сургууль гэдгээрээ олны танил болжээ. Энэхүү эрдмийн их өргөөнд эдүгээ дэлхийн 7 орны 600 гаруй оюутан суралцаж байна. Тус сургууль нь өвлийн амралтын аялал болон оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр оюутнуудаа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], БНСУ, [[Хятад|БНХАУ]] руу аялуулан, тухайн улс оронтой танилцаж мэдлэг туршлагаа арвижуулах боломжийг олгодог. Түүнчлэн Mission Trip хөтөлбөрөөрөө алслагдсан орон нутагт амьдарч буй эмзэг бүлгийн хүмүүст тусалдаг. Бид нийгмийн хөгжлөө дагаад орчин үеийн өндөр технологи, эрчим хүчний нөөц, байгаль орчин хамгаалал, хүнс судлалын чиглэлээр явуулсан судалгаа шинжилгээнд тулгуурлан сургалтаа явуулж XXI зууны удирдагчдыг бэлтгэсээр байна. == Мэргэжлийн чиглэл == Менежмент, Олон Улсын худалдаа, Бизнес, Компьютер программ хангамж, Биологи, биотехнологи, Багш, англи хэлний, Хувцас загвар, Олон улсын худалдаа, Интернэт бизнес, Cэргээгдэх эрчим хүч гэсэн 8 мэргэжлээр бакалаврын, Англи хэлний багш, Менежмент төрийн захиргаа == Англи хэлний бэлтгэл анги == Хэлний Институт нь “Эм Ай Ю” Дээд Сургуульд суралцах хүсэлтэй оюутнуудад Англи хэлний суурь боловсрол олгодог бөгөөд гадаад хэлний мэдлэгээ сайжруулахыг хүссэн хүн бүрийн өмнө нээлттэй. Хичээлийн хөтөлбөр нь суралцагсдад англи хэлээр унших, бичих, сонсох, ярих чадвар олгоход чиглэсэн байдаг ба суралцагсдын нэг жилийн хугацаанд сурсан мэдлэг, чадвар “Эм Ай Ю” Дээд Сургуульд элсэн, улмаар амжилттай суралцах суурь болдог. === Хичээлийн төрлүүд === * Уншлага * Сонсгол * Дүрэм * Эссэ бичлэг * Яриа * Үгсийн сан === Англи хэлний зуны сургалт === Англи хэлний богино хугацааны зуны 2 удаагийн сургалтыг 6 сараас 8 сар хүртэл хичээллүүлдэг. Эхний ээлж нь 3 долоо хоногийн хугацаатайгаар Наадам хүртэл, дараагийн ээлж нь Наадмын дараагийн долоо хоногоос эхлэн хичээллэдэг. Хичээлийн хөтөлбөрт дүрэм, уншлага, сонсгол, бичгийн, ярианы хичээлүүд орохоос гадна долоо хоног бүр идэвхжүүлэлтийн хичээл багтдаг. === Англи хэлний өвлийн сургалт === Хэлний Институт нь өвлийн амралтын хугацаанд 3 долоо хоногийн өвлийн сургалтыг зохион байгуулдаг. Хичээлийн хөтөлбөрт дүрэм, уншлага, сонсгол, бичгийн, ярианы хичээлүүд орохоос гадна долоо хоног бүр идэвхжүүлэлтийн хичээл багтдаг. == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.miu.edu.mn/ Албан ёсны цахим сүлжээ] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монголын их дээд сургууль|Олон Улсын Дээд Сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль|Олон Улсын Дээд Сургууль]] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] f9qwj40sykz2gdpfj3pvr5c9etu2mcd 0 22816 868881 732280 2026-09-08T17:11:16Z Researchist+98 107369 /* */ ++ 868881 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Аль-Хорезми | зураг = 1983 CPA 5426 (1).png | тайлбар = Зөвлөлт Холбоот Улсын шуудангийн марк (1983 он) | төрсөн_огноо = ойролцоогоор 783 | нас_барсан_огноо = ойролцоогоор 850 | үндэстэн = Перс | юугаараа_алдаршсан = Алгебрийн судалгаа }} ''' Мухаммед ибн Муса Хорезми''' ({{lang-fa|محمد بن موسی خوارزمی}}, ''Mohammad ebne Mūsā Khwārazmī'', [[Хорезм]], ойролцоогоор 783 — ойролцоогоор 850) нь [[Төв Ази|төв азийн]] математикч, одон орон судлаач, газар зүйч, сонгодог алгебрийг үндэслэгч юм. '''Абу Жафар Мухаммад ибн Муса аль-Хорезми (ойролцоогоор МЭ 780–850 он / Хижрийн 185–233 он) нь Аббасидын халифатын үед (Харун аль-Рашидаас эхлээд аль-Мутаваккил хүртэлх хугацаанд) амьдарч байсан Ираны математикч, одон оронч, газарзүйч, гүн ухаантан, түүхч, олон салбарт нэвтэрхий мэдлэгтэн байв. Тэрээр амьдралынхаа ихэнх хэсгийг Багдад хотод өнгөрүүлж, "Мэргэн ухааны ордон" (Дар аль-Хикма)-ы гишүүнээр ажиллаж байжээ. Тэрээр математик, ялангуяа алгебрын салбарт оруулсан хувь нэмрээрээ алдаршсан юм.''' {{authority control}} [[Ангилал:Исламын цэцэглэлтийн үеийн математикч]] [[Ангилал:Исламын цэцэглэлтийн үеийн одон оронч]] [[Ангилал:Персчүүд]] [[Ангилал:8-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:9-р зуунд өнгөрсөн]] rdzytye23d9isi78vo0v3woqb61g2md 0 23433 869037 732335 2026-09-09T02:31:31Z Enhtuya.ao 106206 869037 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Зул сарын баяр}} [[Файл:Tibetan Butter Lamp.JPG|thumb|Төвөд маягийн зул]] '''Зул''' (монгол бичиг: ᠵᠤᠯᠠ; төвөд. མར་མེ་, ''мармэ'') гэдэг нь [[цөгц]]өнд [[хөвөн]]гийн гол суулгаж, тос буюу цөцгийн тосоор дүүргэн асаадаг тахилын гэрэл юм. Энэ нь [[Буддын шашин]], ялангуяа [[Төвөдийн Буддын шашин]] болон монголчуудын шарын шашны өдөр тутмын зан үйлийн нэг. Зул гэдэг үг нь ерөнхийдөө «гэрэл, дэнлүү» гэсэн утгатай. Орчин үед [[Зул сарын баяр]] гэвэл Христэд итгэгчдийн баярыг хэлэх нь бий. Энэ өгүүлэл шашны зулын тухай юм. == Хийц == Зулын савыг монголоор цөгц гэнэ. Уламжлалт цөгц хүрэл, гууль, мөнгө, шавар, сүүлд шилээр хийгддэг. Голд хөвөнгийн утас ороож гол гаргана. Тосыг голын ёроолд хийж шатаана. Эртэнд илүүтэй шар тос, хонь үхрийн өөх, ямаан тос хэрэглэж байв. Төвөдөд янгийн тос (як цөцгийн тос) түгээмэл. Одоо сүм хийд, гэрийн бурхантайд ургамлын тос, цэвэршүүлсэн цөцгийн тос их хэрэглэдэг. Лаа, цахилгаан дэнлүүг орлуулан тавих нь ч бий. == Утга == Бурханы шашинд гэрэл нь мунхаг харанхуйг арилгаж, билиг ухааны гэрэл гаргахын бэлгэдэл. Зул өргөх нь бурхан, бодисадва, багш нарт тахил өргөхийн зэрэгцээ өөрийн болон бусад амьтны мунхгийг арилгах ерөөлтэй холбоотой. Сүм хийд, гэрийн бурханы өмнө ус, цэцэг, хүж, зул, үнэртэн, идээл, хөгжим зэрэг тахилын хамт тавьдаг. Нас барсан хүний 49 хоногийн хүндэтгэл, өвчтэй хүнд буян үйлдэх, дүйчин өдөр зэрэгт олноор зул асаадаг. == Зулын 25 == Монгол, төвөд, халимаг бурханы шашинтны дунд билгийн тооллын өвлийн эхэн сарын 25-ныг '''Зулын 25''' буюу Богд [[Зонхов]]агийн дүйчин өдөр гэдэг. Гэлүгба ёсыг үндэслэгч Зонхов (1357–1419) энэ өдөр төрсөн, мөн энэ өдөр жанч халсан гэж үздэг. Энэ өдөр Гандантэгчэнлин зэрэг хийдэд сүсэгтэн зул өргөж, мацаг барьж, буян үйлддэг. Халимагт мөн өдрийг '''Зул''' хэмээн тэмдэглэж, жилийн шинэчлэл, гэр бүлийн ёслолтой холбодог. == Холбоотой өгүүлэл == * [[Буддын шашин]] * [[Төвөдийн Буддын шашин]] * [[Зонхов]] * [[Зул сарын баяр]] == Эх сурвалж == * [https://www.montsame.mn/mn/read/333071 Төв Гандан Зулын 25-наар хөл хөдөлгөөн ихтэй байлаа]. ''МОНЦАМЭ'', 2023. * [https://www.lotsawahouse.org/topics/light-offering-prayers/ Light Offering Prayers]. Lotsawa House. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Butter_lamp Butter lamp] — Англи Википедиа [[Ангилал:Буддын шашин]] [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]] j66ig7g06l23z8ze03l3bt59tyceiuo 0 24431 868861 860618 2026-09-08T13:10:52Z Chongkian 21163 868861 wikitext text/x-wiki [[File:RapidsonMississippiRiverOntario.jpg|thumb|200px|Миссисипи мөрний боргио]] '''Боргио''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''Rapid''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Речной порог'') нь урсгал усны ([[гол]]) гударган тонгойж, урсгал ширүүсэн харгиатах хэсэг юм. Ерөнхийдөө гүехэн байдалд томхон чулуун дээгүүр урсахад боргио үүсдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rapids|Боргио}} {{Wiktionary|боргио|Боргио}} [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] [[Ангилал:Лимнологи]] [[Ангилал:Гол мөрөн]] {{stub}} 1vre2b18up6g4yl02i96kjwxfs3f46h 868862 868861 2026-09-08T13:10:58Z Chongkian 21163 868862 wikitext text/x-wiki [[File:RapidsonMississippiRiverOntario.jpg|thumb|Миссисипи мөрний боргио]] '''Боргио''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''Rapid''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Речной порог'') нь урсгал усны ([[гол]]) гударган тонгойж, урсгал ширүүсэн харгиатах хэсэг юм. Ерөнхийдөө гүехэн байдалд томхон чулуун дээгүүр урсахад боргио үүсдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rapids|Боргио}} {{Wiktionary|боргио|Боргио}} [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] [[Ангилал:Лимнологи]] [[Ангилал:Гол мөрөн]] {{stub}} 1or4llt372cxtm4a47tbzpfr0lax2lg 0 24721 868863 573598 2026-09-08T13:11:10Z Chongkian 21163 868863 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arkhangelskaia oblast Plesetskiy Raion.JPG|thumb|200px|[[Архангельск муж]]ийн горхи]] '''Горхи''' нь [[гол]]оос жижиг [[урсгал ус]] юм. Ихэвчлэн хэдэн арван сантиметрээс 2 метр хүртэл өргөнтэй бол горхи гэнэ. Борооны ус, хайлсан мөсний ус нь горхи болон урсдаг. Хэрэв уулнаас бууж буй бол урсгал нь түргэн байдаг. == Мөн үзэх == * [[Гол]] * [[Хүрхрээ]] [[Ангилал:Урсгал ус]] {{stub}} rdaadavzmwu6jdiym1rwt6lst6ofofc 868864 868863 2026-09-08T13:11:18Z Chongkian 21163 868864 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arkhangelskaia oblast Plesetskiy Raion.JPG|thumb|[[Архангельск муж]]ийн горхи]] '''Горхи''' нь [[гол]]оос жижиг [[урсгал ус]] юм. Ихэвчлэн хэдэн арван сантиметрээс 2 метр хүртэл өргөнтэй бол горхи гэнэ. Борооны ус, хайлсан мөсний ус нь горхи болон урсдаг. Хэрэв уулнаас бууж буй бол урсгал нь түргэн байдаг. == Мөн үзэх == * [[Гол]] * [[Хүрхрээ]] [[Ангилал:Урсгал ус]] {{stub}} dpsh9niwzl0jc5pxdrn0esg0no7f9cr 0 25567 869003 784055 2026-09-09T02:07:07Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869003 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = GaryOldmanByAndreaRaffin2011.jpg | тайлбар = Гэри Олдман 2011 оны 9 сард Венецийн 68 дахь удаагийн кино наадмын үеэр | жинхэнэ_нэр = Гэри Леонард Олдман | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1958|3|21}} | төрсөн_газар = [[Их Британи]], [[Лондон]] | ажил_мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч, хөгжимчин | идэвхитэй_жилүүд = 1979–одоо }} '''Гэри Леонард Олдман''' ({{lang-en|Gary Leonard Oldman}}, 1958 оны гуравдугаар сарын 21-нд төрсөн) [[Их Британи]]йн жүжигчин, кино найруулагч, хөгжимчин юм. Рояал Шекспир Компанийн гишүүн асан тэрээр 1979 онд тайзны анхны дүрээ бүтээж байсан бол 1980-аад оны дундаас эхлэн кинонд бүтээсэн дүрүүдээрээ алдаршиж, түүнээс хойш Британийн шилдэг жүжигчдийн тоонд зүй ёсоор багтах болсон билээ. Түүний анхны дүрүүдээс нь дурдвал: ''Meantime'' (1983) киноны Кокси, ''Sid and Nancy'' (1986) киноны Сид Вишис, ''Prick Up Your Ears'' (1987) киноны Жой Ортон зэрэг болно. Үүний дараагаар ''The Firm'' (1987) киноны хулигаан, ''State of Grace'' (1990) киноны гангстер, ''JFK'' (1991) киноны ерөнхийлөгчийн алуурчин, ''Dracula'' (1992) киноны цус сорогч Дракула гүнгийн дүрээр нэр алдар нь улам түгсэн. Мөн эсрэг талын дүрийг чадварлаг бүтээдгээ ''True Romance'' (1993), ''[[Леон (кино)|Leon]]'' (1994), ''The Fifth Element'' (1997), ''The Contender'' (2000) киноны дүрүүдээрээ харуулжээ. Сүүлийн жилүүдэд түүний бүтээсэн дүрүүдээс дурдвал: Харри Поттер цувралын Сириус Блайк, найруулагч Кристофер Ноланы Бэтманы гурван цувралын Жэймс Гордон, ''[[Тагнуул (кино)|Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' (2011) киноны Жорж Смайлэйгийн дүр болно. Бүрэн хэмжээний киноноос гадна Олдман АНУ-ын телевизийн ''Knots Landing'', ''Friends'' зэрэг хэд хэдэн цувралд оролцон тогложээ. Мөн жүжиглэхийн зэрэгцээ өөрийн хүүхэд насны амьдралаасаа сэдэвлэсэн ''Nil By Mouth'' (1997) киноны зохиолыг бичиж, найруулсан бөгөөд өөр хэд хэдэн киноны продюсерээр ажилласан байна. Олдман BAFTA-гийн хоёр, Saturn Award-ын нэг удаагийн шагналт бөгөөд [[Оскарын шагнал|Оскар]], Emmy, Screen Actors Guild, Independent Spirit Awards, Palme d’Or-ын шагналд нэр дэвшиж байсан авъяаслаг жүжигчин билээ. Түүний бүтээсэн ''Leon'' киноны Норман Стансфийлдийн дүрийг нь орчин үеийн кино урлагийн шилдэг эсрэг дүрийн нэгд тооцдог. 2011 онд Олдманыг ''Empire'' сэтгүүлийн уншигчид “Кино урлагийн шүтээн” хэмээн өргөмжилжээ. ==Бага нас== Гэри Олдман 1958 онд Лондон хотноо далайчин байгаад гагнуурчин болсон Леонард Бэртрам Олдман болон гэрийн эзэгтэй Кэтлин нарын хүү болон мэндэлжээ. Эцэг нь архичин байсан бөгөөд Олдманыг 7 настайд нь гэр бүлээ орхин явсан гэж тэр ярьдаг. Олдман Саут Ийст Лондоны Хөвгүүдийн сургуульд элсэн суралцаж байгаад 16 насандаа спортын дэлгүүрт ажиллахын тулд сургуулиа орхижээ. Хүүхэд ахуйдаа [[төгөлдөр хуур]] сайн тоглодог, чамгүй сайн дуулдаг байсан ч жүжиглэхийг илүүд үзсэн байна. 1970 онд дэлгэцнээ гарсан ''The Raging Moon'' киноны жүжигчин Малколм МакДовэлийн жүжиглэлт түүнийг кино урлагт уруу татжээ. “Малколмын жүжиглэлт намайг шууд л татсан. Би ч гэсэн жүжиглэмээр байна гэж тэр үед би өөртөө хэлж билээ” хэмээн 1995 онд Чарли Рөүзд өгсөн ярилцлагадаа тэр дурдсан байдаг. ==Жүжигчний мэргэжил== ===Театр, анхны кинонууд болон Америкийн кино урлагт хөл тавьсан үе (1979-1990)=== 1970-аад оны дундуур Олдман Грийнвич дэх Залуусын Театрт суралцах боллоо. Энэ үедээ барилга дээр угсралтын дамжлага дээр, театрийн харуулаар ажиллаж, гутал зарж, мал нядалгааны газар гахайн толгой цавчих зэрэг ажил хийж байв. 1979 онд сургуулиа төгсөөд Кэнт дэх Рөүз Бруфордын Драмын Коллежид суралцах тэтгэлэг авчээ. Рөүз Бруфордод элсэхээсээ өмнө Хааны нэрэмжит Драмын Урлагийн Академид шалгалт өгсөн ч тэнцээгүй аж. Шалгалтын комиссынхон түүнийг дараа жил дахин оролцоорой гэсэн ч үнэндээ түүнийг өөр ажил олж хийхийг зөвлөсөн байна. Театрийн тайзнаа анхны дүрээ 1979 онд ''Dick Whittington and His Cat'' жүжигт бүтээсэн нь Йоркийн Хааны Театрт тавигджээ. Энэ жүжиг дараагаар нь Колчэстэр, Глазговын театрт тус тус тавигдсан билээ. 1980-аад онд Глазговын үзэгчдэд Олдманы эрч хүчтэй тоглолт үнэхээр их таалагддаг байв. 1980-81 онд тэрээр ''The Massacre at Paris'', ''Desperado Corner'', ''Chinchilla'', ''A Waste Of Time'' жүжгүүдэд тогложээ. 1982 онд бүтэн зургаан сарын турш ''Summit Conference'' жүжигт тоглосон байна. Тэр жилээ Олдман анхны кино дүрээ бүтээсэн нь найруулагч Колин Грэггийн ''Remembrance'' кинонд байлаа. Дараа жил нь ''Meantime'' киноны гол дүр мулзан толгойт Майк Лэйд тоглож, ''Entertaining Mr.Sloane'' киноны гол дүрд тоглохоор Чэстэрфийлд рүү нүүжээ. Эдгээр киноны дараа ''Saved'' киноны Эдвард Бондын дүрд тоглосон байна. Энэ дүр Олдманы чадварыг баталсан гэхэд болно. Тэр Хааны нэрэмжит театрийн найруулагч Макс Стэффорд Кларкт жүжигт нь тоглох хүсэлтэй буйгаа дуулгажээ. Үүнд нь сэтгэл хөдөлсөн найруулагч түүнийг 1984 онд тавигдсан ''The Pope’s Wedding'' жүжгийн гол дүр Скөүпд сонгон авчээ. Энэ дүрээрээ Олдман Британийн театрийн урлагийн хоёр дээд шагналыг хүртсэн нь Тime Out Fringe Award-ын Шилдэг шинэ жүжигчин, Британийн Театрийн Нийгэмлэгийн ''Drama'' сэтгүүлээс олгодог Шилдэг жүжигчин шагнал байлаа. Олдман үүнээс хойш тус театрт 1984-86 онуудад ''Rat In the Skull'', ''The Desert Air'', ''Cain and Abel'', ''The Danton Affair'', ''Women Beware Women'', ''Real Dreams'', ''The War Plays: Red Black and Ignorant'', ''The Tin Can People'', ''Great Peace'' жүжгүүдэд тоглосон. 1985-86 онд тэр Рояал Шекспир Компанийн гишүүн байлаа. Түүний ''The Pope’s Wedding'' жүжгийг үзээд найруулагч Алекс Кокс 1986 онд бүтээсэн ''Sid and Nancy'' киноны гол дүрд Олдманыг тоглуулжээ. Дараа жил нь Олдман киноны гурав дахь гол дүрээ ''Prick Up Your Ears'' кинонд Жой Ортоны дүрийг бүтээж, BAFTA-гийн Шилдэг жүжигчин төрөлд нэр дэвшлээ. Мөн тэр жилээ ''The Country Wife'', ''Serious Money'' жүжгүүдэд тогложээ. ''Sid and Nancy'', ''Prick Up Your Ears'' киноны дүрүүд нь Олдманд алдар хүндийг авчирч, тэрээр Холливудад хөл тавьжээ. [[Америк]]ийн нэрт кино шүүмжлэгч Рожэр Эбэрт түүний дээрх кинонуудад бүтээсэн дүрийг нь үзээд “Британийн шилдэг залуу жүжигчин” хэмээн бичиж байв. Түүний бүтээсэн Сид Вишисийн дүрийг олон хүн магтаж байсны дотор Sex Pistols хамтлагийн дуучин асан Жон Лайдон хүртэл Олдманыг “гайхалтай жүжигчин” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Энэ дүрээ бүтээхийн тулд нэлээд хэмжээний жин хассан Олдманы бие муудаж эмнэлэгт хүргэгдэж байв. Түүний энэ дүр ''Premiere'' сэтгүүлээс нэрлэсэн “Бүх үеийн шилдэг 100 дүр”-ийн 62 дугаарт, ''Uncut'' сэтгүүлийн “Рок-н-роллын шилдэг 10 дүр”-ийн 8 дугаарт бичигджээ. Ортон болон Вишис нарын дүрийг бүтээснийхээ дараагаар нь 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхэн үед ''Criminal Law'' (анх удаа Америк аялгаар ярьж тоглосон), ''The Firm'', ''Rosencrantz & Guildenstern Are Dead'', ''State of Grace'' кинонуудад тогложээ. [[Америк]]ийн өөр нэгэн алдартай кино шүүмжлэгч Жанэт Маслин түүний бүтээсэн дүрүүдийг “ер бусын” хэмээн тодотгож байв. 1988 онд тэр Алан Бэйтстэй хамт ''We Think the World of You'', 1989 онд Дэннис Хоппэр болон Фрэнсис МакДормандтай хамт ''Chattahoochee'' кинонд тоглов. Мөн жилээ тоглосон ''The Firm'' киноны хулигаан Клайв Биссэлийн дүрийг Total Film-ээс Олдманы бүтээсэн шилдэг дүр хэмээн дүгнэсэн байдаг. Тэр 1990-ээд оны эхээр [[АНУ]] руу нүүж тэндээ амьдрах болсон. 1980-аад Холливудын жүжигчид болсон Олдман болон Британийн залуу жүжигчид болох Тим Рот, Брюс Пэйн, [[Колин Фөрт]], Даниэл Дэй-Люис, Пол МаГанн нарыг “Британийн бүлэг” хэмээн хочлох болсон бөгөөд Олдманыг тэдний тэргүүн гэх болсон юм. ===Эсрэг дүрүүд болон амжилт (1991-2001)=== 1991 онд Олдман найруулагч Оливэр Стөүний ''JFK'' кинонд шилдэг дүрүүдийнхээ нэг болох Лий Харвэй Освалдын дүрийг бүтээв. Дараа жил нь Фрэнсис Форд Копполагийн ''Dracula'' кинонд Дракула гүнд тоглов. Брэм Стокэрийн 1897 онд бичсэн зохиолоос сэдэвлэсэн эл кино тухайн үед дэлхий даяар ашиг орлогоороо тэргүүлж байсан юм. Түүний бүтээсэн энэ аймшгийн баатрын дүрд Шинжлэх ухаан, уран зөгнөл, аймшгийн киноны академиас Шилдэг жүжигчин шагналыг олгосон. Дараагаар нь тэрээр хэд хэдэн эсрэг дүрийг амжилттай бүтээснээс дурдвал: ''True Romance'' (1993) киноны Дрэксл Спайвэй, ''Murder in the First'' (1995) киноны шоронгийн садист дарга, ''The Fifth Element'' (1997) киноны харгис эзэн, ''Lost in Space'' (1998) киноны Др.Захари Смит болно. 1994 онд тоглосон ''Leon'' киноны авлигад автсан цагдаагийн офицер Норман Стансфийлдийн дүр нь орчин үеийн кино урлагийн шилдэг эсрэг дүрүүдийн нэгд тооцогддог. Тэр мөн олон янзын аялгаар ярьж кинонд тоглосон: Дракула гүнд унгар аялгаар, ''Immortal Beloved'' кинонд Австрийн хөгжмийн зохиолч Людвиг ван Бетховенд герман аялгаар, ''Air Force One'' кинонд оросын алан хядагч Иван Коршуновд орос аялгаар ярьж тогложээ. 1999 онд ''Jesus'' кинонд Понти Пилатад тоглож бас нэгэн түүхэн дүр бүтээсэн. Мөн Guns N’Roses хамтлагийн ''Since I Don’t Have You'' дууны клипэнд чөтгөрийн дүрийг бүтээж, 1993 онд Каннын кино наадмын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. MTV хөгжмийн телевизийн ''Celebrity Deathmatch'' нэвтрүүлэгт түүнийг жүжигчин Кристофер Вокэнтэй харьцуулан оролцуулахад эсрэг дүрийн шилдэг жүжигчин болсон. Бүгд найрамдах намын конгрессийн гишүүн Шэлдон Рунионы дүрийг Олдман ''The Contender'' (2000) кинонд бүтээсэн бөгөөд энэ кинонд Жэф Брижистэй хамт тоглож мөн киноныхоо продюсэрээр ажиллажээ. Энэ дүрээрээ Screen Actors Guild Award-д нэр дэвшиж байв. 2001 онд Энтони Хопкинстэй хамт ''Hannibal'' кинонд Ханнибал Лекторийн цорын ганц амьд үлдсэн хохирогч Мэйсон Вэргэрийн дүрд тоглов. Тэр бүтэн 6 цаг киноныхоо нүүр будалтыг хийлгэдэг байжээ. Өмнө нь ''Dracula'' кинонд хамтран тоглосон дотны анд Хопкинстой хоёр дахь удаагаа хамтарсан кино нь энэ байлаа. ''Friends'' цувралд хоёр удаа зочлон тоглосноороо Олдман 2001 оны 5 сард Эммигийн шагналд нэр дэвшсэн. ===Уналт болон эргэн сэргэлт (2001 оноос өнөөг хүртэл)=== ''Friends'' цувралаас хойш 2004 оныг хүртэл Олдман төдий л том дүрүүдэд тоглоогүй. Тэр ''Interstate 60'' (2002), ''Tiptoes'' (2003), ''Sin'' (2003) кинонуудад тоглосон нь шүүмжлэгчдээс тааруу үнэлгээ авсан. Кино нь амжилттай болоогүй ч гэсэн ''Tiptoes''-д бүтээсэн дүрийг нь шүүмжлэгчид “яахав дажгүй” хэмээн дүгнэжээ. БМВ-гийн сурталчилгааны богино хэмжээний кино ''Beat The Devil'' (2002)-д чөтгөрийн дүрд тоглож, цөөн хэдэн видео тоглоомд дуу оруулсан. ''The Guardian'' сэтгүүл энэ үеийг Олдманы “уналтын үе” хэмээн нэрийдэж байв. 2004 онд Олдманы карьер сэргэж томоохон дүр бүтээсэн нь Харри Поттер цувралын Сириус Блайкын дүр байлаа. Зураг авалтын үед Олдман гол дүрийн жүжигчин Даниэл Рэдклифтэй тун дотно нөхөрлөж байжээ. Дараа жил нь найруулагч Кристофер Ноланы гурамсан бүтээл ''Batman Begins'', ''The Dark Knight'' (2008), ''The Dark Knight Rises'' (2012) киноны Жэймс Гордоны дүрд тоглох болов. Олдман 2009 онд шинэчлэн бүтээсэн ''A Christmas Carol'' кинонд Жим Кэрритэй хамтран тоглохдоо нэгэн зэрэг гурван дүр бүтээжээ. Мөн Дэвид Гоиэрийн ''The Unborn'' триллэр кинонд тоглов. 2010 онд Оскарын шагналт жүжигчин Дэнзэл Вашингтоны хамт ''The Book of Eli'' кинонд, мөн Катерин Хардвикийн ''Red Riding Hood'' кинонд тус тус тоглож, ''Kung Fu Panda 2'' хүүхэлдэйн киноны Лорд Шэнд дуу оруулжээ. Олдман ''[[Тагнуул (кино)|Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' (2011) киноны Жорж Смайлэйгийн дүрээрээ BAFTA болон Америкийн кино академийн шагналын Шилдэг эрэгтэй жүжигчин төрөлд нэр дэвшсэн. Сиэрра Энтэртайнмэнтийн бүтээсэн ''The Legend of Spyro'' тоглоомонд Игнитусын дүрд, ''Call of Duty: World at War'' болон ''Call of Duty: Black Ops'' тоглоомуудад Британийн эрдэмтэн Даниэл Кларкт дуу оруулжээ. ==Бусад ажлууд== ===Кино бүтээл=== 1997 онд Олдман өөрийн хүүхэд наснаас сэдэвлэсэн ''Nil by Mouth'' киноны найруулагч, продюсер, зохиолчоор ажиллав. Энэ кино нь BAFTA-гийн Александр Кордагийн нэрэмжит шилдэг Британи кино, Шилдэг кино зохиол, 4-р Сувгийн Шилдэг найруулагч, Эмпайр шагналуудыг тус тус хүртсэн. Британийн телевиз болон кино урлагийн академиас 1999 онд энэхүү киног ХХ зууны Британийн шилдэг 100 киноны нэг хэмээн нэрлэжээ. ''Nil by Mouth'' кино Британийн кино урлагийн түүхэн дэх шилдэг 100 киноны 20 дугаарт бичигддэг. ''Nil by Mouth'' киногоо продюсерлэхийн тулд Олдман өөрийн хамтрагч Дуглас Урбанскитай хамтран SE8 GROUP компанийг байгуулжээ. Энэ компани нь мөн ''The Contender'' киног продюсерлэсэн билээ. Олдман үүнээс хойш жүжиглэхийн хажуугаар продюсэрээр ажиллах болсон юм. DreamWorks компани ардчилсан үзлийг хэт баримталдгаасаа болоод ''The Contender'' кинонд дэндүү их эвлүүлэг хийсэн хэмээн Олдман үздэг хэмээн тухайн үед хэвлэлүүд бичиж байсан. Хожим энэ яриа худал болох нь илэрсэн. Олдман Америкт амьдардаг ч энэ улсын иргэн биш тул “улс төрд оролцдоггүй, ямар нэгэн нам хүчнийг дэмжиж байгаагүй” гэж мэдэгдсэн байна. Олдманы сүүлд бичсэн кино зохиол ''Chang & Eng'' Дарин Страусстай хамтран бичиж түүний SE8 Group продюсерлэхээр болжээ. 2006 оны 9 сард Нокиа компанийн НСэриэс Студи түүний найруулсан ''Donut'' богино хэмжээний N93 утасны сурталчилгааны киног цацжээ. 2011 онд тэрээр Алекс Эдэний анхны сингл ''Kiss Me Like the Woman You Loved'' клипийг найруулжээ. ===Хөгжим=== Олдман багаасаа хөгжимд сонирхолтой нэгэн байлаа. Тэрээр чадварлаг төгөлдөр хуурч бөгөөд 1995 онд Чарли Рөүзд өгсөн ярилцлагадаа жүжигчин болоогүй бол хөгжимчин болох байсан хэмээн ярьжээ. ''Sid and Nancy'' киноны хэд хэдэн дууг Олдман өөрөө дуулсан бол ''Track 29'' кинонд төгөлдөр хуур тоглон дуулж гардаг. ''Immortal Beloved'' кинонд Бетховений зохиолуудыг дууриан тоглосон байдаг. Тэр мөн Харри Поттерт тоглосон Даниэл Рэдклифт басс гитар тоглохыг зааж өгчээ. Рийвэс Габрэлсийн ''The Sacred Squall of Now'' цомгийн ''You’ve Been Around'' дууг Дэвид Бовитой хамтран дуулжээ. ==Алдар хүнд, түүний нөлөө== Олдман кино сонирхогчдын дунд шүтээн болж чадсан хүн. Түүний бүтээсэн дүрүүдийн дотор эсрэг талын дүр чамгүй олон. Үүгээрээ ч тэр олонд танигдсан. 1990-ээд онд ид мандаж байх үед нь Олдманыг ''Empire'' сэтгүүл Холливудын “сэтгэхүйн мастер жүжигчин” хэмээн бичиж байв. Fox телевизийн ''In Living Color'' болон MTV-ийн ''Celebrity Deathmatch'' зэрэг шоу нэвтрүүлгүүдэд түүнийг урьж оролцуулан, ''Loaded'' сэтгүүлийн анхны дугаарын хавтсанд зургийг нь тавьж байлаа. 1993 онд Олдман Guns N’Roses хамтлагийн ''Since I Don’t Have You'' дууны клипэнд, 2002 онд БМВ машины сурталчилгааны богино хэмжээний кинонд Клайв Овэн, Жэймс Браун, [[Мэрилин Мэнсон]] нарын хамт тоглосон байдаг. Хэдий Олдман дэлгэцэнд эсрэг талын дүр голдуу бүтээсэн ч гэлээ амьдрал дээр харин ч эсрэгээрээ нэгэн. Түүнийг 2007 онд ''Empire'' сэтгүүлээс зарласан “Кино урлагийн тачаангуй 100 од” жагсаалтанд багтаажээ. Мөн тэрээр Жимми Киммэлийн ''Movie: The Movie'' видеог бүтээхэд зориулж хандив өгч байсан. Allmovie-гээс Олдманыг “ямар ч төрлийн дүр бүтээх чадвартай” гээд “дүрээ үзэгчдэд хүргэх ховор чадвартай нэгэн” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Холливудад гараагаа эхлэж байсан олон залуу жүжигчдэд түүний жүжиглэлт үлгэр дууриал болж байв. Брэд Питт л гэхэд түүний жүжиглэлтийг “бурхан” хэмээн нэрийдсэн бол Даниэл Рэдклиф түүнээс хамгийн их үлгэр дууриал авдаг гэж хэлжээ. [[Том Харди]] түүнийг өөрийнхөө “баатар” хэмээж, “хамгийн шилдэг жүжигчин” гэсэн бол Раиан Гослин өөрийнхөө дуртай жүжигчин хэмээн нэрлэсэн байдаг. Шиа ЛэБуф, Жозеф Гордон-Лювит, Жонни Дэпп, Крис Пайн, Жэйсон Исаакс, Майкл Фассбэндэр нарын олон жүжигчин Олдманыг биширч явдаг ажээ. Түүнтэй хамт ''Dracula'' болон ''Hannibal'' кинонуудад хамтран тоглосон Энтони Хопкинс “олон талын авъяастай” гээд “жүжиглэх авъяас агуу” хэмээн ярьсан. Харин ''[[Тагнуул (кино)|Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' кинонд хамтран тоглосон [[Колин Фөрт]] түүнийг “одоо үеийн шилдэг жүжигчдийн нэг яах аргагүй мөн” хэмээн нэрлэжээ. “Би Олдманы бүтээсэн дүрүүдэд дуртай. Түүнийг би агуу жүжигчин гэж боддог” хэмээн Харри Поттер цувралд хамтран тоглосон Ралф Файннэс хэлсэн байдаг. Жон Хөрт түүнийг “хамгийн шилдэг нь” хэмээн ярьдаг. Олдманы бүтээсэн дүрүүд шүүмжлэгчдийн зүгээс тун сайн үнэлгээ авсан байдаг билээ. Холливудын бусад оддын адил хувийн амьдралаа төдий л дэлгээд байдаггүй түүнийг “жүжигчдийн дундах жүжигчин” хэмээн нэрийддэг. Кино шүүмжлэгч Рожэр Эбэрт нэгэнтээ түүнийг “гайхалтай жүжигчин, сайн муу, тэнэг ухаантай ямар ч хүний дүрийг бүтээх чадвартай” хэмээн дүгнэж байв. 1987 онд тэр Олдманыг “Британийн шилдэг залуу жүжигчин” хэмээн нэрлэхдээ “ямар ч дүрийг цоо шинээр бүтээж чаддаг цөөн хэдэн агуу жүжигчин шиг” гэж байлаа. ''At the Movies'' нэвтрүүлгийн Жийн Сискэл Олдманыг “агуу” жүжигчин гэж нэрлэсэн байдаг. 1999 онд Сискэлийг нас барсны дараа “Өмнөд Лондоноос гаралтай намайг кино урлагийн хоёр том шүүмжлэгч хоёулаа шилдэг жүжигчдийн нэгээр нэрлэхэд надад үнэхээр сайхан байлаа” хэмээн хэлж байв. ''The New York Times''-ийн Жанэт Маслин Олдманыг “''Sid and Nancy''-гээс хойш бүтээсэн дүрүүд нь өөр хоорондоо ялгаатай гайхамшигтай” хэмээн бичжээ. Сид Вишисийн Sex Pistols хамтлагийн гишүүн Жонни Рөүттэн түүнийг “үнэхээр биширмээр жүжигчин” гэжээ. Олдманы бүтээсэн эсрэг талын этгээд дүрүүд шүүмжлэгчдийн анхаарлыг ихээхэн татдаг. Олдман өөрөө аль болох нухацтай дүр бүтээхийг зорьдог ажээ. ''The Dark Knight'' кинонд бүтээсэн ажилдаа үнэнч цагдаа Жэймс Гордоны дүрийг нь хараад ''Rolling Stones'' сэтгүүлийн Питэр Трэвэрс “эерэг дүрийг тун чадварлаг бүтээж чадсан” хэмээн дүгнэсэн бол ''[[Тагнуул (кино)|Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' киноны дүрийг нь “манай гарагийн шилдэг жүжигчдийн нэг” хэмээн нэрийджээ. Энэ дүрээрээ Америкийн кино академийн шагналд анх удаа нэр дэвшихэд нь ''The Guardian''-ы Лэй Сингэр “Оскарт нэр дэвшиж байгаагүй ч гэлээ маргаангүй шилдэг жүжигчин” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Харин шагнал гардуулах ёслолын дараа ''The Globe and Mail'' нэр дэвшсэн төрөлдөө ялаагүй түүний талаар “Шилдэг жүжигчнийг анзааралгүй өнгөрөөлөө” гэсэн гарчигтай нийтлэл бичжээ. 2011 оны 9 сарын 15-ны байдлаар Гэри Олдманы гол болон туслах дүрд тоглосон кинонууд АНУ-д 3,2 тэрбум ам.доллар, дэлхий даяар 8,4 тэрбум ам.долларын ашиг олжээ. 2011 онд 12-р сард Palm Springs International Film Festival-аас Олдманыг “бүтээсэн дүрүүдээрээ дэлхий дахинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн жүжигчин” хэмээн анхны Олон Улсын Одын шагналыг өгөх болсноо зарласан юм. Энэхүү наадмын тэргүүн түүнийг “хамгийн эрс тэс дүрүүдийг ч өөрийн авъяас чадвараараа гаргаж чаддаг жүжигчин” хэмээн нэрлэжээ. ==Хувийн амьдрал== Олдман Английн [[Лондон]]д төрж өссөн бөгөөд 1990-ээд оны эхнээс хойш [[АНУ]]-д амьдрах болсон. Тэр Холливудын олон кинонд гол болон туслах дүрүүдийг амжилттай бүтээсэн ч гэлээ хувийн амьдралаа ил гаргадаггүй нэгэн. “Алдартай байна гэдэг ажлаас минь тэс өөр зүйл. Би үүнийг дэлгэхийг хүсдэггүй” гэж өөрөө энэ талаараа хэлсэн байдаг. 1990-ээд онд түүнийг Робэрт Дэ Ниротой таагүй харьцаатай хэмээн шар хэвлэлийнхэн бичиж байсан ч Олдман тухайн үед Дэ Ниротой танилцаагүй байжээ. ===Гэрлэлтүүд=== Олдман дөрвөн удаа гэрлэж байсан. Анхны эхнэр Лэслэй Манвилтай 1987 онд гэрлэж хоёр жилийн дараа буюу тэдний хүү Алфи төрснөөс гуравхан сарын дараа хаяж явсан. ''State of Grace'' кинонд тоглож байхдаа Америкийн жүжигчин Ума Турмантай танилцаж 1990 онд гэрлэсэн ч бас л хоёр жилийн дараа салжээ. Үүний дараа тэр Италийн жүжигчин бөгөөд загвар өмсөгч Изабэлла Розэллинитэй дотно харилцаатай болж, 1994 онд 7 сард сүй тавьсан гэж байсан ч хоёр жил болоод салцгаасан. 1997-2001 онд тэр Дониа Фиорэнтинотой гэр бүл байхдаа Гулливэр Флин (1997 оны 8 сарын 20-нд төрсөн), Чарли Жон (1999 оны 2 сарын 11-нд төрсөн) хэмээх хоёр хүүтэй болсон. 2008 оны 12 сарын 31-нд Олдман Английн жааз дуучин Александра Эдэнбурутай [[Калифорни]] мужийн Санта Барбарад гэрлэсэн. Тэд [[Лос-Анжелес]]т амьдардаг. Олдманы эгч Лайла Моорс мөн жүжигчин бөгөөд BBC телевизийн ''EastEnders'' цувралын Мо Харрисын дүрээр олны танил болж, дүүгийнхээ найруулсан ''Nil by Mouth'' кинонд мөн тогложээ. Олдман Зүүн Өмнөд Лондоны Милвол багийг дэмждэг. ===Согтууруулах ундаа, хуулийн асуудлууд=== 1990-ээд оны эхэн үед Олдман согтууруулах ундаанд нэлээд донтох болжээ. Архи хэтрүүлэн хэрэглэж байснаасаа болоод 1993 онд Пенсилван мужийн Вэйвэри Тауншип дахь Марвортын эмчилгээнд эмчлүүлсэн байна. 2001 онд Чарли Рөүзтэй хийсэн ярилцлагадаа өөрийгөө архинаас бүрэн гарсан хэмээн ярьжээ. Мөн онд хуучин эхнэр Дониа Фиорэнтино нь Олдманыг хар тамхи хэрэглэдэг, өөртэй нь зүй бусаар харьцаж байсан хэмээн гэр бүл салалтынхаа үеэр шүүхэд мэдэгджээ. Харин Олдман хүүхдүүдээ өөр дээрээ авахаар болж ялсан байна. Өдгөө Олдман архи огт амсдаггүй бөгөөд архины хор хөнөөлийн эсрэг Alcoholics Anonymous байгууллагыг дэмждэг. ==Холбоос== {{Commonscat|Gary Oldman|Гэри Олдман}} * {{IMDb name|198}} * {{ymovies name|1800020103}} * [https://web.archive.org/web/20120206091835/http://zakka.dk/euroscreenwriters/interviews/gary_oldman_525.htm Interview with Gary Oldman on his directorial debut – Nil by Mouth] * [https://web.archive.org/web/20140814231204/http://www.ctzine.com/wolf-in-sheeps-clothing-the-strange-career-of-gary-oldman/ Wolf in Sheep’s Clothing: The Strange Career of Gary Oldman] {{DEFAULTSORT:Олдман, Гэри Леонард}} [[Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Их Британийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Лондоны уран бүтээлч]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] af4rr2th6l790l6wtsj2w7eagm27nqt 0 26147 869027 856123 2026-09-09T02:21:26Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 869027 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} Энэтхэг нь 6000 гаруй жилийн өвөрмөц түүх соёл иргэншил бүхий орон билээ. Энэтхэг соёл иргэншил МЭӨ XV зууны үеэс үүсэлтэй. Үүний нэг тод жишээ бол “Вед” судрууд юм. Ведүүд анх МЭӨ XV-XIV зуунд аман хэлбэрээр зохиогдсон түүхтэй. Тэр үед Энэтхэг Индү мөрний соёл иргэншилтэй байв. Энэтхэгийн уугуул иргэд болох дравидууд энэхүү соёл иргэншлийг анх бүтээсэн гэдэг. МЭӨ X-VII зууны үед умар зүгийн нүүдэлчин овог-Арийчууд Энэтхэгт довтолж, улмаар суурьшин амьдрах болжээ. Тэр үеэс Энэтхэгт нийгмийн ялгарал хүчтэй болж, ангит нийгэм үүсч, анхны төр улс – Магадха улс МТӨ VI зуунаас улам хүчирхэгжив. Эртний Энэтхэгийн философийг судлах эх сурвалжууд: Ведүүд (ригвед, самовед, яджурвед, атхарвавед); Рамаяна, Махабхарата, Упанишад, Бхагавадгита, Веданта-сутра, Миманса-сутра, Санкхья-карика, Йога-сутра, Ньяя-сутра, Вайшешика-сутра гэх мэт олон буй. Эртний Энэтхэгийн философийн онцлог: гэнэн реализм, натурализм, политеизм гэх мэт болно. '''Эртний Энэтхэгийн философийн хөгжлийн үе шат''' Эртний Энэтхэгийн философи нь хөгжлийн гурван үе шатыг дамжин хөгжиж иржээ. Нэгдүгээрт. ''Ведийн үе'' Энэ бол Энэтхэгт хүй нэгдлийн байгуулал задарч, боолын нийгэм үүссэн үеийн философи юм. Өөрөөр хэлбэл, (МЭӨ 1500-600) угтал философи бий болсон үе болно. Хоёрдугаарт. ''Туульсын үе'' Энэ эпический үе бол Энэтхэгт кастын системт нийгэм бэхэжсэн үе (МЭӨ 600-2000) бөгөөд энэ үед философийн мэдлэг агуулгын хувьд гүнзгийрсэн бөгөөд философийн системүүдийн үүсч эхэлсэн үе юм. Гуравдугаарт. ''Сутрын үе буюу сонгодог хөгжлийн үе'' Энэ үе нь (МЭӨ I- МЭ X зуун) Энэтхэгт философийн бие даасан системүүд олноор хөгжиж, философийн үндсэн үзэл баримтлалууд системтэй боловсрогдсон үе мөн. '''''Ведийн үеийн философи''''' Вед (эрдэм мэдлэг, мэдэх гэсэн утгатай [[Санскрит хэл|санскрит]] үг) нь анх барагцаалбал МЭӨ XV-VII зууны үед зохиогджээ. Вед нь эхлээд ам дамжин боловсрогдож, шашны агуулга багатай, ардын аман зохиолын шинжтэй байсан бөгөөд хожим нь шашны болон философийн агуулгатай болж, нилээд системчлэгдэн бичигдсэн олон үеийн сэтгэгчдийн бүтээл туурвилын эмхэтгэл болсон судрууд юм. Вед бол Энэтхэгчүүдийн оюуны үнэт өв, тэдний сэтгэлгээний чухал хөшөө дурсгалын нэг мөн. Эртний Энэтхэгт самовед (samaveda) – бурхдыг магтсан дууллууд, яджурвед (yajur - veda) – дом шившлэгийн зүйлсийг агуулдаг, атхарвавед (atharva - veda) – домгийн эмхэтгэл, ригвед (rig - veda) – ертөнц, хүний үүсэл, амьдралын утга учир зэргийн тухай бярманы шашны үзэл, мөн философийн ойлголтууд анх тодорхойлогдсон хэмээх дөрвөн үндсэн вед байдаг. Түүнчлэн вед бүр нь яваандаа самхита (samhita – санскрит хэлний цуглуулга, эмхэтгэл гэсэн утгатай үг бөгөөд магтаал, дууллын цуглуулга юм) – яруу найраг, дуулал, “брахман” (brahmana) – бичиглэл, тайлбар, мөн “араньяк” (aranyaka – брахманыг цаашид хөгжүүлж, тайлбарлахаас эргэцүүлэн бодох, бясалгахад шилжиж, домог, шашны үзлээс философи сэтгэлгээ рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн чөлөөт сэтгэлгээний илрэл болсон бүтээл мөн) – даяанч нарын “Хөвчийн ном” (ойн судрууд), эцэс сүүлдээ “упанишад” (Upanishad – багшийн ойролцоо сууж юм мэдэж авах гэсэн утгатай үг. Бас харанхуй мунхагийг арилгах хэмээх утга ч буй) - үлгэр домгийн сэтгэлгээнээс философи ялгаран гарсан үзэл санаанууд тусгагдсан бүтээлүүдээр нэмэгдсэн болой. Вед нь бүхэлдээ “шрути” буюу “ариун ном” хэмээн нэрлэгдэж ирсэн түүхтэй. Ведүүд яг хэдий үед хэрхэн хэн зохиосон нь тийм ч тодорхой бус, энэ талаар судлаачид янз бүрээр тайлбарладаг. Вед нь МЭӨ XV зууны үеэс Энэтхэгийн уугуул иргэд – дравидууд болон хожим Европоос нүүдэллэж ирсэн арийчуудын аль алины нь бүтээл мөн. Ведүүд олон зууны турш эртнээс эдүгээ хүртэл Энэтхэгчүүдийн амьдрал, үйл ажиллагаанд чухал байр суурийг эзэлдэг байна. Вед нь аливаа мэдлэгийн эх булаг хэмээн үздэг. Вед нь үе үеийн эрдэмтэн мэргэдийн оюун ухааны охь дээж, цуглуулга тул амьдралын үнэн сургаал ажээ. Ведийн гол зорилго нь хүмүүст амьдралын үнэнийг ухааруулах явдал мөн. Ведийг эх хүнтэй зүйрлэн өгүүлсэн буй. Харин ариун сэтгэлт ээжээсээ олон зүйлийг мэдэж авдагтай адил ведийн мэдлэг цэвэр ариун учраас хүмүүс түүнийг бишрэн хүндэтгэж дагаж мөрдөж иржээ. Вед нь өөрийн агуулгаараа домог, шашин, гүн ухааны үзлийн үүднээс ертөнц, хүний үүсэл, амьдралын тухай (Makookie), ёс суртахууны тухай голлон өгүүлдэг. Самхитаг хүн бага балчир насандаа уншиж, дараа нь арай том болсон хойноо Брахманыг судалж, улмаар ахимаг насандаа араньякийг судалж, ойд бясалгал үйлдэж, энэ бүхний эцэст Упанишадыг судлах боломжтой болдог ажээ. Эдгээрээс үндсэн гол хэсэг нь Самхита бөгөөд брахман нь агуулгын хувьд ойролцоо. Харин Араньяк болон Упанишадад гүн ухааны агуулга илүү боловсорсон юм. Aranyaka нь бясалгал хийж, оюунаа дасгалжуулах, төгөлдөржүүлэхэд зориулсан нууц байдалд үйлддэг зан үйлийн эмхэтгэл юм. Ведэд ертөнцийн үүслийн тухай олон домог байдаг. Тийм нэг домогт өгүүлснээр: “Энэ хорвоод эхлээд юу ч байсангүй. Нар, сар, од ч байсангүй. Ертөнц зөвхөн гүн нойронд ямар ч хөдөлгөөнгүй түнэр харанхуй хоосон (хаос) байдалтай байв. Түүнээс хамгийн түрүүнд ус бий болов. Ус нь галыг бүтээж, их халуун болсноос алтан өндөг төрөв. Тэр үед он жил байсангүй. Тэгээд ч цаг хугацааг хэмжих хэн ч байсангүй. Гэвч өчнөөн төчнөөн он жилээр хязгааргүй үргэлжилсэн гүн далайд алтан өндөг хөвсөөр, эцэст нь алтан өндөгнөөс бүхний өвөг эцэг болсон Брахман гарав. Тэрээр өндгийг хагалж, хоёр хэсэг хуваасны дээд хэсэг нь тэнгэр, доод хэсэг нь газар шороо, тэдгээрийн хоорондох орон зайд агаар мандлыг тус тус үүсгэв. Усан дунд газар бий болж, гэрлийн оронг бүтээж, цаг хугацааны эхлэлийг тавьжээ. Ийнхүү орчлон ертөнц бүтэв” хэмээн өгүүлжээ. Энд ертөнцийн үүслийн тухай гэнэн натуралист үзлийн агуулга харагдаж байна. Упанишадад өгүүлснээр тэр үед Энэтхэгчүүд олон бурхныг шүтдэг байжээ. Эрт үеийн хүмүүс байгалиас их хараат, түүний эрхшээлд байсантай холбоотойгоор байгалийг шүтэх үзэл их байсны зэрэгцээ аливаа юмс үзэгдлийн цаана ямар нэгэн хүч, эзэн байдаг хэмээн төсөөлж, маш олон бурхныг шүтэн биширч байв. Тухайлбал: Brahma бол бурхан тэнгэр, бүхнийг бүтээгч хүн төрөлхтний эцэг, Indra – Индра – агаарын хаан, Varuna – Варуна – Тэнгэрийн бурхан, Vishnu – Вишну – брахманы бүтээсэн бүхнийг хамгаалагч, Shiva – Шива бол ертөнц нэгэнт бүтээгдсэн тул бас устгагдах ёстой хэмээх шаардлагаар оршин байдаг шүтээн юм, Agni – Агни – Галын бурхан гэх мэт. Эдгээр бурхад нь байгалийн янз бүрийн хүчнүүдийг хариуцдаг, эсвэл тус бүрдээ янз бүрийн хүчнүүдийн мөн чанарыг бий болгодог мэтээр дүрслэгддэг. Яваандаа эдгээр бурхадыг хүнчилж, хэн нэгэн хүн шиг өөрсдийн намтар, түүх, баяр баясгалан, уйтгар гуниг зовлонтой мэтээр үзэх болжээ. Тэрхүү олон бурхад нь харилцан их холбоотой байдаг. Энэ бүхнээс үзэхэд эртний Энэтхэгчүүд политейст шүтлэгтэй байжээ. Энэ талаар Ригведэд тодорхой өгүүлсэн буй. Байгалийн юмс үзэгдлийг олон бурхадтай адилтган үздэг. Байгальд боломж буй бүх өөрчлөлт хувиралт нь цаанаа ер бусын ид шидтэй хүчинд захирагддаг. Тэр бол эзэн юм. Олон бурхад байгалийн тодорхой тодорхой хэсгийг удирдан зохицуулж байдаг гэж үздэг. Тэрхүү олон бурхадын дотроос хамгийн гол бурхадын нэг бол Варуна. Тэр бол тэнгэрийн бурхан. Түүний зарлигаар тэнгэр газар хоёр салж тус тусдаа орших болжээ. Өөр нэг гол бурхан бол Агни – галын бурхан. Бурхадын тогтоосон хууль, зарлигийг “Рита” (юмсын зүй тогтол гэсэн утгатай санскрит үг) хэмээн нэрлэдэг. Улмаар Энэтхэгийн нийгэм – түүхийн хөгжлийн явцад монотейст үзэл бүрэлдэн бий болсон юм. Түүний нэг тод илрэл нь Брахманизм мөн. Брахман хэмээх үгийн утга олон янзаар тайлбарлагддаг. Үүнд: • Бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй • Ид шидийн хүч • Тахилд өргөсөн зүйлс, хоол хүнс • Хуваргын аман уншлага • ёслол хүндэтгэл гэх мэт. Ведүүд дотроос Ригведэд философийн асуудлууд гэнэн реализмын хэлбэрээр илүү боловсорсон байдаг. Ригвед нь шүлэг, яруу найраг, магтаал, дуулал, үргэлжилсэн үгийн зохиолын хэлбэрээр бичигдсэн зохиол юм. Ригведэд “амьдралын мөн чанар нь амьсгалахуй юм” гээд, жинхэнэ үнэн ахуйг, үзэгдэлт ертөнцөөс ялган тайлбарлахдаа: “Жинхэнэ үнэн ахуй” буюу “Сат (sat)” нь хууль жам ёсонд захирагдсан, ертөнцийн эмх цэгцгүй байдлыг зохицуулж, түүнээ замбараатай хорвоо ертөнц болгон хувиргагч байдаг. Харин “ахуй бус” буюу “Асат” (asat) бол сансрыг хутган үймүүлэгч эсрэг хүчний илрэл мөн. Жинхэнэ үнэн ахуй бол брахман юм гэх зэргээр бичжээ. Ийнхүү Ригведэд ахуй, ахуй бусын тухай ойлголт анх тодорхойлогдсон байна. Иймэрхүү үзэл баримтлалууд нь нууц бодит үнэний тухай сургаал болох Упанишадад (Upanishads – ведийн үргэлжлэл, нэмэлт зохиол юм. Нийтдээ 108 упанишад байдаг боловч филосфийн ном зохиолд Кена, Чхандагья гэх мэт 10 упанишадын агуулгаар л голчлон судалсан байдаг.) гүнзгийрэн философийн үзэл баритлал болж боловсрогдсон байдаг. Упанишад нь Энэтхэгийн философийн түүхэнд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн юм. Упанишадын дотроос дараах 10 упанишадад гүн ухааны асуудал илүү тусгагджээ. Үүнд: 1. Айтерея – Aitareya Upanishad 2. Кена – Kena Upanishad 3. Чхандагья – Chandogya Upanishad 4. Мундака – Mundaka Upanishad 5. Каушитика – Kaushitika Upanishad 6. Тайтирия – Taittiriya Upanishad 7. Брихадараньяка – Brihadaranyaka Upanishad 8. Шветасватара – Svetasvatara Upanishad 9. Прашна – Prasna Upanishad 10. Иша – Isa Upanishad эдгээр болно. Эдгээр упанишадад ертөнцийн үүсэл, оршихуйн үндсийн талаар бичихдээ: “Ертөнц нь гал, ус, агаар, акаша (эфир), газар хэмээх таван махбодиос үүссэн. Анх акаша үүсч, түүнээс агаар, агаараас ус, уснаас газар, газраас ургамал, үр тариа, үр тарианаас хүн үүссэн” гэжээ. Хожим энэ нь амьгүй зүйлээс амьд байгаль үүсч, улмаар хүн үүссэн гэсэн натур философийн үндэслэл мөн. Мөн түүнчлэн Упанишадад “Брахман” бол жинхэнэ ахуй (бодит зүйл) юм. Брахманыг тодорхойлогч гурван зүйл бий. Үүнд: • “Сат” (оршихуй) нь Брахман бодитойгоор оршин байдгийг илэрхийлдэг. • “Чит” (туйлын ухамсар) нь Брахманыг үнэний шинжтэй болгож өгдөг зүйл юм. • “Ананда” (аз жаргал, баясал цэнгэл) нь Брахманыг танин мэдсэн хүн дээд зэргийн аз жаргалтай болдгийг илэрхийлнэ. Брахман бүх юмны анхдагч эхлэл болдог, ертөнцийн оюун санаа байдаг бол, харин атман нь бүх үйлдлийг авч явагч, хувийн ухамсар бөгөөд танин мэдэхүйд субъектийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Брахман болон атман нь хоорондоо салшгүй холбоотой. Тэдгээрийн харилцан холбоонд брахман нь анхдагч тодорхойлогч үүрэгтэй хэмээн Упанишадад тайлбарладаг. Энэ талаар, ертөнц брахманаас үүсэлтэй хэмээх үзэлд эргэлзсэн, энэ үзлийн эсрэг баримтлал ч Упанишадад цөөнүй байдаг. Тухайлбал, Чхандогья – Упанишадад : “Үгүй, эхлээд … эд (бүхэн) гагц жинхэнэ юмс байсан, өөр ангид юм байгаагүй”. Тэгээд түүний язгуур үндэс нь идэш хоолонд бус болвоос өөр юунд байх буй? … хэрэв хоол хүнс нь соёо болвоос, үндсийг нь халуун дор хай. Халуун нь соёо болвоос, уг язгуурыг жинхэнэ юманд хайгтун. Энэ бүх бүтээлүүд болвоос язгуур нь жинхэнэд буюу, хоргодох газар жинхэнэд буюу, өмөг түшиг нь бас жинхэнэ бус уу?” хэмээн өгүүлсэн нь тэр үеийн сэтгэгчид ертөнц, хүний үүсэл гарлыг тайлбарлах домгийн тайлбарлалаас татгалзаж, ертөнцийн үүслийн учир шалтгааныг олон талаас олон янзаар илүү гүнзгий тайлбарлаж байсныг гэрчилнэ. Упанишадын нэг гол зорилго нь хүний оюун санаа чөлөөтэй сэтгэх, танин мэдэхүйн утга учрыг тайлбарлах явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, хүн аливаа алдаа төөрөгдлөөс ангижрах, үнэнд дөхөж очих арга замыг тайлбарласан буй. Хүний амьдралын гол зорилго нь брахманы оршихуйг танин мэдэх явдал бөгөөд “Үнэхээр оршигч ахуй болсон Брахман нь бидний мэдрэхүйд өгөгддөггүй учраас хүмүүс зөвхөн дотоод бясалгал, зөн билгийн хүчээр ухамсар сэтгэхүйгээ гадаад ертөнцөөс бүрэн тусгаарлаж, салж хөндийрсөн тэр цагт Брахманыг танин мэдэх бололцоотой” ажээ. Энд хүний ухаан бодол, сэтгэхүйн хүч аугаа их болохыг онцлон өгүүлжээ. Түүнчлэн хүний сэрэл хүртэхүй тийм ч төгс төгөлдөр бус болохыг тайлбарлахдаа: “Бид өдөр бүр нарыг хардаг бөгөөд жижигхэн цар шиг санагддаг боловч үнэн хэрэгтээ нар бол асар том зүйл билээ. Тэгвэл бидний ажиглалт юухан байх вэ?” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Харин хүний оюун ухаан, сэтгэхүйн бүтээл болсон вед нь ариун номыг танин мэдэхүйн чухал эх сурвалж хэмээн Упанишадад өндрөөр үнэлсэн буй. Энэ нь танин мэдэхүйн арга хэрэгслийн талаар тодорхой хэмжээнд авч үзсэний илрэл мөн. Цаашилбал, Упанишадад Кармын хуулийн агуулгын талаар бас өгүүлсэн байдаг бөгөөд туульсын үед улам гүнзгийрэн хөгжсөн түүхтэй. Дээр өгүүлсэн зүйлсээс үзэхэд ведийн үед Энэтхэгийн философийн уламжлалт үндсэн ойлголтууд болох брахман, атман, сат, асат, чит, ананда зэрэг олон ойлголтууд шашны бус, философийн агуулгатай болох эхлэл тавигдсан байна. '''''Туульсын үеийн философи''''' Эртний Энэтхэгийн философийн хөгжлийн хоёр дахь үе болох туульсын (эпический) үед философи нь мэдлэгийн бие даасан салбар болон хөгжсөн үе болой. Өөрөөр хэлбэл, философийн мэдлэг, шашны үзлээс нэлээд ялгарч хөгжсөн үе юм гэж судлаачид үздэг. Энэ үеийг судлах гол эх сурвалжууд нь Махабхарата, Рамаяна, Бхагавадгита зэрэг туульсын зохиолууд юм. Эдгээр зохиолууд нь үнэхээр гайхамшигтэй бөгөөд шашин, ёс зүйн олон асуудлыг боловсруулсан Энэтхэгийн философийн түүхэнд томоохон байр суурь эзэлдэг юм. Өмнө өгүүлсэн Вед болон Упанишад дахь философийн үзэл индуист баримтлалууд энэхүү зохиолуудад цаашдын хөгжлийг олсон байдаг. Тухайлбал: Эртний Энэтхэгийн шашин, гүн ухааны томоохон бүтээл болох “Бхагавадгита” зохиолд: Хоорондоо дайсагнагч хоёр омог дайн тулаан хийхийн өмнөхөн, түгшүүртэй бэрх үед баатруудын өмнө үхэх сэхэх, амьдралын утга учир, мөн чанарын асуудал хурцаар тавигдаж буй үед Кришна Аржунад жинхэнэ ахуй ба хорвоо дэлхийн хоорондох зааг ялгааг тайлбарлаж өгдөг. Тэнд өгүүлснээр: “Жинхэнэ ахуй хэмээгч бол Дээд Брахман буюу мөнхийн, эс төрсөн хийгээд үл өмхрөх, хорвоо ертөнцөд нэвт шингэсэн бөгөөд хэмжээ хязгаараас хальсан ахуй болно” хэмээн бичжээ. Энэ нь Брахман бол мөнхийн, хязгааргүй зүйл, газар сайгүй байдаг түгээмэл зүйл гэсэн үг юм. Харин энэ хорвоогийн юмс үзэгдэл нь хувирамтгай, мөнх бус ахуйд хууртагдаж, хорогдож болохгүй гэх зэргээр амьдралын утга учир, мөн чанарыг тайлбарлах явцдаа ёс суртахууны хуулиудыг боловсруулсан байна. Энэ үед Энэтхэгийн философид жинхэнэ ахуйг Брахман болон Атман хэмээн нэрийдэх хоёр ёсон буй болж, “Брахман” нь эзэн, ер нь юм бүхэнд түгээмэл байдаг объектив оюуны санааны мөн чанарыг тэмдэглэж, “Атман” нь хувийн ухамсар, сүнс зэрэг субъектив оюун санааны зүйлийг илэрхийлэх болжээ. Брахман нь бүхний эх үндэс болдог, харин атман бол бүхий л амьд зүйлийн хаан юм. Гэвч Брахманд атманыг багтааж ойлгож болохгүй. Эдгээр үндэслэл нь объектив болон субъектив зүйлсийг ялган үзэхийн хамт бас нэгдмэл шинжтэйг тодорхойлсон хэрэг мөн. Мөн түүнчлэн энэ үеийн философид амьдралын үнэнийг олж илрүүлэх, хүний амьдрал дахь муу муухай зүйлийн үндэс, учир шалтгааныг Кармын хуулиар тайлбарладаг. “Карма” хэмээх санскрит үг нь үйлдэл, үйл хөдлөл гэсэн утгатай. Кармын хууль нь шалтгаант холбооны тухай хууль юм. Энэ хуулиар хүн хэдий чинээ сайн үйл, буян үйлдэнэ төдий чинээ амьдрал нь өөдрөг сайн сайхан байх бөгөөд харин муу үйл нь муу муухайгийн үндэс шалтгаан болдог хэмээн шалтгаан, үр дагаврын холбоог тайлбарладаг. “Бхагавадгита”-д карма, акарма, викарма хэмээх ойлголтуудын талаар тодорхойлохдоо: 1. Бурханы сургаал номын айлтгал лүндэнтэй (амьдрал) таарсан хүний үйл ажиллагааг карма хэмээн нэрлэдэг байна. 2. Төрөх ба үхэхийн эргүүлээс ангижрах үйлийг акарма гэдэг. 3. Хувийн эрх чөлөө юугаа урвуугаар ашиглан хүмүүний үйлдсэн болоод түүнийг амьдралын доод хэлбэр тийш залсан нүгэлт үйлийг викарма гэдэг байна. Ийнхүү Кармын хууль бол энэ ертөнцийг захирч байдаг түгээмэл хууль юм. Хэн ч Кармын хуулийг өөрчилж чадахгүй. Тийм болохоор хүн даяан бясалгал хийх замаар өөрөө хатуужиж, тэр хэрээр муу үйлийг тэвчиж, сайн үйлийг бүтээж чадна хэмээн үздэг. Энэ талаар “Бхагавадгита” зохиолд тэмдэглэхдээ: “Санаа бодлоо юунд ч уялгүй, өөрийгөө эзэмдэх хүсэлгүй болоод энэ ертөнцийн амьдралаас ангижирч үйлсийг умартснаар хүмүүн бээр төгөлдөр болъюу”, “ Оршин ахуйн урсгалыг гатлахдаа, өнгөрснийгөө огоор, ирээдүйгээ огоор, түүний завсрын этгээдийг басхүү огоортун. Ухаан санаа чөлөөтэй, болвоос юу ч тохиолдсон үхэл рүү эргэж орохгүй болмуй… Тэр төгөлдөр болой, тэр аюумшиггүй болой, тэр хүсэлгүй болой, өө сэвгүй болсон тэрбээр амьд ахуйн бэрхийг арилгав, түүний энэ бие эцсийнх нь бөлгөө” хэмээжээ. Энэхүү үзэл баримтлал нь аливаа хүн орчлонгийн хэргээс хөндийрснөөр, өөрийн бүхий л бие, сэтгэлийн хүчийг бясалгалын замаар төвлөрүүлэн, өөрийн дотоод ертөнцийг ухаарах замаар дээд үнэн болох брахмантай нэгдэх нь чухал юм гэдгийг тайлбарласан хэрэг юм. Чухам үүнд л хүний амьдралын зорилго, утга учир, мөн чанар оршино хэмээн үздэг байна. Цааш нь, “Бхагавадгита”-гийн арван дөрөвдүгээр бүлэгт бичсэнээр хүний ёс суртахууны хувьд эрхэмлэх зүйлс олон буй. Үүнд: • Өө сэвгүй хүмүүн болох нь чухал ба бусдад хүндэтгэл илэрхийлж сурах, • Зөвхөн нэр болоод алдрын тулд бишрэлтэн мэт өөрийгөө харуулах хэрэггүй, • Өөрийн үйлээрээ ч, санаа бодлоороо ч, үгээрээ ч, бусдыг зовоох үйлийг тарихгүй байх, • Туйлын тэсвэр тэвчээртэй байхад суралцан хэний ч өдөөн хатгалгад үл автах, • Бусадтай харьцахдаа хоёр нүүр гаргахаас зайлсхийхэд суралцах нь чухал, • Түүнийг сүнсний өөрийн ухамсарт хүргэх чинхүү номын багшаа хүмүүн олох ёстой бөгөөд тийм номын багш танаа захирагдан, түүнд зүтгэн мөн зохистой асуулт тавьж байваас зохимой, • Өөрийн ухамсрын зиндаанд хүрэхийн тулд бурханы учрыг тайлбарласан ном судруудын айлдсанаар зохицуулагч зарчмуудыг хэлбэрэлтгүй гүйцэтгэвээс зохимой, • Бурханы учрыг тайлбарласан ном шастирын тогтсон заалтыг ягштал баримталбал зохино, • Өөрийн ухамсрын үйл явцад саад болох бүхнээс бүрнээ татгалзах нь чухал, • Бие цогцосыг тэжээхэд зориулснаас илүү юу ч зооглох хэрэггүй, • Өөрийгөө ертөнцтэй адилтгах ба түүнтэй хамааралтай бүхнийг өөрийн өмч мэтээр тооцох хэрэггүй, • Бидэнд материаллаг бие цогцос байгаа цагт ямагт давтагдах төрөлт, хөгшрөлт, өвчин болоод үхлийн гай зовлонгоос бид зайлахгүйгээр зовох болно гэдгийг ямагт санавал зохино. Материаллаг биеийн энэхүү гай зовлонгоос бүрмөсөн салах гэж чармайх нь талаар бүлгээ. Хамгийн дээр нь гэвээс – шинээр өөрийн сүнсний “БИ” хэмээгчийг олж авах аргыг хайх нь мөн буюу, • Сүнсний дэвшилд зайлшгүй хэрэгтэйгээс бусад юунд ч оосорлогдох хэрэггүй… тэргүүтэй 18 зүйлийг тодорхойлсон байдаг. Энэ бүхэн нь туульсын үед Энэтхэгийн философи агуулгын хувьд тодорхой хэмжээгээр гүнзгийрч хөгжсөн бөгөөд ялангуяа ёс суртахууны философийн асуудал голлож байсан үе болохыг харуулж байгаа юм. '''''Веданта''''' (ведийн төгсгөл хэмээх утгатай санскрит үг) Веданта (vedanta) бол ведийн үзэл санааг хамгийн тууштай уламжлан хөгжүүлсэн шашны философийн чиглэл мөн. Веданта философийг үндэслэгч нь Бадараяна (Badarayana) болно. Энэхүү философийн үндсэн ойлголт нь “Брахман” (Brahman – энэ үг нь олон утгатай хэрэглэгддэг. Үүнд: бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй, эсвэл ид шидийн хүч, тахилд өргөсөн зүйлс, хуваргын аман уншлага, ёслол хүндэтгэл гэх мэт. Монгол хэлнээ бярман хэмээн хөрвүүлсэн буй) юм. Брахман нь ертөнцийн бүх юмсын анхдагч эхлэл бөгөөд оюун санааны нэгдмэл мөн чанарыг илэрхийлсэн ойлголт юм. Брахманаас бүх юм үүсч, эргээд бүх юмс түүнд буцаж ордог. Брахман нь цорын ганц бодит байдал мөн. Түүнээс ангид юу ч байхгүй. Веданта философид брахман нь шүтлэг бишрэлийн объект бус, харин хийсвэр сэтгэхүйн объект болдог. Брахман нь туйлын шинжтэй. Тэрээр агуу зүйл. Орчлон ертөнцөд брахман өөрийн хууль журмыг тогтоож өгдөг. Үнэн бөгөөд үл өөрчлөгдөн орших зүйл нь брахман мөн. Брахман бол бүх юмс мөн. Бүх юмс бол Брахман мөн. Харин энэ ертөнцийн юмс үзэгдэл нь харьцангуй шинжтэй. Түр зуурын зүйлс, хуурмаг шинжтэй байдаг. Энэ нь “Майя” (Maya) хэмээх ухамсар, оюун санааны бүтээлч хүчтэй холбоотой. Энэ бол брахман болон ертөнц хоёрын харилцан холбоог илэрхийлэгч бөгөөд бидэнд хэзээ ч баригдахгүй зүйл мөн. Брахман нь хэдийгээр ертөнцийн анхдагч шалтгаан боловч гагцхүү майя-гийн тусламжтайгаар л юмс үзэгдлийг бүтээдэг. Веданта философийн өөр нэг ойлголт нь “атаман” (atman) ертөнцийн би юм. “Атман” бол цэвэр ухамсар, брахманы субъектив илрэл мөн. Брахман болон атман нь гэрэл, сүүдэр мэт эсрэг зүйлс, гэвч харилцан нягт холбоотой. Атман нь брахманы нэг адил түгээмэл шинжтэй хаа сайгүй байдаг. Атманы гол мөн чанар нь нар мэт өөрөө гэрэлтэх явдал юм. Хүний оюун ухаан нь цэвэр “БИ”-г хүлээн авах чадвартай боловч, түүний жинхэнэ мөн чанарыг таньж мэдэхэд учир дутагдалтай хэмээн веданта философид үздэг. Ийнхүү веданта даршанад ертөнц, түүний оршихуйн үндсийг брахман, атаман, майя хэмээх ойлголтуудын харилцан холбоогоор тайлбарласан юм. Эндээс үзвэл веданта нь онтологийн үзлийн хувьд шашны философи болох нь тодорхой байна. Веданта даршанад танин мэдэхүйн эх сурваж, арга зам, үнэний тухай асуудлыг өвөрмөц байдлаар авч үзсэн. Энэхүү философийн үзлээр вед бол мөнхийн үнэн, тиймээс ведийг судлах нь танин мэдэхүйн нэг үндсэн эх сурвалж болдог. Энэ нь мэдлэгийн уламжлагдах шинжийг чухалчлан үзэж байсны илрэл мөн. Танин мэдэхүйн хоёр үндсэн арга замын тухай ведантистууд голлон ярьдаг. Үүнд: Нэгд, “Смирити” буюу оюун дүгнэлт, логик гаргалгааны замаар танин мэдэхүйн үр дүн нь пара буюу дээд мэдлэгт бүтээдэг ажээ. Эндээс үзвэл веданта философид мэдрэхүйн болон рациональ танин мэдэхүйн аль алиныг авч үзэж байв. Улмаар мэдрэхүйн мэдлэг нь ямагт дутуу, бүрэн бус мэдлэг байсан бөгөөд мэдрэхүйгээр танин мэдэх нь өөрийгөө хуурч байгаа хэрэг. Брахманыг гагцхүү оюун дүгнэлтийн, хийсвэр сэтгэхүйн тусламжтайгаар танин мэднэ. Үүний тулд оюун дүгнэлт лавтай нотолгоо, адилтгал, болзсон таамаглал, үл ойлгогдох объектын тухай дүр зэрэг үндсэн хэрэгслүүдэд тулгуурлах ёстой хэмээн танин мэдэхүйн олон аргуудын ач холбогдлыг өндрөөр үнэлжээ. Веданта даршаны өөр нэг асуудал нь үнэний тухай асуудал юм. Ведантагийн үзлээр, танин мэдэхүйн зорилго нь үнэнд хүрэх явдал боловч олон тохиолдолд ийм байж чаддаггүй. Ялангуяа хийсвэр сэтгэлгээ дутуугаас болж төөрөгдөлд орох нь их байдаг. Ер нь мэдлэггүйгээ, мунхаг харанхуйгаас болж зовлонд унана. Өргөн мэдлэг нь хүнийг чөлөөтэй болгодог. Вед бол дээд үнэнд хүргэнэ гэх зэргээр тайлбарладаг. Энэ бол ведантистууд танин мэдэхүйн үзлийн хувьд плюралист байсан хэмээн үзэж болно. Ведантад ёс суртахууны асуудал нэлээд их яригддаг. Хүн бол ёс суртахуунт амьтан. Нийгмийн каст болгонд, хүн бүхэнд тогтоосон ёс суртахууны хууль байдаг. Тэр хуулийг дагах нь ёс суртахууны үүргээ биелүүлж байна гэсэн үг. Тухайлбал: Бярманы ёс суртахуун нь шударга ёсыг баримтлах, ведийг мэдэх, хэрсүү ухаалаг байх, энэрэнгүй байх, хүсэл сэтгэлээ барих, хулгай үл хийх, эс завхайрах зэрэг олон ёс зарчим, хуулиудыг өөртөө агуулж байдаг. Ёс суртахууны эдгээр зарчмуудыг өөртөө төлөвшүүлж, дагаж мөрдсөнөөр брахманд хүрч очдог. Улмаар хүн эрх чөлөөнд (мокшад) хүрнэ хэмээн үздэг. Энэ бол хүний амьдрал, оршихуйн нэг чухал хүчин зүйл нь ёс суртахуун мөн гэсэн үзэл баримтлал юм. Мокшад хүрэхийн тулд сэтгэл ариун байж, буянт үйл үйлдэх ёстой. Энд буянт үйлийн тухай ойлголт ач холбогдол өгч байв. “Буянт үйлээс хуруу төдий хазайх нь зайлшгүй муу үрийг дагуулдаг. Хэрэв муу үр нь тухайн хүнд өөрт нь тусахгүй бол түүний үр хүүхдүүдэд эс бөгөөс ач гуч нарт нь тусдаг байна”. Аливаа хүн бурханд үнэнч, бүх сэтгэл зүрхээрээ ойр байх нь хүнийг аз жаргалд хүргэх, зовлонгоос аврах зам мөр юм. Бурханыг өөрийн эцэг эх мэт хүндэтгэн үзэх нь буянт үйл мөн. Цааш нь, хүн өөрийгөө боловсруулах, төгс хүн болох асуудлыг авч үзсэн юм. Хүн өөрийгөө мэдэрч, ухаарснаар өөрийгөө алдаа дутагдлаас ангижруулж чадвал эрх чөлөөг олж авч чадна. Энэ бүхэнд хүний амьдралын утга учир орших ажээ. '''''Миманса''''' Миманса (mimansa – шинжлэх гэсэн утгатай санскрит үг) бол ведийг шүтэн бишрэгч даршана бөгөөд “вед нь үеэс үед уламжлагдсан ташааралгүй үнэн мөнхийн судрууд” хэмээн үзэж байв. Миманса философийг үндэслэгч нь Жаймини (Jaimini) (МЭӨ VI зуун) юм. Миманса философид ахуй, танин мэдэхүйн асуудлуудыг голчлон судалжээ. Миманса нь ертөнцийн үүслийн талаар өвөрмөц атомлаг үзлийг дэвшүүлсэн юм. Тухайлбал, энэ материаллаг ертөнцөөс дээгүүр орших бие даасан ямар нэгэн оюун санааны эхлэл байх бололцоогүй. Энэ ертөнц бол мэдрэгдэгч нэгж юмс үзэгдэл, үйл явц юм. Тэрхүү нэгж юмс үзэгдэл нь атомаас бүрэлддэг. Атом бол ертөнцийн дээд шалтгаан мөн. Атом нь мөнх. Харин юмс үзэгдэл нь мөнх бус шинжтэй. Нэгж юмс нь атомын түр зуурын барилдлага юм. Атомоос юмс үзэгдлийг үүсгэдэг нэгтгэгч оюун санааны хүч байдаг. Тэр нь “шакти” буюу “чадавхи” юм. Ертөнцийн аливаа юмс үзэгдэл илрэн гарахаасаа өмнө дотооддоо өөрийн шалтгааныг агуулж байдаг. Ертөнцөд ямарч зүйл оргүй хоосноос гарч ирдэггүй. Жишээ нь: ургамал ургахад үр байх ёстой. Цаашилбал, Мимансад танин мэдэхүйн асуудал багагүй боловсруулагдсан байна. Энэ талаар Прабхакара (Praphakara) болон Кумарила (Kumarila) нарын үзлээр төлөөлүүлэн авч үзье. Прабхакара танин мэдэгч (субъект), танигдаж мэдэгдэгч (объект) хоёрын харилцан холбоог авч үзээд, эдгээр нь тус тусдаа илэрхий тодорхой байж чадахгүй. Харин энэ хоёрын нэгдэл нь танин мэдэхүй юм. Жишээ нь: “Би үүнийг мэддэг” хэмээх өгүүлбэрээс гурван төсөөлөл гарч ирнэ. Үүнд: Нэгдүгээрт, “Би”-ийн тухай буюу танин мэдэгч субъектын тухай төсөөлөл, Хоёрдугаарт, “үүнийг” буюу танигдан мэдэгдэгч объектын тухай төсөөлөл, Гуравдугаарт, “мэдлэг” буюу танин мэдэх үйл ажиллагааны тухай төсөөлөл гарч ирнэ гэжээ. Энэ бол танин мэдэхүй нь объект, субъектын аль нэг байхгүйгээр боломжгүй гэсэн үзэл баримтлал мөн. Мөн энэ асуудлыг Кумарила цааш гүнзгийрүүлэн судалж, танин мэдэхүйн үйл явц нь танин мэдэгч, танигдан мэдэгдэгч, танин мэдэхүйн хэрэгсэл, үр дүн хэмээх дөрвөн элементийг агуулдаг. Мэдлэг бол танигдан мэдэгдэгч болон танин мэдэгч хоёрын харилцааны үр дүн юм. Эндээс ухамсарт “би” болон “би бусын” тухай ойлголт бий болдог. “Би” болон “би бусын” хоорондын харилцаа нь мэдлэг оршин тогтнож буйн баталгаа, үндэс болдог байна. Танин мэдэхүйн объект нь субъектээс үл хамааран оршдог учир түүний тухай мэдлэг нь илэрхий тодорхой байдаггүй. Иймээс танин мэдэгч үнэн зөв мэдлэгт хүрэхийн тулд хүртэхүй, адилтгал, дүгнэлт, нотолгоо зэрэг олон аргуудыг ашиглах ёстой. Тухайлбал, хүртэхүйн мэдлэг нь шууд мэдлэг бөгөөд тодорхойгүй дутуу мэдлэг юм. Тиймээс оюун дүгнэлт зайлшгүй чухал. Оюун дүгнэлт нь юмс үзэгдлийн хоорондын зайлшгүй түгээмэл холбооны тухай мэдлэг дээр үндэслэн, өөр шинэ мэдлэгт хүрэх арга юм. Мимансад юмс үзэгдлийг танин мэдэх, таньж мэдсэн зүйлийнхээ үнэн зөвийг олоход танин мэдэхүйн субъектын үүргийг өндрөөр үнэлсэн байдаг. Мөн түүнчлэн танин мэдэхүй нь бага мэдлэгээс их мэдлэгт, өнгөц буруу мэдлэгээс үнэн зөв мэдлэгт шилждэг үйл явц болохыг тодорхойлж, “Ихэнхи тохиолдолд хоёр дахь танин мэдэхүйг, гурав дахиар засаж болох ба дөрөвдэхээр сайжруулах замаар үнэн мэдлэг бий болдог” гэжээ. Цааш нь “Бидний мэдлэгийн үнэнийг туршин шалгаж болно. Гэвч энэ бол зөвхөн гадаад шалгуур юм. Туршлага нь хүний дотоод ертөнцийг нээж чадахгүй. Тиймээс бас тухайн шинэ мэдлэг нь өөр мэдлэгтэй тохирч байна уу? Зөрчилтэй байна уу? гэдгийг тодруулж шалгахад дотоод шалгуур хэрэгтэй” гэсэн нь үнэний логик шалгуурын тухай ярьсан хэрэг юм. '''''Санкхъя''''' Санкхъя (Sankhya – тоо, дахин тоолох, тооцоо хийх судлал, зөв мэдлэг, зөв тоо, бодрол гэсэн утгатай үг) – тоотны үзэл бол МЭӨ VI зууны үед үүссэн Ведийг уламжлагч даршана юм. Санкхъя нь Ведийн гол ойлголтуудыг нарийн задлан шинжилж судлах юм бол аяндаа түүнд итгэн хүндэтгэхэд хүрнэ гэж үздэг үзэл юм. Нөгөө талаас, Санкхъяд аливаа сургаалыг үг дуугүй дагахаасаа өмнө утга учрыг нь нягтлан тооцож үзэхийг чухалчилж байжээ. Эл сургаалыг үндэслэгч нь Капила (МЭӨ 600 он) юм. Санкхъя нь зөв мэдлэгийн онол юм. Энэхүү даршаны үзлээр ертөнцөд пракрити (байгаль, матери) буюу материаллаг эхлэл, пуруша буюу оюун санааны эхлэл хоёр зэрэгцэн оршдог, өөрөөр хэлбэл ахуйн тухай сургаал нь дуалист шинжтэй гэж үзэж болно. Пуруша (оюун санаа, би). Пуруша гэж юу вэ? Пуруша бол эхлэлгүй, нарийн, хаа сайгүй байдаг, ухамсарладаг, шинж тэмдэггүй, мөнхийн, үзэгдэн харагддаг, туршигдан хүртэгддэг, үйлчилдэггүй, мэдэгч, ариун, үүсгэгч бус объектууд юм. Санкхъяийн философид олон тооны пуруша эх байдлаар байдаг. Яагаад пуруша эхлэлгүй байдаг юм бэ? Учир нь түүнд эхлэл, дунд хэсэг, төгсгөл гэж үгүй. Энэ нь бид түүний эхлэлийг ч, үргэлжлэлийг ч, төгсгөлийг ч үл ажигладаг болох тэрхүү зүйлийг л тэмдэглэсэн бололтой. Яагаад нарийн байдаг юм бэ? Учир нь тэрээр хэсэг салбаргүй бөгөөд үл мэдрэгдэх. Яагаад тэр хаа сайгүй байдаг юм бэ? Учир нь тэр тэнгэрийн адилаар бүхнийг хамран байдаг, түүний орон зай хязгааргүй. Яагаад тэр ухамсарладаг юм бэ? Учир нь тэрээр баяр хөөр, айдас хүйдэс, хайр халамжийг ухамсарладаг. Яагаад тэр шинж тэмдэггүй юм бэ? Учир нь түүнд сайн сайхан шинж байдаггүй. Ялгаа болоод хорон санаа байдаггүй. Яагаад тэр мөнх байдаг юм бэ? Учир нь тэр бүтээгдэн бий болоогүй, бүтээх ч боломжгүй юм. Яагаад тэр хардаг юм бэ? Учир нь тэрээр пракритигийн өөрчлөлтийг ажиглаж мэддэг. Яагаад тэр ашиглагддаг юм бэ? Учир нь тэр ухамсарладаг, тиймээс тэр айдас, баяр хөөрийг ухамсарладаг. Яагаад тэр үйлдэгч бус юм бэ? Учир нь тэрээр хайхрамжгүй бөгөөд шинж тэмдэггүй. Яагаад тэр танин мэдэгч бие, объект юм бэ? Ямар ч сайн болоод муу үйл хэрэг пурушад үл хамаардаг. Яагаад тэр үл бүтээгч юм бэ? Учир нь тэр үр хөрөнгөгүй, өөрөөр хэлбэл юуг ч бүтээж чадахгүй. Ингэж санкхъячууд пурушаг тодорхойлж байв. Пуруша идэвхтэй хөдөлдөг үү? Цаашид илүү гүнзгий хэлэлцэхийг шаардах хэд хэдэн тусгай асуудлууд гарч ирдэг. Эдгээрийн эхнийх нь Пуруша үйлдэлтэй эсэх, идэвхтэй эсэх? Хэрвээ тэрээр үйлдэгч, хөдөлгөөнтэй байсан бол тэрээр зөвхөн сайн үйл хийхээс бус, гурван төрлийн үйлийг мөн хийх байсан. Харин энэхүү гурван төрлийн үйлдэл нь: 1. Сайн санаа удирдлага болоод тэдгээрийн дэмжлэг, үзэн ядалтаас чөлөөтэй, хүний хүчнээс ангид хүчийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх зэргээс бүрддэг сайн үйл буяны зан үйл. 2. Айдас, уур хилэн, харамч хахир бодол, муу сэтгэл, хүчирхийлэл, сэтгэл ханамжгүй байдал бүдүүлэг зан зэргийг ялгаагүй зан үйл гэдэг. 3. Солиорол, архидан согтуурах, ажилгүй байдал, үгүйсгэх үзэл, эмсийг гэх хайр, архидалт, үзэн ядалт, бохир заваан байдлыг муу зан үйл гэдэг. Энд эдгээрийг цэвэр ёс суртахууны шинж чанар гэж хүлээн зөвшөөрч байгаа “БИ”, урьд өмнө эдгээрийг илүү өргөнөөр сансар огторгуйн хүч мэтээр ойлгох ёстой ажээ. Эдгээр нь ерөөс шинж чанар, гол шинж биш, харин эсрэгээр эдгээр пракрити, түүний дотоод дахь сайн, үл ялгарал ба муу санаа, гэрэл сүүдэр, харанхуй, хөнгөн, хөдөлгөөнтэй холбоотой юм. Санкхъяд шалтгаалцлын тухай онол чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү сургаалд “Үр дагавар, шалтгаан дотор байдаг. Хэрэв үр дагавар өөрийнхөө шалтгаанд оршдоггүй бол тэр нь бодит мөн чанар оршихуй байж үл чадна. Үр дагавар нь шалтгааныхаа хөгжлийн нэг хэлбэр юм. Ийм дагавар нь шалтгаан дотор бололцооны хэлбэрээр оршдог зүйл. Аливаа тодорхой шалтгаанаас зөвхөн түүнд тохирох үр дагавар гарна. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь зөвхөн шалтгаан, үрийн шүтэн барилдлага юм. Ийм үр дагаврыг мэдсэнээр уг шалтгааныг ч мэдэх бололцоотой. Үүний тулд бүх юмс үзэгдэлд байдаг нийтлэг шинжийг танин мэдэх нь чухалл. Энэхүү нийтлэг шинж нь юмс үзэгдлүүд нэг эх сурвалж, шалтгаантайг гэрчилнэ. Тийм нэг анхдагч шалтгаан нь пракрити юм” гэх зэргээр шалтгаант холбоог тайлбарлажээ. Ийнхүү шалтгаант холбооны тухай үзэл нь ертөнцийн анхдагч шалтгааны тухай асуудал руу аваачдаг. Пракрита нь ертөнцийн хамгийн анхдагч зарчим, бүх зүйл үүсэн хөгжих бололцоог өөртөө агуулдаг. Тэр нь маш нарийн, үл хүртэгдэх зүйл учир түүнийг зөвхөн үр дагавруудаас нь үндэслэн шууд бусаар танин мэддэг. Пракрита нь маш идэвхтэй, хязгааргүй эхлэл шалтгаан юм. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн шалтгаантай, олон төрлийн байдаг. Мөн түүнээс гадна тэдгээр нь үүсэл, мөхөлтэй байдаг. Харин пракрита нь өөр юунаас ч шалтгаалахгүй бүрэн биеэ даасан туйлын анхдагч эхлэл, бүтээгдэшгүй, устгагдашгүй зүйл. Пракрита нь хөдөлгөөнтэй салшгүй холбоотой. Пракрита нь ухамсарт бус зүйл. Пракрита ертөнцийн бүх юмсыг өөртөө бололцооны хэлбэрээр агуулдаг. Пракритагийн оршихуйн талаар дараах үндэслэгээ боловсруулсан байдаг. Үүнд: • Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь хязгаарлагдмал шинжтэй бөгөөд ямар нэг нөхцөлт байдлаас хараат байдаг. Тэгэхээр хязгаарлагдмал зүйл юмс үзэгдлийн түгээмэл шалтгаан болж үл чадна. Иймд хүн хязгаарлагдмал зүйлээс хязгааргүй рүү, түр зуурын зүйлээс мөнхийн тогтвортой зүйл рүү, олноос нэг рүү сэтгэж түүнт нэвтрэх ёстой. Иймд тэрхүү хязгааргүй, мөнхийн тогтвортой, бодит оршихуй нь пракрита мөн. • Юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн өвөрмөц шинжтэй бөгөөд тэдгээр нь хүмүүст янз бүрийн таашаал, шаналал, зовиур зэрэг мэдрэмжийг төрүүлдэг. Гэвч нөгөө талд тэдгээрт бас нийтлэг ерөнхий шинжүүд байдаг. Тиймээс бүх юмст ерөнхий нэг үндэс шалтгаан байх ёстой. Тийм ерөнхий нэг шалтгаан нь пракрита юм. • Хувьсал нь чухамдаа далд нууцлаг байсан зүйл илэрхий болон гарч ирэх үйл явц байдаг. Хувьсал өөрчлөлтийн тийм далд шалтгаан нь пракрита мөн. • Аливаа үр дагавар нь шалтгаанаа илэрхийлэн зааж байдаг. Шалтгаан ба үр дагавар нь нэгэн үйл явцын ил ба далд үе шатууд юм…эдгээр болно. Пракрита нь (Prakriti) мөнх, материаллаг ертөнцийн анхдагч шалтгаан юм. Пракрити нь үргэлжийн өөрчлөлт, хөдөлгөөнд оршдог. Пракритагаас үүссэн ертөнц нь өөртөө олон янзын үзэгдэл, үйл явцыг багтаадаг. Ертөнцийн олон янз байдал нь пракритид байгаа, түүний бүрдүүлэгч хүч буюу “Гуна” (Guna – утас, оосор, хүч чадал, чанар гэсэн утгатай үг) – тай холбоотой. Пракритиг бүрдүүлэгч гурван “гуна” (хүч) байдаг. Үүнд: 1. Саттва (sattva) хөнгөн бөгөөд хурц тод гэрэлтүүлэгч аз жаргал, буянт үйлийг бүтээгч цэвэр мөн чанар юм. 2. Раджас (rajas) нь хөдөлгөөн идэвхтэй, хөдөлгөгч хүч болдог. 3. Тамас (tamas) нь харанхуй хүнд бөгөөд идэвхгүй, тогтонги тал хэсэг юм. Энэхүү гурван “Гуна” юм бүхэнд хосолж, аль нэг нь илүү давамгайлж байгалийн олон янз байдлыг бий болгодог ажээ. Энд саттва, тамас хоёр бол эерэг ахуй болон сөрөг ахуй бусыг илэрхийлнэ. Эдгээр гурван “Гуна” бол пракритиг бүрдүүлэгч элементүүд юм. “Пуруша” (Purusa) нь дээд тэнгэр буюу бүтээгч бус, ертөнцийн санаа ч бус. Энэ бол бодьгал чанарын мөнх, хувиршгүй зарчим, дотор нь өөрөө оршин буй амьд биеийн амьдралын явцыг болон бүхэл хорвоогийн хувьсал өөрчлөлтийг бясалгагч ухамсар юм. Пуруша нь өөрчлөгдөшгүй, үйл ажиллагаагүй. Тэрээр зөвхөн мэдэрдэг, танин мэддэг. Тийм учраас бусад нөлөөнд ордоггүй. Пуруша нь цэвэр би, сүнс, субъект юм. Энэ бол биет зүйл биш. Пуруша нь оюун санааны субстанци, чинагуух ухамсар болой. Тэрээр үл өөрчлөгдөх, хөдөлгөөнгүй, мөнхийн амар амгалан мөн. Пуруша нь пракритагийн нэг адил юунаас ч үл хамаарах мөнхийн зүйл ажээ. Пурушагийн оршихуйн баталгааг дараах байдлаар тайлбарладаг. Бүх юмс үзэгдэл нь пурушагийн тусын тулд оршдог. Тухайлбал, бие, сэрэл, мэдрэхүй, сэтгэл, оюун ухаан нь пурушаг ухаарах хэрэгслүүд юм. Мөн бүх мэдлэг “Би”-гийн оршихуйг шаарддаг. Тэгэхээр нь пуруша нь бүх мэдлэгийн эх үндэс мөн. Түүнгүйгээр юу ч орших боломжгүй. Ухамсарт бус пракрита нь өөрийн үр бүтээл болсон юмс үзэгдлийг танин мэдэж үл чадна. Иймд ертөнцийг танин мэдэх субъект зайлшгүй байх ёстой. Тэр нь пуруша юм. Хүмүүс энэ ертөнцөд мунхаг харанхуйн хүлээсэнд оршдог бөгөөд үргэлжийн зовлон бэрхшээлтэй тулгардаг. Хүмүүсийг амьдралын зовлон бэрхшээлээс ангижрах, чөлөөт байдлыг зааж өгдөг оюун санаалаг хүч байх шаардлагатай. Тэр нь пуруша юм. Пуруша хөдөлгөөнтэй байхын тулд түүнд пракрити хэрэгтэй. Пракрити нь пурушагийн тусламжтайгаар ертөнцийг бүтээсэн. [[Ангилал:Энэтхэгийн гүн ухаан| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн соёл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн утга зохиол]] 2wkx2zckx4f94v2d3o6ibxstq08aibh 0 26169 868996 633707 2026-09-09T02:00:58Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868996 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}} Метафизикийг авч үздэг хэд хэдэн хандлага бий. Бодит байдал гэж юу вэ гэсэн асуулт бодит байдлын эх үндэс буюу зарчим нь юу вэ? гэсэн асуултаас эхэлдэг. Үүний үндэс нь субстанц. Энэ нь үл өөрчлөгдөх, орон зай, цаг хугацаанаас үл хамааран орших анхдагч бодитой зүйл бөгөөд ертөнц нь хоёрдогч шинжтэй юм гэж үздэг философи үзлийг Субстанц метафизик үзэл гэж нэрлэдэг бөгөөд Брахманизм болон Платоны философи нь энэ үзлийн илэрхийлэл юм. Харин зарим философичид үзэхдээ “Бүх юмс өөрчлөгддөг. Өөрчлөгддөггүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Бодит байдал бол хуулиудын дагуу байдаг” гэдэг. Энэ үзлийг Процесс метафизик гэх бөгөөд энэ санааг Гераклитийн болон Буддист философиос харж болно. Харин Аристотель метафизикийг анхны философи гэж нэрлэжээ. Аристотелийн метафизик гурван хэсэгт хуваагддаг. Энэ нь орчин үеийн судалгаанд өрнөдийн уламжлалт метафизик гэж нэрлэгддэг. Аристотелиос өмнө учир шалтгаан, субстанц, элементүүд, ойлголтын харилцаа холбоо, харилцан үйлчлэл, төгсгөлт чанар зэргийг тайлбарлахад хэрэглэгдэж байжээ. Үүний зэрэгцээ [[физик]], анагаах ухаан, [[математик]], яруу найраг, хөгжим зэрэгтэй эн зэрэгцэж шинжлэх ухаануудын хатан хаан гэгдэж байв. Дундад зууны үед философичид анхдагч шалтгааныг бурхан, тэнгэрлэг бие хэмээн үзэж байв. XVII зуунаас буюу орчин үеийн философи эхлэх үед метафизикийн асуудал нь хүрээгээ өөрчилж метафизик шинжлэх ухааны, хэлний, хүртэхүйн, оюун ухааны, шашны философи гэх өөрийн салбартай болжээ. Зарим тохиолдолд метафизик нь [[байгалийн шинжлэх ухаан]], физикийн суурь болж байсныг А.Эйнштейний харьцангуйн онолоор илэрхийлж болох юм. Энэ үед рационалистууд анхдагч шалтгааны тухай санаа буюу метафизикийг хүлээн зөвшөөрч байсан бол эмпирицистүүд ялангуяа Д.Юм хүчтэй эсэргүүцэж байв. Тэрээр оршин байна гэдэг бол хүртэгдэнэ хэмээн баталж /To be is to be perceived/ бодомжуудын ангиллыг гаргаж тавьжээ. Үүнийг илэрхийлэхийн тулд доорхи гурван тайлбарыг гаргаж ирж байна. 1. Оршин буй юмсын тухай буюу физикийн биет 2. Оршин буй юмсын тухай сэтгэж, бодож буй сэтгэхүйн үйлдэл 3. Өгүүлбэр ба бодомж Тэрээр эхний хоёр асуудалд анхаарал хандуулсан. Мөн аналитик априори, синтетик апостериори бодомжийн төрлийг гаргаж иржээ. Ингээд метафизик бодомж бол логик бус. Энэ хоёр бодомжийн алинд ч хамаарах бололцоогүй хэмээн баталсан байна. Харин И.Кант өөрийн философийн шүүмжлэлээс өмнөх үед Д.Юмын философийг хүлээн зөвшөөрч байсан боловч хожим метафизикийн асуудлыг дахин сөхөж субьектив априори бодомж байх бололцоог харуулжээ. qd2612zjybfh9t5sgxs83yh450k5prq 0 26293 868978 765944 2026-09-09T01:04:03Z ~2026-48702-84 107374 868978 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Manai_ornii_jims.jpeg|thumb|Манай оронд ургадаг зарим жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Culinary fruits front view.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Basket.jpg|thumb|Жимстэй сагс. Зураач [[Бальтазар ван дер Аст]]]] [[Зураг:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|[[Нимбэг]]. Зураач [[Бартоломео Бимби]], 1715]] '''Жимс''' гэдэг нь [[цэцэгт ургамал|цэцэгт ургамлын]] [[цэцэг]]ний тодорхой [[эд (биологи)|эдээс]] бий болдог зүйл юм. Жимс нь олон ургамалын хувьд үр тараах үүрэгтэй байдаг. Мөн олон төрлийн ургамлын үр жимсийг [[Ухаант хүн|хүн]], амьтад хүнсэнд хэрэглэж, үрийг нь тараангаа [[илчлэг]] олж авдаг [[симбиоз]] харилцаатай байдаг<ref name="Lewis375">{{cite book |last=Lewis |first=Robert A. |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |url=http://books.google.com/?id=TwRUZK0WTWAC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=fruit |date=January 1, 2002 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=0-8493-2327-4}} </ref>. Жирийн хэрэглээнд жимс гэвэл [[алим]], [[жүрж]], [[усан үзэм]], [[цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ|гүзээлзгэнэ]], [[гадил]] зэрэг ургамлын түүхий байдлаар нь идэж болох үрийг ойлгоно<ref name="Mauseth271">{{cite book |last=Mauseth |first=James D. |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |url=http://books.google.com/?id=0DfYJsVRmUcC&pg=PA271&lpg=PA271 |date=April 1, 2003 |publisher=Jones and Bartlett |isbn=0-7637-2134-4 |pages=271–272}}</ref>. Жимсийг бүтцээр нь [[үрт жимс]], [[яст жимс]], [[жимсгэнэ]] гэж ангилна.Жимс нь [[хүнсний ногоо]], [[самар]], [[үр тариа]]ны ургамлаас ялгаатай. Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагааг зохицуулах, хүч чадлыг нэмэгдүүлэх, эрүүл чийрэг өсөж хөгжихөд жимс, жимсгэнэ нэн чухал. Хүн хоногт 300 гаас доошгүй, жилд 109—112 кг жимс, жимсгэнэ, түүний бүтээгдэхүүнээр хийсэн хүнс тэжээл, ундааны зүйл хэрэглэх шаардлагатай гэж эрдэмтэд үздэг байна. whopper whopper whopper whoper junior, double, triple whopper Жимс, жимсгэнэ бол чихэрлэг ихтэй, олон янзын органик хүчил, бичил язгуур махбод, төрөл бүрийн витамин агуулсан байдаг учир хүнс тэжээлээс гадна эмийн үйлдвэрийн үнэт түүхий эд болно. ==Монгол орны жимс жимсгэнэ== Манай оронд 60 гаруй зүйлийн зэрлэг жимсгэнэ ургадгаас нэрс, хад, үхрийн нүд, аньс, мойл зэргийн арав гаруй нь үйлдвэрийн түүхий эд болдог. Монгол орны жимс, жимсгэнийг дотор нь өвслөг ургамлын: [[гүзээлзгэнэ]], [[аньс]], нэрс, цангис; мод бутлаг ургамлын: хад, бөөрөлзгөнө, тошлой, [[чацаргана]], хармаг гэх мэт хоёр ангилна. Эдгээрээс органик бодис, витаминаар баялагтай нь үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, чацаргана юм. Үхрийн нүдийг «поливитамины эх булаг» гэж үзэж болох бөгөөд гүзээлзгэнээс тав дахин, бөөрөлзгөнөөс найм дахин, [[алим]]наас арав дахин их витаминтай байдаг. Жимсгэнээр гэрийн нөхцөлд төрөл бүрийн амтлаг шүүс, зутан, чанамал хийж ашиглаж болно. Бөөрөлзгөнө, хар нэрс, гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд зэрэг жимс, жимсгэнэ нь зүрх мэдрэл, цусны даралт ихдэх, цус багадах, халуурах, чийгтэх зэрэг элдэв өвчинг анагаах эмэнд хэрэглэгдэнэ. Иймээс эдгээр жимсийг түүж эмийн санд тушаах, гэрийн эмийн сан байгуулж ашигладаг болохын тулд цэцэглэх, үр жимс бүрэн боловсрох, түүх хугацааг сайн мэддэг байх нь чухал юм. 1956 онд Сэлэнгэ аймгийн Шаамарын тохойд жимс-жимсгэнийн улсын станц байгуулж, төрийн шагналт Э.Шагдар мөн Л. Цэд-Очир нарын удирдлаган доор Сибирь нутгийн өлчирдүү, ургац сайтай урт, яст урт жимс, жимсгэнийн 40 гаруй сортыг тарьж, туршилтын ажил эхэлснээс хойш манай оронд жимст цэцэрлэг хөгжүүлэх өргөн боломжтой нь нэгэнт нотлогджээ. Одоо Ховд, Дорнод, Увс, Дархан-Уул аймгийн нутагт хийеэн туршилт судалгааны дүнд жимст цэцэрлэг хөгжүүлж үрт, яст үрт жимс, жимсгэнэ ургуулж байна. == Төрөл бүрийн жимс == <gallery> Зураг:Red Apple.jpg|[[Алим]] Зураг:Anwar Ratole.JPG|[[Амраа]] Зураг:Pomegranate fruit.jpg|[[Анар]] Зураг:Ambersweet oranges.jpg|[[Жүрж|Амтат жүрж]] Зураг:Bananas white background.jpg|[[Гадил]] Зураг:Apricot whole444.jpg|[[Гүйлс]] Зураг:Fragaria Fruit Close-up.jpg|[[Гүзээлзгэнэ]] Зураг:Pears.jpg|[[Лийр]] Зураг:Plum on tree.jpg|[[Лис]], [[Чавга]] Зураг:Lemon.jpg|[[Нимбэг]] Зураг:Blackberries on a right hand-8.jpg|[[Үхэр бөлжиргөнө]] Зураг:Kornelkirsche 021.jpg|[[Яргай]] </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{commonscat|Fruits}} [[Ангилал:Жимс| ]] jtqgkio924cg5zm39izquoilhqyulyg 868979 868978 2026-09-09T01:07:08Z ~2026-48702-84 107374 868979 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Manai_ornii_jims.jpeg|thumb|Манай оронд ургадаг зарим жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Culinary fruits front view.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Basket.jpg|thumb|Жимстэй сагс. Зураач [[Бальтазар ван дер Аст]]]] [[Зураг:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|[[Нимбэг]]. Зураач [[Бартоломео Бимби]], 1715]] '''Жимс''' гэдэг нь [[цэцэгт ургамал|цэцэгт ургамлын]] [[цэцэг]]ний тодорхой [[эд (биологи)|эдээс]] бий болдог зүйл юм. Жимс нь олон ургамалын хувьд үр тараах үүрэгтэй байдаг. Мөн олон төрлийн ургамлын үр жимсийг [[Ухаант хүн|хүн]], амьтад хүнсэнд хэрэглэж, үрийг нь тараангаа [[илчлэг]] олж авдаг [[симбиоз]] харилцаатай байдаг<ref name="Lewis375">{{cite book |last=Lewis |first=Robert A. |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |url=http://books.google.com/?id=TwRUZK0WTWAC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=fruit |date=January 1, 2002 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=0-8493-2327-4}} </ref>. Жирийн хэрэглээнд жимс гэвэл [[алим]], [[жүрж]], [[усан үзэм]], [[цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ|гүзээлзгэнэ]], [[гадил]] зэрэг ургамлын түүхий байдлаар нь идэж болох үрийг ойлгоно<ref name="Mauseth271">{{cite book |last=Mauseth |first=James D. |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |url=http://books.google.com/?id=0DfYJsVRmUcC&pg=PA271&lpg=PA271 |date=April 1, 2003 |publisher=Jones and Bartlett |isbn=0-7637-2134-4 |pages=271–272}}</ref>. Жимсийг бүтцээр нь [[үрт жимс]], [[яст жимс]], [[жимсгэнэ]] гэж ангилна.Жимс нь [[хүнсний ногоо]], [[самар]], [[үр тариа]]ны ургамлаас ялгаатай. Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагааг зохицуулах, хүч чадлыг нэмэгдүүлэх, эрүүл чийрэг өсөж хөгжихөд жимс, жимсгэнэ нэн чухал. Хүн хоногт 300 гаас доошгүй, жилд 109—112 кг жимс, жимсгэнэ, түүний бүтээгдэхүүнээр хийсэн хүнс тэжээл, ундааны зүйл хэрэглэх шаардлагатай гэж эрдэмтэд үздэг байна. Жимс, жимсгэнэ бол чихэрлэг ихтэй, олон янзын органик хүчил, бичил язгуур махбод, төрөл бүрийн витамин агуулсан байдаг учир хүнс тэжээлээс гадна эмийн үйлдвэрийн үнэт түүхий эд болно. ==Монгол орны жимс жимсгэнэ== Манай оронд 60 гаруй зүйлийн зэрлэг жимсгэнэ ургадгаас нэрс, хад, үхрийн нүд, аньс, мойл зэргийн арав гаруй нь үйлдвэрийн түүхий эд болдог. Монгол орны жимс, жимсгэнийг дотор нь өвслөг ургамлын: [[гүзээлзгэнэ]], [[аньс]], нэрс, цангис; мод бутлаг ургамлын: хад, бөөрөлзгөнө, тошлой, [[чацаргана]], хармаг гэх мэт хоёр ангилна. Эдгээрээс органик бодис, витаминаар баялагтай нь үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, чацаргана юм. Үхрийн нүдийг «поливитамины эх булаг» гэж үзэж болох бөгөөд гүзээлзгэнээс тав дахин, бөөрөлзгөнөөс найм дахин, [[алим]]наас арав дахин их витаминтай байдаг. Жимсгэнээр гэрийн нөхцөлд төрөл бүрийн амтлаг шүүс, зутан, чанамал хийж ашиглаж болно. Бөөрөлзгөнө, хар нэрс, гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд зэрэг жимс, жимсгэнэ нь зүрх мэдрэл, цусны даралт ихдэх, цус багадах, халуурах, чийгтэх зэрэг элдэв өвчинг анагаах эмэнд хэрэглэгдэнэ. Иймээс эдгээр жимсийг түүж эмийн санд тушаах, гэрийн эмийн сан байгуулж ашигладаг болохын тулд цэцэглэх, үр жимс бүрэн боловсрох, түүх хугацааг сайн мэддэг байх нь чухал юм. 1956 онд Сэлэнгэ аймгийн Шаамарын тохойд жимс-жимсгэнийн улсын станц байгуулж, төрийн шагналт Э.Шагдар мөн Л. Цэд-Очир нарын удирдлаган доор Сибирь нутгийн өлчирдүү, ургац сайтай урт, яст урт жимс, жимсгэнийн 40 гаруй сортыг тарьж, туршилтын ажил эхэлснээс хойш манай оронд жимст цэцэрлэг хөгжүүлэх өргөн боломжтой нь нэгэнт нотлогджээ. Одоо Ховд, Дорнод, Увс, Дархан-Уул аймгийн нутагт хийеэн туршилт судалгааны дүнд жимст цэцэрлэг хөгжүүлж үрт, яст үрт жимс, жимсгэнэ ургуулж байна. tegeed unegui ligma == Төрөл бүрийн жимс == <gallery> Зураг:Red Apple.jpg|[[Алим]] Зураг:Anwar Ratole.JPG|[[Амраа]] Зураг:Pomegranate fruit.jpg|[[Анар]] Зураг:Ambersweet oranges.jpg|[[Жүрж|Амтат жүрж]] Зураг:Bananas white background.jpg|[[Гадил]] Зураг:Apricot whole444.jpg|[[Гүйлс]] Зураг:Fragaria Fruit Close-up.jpg|[[Гүзээлзгэнэ]] Зураг:Pears.jpg|[[Лийр]] Зураг:Plum on tree.jpg|[[Лис]], [[Чавга]] Зураг:Lemon.jpg|[[Нимбэг]] Зураг:Blackberries on a right hand-8.jpg|[[Үхэр бөлжиргөнө]] Зураг:Kornelkirsche 021.jpg|[[Яргай]] </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{commonscat|Fruits}} [[Ангилал:Жимс| ]] towcxdli64fifyj1q49y2m99dxhlo1t 868983 868979 2026-09-09T01:25:55Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-48702-84|~2026-48702-84]] ([[User talk:~2026-48702-84|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 736069 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Manai_ornii_jims.jpeg|thumb|Манай оронд ургадаг зарим жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Culinary fruits front view.jpg|thumb|Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд]] [[Зураг:Fruit Basket.jpg|thumb|Жимстэй сагс. Зураач [[Бальтазар ван дер Аст]]]] [[Зураг:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|[[Нимбэг]]. Зураач [[Бартоломео Бимби]], 1715]] '''Жимс''' гэдэг нь [[цэцэгт ургамал|цэцэгт ургамлын]] [[цэцэг]]ний тодорхой [[эд (биологи)|эдээс]] бий болдог зүйл юм. Жимс нь олон ургамалын хувьд үр тараах үүрэгтэй байдаг. Мөн олон төрлийн ургамлын үр жимсийг [[Ухаант хүн|хүн]], амьтад хүнсэнд хэрэглэж, үрийг нь тараангаа [[илчлэг]] олж авдаг [[симбиоз]] харилцаатай байдаг<ref name="Lewis375">{{cite book |last=Lewis |first=Robert A. |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |url=http://books.google.com/?id=TwRUZK0WTWAC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=fruit |date=January 1, 2002 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=0-8493-2327-4}} </ref>. Жирийн хэрэглээнд жимс гэвэл [[алим]], [[жүрж]], [[усан үзэм]], [[цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ|гүзээлзгэнэ]], [[гадил]] зэрэг ургамлын түүхий байдлаар нь идэж болох үрийг ойлгоно<ref name="Mauseth271">{{cite book |last=Mauseth |first=James D. |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |url=http://books.google.com/?id=0DfYJsVRmUcC&pg=PA271&lpg=PA271 |date=April 1, 2003 |publisher=Jones and Bartlett |isbn=0-7637-2134-4 |pages=271–272}}</ref>. Жимсийг бүтцээр нь [[үрт жимс]], [[яст жимс]], [[жимсгэнэ]] гэж ангилна.Жимс нь [[хүнсний ногоо]], [[самар]], [[үр тариа]]ны ургамлаас ялгаатай. Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагааг зохицуулах, хүч чадлыг нэмэгдүүлэх, эрүүл чийрэг өсөж хөгжихөд жимс, жимсгэнэ нэн чухал. Хүн хоногт 300 гаас доошгүй, жилд 109—112 кг жимс, жимсгэнэ, түүний бүтээгдэхүүнээр хийсэн хүнс тэжээл, ундааны зүйл хэрэглэх шаардлагатай гэж эрдэмтэд үздэг байна. Жимс, жимсгэнэ бол чихэрлэг ихтэй, олон янзын органик хүчил, бичил язгуур махбод, төрөл бүрийн витамин агуулсан байдаг учир хүнс тэжээлээс гадна эмийн үйлдвэрийн үнэт түүхий эд болно. ==Монгол орны жимс жимсгэнэ== Манай оронд 60 гаруй зүйлийн зэрлэг жимсгэнэ ургадгаас нэрс, хад, үхрийн нүд, аньс, мойл зэргийн арав гаруй нь үйлдвэрийн түүхий эд болдог. Монгол орны жимс, жимсгэнийг дотор нь өвслөг ургамлын: [[гүзээлзгэнэ]], [[аньс]], нэрс, цангис; мод бутлаг ургамлын: хад, бөөрөлзгөнө, тошлой, [[чацаргана]], хармаг гэх мэт хоёр ангилна. Эдгээрээс органик бодис, витаминаар баялагтай нь үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, чацаргана юм. Үхрийн нүдийг «поливитамины эх булаг» гэж үзэж болох бөгөөд гүзээлзгэнээс тав дахин, бөөрөлзгөнөөс найм дахин, [[алим]]наас арав дахин их витаминтай байдаг. Жимсгэнээр гэрийн нөхцөлд төрөл бүрийн амтлаг шүүс, зутан, чанамал хийж ашиглаж болно. Бөөрөлзгөнө, хар нэрс, гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд зэрэг жимс, жимсгэнэ нь зүрх мэдрэл, цусны даралт ихдэх, цус багадах, халуурах, чийгтэх зэрэг элдэв өвчинг анагаах эмэнд хэрэглэгдэнэ. Иймээс эдгээр жимсийг түүж эмийн санд тушаах, гэрийн эмийн сан байгуулж ашигладаг болохын тулд цэцэглэх, үр жимс бүрэн боловсрох, түүх хугацааг сайн мэддэг байх нь чухал юм. 1956 онд Сэлэнгэ аймгийн Шаамарын тохойд жимс-жимсгэнийн улсын станц байгуулж, төрийн шагналт Э.Шагдар мөн Л. Цэд-Очир нарын удирдлаган доор Сибирь нутгийн өлчирдүү, ургац сайтай урт, яст урт жимс, жимсгэнийн 40 гаруй сортыг тарьж, туршилтын ажил эхэлснээс хойш манай оронд жимст цэцэрлэг хөгжүүлэх өргөн боломжтой нь нэгэнт нотлогджээ. Одоо Ховд, Дорнод, Увс, Дархан-Уул аймгийн нутагт хийеэн туршилт судалгааны дүнд жимст цэцэрлэг хөгжүүлж үрт, яст үрт жимс, жимсгэнэ ургуулж байна. == Төрөл бүрийн жимс == <gallery> Зураг:Red Apple.jpg|[[Алим]] Зураг:Anwar Ratole.JPG|[[Амраа]] Зураг:Pomegranate fruit.jpg|[[Анар]] Зураг:Ambersweet oranges.jpg|[[Жүрж|Амтат жүрж]] Зураг:Bananas white background.jpg|[[Гадил]] Зураг:Apricot whole444.jpg|[[Гүйлс]] Зураг:Fragaria Fruit Close-up.jpg|[[Гүзээлзгэнэ]] Зураг:Pears.jpg|[[Лийр]] Зураг:Plum on tree.jpg|[[Лис]], [[Чавга]] Зураг:Lemon.jpg|[[Нимбэг]] Зураг:Blackberries on a right hand-8.jpg|[[Үхэр бөлжиргөнө]] Зураг:Kornelkirsche 021.jpg|[[Яргай]] </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{commonscat|Fruits}} [[Ангилал:Жимс| ]] 0k37rymito389jd68tjkai4qutv0tja 0 26846 868910 798181 2026-09-08T18:55:55Z Enkhsaihan2005 64429 868910 wikitext text/x-wiki {{Short description|Municipal City in South Hamgyong Province, North Korea}} {{Инфобокс суурин | name = Хамхөн | native_name = {{nobold|함흥시}} | native_name_lang = ko | official_name = | settlement_type = [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт|Хот]] | nickname = | total_type = | motto = | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = 함흥시 | translit_lang1_type1 = [[Ханжа|Ханча]] | translit_lang1_info1 = 咸興市 | translit_lang1_type2 = {{Nowrap|[[Маккьюн–Райшауэр]]}} | translit_lang1_info2 = Hamhŭng-si | translit_lang1_type3 = {{Nowrap|[[Солонгос хэлний шинэ латинчлал|Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info3 = Hamheung-si | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center |image1 = Hamhung (14298554245).jpg |caption1 = Хамхөн хотын үзэмж |image2 = HamhungOpera.jpg |caption2 = [[Хамхөны Их театр]] |image3 = 0205 - Nordkorea 2015 - Hamhung - Königspalast (22951752432).jpg |caption3 = [[Хамхөн хааны вилла]] |image4 = Industry Hamhung, North Korea.jpg |caption4 = Үйлдвэр |image5 = Majon Beach Resort, Hamhung (14296487662).jpg |caption5 = Мажон амралтын газар }} | imagesize = | image_map = DPRK2006 Hamnam-Hamhung.PNG | map_caption = Хамхөны байршлыг харуулсан Өмнөд Хамгёны газрын зураг | mapsize = | image_map1 = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | pushpin_map = Хойд Солонгос | pushpin_map_caption = Хойд Солонгос дахь байршил | pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|39|55|N|127|32|E|region:KP_type:city_source:enwiki-GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{DPRK}} | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Куаннам]] | subdivision_type2 = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | founder = | named_for = | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 330 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_dunam = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | population_as_of = 2008 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 768,551 | population_density_km2 = 2,328 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Аялга | population_blank1 = [[Хамгёны аялга|Хамгён]] | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coor_pinpoint = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | twin1 = | twin1_country = | twin2 = | twin2_country = | twin3 = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''Хамхөн''' ({{lang-ko|함흥시}}, солонгос дуудлага нь «hamɣɯŋ-ɕi») — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-ын дорнод эргийн тэргүүн, бүх улсын хоёрдугаар их [[хот]]; [[Өмнөд Хамгён]] мужийн төв. Хотын нэр монгол хэлнээ [[орос хэл|оросыг]] дагаж '''Хамхын''' (галигийн «ɯ» авиаг [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]]т «ы») гэж бичигдэх нь бий. Солонгосоос монгол авианд тааруулсан нь '''Хам-хөн''' юм.<ref>''Forvo'': [http://www.forvo.com/word/%ED%95%A8%ED%9D%A5/ 함흥 үгийг Өмнөд Солонгосоос солонгос хэлээр дуудсан авиа]</ref><ref name="нан-мён">[http://www.kdbdw.com/download/cookbook/mon_c9_1.pdf Пальду буюу найман аймгийн хоолны онцлог]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хамхөн хот 2008 онд 768,551 оршин суугчтай байсан.<ref name="Nkorea2008">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final national census report.pdf United Nations Statistics Division; 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''')]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved on 2009-03-18.</ref> [[Солонгосын дайн]]ы үед ихэнх барилга байгууламж сүйдэж, [[Зүүн Герман]]ы тусламжаар сэргээн босгожээ. Одоо Умард Солонгосын дорнод эргийн ([[Япон тэнгис]]ийн) худалдааны томоохон боомт, [[химийн үйлдвэрлэл]] г.м олон төрлийн аж үйлдвэр хөгжсөн газар юм. Хамхөн нь [[Чосон]] улсыг үндэслэгч [[И Сон-ге]] вангийн төрсөн газар, сагаг гурилын [[хүйтэн гоймон]] (랭면, 냉면 ''нэн-мён'') хийж гаршсан хоёроороо алдартай.<ref name="нан-мён"/> ==Зүүлт, тайлбар== {{reflist}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Хамхөн| ]] [[Ангилал:Өмнөд Хамгён мужийн хот]] [[Ангилал:Социалист төлөвлөгөөт хот]] io4nq830oiizr63ix1812jpbj2hptv3 0 27815 868918 809510 2026-09-08T19:12:15Z Enkhsaihan2005 64429 868918 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын тусгай хот}} {{distinguish|Кесон}} {{Инфобокс суурин | name = Кэсон | native_name = {{nobold|개성시}} | native_name_lang = ko-KP | official_name = | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] | nickname = "Нарсны хот" ({{Солонгос|hangul=송도|hanja=松都|mr=|labels=no}}) | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko-KP|개성특별시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko-KP|開城特別市}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Маккьюн–Райшауэр]]}} | translit_lang1_info3 = Kaesŏng-T'ŭkpyŏlsi | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Солонгос хэлний шинэ латинчлал|Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info4 = Gaeseong-Teukbyeolsi | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Koryo Songgyungwan University.jpg | caption1 = [[Корё Сонгюүнгван Их Сургууль]] | image2 = Fall Foliage in Kaesong, North Korea (15035686873).jpg | caption2 = Кэсон дахь намар | image3 = King Kongmin's Tomb.jpg | caption3 = [[Кунмин хааны бунхан]] | image4 = 개성 숭양사원.jpg | caption4 = [[Сүнян академи]] | image5 = Streets in Kaesong 09.JPG | caption5 = Кэсоны гудамж | image6 = Kaesong 1.jpg | caption6 = [[Кэсоны аж үйлдвэрийн тойрог]] болон хотын төвийн үзэмж }} | image_map = Kaesong Map 2020.png | map_caption = Хойд Солонгос дахь Кэсоны байршил | image_seal = | image_map1 = {{maplink|frame=y|plain=y|frame-align=center|zoom=8|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|layers=C|frame-lat=37.9719|frame-long=126.5528|frame-width=275|frame-height=175}} | pushpin_map = Хойд Солонгос | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|37|58|N|126|33|E|region:KP|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = Кэсон | area_total_km2 = 179.26 | population_as_of = 2009 | population_total = 192,578 | population_density_km2 = auto | established_title = Суурьшсан | established_date = 700 он орчим | population_blank1_title = Аялга | population_blank1 = [[Кёнги аялга|Кёнги]] | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | blank_name_sec1 = Бусад мэдээлэл | blank_info_sec1 = 1951 онд [[Кёнги]]гээс салсан;<br />2003 онд [[Умард Хуанхэ]]д нэгдсэн. 2019 онд [[Умард Хуанхэ]]гээс гарч, тусгай хот болсон. }} '''Кэсон''' ({{lang-ko|개성}} ''Kaesŏng'', ''Gaeseong''; {{lang-en|Kaesong}}; {{lang-ru|Кэсон}}) — [[Умард Солонгос]]ын [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|тусгай хот]]. Кэсон 960 оноос "Кэгён" (''Gaegyeong'') хэмээх нэртэйгээр [[Курё улс]]ын нийслэл болсон. Кэсон түүнээс хойш "Сунду" (송도 ''Songdo'') хэмээх нэртэй байсан бөгөөд олон зууны турш [[Солонгос]]ын [[хүн орхоодой]]н хамгийн том зах зээлийн газар байв. [[Чусон улс]]ын үеэс [[Солонгосын дайн]] хүртэл [[Кёнги]] (ихэнх нь [[Өмнөд Солонгос]]т байгаа) аймгийн бүрэлдэхүүнд байжээ. Дайны дараах газрын зургаар Умард Солонгосын талд хамаарсан. Засаг захиргааны хуваариар 1955 онд '''Шууд захирагдах Кэсон хот''' (개성 직할시 ''Kaesŏng Chikhalsi'' - ''Кэсон чикалши'') гэж зүйлчлэгдэн аймгийн зэрэгт дэвшсэн. Хожим 2002 онд зарим хэсэг нь салж [[Кэсоны аж үйлдвэрийн тойрог]] гэгдсэнээс үлдсэн нь 2003 онд зэрэг буурч Умар Хуанхэ аймгийн харьяаны '''Кэсон хот''' болон өөрчлөгджээ. 2008 онд оршин суугчын тоо 308,440 байсан.<ref name="Nkorea2008">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final national census report.pdf United Nations Statistics Division; 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''')]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> Өдгөө засаг захиргааны 27 нэгжид хуваагддагаас 24 нь [[хороо]] (동 ''dong''), 3 нь [[гацаа]] ''(리 ri'') юм. ==Эх үүсвэр== {{reflist}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Кэсон| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын шууд захирагдах хот ба тусгай захиргааны бүс нутаг]] [[Ангилал:Солонгосын урьдын нийслэл]] ae3apsjjy4ja8l30qsih442ybdp0fvh 0 27880 868873 868705 2026-09-08T13:52:36Z Chongkian 21163 868873 wikitext text/x-wiki {{redirect2|Зайсан|Зайсан|салаа утга}} [[Файл:Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Зайсан толгой]] [[Файл:A monument featuring a T-34-85 tank in Ulan Bator.jpg|thumb|]] [[File:Zaisan Memorial (Photo by Kirill Burtasovsky).jpg|thumb|Зайсангийн дурсгалын панорама]] '''Зайсан толгой''' нь [[Улаанбаатар]] хотын өмнө талд орших [[толгой (газарзүй)|толгой]] юм. Улаанбаатар хотын төв хэсгийг тольдон харах боломжтой, Улаанбаатарынхны чөлөөт цагаа өнгөрөөх болон жуулчдын очих дуртай газруудын нэг. ==Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолборт газар == Зайсан толгойн оройд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор бий. [[Халхын голын байлдаан]]д эрэлхэгээр байлдаж амиа алдсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн дурсгал болгож барьсан уг цогцолборыг 1969 онд архитектор А.Хишигтээр ахлуулсан уран барилгачид барьж эхэлсэн бөгөөд 1971 он буюу [[Ардын хувьсгал]]ын 50 жилийн ойгоор нээлтээ хийсэн. Цогцолборын доод ханан дээр “Энд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалыг тэнгэрт нартай хамт мөнхлөв, газарт галтай цуг дархлав” гэсэн үгийг сийлжээ. Орой өөд 612 гаруй гишгүүр бүхий 300 метр урт шатаар өгсөж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэрэг эрийн хөшөө бүхий дугуй ханаар хүрээлэгдсэн талбайд хүрнэ. Талбайн төв дунд 3 метрийн голчтой мөнхийн гал буюу тулга байдаг бөгөөд амь үрэгдсэн дайчдын гэгээн дурсгалыг үүрд дурсан санахыг бэлгэдсэн байдаг. Дугуй хананы тойрог урт нь 60 метр бөгөөд төмөр бетоноор цутгаж хийжээ. Хананы гадна талаар Монгол Зөвлөлтийн гавъяаны одонгуудыг товойлгон сийлж Монгол үндэсний хээ угалзаар чимсэн байдаг бол хананы дотор талд шилэн шигтгэмэлийн аргаар урласан хоёр орны ард түмний найрамдалт харилцааг он дарааллаар илэрхийлсэн зураглал бий.<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|website=eDaily|accessdate=2018 оны 3 сарын 1|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөний цогцолборын нэг хэсэгт [[Берлин]] хүрсэн танкийн хөшөө багтана. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “[[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад|Хувьсгалт Монгол]]” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь Берлин хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж БНМАУ, ЗХУ-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref name="touristinfocenter"/> 2003 онд хотын төв болон Зайсангийн хоорондох замын уулзвараас нүүлгэж зайсанд аваачсан байна. == Нэрийн түүх== Хар дархадын шавийн ардууд хязгаар нутгаас хүрээнд ирээд Богд эзнийхээ морин зүгт орших энэ толгойн аманд буудаг байжээ. Мөргөлчид өвөр Зайсанд бууж, дээдэс нь мөргөл тахилга хийж өнгөрдөг байсан учир тэр үеэс буюу 1978 оноос "Зайсан толгой" хэмээн нэрлэх болсон байна. Зайсан гэдэг нь Богдын их шавийн отгийн даргыг нэрлэдэг. Мөн энэ үеэс Манжийн Монгол сайд Юндэндоржийн санаачилгаар [[Туул гол]]ын боргиог ариулан тахиж "Ариун болтугай" гэсэн төвөд үгийг чулуугаар өрж тавьсан түүхтэй. Гэвч Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойг тохиолдуулан "Соёмбо" үсэг болгон, хажуу дахь тоог жил бүр өөрчлөх болжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Хан-Уул дүүрэг]] [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны дурсгалын хөшөө]] iph7udigof6ppdos6ekyxco4u6hquyn 868876 868873 2026-09-08T13:53:16Z Chongkian 21163 868876 wikitext text/x-wiki {{redirect2|Зайсан|Зайсан|салаа утга}} [[Файл:Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Зайсан толгой]] [[Файл:A monument featuring a T-34-85 tank in Ulan Bator.jpg|thumb|[[Танктай хөшөө]]]] [[File:Zaisan Memorial (Photo by Kirill Burtasovsky).jpg|thumb|Зайсангийн дурсгалын панорама]] '''Зайсан толгой''' нь [[Улаанбаатар]] хотын өмнө талд орших [[толгой (газарзүй)|толгой]] юм. Улаанбаатар хотын төв хэсгийг тольдон харах боломжтой, Улаанбаатарынхны чөлөөт цагаа өнгөрөөх болон жуулчдын очих дуртай газруудын нэг. ==Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолборт газар == Зайсан толгойн оройд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор бий. [[Халхын голын байлдаан]]д эрэлхэгээр байлдаж амиа алдсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн дурсгал болгож барьсан уг цогцолборыг 1969 онд архитектор А.Хишигтээр ахлуулсан уран барилгачид барьж эхэлсэн бөгөөд 1971 он буюу [[Ардын хувьсгал]]ын 50 жилийн ойгоор нээлтээ хийсэн. Цогцолборын доод ханан дээр “Энд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалыг тэнгэрт нартай хамт мөнхлөв, газарт галтай цуг дархлав” гэсэн үгийг сийлжээ. Орой өөд 612 гаруй гишгүүр бүхий 300 метр урт шатаар өгсөж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэрэг эрийн хөшөө бүхий дугуй ханаар хүрээлэгдсэн талбайд хүрнэ. Талбайн төв дунд 3 метрийн голчтой мөнхийн гал буюу тулга байдаг бөгөөд амь үрэгдсэн дайчдын гэгээн дурсгалыг үүрд дурсан санахыг бэлгэдсэн байдаг. Дугуй хананы тойрог урт нь 60 метр бөгөөд төмөр бетоноор цутгаж хийжээ. Хананы гадна талаар Монгол Зөвлөлтийн гавъяаны одонгуудыг товойлгон сийлж Монгол үндэсний хээ угалзаар чимсэн байдаг бол хананы дотор талд шилэн шигтгэмэлийн аргаар урласан хоёр орны ард түмний найрамдалт харилцааг он дарааллаар илэрхийлсэн зураглал бий.<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=ЗӨВЛӨЛТИЙН ДАЙЧДЫН ХӨШӨӨ|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|website=eDaily|accessdate=2018 оны 3 сарын 1|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813030954/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=22|url-status=dead}}</ref> Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөний цогцолборын нэг хэсэгт [[Берлин]] хүрсэн танкийн хөшөө багтана. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “[[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад|Хувьсгалт Монгол]]” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь Берлин хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж БНМАУ, ЗХУ-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна.<ref name="touristinfocenter"/> 2003 онд хотын төв болон Зайсангийн хоорондох замын уулзвараас нүүлгэж зайсанд аваачсан байна. == Нэрийн түүх== Хар дархадын шавийн ардууд хязгаар нутгаас хүрээнд ирээд Богд эзнийхээ морин зүгт орших энэ толгойн аманд буудаг байжээ. Мөргөлчид өвөр Зайсанд бууж, дээдэс нь мөргөл тахилга хийж өнгөрдөг байсан учир тэр үеэс буюу 1978 оноос "Зайсан толгой" хэмээн нэрлэх болсон байна. Зайсан гэдэг нь Богдын их шавийн отгийн даргыг нэрлэдэг. Мөн энэ үеэс Манжийн Монгол сайд Юндэндоржийн санаачилгаар [[Туул гол]]ын боргиог ариулан тахиж "Ариун болтугай" гэсэн төвөд үгийг чулуугаар өрж тавьсан түүхтэй. Гэвч Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойг тохиолдуулан "Соёмбо" үсэг болгон, хажуу дахь тоог жил бүр өөрчлөх болжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Хан-Уул дүүрэг]] [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны дурсгалын хөшөө]] od8mwc45aigpk7a9v4kkgygc9p4xsaw 0 29042 868925 868642 2026-09-08T19:27:09Z Enkhsaihan2005 64429 868925 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Канвонь муж | native_name = {{nobold|강원도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|강원도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|江原道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Kangwŏndo | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Gangwon-do | image_blank_emblem = | image_map = Kangwon-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квандон]]<br /><small>([[Ёнсо]]: баруун Канвонь; [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]]: зүүн Канвонь)</small> | seat_type = Нийслэл | seat = [[Воньсань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пэк Сон-гүк]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-05|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чү Мүнь Жинь]] | area_total_km2 = 11255 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1477582 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Канвонь аялга|Канвонь]], [[Хамгён аялга|Хамгён]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-07 | website = | footnotes = }} '''Канвонь муж''' ('''Канвоньдо'''; {{langx|ko|강원도}}; {{IPA|ko|kaŋ.wʌn.do}}) нь [[Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын муж]]. Засаг захиргааны төв нь [[Воньсань]] хот. 1945 онд [[Солонгосын хуваагдал|Солонгос хуваагдахаас]] өмнө Канвонь муж болон хөрш [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь муж]] Воньсанийг оруулаагүй нэг муж байсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== Канвон аймаг одоогоор 2 [[хот]] (시 - ''ши''), 15 [[хошуу]] (군 - үгийн эхэнд ''күн'', үгийн адагт орвол ''гүн'' гэж хэлэгдэнэ; {{lang-en|county}}; {{lang-ru|уезд}}), бүгд 17 нутаг болон задарч байгаа. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Галигласан нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! латин галиг ! [[Орос хэл|орос]] ! Хүн ам (2011) |- |rowspan=25|[[File:NK-Gangwon.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— [[хот]]''' — (солонгосоор 시 - '''ши''') |---------- |1 |[[Воньсань]] |<font size=2>원산시</font> |Wŏnsan-si |Вонсан |122,934 |---------- |2 |[[Мүнчон]] |<font size=2>문천시</font> |Munchŏn-si |Мунчхон |122,934 |---------- |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[хошуу]] —''' (солонгосоор 군 - '''күн, гүн''') |---------- |3 |Анбён |<font size=2>안변군</font> |Anbyŏn-kun |Анбён |93,960 |---------- |4 |Чанду |<font size=2>창도군</font> |Ch'angdo-kun |Чхандо |51,319 |---------- |5 |Чорвон |<font size=2>철원군</font> |Ch'ŏrwŏn-kun |Чхорвон |62,418 |---------- |6 |Чоннэ |<font size=2>천내군</font> |Ch'ŏnnae-kun |Чхоннэ |85,123 |---------- |7 |Хуэян |<font size=2>회양군</font> |Hoeyang-kun |Хвеян |42,485 |---------- |8 |Ичон |<font size=2>이천군</font> |Ich'ŏn kun |Ичхон |57,563 |---------- |9 |Кимхуа |<font size=2>김화군</font> |Kimhwa kun |Кимхва |56,541 |---------- |10 |Кусан |<font size=2>고산군</font> |Kosan-kun |Косан |103,579 |---------- |11 |Кусон |<font size=2>고성군</font> |Kosŏng kun |Косон |61,277 |---------- |12 |Кымган |<font size=2>금강군</font> |Kŭmgang kun |Кымган |54,211 |---------- |13 |Пангё |<font size=2>판교군</font> |P'an'gyo kun |Пхангё |47,031 |---------- |14 |Поптун |<font size=2>법동군</font> |Pŏptong kun |Поптон |35,119 |---------- |15 |Пёнган |<font size=2>평강군</font> |P'yŏnggang kun |Пхёнган |90,425 |---------- |16 |Сэпо |<font size=2>세포군</font> |Sep'o kun |Сепхо |61,113 |---------- |17 |Тунчон |<font size=2>통천군</font> |T'ongch'ŏn kun |Тхончхон |89,357 |---------- |} ==Эшлэл== <references /> {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг|Канвонь]] 4h8bshceehm7x57cuyx8dvxlqsx0t9h 868926 868925 2026-09-08T19:29:54Z Enkhsaihan2005 64429 868926 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Канвонь муж | native_name = {{nobold|강원도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|강원도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|江原道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Kangwŏndo | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Gangwon-do | image_blank_emblem = | image_map = Kangwon-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квандон]]<br /><small>([[Ёнсо]]: баруун Канвонь; [[Ёндон (бүс нутаг)|Ёндон]]: зүүн Канвонь)</small> | seat_type = Нийслэл | seat = [[Воньсань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пэк Сон-гүк]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-05|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чү Мүнь Жинь]] | area_total_km2 = 11255 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1477582 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Канвонь аялга|Канвонь]], [[Хамгён аялга|Хамгён]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-07 | website = | footnotes = }} '''Канвонь муж''' ('''Канвоньдо'''; {{langx|ko|강원도}}; {{IPA|ko|kaŋ.wʌn.do}}) нь [[Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын муж]]. Засаг захиргааны төв нь [[Воньсань]] хот. 1945 онд [[Солонгосын хуваагдал|Солонгос хуваагдахаас]] өмнө Канвонь муж болон хөрш [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь муж]] Воньсанийг оруулаагүй нэг муж байсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== Канвон аймаг одоогоор 2 [[хот]] (시 - ''ши''), 15 [[хошуу]] (군 - үгийн эхэнд ''күн'', үгийн адагт орвол ''гүн'' гэж хэлэгдэнэ; {{lang-en|county}}; {{lang-ru|уезд}}), бүгд 17 нутаг болон задарч байгаа. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Галигласан нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! латин галиг ! [[Орос хэл|орос]] ! Хүн ам (2011) |- |rowspan=25|[[File:NK-Gangwon.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— [[хот]]''' — (солонгосоор 시 - '''ши''') |---------- |1 |[[Воньсань]] |<font size=2>원산시</font> |Wŏnsan-si |Вонсан |122,934 |---------- |2 |[[Мүнчон]] |<font size=2>문천시</font> |Munchŏn-si |Мунчхон |122,934 |---------- |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[хошуу]] —''' (солонгосоор 군 - '''күн, гүн''') |---------- |3 |Анбён |<font size=2>안변군</font> |Anbyŏn-kun |Анбён |93,960 |---------- |4 |Чанду |<font size=2>창도군</font> |Ch'angdo-kun |Чхандо |51,319 |---------- |5 |Чорвон |<font size=2>철원군</font> |Ch'ŏrwŏn-kun |Чхорвон |62,418 |---------- |6 |Чоннэ |<font size=2>천내군</font> |Ch'ŏnnae-kun |Чхоннэ |85,123 |---------- |7 |Хуэян |<font size=2>회양군</font> |Hoeyang-kun |Хвеян |42,485 |---------- |8 |Ичон |<font size=2>이천군</font> |Ich'ŏn kun |Ичхон |57,563 |---------- |9 |Кимхуа |<font size=2>김화군</font> |Kimhwa kun |Кимхва |56,541 |---------- |10 |Кусан |<font size=2>고산군</font> |Kosan-kun |Косан |103,579 |---------- |11 |Кусон |<font size=2>고성군</font> |Kosŏng kun |Косон |61,277 |---------- |12 |Кымган |<font size=2>금강군</font> |Kŭmgang kun |Кымган |54,211 |---------- |13 |Пангё |<font size=2>판교군</font> |P'an'gyo kun |Пхангё |47,031 |---------- |14 |Поптун |<font size=2>법동군</font> |Pŏptong kun |Поптон |35,119 |---------- |15 |Пёнган |<font size=2>평강군</font> |P'yŏnggang kun |Пхёнган |90,425 |---------- |16 |Сэпо |<font size=2>세포군</font> |Sep'o kun |Сепхо |61,113 |---------- |17 |Тунчон |<font size=2>통천군</font> |T'ongch'ŏn kun |Тхончхон |89,357 |---------- |} ==Эшлэл== <references /> {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Канвонь муж, Хойд Солонгос| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 00dbjfsq90omho57p4yuozx9a70ilcc 0 29715 868956 589868 2026-09-08T21:40:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт]] to [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]] 589868 wikitext text/x-wiki ==Цагаан толгойн дарааллаар== [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|Умард Солонгосын газрын зураг]] {| width="60%" | width="30%" | * [[Аньжү]] (안주) * [[Воньсань]] (순천) * [[Канге]] (강계) * [[Кимчэг]] (김책) * [[Күсон]] (구성) * [[Кэсон]] (개성) * [[Кэчонь]] (개천) * [[Маньпу]] (만포) * [[Мүньчонь]] (문천) * [[Нампу]] (남포) * [[Пёнсон]] (평성) * Пхеньян ([[Пёнъян]], 평양) * [[Расонь]] (라선) * [[Саривонь]] (사리원) | * [[Сонним]] (송림) * [[Сүньчонь]] (순천) * [[Таньчонь]] (단천) * [[Тугчонь]] (덕천) * [[Хамхөн]] (함흥) * [[Хесань]] (혜산) * [[Хөчонь]] (희천) * [[Хуэрён]] (회령) * [[Хэжү]] (해주) * [[Чонжинь]] (청진) * [[Чонжү]] (정주) * [[Шиньөжү]] (신의주) * [[Шиньпу]] (신포) |} ==Арван том хот== [[Зураг:Chongjin.jpg|thumb|3. [[Чонжинь]]]] [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|5. [[Воньсань]]]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Дэс ! сол.-оос кирилл<br/>монголд галигласан ! солонгос<br/>нэр ! кирилл<br/>галиг ! латин<br/>галиг ! Хүн ам (2008) |- | 1 || [[Пёнъян]] || 평양 || [[Пхеньян]] || Pyongyang || 3,255,288 |- | 2 || [[Хамхөн]] ||함흥 || Хамхын || Hamhung || 768,551 |- | 3 || [[Чонжинь]] || 청진 || Чхонджин || Chongjin ||667,929 |- | 4 || [[Нампу]] || 남포 || Нампхо || Nampo || 366,341 |- | 5 || [[Воньсань]] || 원산 || Вонсан || Wonsan || 363,127 |- | 6 || [[Шинийжү]] || 신의주 || Синыйджу || Sinuiju || 359,341 |- | 7 || [[Таньчонь]] || 단천 || Танчхон || Tanchon || 345,876 |- | 8 || [[Кэчонь]] || 개천 || Кэчхон || Kaechon || 319,554 |- | 9 || [[Кэсон]] || 개성 || Кэсон || Kaesong || 308,440 |- | 10 || [[Саривонь]] || 사리원 || Саривон || Sariwon || 307,764 |- |} {{Ази тивийн зарим улс орны томоохон хот суурин}} [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин|!]] [[Ангилал:Хотын жагсаалт улс орноор]] rs411hc0qub13duq6qv5ccbm4ko292i 868960 868956 2026-09-08T22:26:00Z Enkhsaihan2005 64429 868960 wikitext text/x-wiki {{Location map+ | Хойд Солонгос |float = right |width = 400 |caption = {{center|'''Хойд Солонгосын хамгийн их хүн амтай арван хот'''}} |places = {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Пёньян]]</small> |position=right |background=white |mark=City locator 11.svg |marksize=15 |lat_deg= 39 | lat_min= 01 |lon_deg= 125 | lon_min= 44 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Хамхөн]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 39 | lat_min= 55 |lon_deg= 127 | lon_min= 32 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Чонжинь]]</small> |position=left |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 41 | lat_min= 48 |lon_deg= 129 | lon_min= 47 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Нампу]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 38 | lat_min= 44 |lon_deg= 125 | lon_min= 24 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Воньсань]]</small> |position=left |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 39 | lat_min= 09 |lon_deg= 127 | lon_min= 27 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Шинийжү]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 40 | lat_min= 06 |lon_deg= 124 | lon_min= 24 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Таньчонь]]</small> |position=left |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 40 | lat_min= 29 |lon_deg= 128 | lon_min= 55 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Кэчонь]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 39 | lat_min= 42 |lon_deg= 125 | lon_min= 54.3 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Кэсон]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 37 | lat_min= 58 |lon_deg= 126 | lon_min= 33 }} {{Location map~ | Хойд Солонгос |label=<small>[[Саривонь]]</small> |position=right |background=white |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 38 | lat_min= 30.33 |lon_deg= 125 | lon_min= 45.5 }} }} '''Хойд Солонгосын чухал хотууд''' мужуудтай адил өөртөө засах статустай. Хамгийн том хот, нийслэл болох [[Пёньян]]ыг '''чикхальси''' ([[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|нийслэл хот]]) гэж ангилдаг бол гурван хотыг (доорх жагсаалт) тюкпёльси (тусгай хот) гэж ангилдаг. Бусад хотуудыг '''ши''' (хот) гэж ангилдаг ба тойрогтой ижил түвшинд мужийн харьяалалд байдаг ([[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]]). ==Жагсаалт== ;Тэмдэглэл: * Хүн амын бүх мэдээллийг [[2008 оны Хойд Солонгосын хүн амын тооллого]]ос авсан. * Зарим түүхэн тусгай хотуудыг мужтай дахин нэгтгэсэн, [[Чонжинь]], [[Хамхөн]], [[Кэсон]] гэх мэт. * [[Расон]]ыг 2004 онд [[Хойд Хамгён муж]]ид нэгтгэсэн боловч 2010 онд гадаадын хөрөнгө оруулалтыг удирдахад туслах зорилгоор тусгай хот болгон буцааж дэвшүүлсэн. * [[Хангыл|Чосонгыл]] [[Ханжа]]г орлосон; Ханжаг Хойд Солонгост 1950-д оноос хойш албан ёсоор хэрэглээгүй. {|class=wikitable !rowspan=2 colspan=2|Нэр!!colspan=2|Солонгос!!rowspan=2|Тоо |- !Чосонгыл!!Ханжа |- |bgcolor="Moccasin"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|шууд захиргагдах хот]]||{{large|{{lang|ko|직할시}}}}||{{large|{{lang|ko|直轄市}}}}||1 |- |bgcolor="PaleTurquoise"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|тусгай хот]]||{{large|{{lang|ko|특별시}}}}||{{large|{{lang|ko|特別市}}}}||3 |- !colspan=5| |- |bgcolor="Thistle"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|тусгай түвшний хот]]||{{large|{{lang|ko|특급시}}}}||{{large|{{lang|ko|特級市}}}}||0 |- |&nbsp;&nbsp;&nbsp;||хот||{{large|{{lang|ko|시}}}}||{{large|{{lang|ko|市}}}}||25<ref name="KOSIS">{{Cite web |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1ZGA15&conn_path=I2|title=행정구역 수 |publisher=Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Статистикийн Газар|date=2023-12-20 |accessdate=2026-09-08}}</ref> |} {|class="wikitable sortable" |- !Хот!![[Хангыл|Чосонгыл]]!![[Ханжа]]!!Муж!!Хүн ам<br>{{small|(2008)}}!!Байгуулагдсан |- | [[Аньжү, Өмнөд Пёнань|Аньжү]] | {{large|{{lang|ko|안주시}}}} | {{large|{{lang|ko|安州市}}}} | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] | 240,117 | 1987-08-<u>　</u> |- | [[Воньсань]] | {{large|{{lang|ko|원산시}}}} | {{large|{{lang|ko|元山市}}}} | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] | 363,127 | 1946-09-<u>　</u> |- | [[Канге]] | {{large|{{lang|ko|강계시}}}} | {{large|{{lang|ko|江界市}}}} | [[Чаган муж|Чаган]] | 251,971 | 1949-01-<u>　</u> |- | [[Кимчэг]] | {{large|{{lang|ko|김책시}}}} | {{large|{{lang|ko|金策市}}}} | [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] | 207,299 | 1953-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Күсон]] | {{large|{{lang|ko|구성시}}}} | {{large|{{lang|ko|龜城市}}}} | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] | 196,515 | 1967-10-<u>　</u> |- bgcolor="PaleTurquoise" | [[Кэсон]] | {{large|{{lang|ko|개성특별시}}}} | {{large|{{lang|ko|開城特別市}}}} | <span style="display:none">AC</span>{{small|''байхгүй''}} | 308,440 | 2019-02-28 |- | [[Кэчонь]] | {{large|{{lang|ko|개천시}}}} | {{large|{{lang|ko|价川市}}}} | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] | 319,554 | 1990-08-<u>　</u> |- | [[Маньпу]] | {{large|{{lang|ko|만포시}}}} | {{large|{{lang|ko|滿浦市}}}} | [[Чаган муж|Чаган]] | 116,760 | 1961-10-<u>　</u> |- | [[Мүньчонь]] | {{large|{{lang|ko|문천시}}}} | {{large|{{lang|ko|文川市}}}} | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] | 122,934 | 1991-05-<u>　</u> |- bgcolor="PaleTurquoise" | [[Нампу]] | {{large|{{lang|ko|남포특별시}}}} | {{large|{{lang|ko|南浦特別市}}}} | <span style="display:none">AB</span>{{small|''байхгүй''}} | 366,341 | 2011-02-15 |- | [[Пёнсон]] | {{large|{{lang|ko|평성시}}}} | {{large|{{lang|ko|平城市}}}} | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] | 284,386 | 1969-<u>　</u>-<u>　</u> |- bgcolor="Moccasin" | [[Пёньян]] | {{large|{{lang|ko|평양직할시}}}} | {{large|{{lang|ko|平壤直轄市}}}} | <span style="display:none">AA</span>{{small|''байхгүй''}} | 3,255,288 | 1946-09-<u>　</u> |- bgcolor="PaleTurquoise" | [[Расон]] | {{large|{{lang|ko|라선특별시}}}} | {{large|{{lang|ko|羅先特別市}}}} | <span style="display:none">AB</span>{{small|''байхгүй''}} | 196,954 | 2010-01-05 |- | [[Самжиёнь]] | {{large|{{lang|ko|삼지연시}}}} | {{large|{{lang|ko|三池淵市}}}} | [[Рянган муж|Рянган]] | 31,471 | 2019-12-10 |- | [[Саривонь]] | {{large|{{lang|ko|사리원시}}}} | {{large|{{lang|ko|沙里院市}}}} | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] | 307,764 | 1947-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Сонним]] | {{large|{{lang|ko|송림시}}}} | {{large|{{lang|ko|松林市}}}} | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] | 128,831 | 1947-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Сүньчонь, Өмнөд Пёнань|Сүньчонь]] | {{large|{{lang|ko|순천시}}}} | {{large|{{lang|ko|順川市}}}} | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] | 297,317 | 1983-10-<u>　</u> |- | [[Таньчонь]] | {{large|{{lang|ko|단천시}}}} | {{large|{{lang|ko|端川市}}}} | [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] | 345,876 | 1983-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Тугчонь]] | {{large|{{lang|ko|덕천시}}}} | {{large|{{lang|ko|德川市}}}} | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] | 237,133 | 1986-06-<u>　</u> |- | [[Хамхөн]] | {{large|{{lang|ko|함흥시}}}} | {{large|{{lang|ko|咸興市}}}} | [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] | 768,551 | 1967-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Хесань]] | {{large|{{lang|ko|혜산시}}}} | {{large|{{lang|ko|惠山市}}}} | [[Рянган муж|Рянган]] | 192,680 | 1954-10-<u>　</u> |- | [[Хөчонь]] | {{large|{{lang|ko|희천시}}}} | {{large|{{lang|ko|熙川市}}}} | [[Чаган муж|Чаган]] | 168,180 | 1967-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Хуэрён]] | {{large|{{lang|ko|회령시}}}} | {{large|{{lang|ko|會寧市}}}} | [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] | 153,532 | 1991-07-08 |- | [[Хэжү]] | {{large|{{lang|ko|해주시}}}} | {{large|{{lang|ko|海州市}}}} | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] | 273,300 | 1945-09-02 |- | [[Чонжинь]] | {{large|{{lang|ko|청진시}}}} | {{large|{{lang|ko|淸津市}}}} | [[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]] | 667,929 | 1985-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Чонжү]] | {{large|{{lang|ko|정주시}}}} | {{large|{{lang|ko|定州市}}}} | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] | 189,742 | 1994-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Шиньпу]] | {{large|{{lang|ko|신포시}}}} | {{large|{{lang|ko|新浦市}}}} | [[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]] | 152,759 | 1960-<u>　</u>-<u>　</u> |- | [[Шинийжү]] | {{large|{{lang|ko|신의주시}}}} | {{large|{{lang|ko|新義州市}}}} | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] | 359,341 | 1947-<u>　</u>-<u>　</u> |} (Тайлбар: үүсгэн байгуулагдсан огноо нь Хойд Солонгосын засгийн газраас хотуудыг одоогийн статусаар хууль ёсоор байгуулсан огноо юм. Эдгээр огнооноос өмнө эдгээр хотууд бүгд суурин газар байсан.) == Мөн үзэх == * [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] * [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд]] * [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт]] * [[Хойд Солонгосын газар зүй]] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Ази тивийн зарим улс орны томоохон хот суурин}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын хот|*]] [[Ангилал:Хотын жагсаалт улс орноор]] [[Ангилал:Азийн хотын жагсаалт]] b1645xne22n87bvm3hf2iqxsaiy57rh 10 29717 868958 592274 2026-09-08T21:42:46Z Enkhsaihan2005 64429 868958 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ази тивийн зарим улс орны томоохон хот суурин | state = | title = Азийн хот суурин | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = | listclass = hlist | group1 = [[Дорнод Ази]] | list1 = [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|Өмнөд Солонгос]] {{·}} [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт|Хойд Солонгос]] {{·}} [[Тайванийн хотын жагсаалт|Тайвань]] {{·}} [[Хятадын хотын жагсаалт|Хятад]] {{·}} [[Японы хотын жагсаалт|Япон]] | group2 = [[Төв Ази]] | list2 = [[Афганистаны хотын жагсаалт|Афганистан]] {{·}} [[Монголын хотын жагсаалт|Монгол]] {{·}} [[Тажикистаны хотын жагсаалт|Тажикистан]] {{·}} [[Туркменистаны хотын жагсаалт|Туркменистан]] {{·}} [[Узбекистаны хотын жагсаалт|Узбекистан]] {{·}} [[Казахстаны хотын жагсаалт|Казахстан]] {{·}} [[Киргизийн хотын жагсаалт|Киргиз]] | group3 = [[Хойд Ази|Умард Ази]] | list3 = [[Оросын хотын жагсаалт|Орос]] }}<noinclude> q4yn27y8d0sj9g0g2pzq1rbhn0sdu7d 0 29892 868937 868700 2026-09-08T19:39:36Z Enkhsaihan2005 64429 868937 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Пёнань муж | native_name = {{nobold|평안남도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = Чосонгыл | translit_lang1_info = {{lang|ko|평안남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|平安南道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = P'yŏngannam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Pyeongannam-do | image_blank_emblem = | image_map = Pyongannam-do in North Korea 2010.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пёнсон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 5 хот; 19 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Гён-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web | script-title = ko:권력기구도 | location = Сөүл | publisher = Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам | date = 2025 | access-date = 2026-09-07 | url = https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009 }}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ри Сон Пум]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Farmers of Songhak Farm of DPRK Move into New Houses |url=http://kcna.kp/en/article/q/83f7a181a619ffc14824232aa6c4d096.kcmsf |access-date=2026-09-07 |website=[[KCNA]]}}</ref> | area_total_km2 = 12,330 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 4,051,696 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Пёнань'''<ref>Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Пёнаниас гадна Пён-Ань, Пёнан, Пён-Ан, Пёнань, Пёнган зэрэг олон янзаар галиглана.</ref> [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]] ([[солонгосоор]] 평안남도 [пён_ъаан_ь намдуу], [[англиар]] South Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман мужийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнань]] муж өмнөд, [[Хойд Пёнань|хойд]] хоёр муж болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Пёнань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харъяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평남 ('''Пённам''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Пёнань муж дотроо 6 хот (시), 19 хошуу (군), 3 дүүрэг (구), бүгд 28 нутаг болж хуваагддаг. Зургаан хот нь: * [[Нампу]] (남포특별시) – 2010 онд онцгой хот болсон * [[Пёнсон]] (평성시) – 1969 онд хот болсон, мужийн төв * Аньжү (안주시) – 1987 онд хот болсон * [[Кэчонь]] (개천시) – 1990 онд хот болсон * Сүньчонь (순천시) – 1983 онд хот болсон * Тугчонь (덕천시) – 1986 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Pyongan-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:Nampo Dam locks close-up.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-namdo|Өмнөд Пёнань}} {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Өмнөд Пёнань| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 8zz9kkthcy17vbiwebnj6u30n54d7t2 868940 868937 2026-09-08T19:40:49Z Enkhsaihan2005 64429 868940 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Пёнань муж | native_name = {{nobold|평안남도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = Чосонгыл | translit_lang1_info = {{lang|ko|평안남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|平安南道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = P'yŏngannam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Pyeongannam-do | image_blank_emblem = | image_map = Pyongannam-do in North Korea 2010.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пёнсон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 5 хот; 19 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Гён-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web | script-title = ko:권력기구도 | location = Сөүл | publisher = Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам | date = 2025 | access-date = 2026-09-07 | url = https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009 }}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ри Сон Пум]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Farmers of Songhak Farm of DPRK Move into New Houses |url=http://kcna.kp/en/article/q/83f7a181a619ffc14824232aa6c4d096.kcmsf |access-date=2026-09-07 |website=[[KCNA]]}}</ref> | area_total_km2 = 12,330 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 4,051,696 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Пёнань'''<ref>Энэхүү нэрийг монгол кирилээр Пёнаниас гадна Пён-Ань, Пёнан, Пён-Ан, Пёнань, Пёнган зэрэг олон янзаар галиглана.</ref> [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]] ([[солонгосоор]] 평안남도 [пён_ъаан_ь намдуу], [[англиар]] South Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман мужийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнань]] муж өмнөд, [[Хойд Пёнань|хойд]] хоёр муж болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Пёнань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харъяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평남 ('''Пённам''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Пёнань муж дотроо 6 хот (시), 19 хошуу (군), 3 дүүрэг (구), бүгд 28 нутаг болж хуваагддаг. Зургаан хот нь: * [[Нампу]] (남포특별시) – 2010 онд онцгой хот болсон * [[Пёнсон]] (평성시) – 1969 онд хот болсон, мужийн төв * Аньжү (안주시) – 1987 онд хот болсон * [[Кэчонь]] (개천시) – 1990 онд хот болсон * Сүньчонь (순천시) – 1983 онд хот болсон * Тугчонь (덕천시) – 1986 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Pyongan-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:Nampo Dam locks close-up.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-namdo|Өмнөд Пёнань}} {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Өмнөд Пёнань муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] bdeyfhm1w1awqfb2mmcfff5e44w9x5h 0 29895 868882 868725 2026-09-08T18:28:12Z Enkhsaihan2005 64429 868882 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Пёнань муж | native_name = {{nobold|평안북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|평안북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|平安北道}} | translit_lang1_type2 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_type3 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн латинчлал]] | translit_lang1_info2 = P'yŏnganbuk-to | translit_lang1_info3 = Pyeonganbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = [[File:North Pyongan NK.png|250px]]<br />[[File:North Pyongan Map 2020.png|250px]] | map_caption = Хойд Пёнанийг [[Шинийжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шинийжү захиргааны бүстэй]] болон бүсгүй харуулсан газрын зургууд | coordinates = {{Coord|40.1|124.4|region:KP|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Шинийжү]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 22 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Чоль-сам]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чой Ён-ман]] | area_total_km2 = 12,191 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,728,662 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +09:00 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | website = }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Умард Пёнань''' [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안북도 [пён_ъаан_ь пүгдуу], [[англиар]] North Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Пукто) юм. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнань]] муж [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], умард хоёр муж болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Пёнань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын умард орон буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평북 ('''Пёнбүг''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Нутгийн хуваарь == Хойд Пёнань аймаг дотроо 3 хот (시), 22 хошуу (군) болж хуваагддагаас гурван хотыг нэрлэвэл: * [[Шинийжү]] (신의주시) – аймгийн төв * Чонжү (정주시) – 1994 онд хот болсон * Күсон (구성시) – 1987 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Chongchon Hotel, Hyangsan-up.jpg Зураг:Pyongan-Bukto-Un-north-korea.png </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-pukto|Хойд Пёнань}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Пёнань муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 5brkkmnav5k35wx1ciyo4ebkhxww5b3 868933 868882 2026-09-08T19:38:29Z Enkhsaihan2005 64429 868933 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Пёнань муж | native_name = {{nobold|평안북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|평안북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|平安北道}} | translit_lang1_type2 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_type3 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн латинчлал]] | translit_lang1_info2 = P'yŏnganbuk-to | translit_lang1_info3 = Pyeonganbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = [[File:North Pyongan NK.png|250px]]<br />[[File:North Pyongan Map 2020.png|250px]] | map_caption = Хойд Пёнанийг [[Шинийжү тусгай захиргааны бүс нутаг|Шинийжү захиргааны бүстэй]] болон бүсгүй харуулсан газрын зургууд | coordinates = {{Coord|40.1|124.4|region:KP|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Шинийжү]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 22 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Чоль-сам]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Чой Ён-ман]] | area_total_km2 = 12,191 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,728,662 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +09:00 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | website = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Хойд Пёнань''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 평안북도 [пён_ъаан_ь пүгдуу], [[англиар]] North Pyongan Province, [[оросоор]] провинция Пхёнан-Пукто) юм. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Пёнань]] муж [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], хойд хоёр муж болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Пёнань юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд орон буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 평북 ('''Пёнбүг''') гэж товчлож хэвшсэн байдаг. ==Нутгийн хуваарь == Хойд Пёнань аймаг дотроо 3 хот (시), 22 хошуу (군) болж хуваагддагаас гурван хотыг нэрлэвэл: * [[Шинийжү]] (신의주시) – аймгийн төв * Чонжү (정주시) – 1994 онд хот болсон * Күсон (구성시) – 1987 онд хот болсон ==Зураг == <gallery> Зураг:Chongchon Hotel, Hyangsan-up.jpg Зураг:Pyongan-Bukto-Un-north-korea.png </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Pyongan-pukto|Хойд Пёнань}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Пёнань муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] imc33ohpun7exxqm9k3l9woloj6t7ul 0 29897 868913 638398 2026-09-08T19:10:17Z Enkhsaihan2005 64429 868913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Саривон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 18 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Чан-хо]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Сон-иль (улс төрч)|Ким Сон-иль]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = | official_name = | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН-ын]] мужийн зөвлөл | leader_name1 = [[Пак Чан-хо]]<ref name=rodong>{{Cite web|title=Supreme Leader Kim Jong Un Inspects Rebuilt Kangbuk-ri, Kumchon County, North Hwanghae Province|location=Пёньян|publisher=Rodong Sinmun|date=2020|access-date=2026-09-08|url=http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106114727/http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|url-status=dead}}</ref> }} '''Хойд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해북도 - ''хуанг-хэ пүг-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ пүг-дуу''; товчоор 평북 - '''''Хуанбүк'''''; [[англиар]] ''North Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Пукто'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[аймаг]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] fou4mhg8rg9pix74ib7yo7jbeezvx2o 868914 868913 2026-09-08T19:10:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хуанхэ]] to [[Хойд Хуанхэ]] 868913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Саривон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 18 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Чан-хо]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Сон-иль (улс төрч)|Ким Сон-иль]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = | official_name = | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН-ын]] мужийн зөвлөл | leader_name1 = [[Пак Чан-хо]]<ref name=rodong>{{Cite web|title=Supreme Leader Kim Jong Un Inspects Rebuilt Kangbuk-ri, Kumchon County, North Hwanghae Province|location=Пёньян|publisher=Rodong Sinmun|date=2020|access-date=2026-09-08|url=http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106114727/http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|url-status=dead}}</ref> }} '''Хойд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해북도 - ''хуанг-хэ пүг-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ пүг-дуу''; товчоор 평북 - '''''Хуанбүк'''''; [[англиар]] ''North Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Пукто'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[аймаг]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] fou4mhg8rg9pix74ib7yo7jbeezvx2o 868916 868914 2026-09-08T19:10:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хойд Хуанхэ]] to [[Хойд Хуанхэ муж]] 868913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Саривон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 18 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Чан-хо]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Сон-иль (улс төрч)|Ким Сон-иль]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = | official_name = | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН-ын]] мужийн зөвлөл | leader_name1 = [[Пак Чан-хо]]<ref name=rodong>{{Cite web|title=Supreme Leader Kim Jong Un Inspects Rebuilt Kangbuk-ri, Kumchon County, North Hwanghae Province|location=Пёньян|publisher=Rodong Sinmun|date=2020|access-date=2026-09-08|url=http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106114727/http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|url-status=dead}}</ref> }} '''Хойд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해북도 - ''хуанг-хэ пүг-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ пүг-дуу''; товчоор 평북 - '''''Хуанбүк'''''; [[англиар]] ''North Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Пукто'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[аймаг]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] fou4mhg8rg9pix74ib7yo7jbeezvx2o 868935 868916 2026-09-08T19:38:58Z Enkhsaihan2005 64429 868935 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Саривон]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 18 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Чан-хо]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Сон-иль (улс төрч)|Ким Сон-иль]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = | official_name = | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН-ын]] мужийн зөвлөл | leader_name1 = [[Пак Чан-хо]]<ref name=rodong>{{Cite web|title=Supreme Leader Kim Jong Un Inspects Rebuilt Kangbuk-ri, Kumchon County, North Hwanghae Province|location=Пёньян|publisher=Rodong Sinmun|date=2020|access-date=2026-09-08|url=http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106114727/http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|url-status=dead}}</ref> }} '''Хойд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해북도 - ''хуанг-хэ пүг-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ пүг-дуу''; товчоор 평북 - '''''Хуанбүк'''''; [[англиар]] ''North Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Пукто'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[аймаг]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 0gbgx3nohhfgzqqp1gsekoikyuiuzek 868959 868935 2026-09-08T22:16:22Z Enkhsaihan2005 64429 868959 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해북도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Саривонь]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 18 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Чан-хо]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Сон-иль (улс төрч)|Ким Сон-иль]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = | official_name = | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН-ын]] мужийн зөвлөл | leader_name1 = [[Пак Чан-хо]]<ref name=rodong>{{Cite web|title=Supreme Leader Kim Jong Un Inspects Rebuilt Kangbuk-ri, Kumchon County, North Hwanghae Province|location=Пёньян|publisher=Rodong Sinmun|date=2020|access-date=2026-09-08|url=http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106114727/http://rodong.rep.kp/en/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2020-09-15-0001|url-status=dead}}</ref> }} '''Хойд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해북도 - ''хуанг-хэ пүг-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ пүг-дуу''; товчоор 평북 - '''''Хуанбүк'''''; [[англиар]] ''North Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Пукто'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[аймаг]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 9ou2mpi2d6knot1ymf90fy1du8ee0su 0 29898 868920 638393 2026-09-08T19:13:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Хуанхэ]] to [[Өмнөд Хуанхэ муж]] 638393 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг |Titel=Өмнөд Хуанхэ |Hangeul=황해남도 |Hanja=黃海南道 |Rr=Хуанхэнам-до |Mr=Хуанхэ-намдо |Fläche=8728 |Einwohner=2560408 |Stand=2005-01-01 |Gliederung= * 1 хот * 19 орон нутгийн тойрог |Verwaltungssitz=[[Хэжү]] |Karte=Hwanghaenam-do in North Korea.svg |Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} '''Өмнөд Хуанхэ''' (''Өмнөд Хуанхэ'', ''Өмнөд Хванхэ'', ''Өмнөд Хуанхээ'', ''Өмнөд Хуанхэй''; [[солонгосоор]] 황해남도 - ''хуанг-хэ нам-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ нам-дуу''; товчоор 황남 - '''''Хуаннам'''''; [[англиар]] ''South Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Намдо'') — [[Умард Солонгос]]ын [[аймаг]]. {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Хуанхэ| ]] bfzazjbi8076spbn3jb9zg74km9jn34 868922 868920 2026-09-08T19:23:15Z Enkhsaihan2005 64429 868922 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해남도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|南|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaenam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaenam-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaenam-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хэжү]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 1 хот; 19 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = Пак Тэ-док<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Бом]]<ref>{{Cite news |date=2024-08-01 |title=New Houses Built in Unryul County of South Hwanghae Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/286b94d10a869f34eb6cb41df399123b.kcmsf |agency=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 8450 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2310485 | population_as_of = 2008 | population_rank = 5-д | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = }} '''Өмнөд Хуанхэ''' ([[солонгосоор]] 황해남도 - ''хуанг-хэ нам-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ нам-дуу''; товчоор 황남 - '''''Хуаннам'''''; [[англиар]] ''South Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Намдо'') — [[Умард Солонгос]]ын [[аймаг]]. {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Хуанхэ муж| ]] 8mn4umjprtix6nkpt3tzxb68z362drf 868938 868922 2026-09-08T19:40:06Z Enkhsaihan2005 64429 868938 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Хуанхэ муж | native_name = {{nobold|황해남도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|황해남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|南|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hwanghaenam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hwanghaenam-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaenam-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Хэсо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хэжү]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 1 хот; 19 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = Пак Тэ-док<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Бом]]<ref>{{Cite news |date=2024-08-01 |title=New Houses Built in Unryul County of South Hwanghae Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/286b94d10a869f34eb6cb41df399123b.kcmsf |agency=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 8450 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2310485 | population_as_of = 2008 | population_rank = 5-д | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хуанхэ аялга|Хуанхэ]] | website = | footnotes = }} '''Өмнөд Хуанхэ муж''' ([[солонгосоор]] 황해남도 - ''хуанг-хэ нам-ду'', дуудлага нь ''Хуан-хээ нам-дуу''; товчоор 황남 - '''''Хуаннам'''''; [[англиар]] ''South Hwanghae Province''; [[оросоор]] ''провинция Хванхэ-Намдо'') — [[Хойд Солонгос]]ын [[муж]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Өмнөд Хуанхэ муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] pytp04jg7hf6tkfngpm26cgqmw1mcbg 0 30854 868927 857600 2026-09-08T19:31:03Z Enkhsaihan2005 64429 868927 wikitext text/x-wiki [[Зураг:NK-Gangwon-Wonsan (2024).png|thumb|[[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] муж дахь '''Воньсань хот''']] '''Воньсань''' (ө.х '''Вонсан'''; [[солонгосоор]] 원산시 - вон-сан-ши; [[англиар]] Wonsan) — [[Хойд Солонгос]] улсын [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] аймгийн төв, 314.4 км² нутагтай, 363,127 хүнтэй байгаа [[Хойд Солонгос#Төр засаг|хот]] (ши). 1880 оноос чухал далайн боомт болсон. Дотроо 45 [[Өмнөд Солонгос#Засаг захиргааны хуваарь|хороо]] (тун) болон хуваагддаг. ==Уур амьсгал== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Воньсань (1991–2020) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 2.6 | Feb high C = 4.7 | Mar high C = 9.8 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.5 | Jun high C = 24.3 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 27.3 | Sep high C = 23.6 | Oct high C = 18.7 | Nov high C = 11.5 | Dec high C = 4.7 | year high C = 16.0 | Jan mean C = -1.7 | Feb mean C = 0.4 | Mar mean C = 5.3 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.5 | Jun mean C = 20.1 | Jul mean C = 23.4 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 19.6 | Oct mean C = 14.0 | Nov mean C = 7.2 | Dec mean C = 0.6 | year mean C = 11.7 | Jan low C = −5.7 | Feb low C = −3.8 | Mar low C = 1.0 | Apr low C = 6.7 | May low C = 11.9 | Jun low C = 16.6 | Jul low C = 20.5 | Aug low C = 21.0 | Sep low C = 15.9 | Oct low C = 9.6 | Nov low C = 3.0 | Dec low C = −3.2 | year low C = 7.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 21.9 | Feb precipitation mm = 26.9 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 58.1 | May precipitation mm = 96.1 | Jun precipitation mm = 128.9 | Jul precipitation mm = 319.1 | Aug precipitation mm = 279.3 | Sep precipitation mm = 201.8 | Oct precipitation mm = 76.9 | Nov precipitation mm = 71.6 | Dec precipitation mm = 34.8 | year precipitation mm = 1350.0 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 4.0 | Feb precipitation days = 4.0 | Mar precipitation days = 5.1 | Apr precipitation days = 6.3 | May precipitation days = 7.7 | Jun precipitation days = 10.1 | Jul precipitation days = 13.9 | Aug precipitation days = 13.2 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 6.0 | Nov precipitation days = 6.1 | Dec precipitation days = 3.7 | year precipitation days = 88.2 | Jan snow days = 5.1 | Feb snow days = 4.2 | Mar snow days = 3.7 | Apr snow days = 0.6 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.9 | Dec snow days = 3.3 | year snow days = 17.9 | Jan humidity = 52.7 | Feb humidity = 54.5 | Mar humidity = 56.5 | Apr humidity = 57.2 | May humidity = 67.0 | Jun humidity = 78.2 | Jul humidity = 82.9 | Aug humidity = 83.7 | Sep humidity = 77.9 | Oct humidity = 66.0 | Nov humidity = 58.3 | Dec humidity = 54.2 | year humidity = 65.8 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf | title = 30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-05-31 | language = ko | url-status = live | pages = 216, 312, and 344}}</ref> }} ==Энд төрсөн хүн== * [[Ким Ги-нам]] (1926-) — Умар Солонгос улсын нам, төрийн зүтгэлтэн. ==Зураг== <gallery> File:Port Lazaref.jpg File:Wonsan waterfront (2937890043).jpg File:Songdowon Youth Camp, Wonsan.jpg </gallery> ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Wonsan|Воньсань}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Воньсань| ]] [[Ангилал:Канвонь мужийн хот (Хойд Солонгос)]] o94h6871x1zjlylfw7lsa1dmlpao2wm 10 30855 868969 755288 2026-09-08T22:42:14Z Enkhsaihan2005 64429 868969 wikitext text/x-wiki {{asbox | image = Flag of North Korea.svg{{!}}border | pix = 30 | subject = [[Хойд Солонгос]]ын | qualifier = | category = Хойд Солонгос түүхий | tempsort = | name = Template:NorthKorea-stub }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгос түүхий| ]] </noinclude>щ 1uy9fjvxezl7nnilpu8a8hfabhg61lv 868970 868969 2026-09-08T22:42:21Z Enkhsaihan2005 64429 868970 wikitext text/x-wiki {{asbox | image = Flag of North Korea.svg{{!}}border | pix = 30 | subject = [[Хойд Солонгос]]ын | qualifier = | category = Хойд Солонгос түүхий | tempsort = | name = Template:NorthKorea-stub }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хойд Солонгос түүхий| ]] </noinclude> a31xe9pyn4to6oyad9lfsuykix2qf9l 0 33913 868961 744656 2026-09-08T22:27:14Z Enkhsaihan2005 64429 868961 wikitext text/x-wiki '''Чонжинь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 청진시, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Chongjin) — [[Хойд Солонгос]] улсын [[Хойд Хамгён муж]]ийн төв, 275 км² газар нутагтаа 667,929<ref>{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |wayback=20100331091148 |text=2008년 인구 조사 |archiv-bot=2023-09-26 22:17:15 InternetArchiveBot }}，2009년.</ref> хүн ([[2008]] онд) тээн оршиж буй улсынхаа гурав дугаар байрын их [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Seishin 1930s.png Зураг:Chongjin.jpg Зураг:DPRK2006 hambuk-Chongjin.PNG Зураг:Chongjin 129.76768E 41.77955N.jpg </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Чонжинь| ]] [[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн хот]] 93sj8rx8ornxspqnp74ekxi3tq09wbt 0 34455 868886 826721 2026-09-08T18:34:37Z Enkhsaihan2005 64429 868886 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Чаган муж | native_name = {{nobold|자강도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|자강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|慈江|道}}}} | translit_lang1_type2 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info2 = Chagang-do | translit_lang1_type3 = [[Шинэчилсэн латинчлал]] | translit_lang1_info3 = Jagang-do | image_blank_emblem = | image_map = Chagang-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Канге]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Сон-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Шинь Чан-гиль]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nknews.org/pro/nk-leadership-tracker/elitesbio/Ri%20Myong%20Chol/|title = NK Leadership Tracker}}</ref> | area_total_km2 = 16,613 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1,299,830 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | website = | footnotes = | image_skyline = }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг болсон нэгэн [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийг]] '''Чага́н''' ([[солонгосоор]] 자강도 [чагаан_ъ-ду], [[англиар]] Chagang Province, [[оросоор]] провинция Чагандо) гэдэг. [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]] байгуулагдсны дараа жил [[Умард Пёнань]] нутгийг хуваахад нэг тал нь нэрээ өвлөж, өрөөсөн тал нь Чаган гэдэг нэртэй болжээ. ==Нутгийн хуваарь == Чаган аймаг дотроо 3 хот (시), 15 хошуу (군) болж хуваагддаг. Үүнээс гурван хотын нэрийг доор дурдав. * [[Канге]] (강계시) – аймгийн төв, 1949 онд хот болсон * Хичонь (희천시) – 1967 онд хотын зэрэг авсан * Маньпу (만포시) – мөн 1967 оноос хот гэгдсэн ==Зураг == {{уртдуудүрс|Category:Chagang-do|Чаган аймаг}} <gallery> Зураг:Chagang-Un-north-korea.png Зураг:Yalu river near jian 2011 07 24.jpg </gallery> {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Чаган муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 2qo1sefpdrfvcifxrirmdrk5ftqu0mg 868888 868886 2026-09-08T18:34:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Чаган]] to [[Чаган муж]] 868886 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Чаган муж | native_name = {{nobold|자강도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|자강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|慈江|道}}}} | translit_lang1_type2 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info2 = Chagang-do | translit_lang1_type3 = [[Шинэчилсэн латинчлал]] | translit_lang1_info3 = Jagang-do | image_blank_emblem = | image_map = Chagang-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Канге]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Сон-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Шинь Чан-гиль]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nknews.org/pro/nk-leadership-tracker/elitesbio/Ri%20Myong%20Chol/|title = NK Leadership Tracker}}</ref> | area_total_km2 = 16,613 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1,299,830 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | website = | footnotes = | image_skyline = }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг болсон нэгэн [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийг]] '''Чага́н''' ([[солонгосоор]] 자강도 [чагаан_ъ-ду], [[англиар]] Chagang Province, [[оросоор]] провинция Чагандо) гэдэг. [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]] байгуулагдсны дараа жил [[Умард Пёнань]] нутгийг хуваахад нэг тал нь нэрээ өвлөж, өрөөсөн тал нь Чаган гэдэг нэртэй болжээ. ==Нутгийн хуваарь == Чаган аймаг дотроо 3 хот (시), 15 хошуу (군) болж хуваагддаг. Үүнээс гурван хотын нэрийг доор дурдав. * [[Канге]] (강계시) – аймгийн төв, 1949 онд хот болсон * Хичонь (희천시) – 1967 онд хотын зэрэг авсан * Маньпу (만포시) – мөн 1967 оноос хот гэгдсэн ==Зураг == {{уртдуудүрс|Category:Chagang-do|Чаган аймаг}} <gallery> Зураг:Chagang-Un-north-korea.png Зураг:Yalu river near jian 2011 07 24.jpg </gallery> {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Чаган муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 2qo1sefpdrfvcifxrirmdrk5ftqu0mg 868936 868888 2026-09-08T19:39:13Z Enkhsaihan2005 64429 868936 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Чаган муж | native_name = {{nobold|자강도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|자강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|慈江|道}}}} | translit_lang1_type2 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info2 = Chagang-do | translit_lang1_type3 = [[Шинэчилсэн латинчлал]] | translit_lang1_info3 = Jagang-do | image_blank_emblem = | image_map = Chagang-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Квансо]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Канге]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Пак Сон-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Шинь Чан-гиль]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nknews.org/pro/nk-leadership-tracker/elitesbio/Ri%20Myong%20Chol/|title = NK Leadership Tracker}}</ref> | area_total_km2 = 16,613 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 1,299,830 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Аялга | demographics1_info1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Пёнань аялга|Пёнань]] | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | website = | footnotes = | image_skyline = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг болсон нэгэн [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийг]] '''Чага́н''' ([[солонгосоор]] 자강도 [чагаан_ъ-ду], [[англиар]] Chagang Province, [[оросоор]] провинция Чагандо) гэдэг. [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]] байгуулагдсны дараа жил [[Хойд Пёнань]] нутгийг хуваахад нэг тал нь нэрээ өвлөж, өрөөсөн тал нь Чаган гэдэг нэртэй болжээ. ==Нутгийн хуваарь == Чаган аймаг дотроо 3 хот (시), 15 хошуу (군) болж хуваагддаг. Үүнээс гурван хотын нэрийг доор дурдав. * [[Канге]] (강계시) – аймгийн төв, 1949 онд хот болсон * Хичонь (희천시) – 1967 онд хотын зэрэг авсан * Маньпу (만포시) – мөн 1967 оноос хот гэгдсэн ==Зураг == {{уртдуудүрс|Category:Chagang-do|Чаган аймаг}} <gallery> Зураг:Chagang-Un-north-korea.png Зураг:Yalu river near jian 2011 07 24.jpg </gallery> {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Чаган муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] saz1xjdygbsxx1zaifjruijtsi3ncj5 0 34456 868911 824034 2026-09-08T18:56:10Z Enkhsaihan2005 64429 868911 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경남도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|咸鏡南道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngnam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongnam-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongnam-do in North Korea.svg | coordinates = {{coord|40.240|N|127.531|E|type:adm1st_region:KP-08_source:dewiki|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хамхөн]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = И Жон-нам<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = Ким Ён Шик<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} People Move into New Houses in South Hamgyong Province of DPRK |url=http://kcna.kp/en/article/q/d9cc2f4dc623fbacaff97e0086571283.kcmsf |access-date=2024-06-03 |website=[[KCNA]]}}</ref> | area_total_km2 = 18,970 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=Archived copy |access-date=2026-09-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514111837/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=2011-05-14 }}</ref> | population_total = 3,066,013 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] | website = | footnotes = | official_name = }} [[Умард Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Хамгён''' [[Умард Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경남도 [хам-гёон_ъ нам-дуу], [[англиар]] South Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг өмнөд, [[Умард Хамгён|умард]] хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Хамгён юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] хоёр хуваагдаж тусгаар тогтноход умард улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 함남 ('''Хамнам''') гэж товчлон бичих нь байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Хамгён аймаг дотроо 3 хот (시), 15 хошуу (군), 1 дүүрэг (구), 1 газар (지구) бүгд 20 нутаг болж хуваагддаг. Гурван хот: * [[Хамхөн]] (함흥시) – аймгийн төв * Шиньпу (신포시) * [[Таньчонь]] (단천시) ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:North Korean Wedding Party Hamhung.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-namdo|Өмнөд Хамгён}} {{reflist}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөд Хамгён муж| ]] p4gjm0w08iq0v0ix9b46fzsi84th8xm 868929 868911 2026-09-08T19:33:45Z Enkhsaihan2005 64429 868929 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경남도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경남도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|咸鏡南道}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngnam-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongnam-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongnam-do in North Korea.svg | coordinates = {{coord|40.240|N|127.531|E|type:adm1st_region:KP-08_source:dewiki|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хамхөн]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 15 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = И Жон-нам<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = Ким Ён Шик<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} People Move into New Houses in South Hamgyong Province of DPRK |url=http://kcna.kp/en/article/q/d9cc2f4dc623fbacaff97e0086571283.kcmsf |access-date=2024-06-03 |website=[[KCNA]]}}</ref> | area_total_km2 = 18,970 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=Archived copy |access-date=2026-09-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514111837/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=2011-05-14 }}</ref> | population_total = 3,066,013 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] | website = | footnotes = | official_name = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэгийг '''Өмнөд Хамгён''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경남도 [хам-гёон_ъ нам-дуу], [[англиар]] South Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Намдо) гэнэ. [[Чосон]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг өмнөд, [[Хойд Хамгён|хойд]] хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Өмнөд Хамгён юм. [[Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс|Солонгос]] хоёр хуваагдаж тусгаар тогтноход хойд улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь мөн нэрээрээ харьяалагджээ. [[Солонгосчууд]] нэрийг нь 함남 ('''Хамнам''') гэж товчлон бичих нь байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь == Өмнөд Хамгён аймаг дотроо 3 хот (시), 15 хошуу (군), 1 дүүрэг (구), 1 газар (지구) бүгд 20 нутаг болж хуваагддаг. Гурван хот: * [[Хамхөн]] (함흥시) – аймгийн төв * Шиньпу (신포시) * [[Таньчонь]] (단천시) ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Namdo-Un-north-korea.png Зураг:North Korean Wedding Party Hamhung.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-namdo|Өмнөд Хамгён}} {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Өмнөд Хамгён муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] ng06br9ms1utww0dua5ipdtvliw62cb 0 34459 868890 638381 2026-09-08T18:39:20Z Enkhsaihan2005 64429 868890 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경북도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|咸|鏡|北|道|}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngbuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongbuk-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кванбук]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чонжинь]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 12 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Юн-хван (politician)]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=June 2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Пак Мён-хо]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 20,345 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web| title=D P R Korea - 2008 Population Census National Report | url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20161001120707/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-date=2016-10-01}}</ref> | population_total = 2,327,362 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-09 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]], [[Юкжинь аялга|Юкжинь]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Хойд Хамгён''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경북도 [хам-гёон_ъ пүг-дуу], [[англиар]] North Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Пукто) юм. [[Чусонь]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], хойд хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Хамгён юм. [[Япон улс|Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь тус нэрээрээ харъяалагдсан. [[Солонгос үндэстэн|Солонгосчууд]] нэрийг нь 함북 ('''Хамбүг''') гэж товчлон бичиж хэвшжээ. ==Засаг захиргааны хуваарь == Хойд Хамгён аймаг дотроо 3 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (시), 12 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (군)-нд хуваагддаг. === Хот=== * [[Чонжинь]] (청진시) – аймгийн төв * Хорён (회령시) * Кимчэг (김책시) ===Хошуу=== {| |valign="top"| * Ёньса (연사군) * Кёнвонь (경원군) * Кёнсон (경성군) * Кёнхөн (경흥군) |valign="top"| * Килжү (길주군) * Мёнчонь (명천군) * Мёнгань (명간군) * Мүсань (무산군) |valign="top"| * Оран (어랑군) * Пүрён (부령군) * Уньсон (온성군) * Хуадэ (화대군) |} ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Bukto-Un-north-korea.png Зураг:Songhak1.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-pukto|Хойд Хамгён}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хамгён муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 2iksupj75zc324vhqkm2xyehoytuxf5 868891 868890 2026-09-08T18:39:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хамгён]] to [[Умард Хамгён муж]] 868890 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경북도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|咸|鏡|北|道|}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngbuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongbuk-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кванбук]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чонжинь]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 12 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Юн-хван (politician)]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=June 2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Пак Мён-хо]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 20,345 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web| title=D P R Korea - 2008 Population Census National Report | url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20161001120707/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-date=2016-10-01}}</ref> | population_total = 2,327,362 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-09 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]], [[Юкжинь аялга|Юкжинь]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Хойд Хамгён''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경북도 [хам-гёон_ъ пүг-дуу], [[англиар]] North Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Пукто) юм. [[Чусонь]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], хойд хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Хамгён юм. [[Япон улс|Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь тус нэрээрээ харъяалагдсан. [[Солонгос үндэстэн|Солонгосчууд]] нэрийг нь 함북 ('''Хамбүг''') гэж товчлон бичиж хэвшжээ. ==Засаг захиргааны хуваарь == Хойд Хамгён аймаг дотроо 3 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (시), 12 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (군)-нд хуваагддаг. === Хот=== * [[Чонжинь]] (청진시) – аймгийн төв * Хорён (회령시) * Кимчэг (김책시) ===Хошуу=== {| |valign="top"| * Ёньса (연사군) * Кёнвонь (경원군) * Кёнсон (경성군) * Кёнхөн (경흥군) |valign="top"| * Килжү (길주군) * Мёнчонь (명천군) * Мёнгань (명간군) * Мүсань (무산군) |valign="top"| * Оран (어랑군) * Пүрён (부령군) * Уньсон (온성군) * Хуадэ (화대군) |} ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Bukto-Un-north-korea.png Зураг:Songhak1.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-pukto|Хойд Хамгён}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хамгён муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 2iksupj75zc324vhqkm2xyehoytuxf5 868893 868891 2026-09-08T18:39:37Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хамгён муж]] to [[Хойд Хамгён муж]] 868890 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경북도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|咸|鏡|北|道|}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngbuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongbuk-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кванбук]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чонжинь]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 12 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Юн-хван (politician)]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=June 2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Пак Мён-хо]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 20,345 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web| title=D P R Korea - 2008 Population Census National Report | url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20161001120707/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-date=2016-10-01}}</ref> | population_total = 2,327,362 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-09 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]], [[Юкжинь аялга|Юкжинь]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Хойд Хамгён''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경북도 [хам-гёон_ъ пүг-дуу], [[англиар]] North Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Пукто) юм. [[Чусонь]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], хойд хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Хамгён юм. [[Япон улс|Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь тус нэрээрээ харъяалагдсан. [[Солонгос үндэстэн|Солонгосчууд]] нэрийг нь 함북 ('''Хамбүг''') гэж товчлон бичиж хэвшжээ. ==Засаг захиргааны хуваарь == Хойд Хамгён аймаг дотроо 3 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (시), 12 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (군)-нд хуваагддаг. === Хот=== * [[Чонжинь]] (청진시) – аймгийн төв * Хорён (회령시) * Кимчэг (김책시) ===Хошуу=== {| |valign="top"| * Ёньса (연사군) * Кёнвонь (경원군) * Кёнсон (경성군) * Кёнхөн (경흥군) |valign="top"| * Килжү (길주군) * Мёнчонь (명천군) * Мёнгань (명간군) * Мүсань (무산군) |valign="top"| * Оран (어랑군) * Пүрён (부령군) * Уньсон (온성군) * Хуадэ (화대군) |} ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Bukto-Un-north-korea.png Зураг:Songhak1.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-pukto|Хойд Хамгён}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хамгён муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] 2iksupj75zc324vhqkm2xyehoytuxf5 868934 868893 2026-09-08T19:38:46Z Enkhsaihan2005 64429 868934 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Хойд Хамгён муж | native_name = {{nobold|함경북도}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|함경북도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|咸|鏡|北|道|}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Hamgyŏngbuk-to | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Hamgyeongbuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hamgyongbuk-do in North Korea.svg | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кванбук]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чонжинь]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 хот; 12 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Мужийн Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Ким Юн-хван (politician)]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=June 2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Пак Мён-хо]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 20,345 | area_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web| title=D P R Korea - 2008 Population Census National Report | url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20161001120707/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf | archive-date=2016-10-01}}</ref> | population_total = 2,327,362 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | iso_code = KP-09 | blank_name_sec1 = Аялга | blank_info_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]], [[Юкжинь аялга|Юкжинь]] | website = | footnotes = }} [[Хойд Солонгос]] улс (БНАСАУ)-ын [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|их эрхт]] арван дөрвөн нутгийн нэг нь '''Хойд Хамгён''' [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] ([[солонгосоор]] 함경북도 [хам-гёон_ъ пүг-дуу], [[англиар]] North Hamgyong Province, [[оросоор]] провинция Хамгён-Пукто) юм. [[Чусонь]] улсын үеийн найман аймгийг 1895-1896 онд өөрчлөн байгуулсны дүнд [[Хамгён]] аймаг [[Өмнөд Пёнань|өмнөд]], хойд хоёр аймаг болж хуваагдсны нэг нь энэхүү Хойд Хамгён юм. [[Япон улс|Япон]] эзэрхийлсэн үеийн дараа 1945 онд [[Солонгос улс]] тусгаар тогтноход хуваагдсан хоёрын хойд улс буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]-д нь тус нэрээрээ харъяалагдсан. [[Солонгос үндэстэн|Солонгосчууд]] нэрийг нь 함북 ('''Хамбүг''') гэж товчлон бичиж хэвшжээ. ==Засаг захиргааны хуваарь == Хойд Хамгён аймаг дотроо 3 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (시), 12 [[Хойд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (군)-нд хуваагддаг. === Хот=== * [[Чонжинь]] (청진시) – аймгийн төв * Хорён (회령시) * Кимчэг (김책시) ===Хошуу=== {| |valign="top"| * Ёньса (연사군) * Кёнвонь (경원군) * Кёнсон (경성군) * Кёнхөн (경흥군) |valign="top"| * Килжү (길주군) * Мёнчонь (명천군) * Мёнгань (명간군) * Мүсань (무산군) |valign="top"| * Оран (어랑군) * Пүрён (부령군) * Уньсон (온성군) * Хуадэ (화대군) |} ==Зураг == <gallery> Зураг:Hamgyong-Bukto-Un-north-korea.png Зураг:Songhak1.jpg </gallery> ==Лавлах бичиг == {{уртдуудүрс|Category:Hamgyong-pukto|Хойд Хамгён}} {{лавлах холбоос}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Хойд Хамгён муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] n2wzobhbk9eesvht9orpt6sc26r6ump 0 34461 868946 638422 2026-09-08T19:45:04Z Enkhsaihan2005 64429 Changed redirect target from [[Умард Пёнъань]] to [[Хойд Пёнань муж]] 868946 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Пёнань муж]] nce9dpuiqiuajc6fe8iortiy7px1aep 0 34462 868930 868716 2026-09-08T19:34:12Z Enkhsaihan2005 64429 868930 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |url=https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=[https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa/page/50 50] |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг (эсвэл хороо), 2 тойрог,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] a3c4iwqplkntlfpgft6sbt5akni6ga4 868931 868930 2026-09-08T19:35:13Z Enkhsaihan2005 64429 868931 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |url=https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=[https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa/page/50 50] |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг (эсвэл хороо), 2 тойрог,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын шууд захирагдах хот ба тусгай захиргааны бүс нутаг]] [[Ангилал:Социалист төлөвлөгөөт хот]] [[Ангилал:МЭӨ 12-р зуунд байгуулагдсан]] 4pyb7hm8x711nqoi7gwi3365jnjrxny 0 34484 868909 824039 2026-09-08T18:55:13Z Enkhsaihan2005 64429 868909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Таньчонь | native_name = {{nobold|단천시}} | native_name_lang = ko | official_name = | settlement_type = [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|Хотын захиргаа]] | translit_lang1 = Солонгос |translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] |translit_lang1_info = 단천시 | translit_lang1_type1 = [[Ханча]] | translit_lang1_info1 = 端川市 | translit_lang1_type2 = {{nowrap|[[Маккьюн-Райшауэр]]}} | translit_lang1_info2 = Tanch'ŏn-si | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info3 = Dancheon-si | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = DPRK2006 Hamnam-Tanchon.PNG | map_caption = Таньчоний байршлыг харуулсан Өмнөд Хамгёны газрын зураг | image_map1 = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | pushpin_map = Хойд Солонгос | pushpin_map_caption = Хойд Солонгос дахь байршил | coordinates = {{coord|40.458|128.911|display=title, inline|region:KP_type:city}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Умард Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Өмнөд Хамгён муж]] | area_total_km2 = 2170 | population_as_of = 2008 | population_total = 345,876 | population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Аялга |population_blank1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] | parts_type = [[Умард Солонгосын засаг захиргааны хуваарь|Засаг захиргааны хуваарь]] | parts = 39 ''хошуу'', 39 ''гацаа'' | timezone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 }} [[Өмнөд Хамгён]] мужид харьяалагддаг, [[БНАСАУ]]-ын томоохон [[хот]]уудын нэг бол 35 түмэн хүн оршин суудаг '''Таньчо́нь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 단천시, [[Англи хэл|англиар]] Tanchon) [[хот]] юм. Уул байдлаараа хот хөдөө газрыг хамт багтаасан 2,170 км² газар нутаг. [[Япон тэнгис]]ийн эрэгт [[Хамхөн|Хамхөнгөөс]] 150 км зайнд байрладаг. {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Өмнөд Хамгён мужийн хот]] [[Ангилал:Таньчонь| ]] 3736tg2r8473llw24ptrlbqgv9egy5r 0 34491 868955 867424 2026-09-08T21:05:53Z CommonsDelinker 211 Biblioteca_Centrală_Universitară_-_Piata_Revolutiei.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Monument to Carol I, Bucharest|]]. 868955 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чиприан Чуку]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-09|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Бухарест Бэняса Аурел Влайку олон улсын нисэх буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Бухарест Анри Коанда олон улсын нисэх буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:1459 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 1h5spp3vfd02f2moos3qph3fu4jw52a 0 35377 869010 818477 2026-09-09T02:09:47Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869010 wikitext text/x-wiki '''Хүний өндөр ба өсөлт''' хэмээх ойлголтод хөлийн улнаас толгойн орой хүртлэхи уртын хэмжээсийг авч үздэг. Хүн амын дунд хэт өндөр эсвэл хэт намхан хүмүүс байх нь (дундаж өндрөөс 20%-ийн хазайлт) нь тодорхой ген эсвэл дотоод шүүрлийн эмгэг өвчнүүдийн улмаас үүсдэг бөгөөд анагаах ухаанд гигантизм эсвэл дварфизм гэж нэрлэдэг. Ядуурал, дайн дажин бүхий бүс нутагт хоол хүнсний дутагдал мэтийн гадаад орчны хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр хүүхэд өсвөр насныханы дунд ямар нэгэн өвчин эмгэгтэй холбоогүйгээр архаг хоол тэжээлийн дутагдалаас шалтгаалсан өсөлтийн хоцрогдол өргөн тохиолддог. == Хүний өсөлт болон өндрийн илрүүлэлт == Хүний биеийн өндрийг судалдаг анагаах ухааны салбарыг ауксологи гэж нэрлэдэг. Бодгалийн өсөлт нь тухайн организмийн эрүүл мэндийн хэвийн байгаа эсэхийг тогтооход удаан хугацааны турш хэрэглэгдсээр ирсэн нэгэн хэмжигдэхүүн бөгөөд үүний тулд өсөлтийн муруйг ашигладаг. Бодгалийн хувьд өсөлтийг эрүүл мэндийг байдлыг илтгэх үзүүлэлт болгон ашиглахын тулд хэвийн өсөлтийн муруйтай харьцуулан дүгнэх бөгөөд удамшлийн хүчин зүйлсээс хамаарсан өсөлтийн гажуудалыг илрүүлэх боломжтой. Удмын мэдээлэл буюу генетик нь бодгалийн өндөрт нөлөөлдөг хамгийн гол хүчин зүйлсийн нэг боловч хүн амын дундах өсөлтийн алдалдалын шалтгаануудын дунд төдийөн ач холбогдолтойд тооцогддоггүй. Хүний амын дундаж өндөр нь тухайн хүн амын эрүүл мэндийн байдлыг (амьдралын жишиг, амьдралын чанар) илтгэх чухал үзүүлэлт болдог. Европыг бүс нутгийн хүн амын дундаж өндөр их байдагийн голлох шалтгаан нь удамшлийн хүчин зүйлээс гадна хоол хүнсний хангамж болон эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар өндөр түвшинд байдгаас хүн амын амьдралын чанар, амьдралын жишиг эрс дээгүүр байдагтай холбоотой. Харин Азийн бүс нутагт хоололтын байдал өөрчлөгдөж, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар ерөнхийдөө сайжрах болсон нь хүн амын дундаж өндөр нэмэгдэхэд нөлөөлж байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д арьс өнгөний үзэл үгүй болж, хүн ам зүйн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн боловч 1950 оноос хойш хүн амын дундаж үзүүлэлт тогтонги түвшинд байна. Архаг болон хурц хоол хүнсний хомсдолоос шалтгаалсан өсөлтийн зогсонгошил аль ч хүн амын дунд тохиолдож болдог бөгөөд үүнийг бид хойд Солонгосоос эхлээд Африкийн зарим орнуудад болон Европын болон бусад улс орнуудын түүхээс тодорхой харж болно. Гуатамала мэтийн хөгжиж буй орнуудад 5-с доош насны хүүхдүүдийн дунд өсөлтийн зогсонгишил маш өндөр түвшинд буюу 82.2% байна. Ноён Франисис Галтон (1889 он) эцэг эхийн өндөр болон тэдний хүүхдүүдийн өндөрийн хамааралтыг 928 хүүхэд болон 205 эцэг эхийн мэдээлэл дээр үндэслэн боловсруулжээ. Эдгээрийн хоорондох хамаарал 0.57 буюу сул хамааралтай байв. Иймээс биеийн өндөр нь удамшил болон гадаад орчны хүчин зүйлийн хослолоор бий болдог бодгалийн шинж чанар юм. Эцэг эхийн өндөр дээр үндэслэн регреси ашиглан үр удмынх нь биеийн өндөрийг тооцоолж болох бөгөөд хэт өндөр эсвэл хэт намхан эцэг эхээс харгалзах өндөр эсвэл намхан хүүхэд төрж болно. Гэвч тэдний үр хүүхэд нь эцэг эхийнхээ дундаж өнөдөртэй ойролцоо байж болно. Генетикийн хүчин зүйлс, өсөлтийн даавруудын ялгарах хэмжээ, өвчин эмгэг зэрэг нь тухайн бие махбодийн биеийн өндөрт нөлөөлөх гол хүчин зүйлс юм. Үүнээс гадна хоололт, дасгал хөдөлгөөн, гадаад орчны нөлөөлөл, амьдралын нөхцөл байдал зэрэг нь өсөлтөд нөлөөлх бусад хүчин зүйлсэд багтана. Хүний биеийн өсөлтийн хамгийн хурдан үед нь нярай болон бага насанд тохиолдох (эхийн хэвлий дэх өсөлтийн тооцохгүй бол) бөгөөд 2 нас хүртэл маш хурдацтай өснө. Улмаар биеийн өсөлт хэсэг хугацаанд удаашрах боловч бэлгийн бойжлын үед буюу шилжилтийн насанд өсөлт эргэн идэвхиждэг (ойролцоогоор эрэгтэйд 13-14 нас, эмэгтэйд 11-12 нас ). Шилжилтийн нас өнгөрөхөд өсөлт удааширч, улмаар зогсоно. Эмэгтэйчүүдийн өсөлт ойролцоогоор 15-16 насанд зогсдог бол эрэгтэйчүүдийнх үүнээс хойш 3 жил үргэлжилж 18-20 насанд зогсдог. Энэ үед хоол хүнсийн хомсдол зэрэг хүчин зүйлс нь өсөлтөд онцгой нөлөөлөл үзүүлдэг. Түүгээр ч барахгүй эхийн эрүүл мэндийн байдал бүх талаараа хүүхдийн өсөлтөд, ялангуяа хүүхдэд эхийн хэвлийд байх үед болон өсөлтийн чухал үеүүдэд онцгой нөлөөтэй. Жирэмсэн эхийн эрүүл мэндийн байдал маш чухал. Ялангуяа жирэмсэний хордлогын үе нь эхийн хэвлийд буй ургийн хувьд маш чухал юм. Энэ үед эхийн хоололтын байдал нь ургийн цаашдын өсөлтөд онцгой нөлөөлөл үзүүлдэг. Мөн эхийн нас хүүхдийн өндөр тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг. Орчин үеийн судалгаагаар эхийн нас нэмэгдэхэд ургийн өндөр аажим нэмэгддэг болохыг тогтоогоод байна. Харин нилээд эрт хийгдсэн судалгаануудад тодорхой хүн ам зүйн нөхцөл байдалд эхийн анхны төрөлт эрт байх нь ургийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг гэж үзэж байлаа. Эдгээр төстэй судалгаануудын үр дүнг биологийн хүчин зүйлсийн нөлөөлөлтэй холбон тайлбарлахаас илүү залуу эхээс төрсөн хүүхэд нь тухайн эхийн боловсролын түвшин, бие хүний төлөвшил, хоол хүнсний хүрэлцээгүй байдал, гэр бүлийн байдал зэргээс хамаардаг үздэг. Генетикийн болон гадаад орчны хүчин зүйлсийн хоорондын хамаарал нь маш нарийн төвөгтэй, тодорхойгүй асуудал байдаг. 100 жилийн өмнө Менделийн биометрийн хэлэлцүүлэг гарсанаас хойш хийгдсэн хэд хэдэн судалгаагаар хүний биеийн өндөрийн ялгаа нь 60-80%-д уламшдаг гэж үзэх болжээ. Хүний өндөрт нөлөөлдөг цорын ганц ген бол HМGA2 юм. HМGA2 генийн “өндөр” алелль агуулсан хүн нь “нам” аллель асуулсан хүнээс 1 болон түүнээс дээш см өндөртэй байдаг байна. GWA буюу геномын тархалтын нийгэмлэгийн 180 мянга гаруй хүнийг хамруулсан судалгаагаар насанд хүрсэн хүний биеийн өндөртэй холбоотой хамгийн багадаа 180 генийн хувилбар байгааг тогтоожээ. Хүний биеийн өндөрт гадаад орчны хүчин зүйлс хэрхэн нөлөөлдөг талаархи судалгааг антропологич Барри Богин болон түүний хамтрагчид АНУ-д амьдарч буюу Гуатемалагийн Маяан хүүхдүүдийн дунд явуулжээ. Богин 1970-д оны эхээр анх Гуатемалад айлчлах үедээ маяан эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр ердөө 1.575 м (5 фит, 2 инч), эмэгтэйчүүдийнх 1.442 м (4 фит, 8 инч) байдгийг судлаж мэджээ. Тэрээр Гуатемалагийн иргэний дайн дэгдэх үеээр хэдэн мянган Гуатемалачууд АНУ-руу дүрвэх үеэр дахин нэгэн судалгааг хийсэн байна. Энэхүү судалгаагаар АНУ-д дүрвэж ирсэн Гуатемалачуудын 6-12 насны хүүхдүүд нутагтаа үлдсэн хүүхдүүдээс мэдэгдэхүйц өндөр байгааг тогтоосон байна. АНУ дахь илүү хоололт сайтай, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авч чадсан маяан хүүхдүүд нь ижил насны Гуатемала дахь хүүхдүүдээс дунджаар 10.24 см(4.03 инч) өндөр байв. Мөн тэрээр АНУ дахь маяан хүүхдүүдийн суугаа өндөрийн харьцаа Гуатемалал хүүхдүүдийнхээс нилээд бага (харьцангуй урт хөлтэй, дунджаар 7.02 см) байгааг тогтоожээ. Суданд амьдардаг Шиллук, Динка зэрэг Нил мөрийн эргээр амьдардаг хүмүүс нь дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүсийн тоонд багтдаг. 1953-1954 онд эрдэмтэн Робертсын судалгаагаар Динка Рювенг эрэгтэй хүмүүсийн дундаж өндөр нь 1.813, Шиллук эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр нь 1.826 м байдгийг тогтоожээ. Эдгээр Нил мөрний эргээр амьдардаг хүмүүс нь урт хөл, нарийн бие, богино их биетэй байдаг нь халуун цаг агаарт илүү зохицсон байдаг. Гэтэл 1995 онд хойд Этиопид дүрвэн ирсэн динка болон шиллук хүмүүсийн дундаж өндөрийг хэмжиж үзэхэд ердөө 1.726м болон 1.764м тус тус байжээ. Мөн Төвдийн Кампасчууд бүс нутагтаа өндөрөөрөө алдартай бөгөөд тэдний дундаж өндөр нь 180 см болохыг 1964 онд антропологич Майкл Пиесл тодорхойлжээ. == Өсөлтийн процесс == === Өсөлтийн дотоод шүүрлийн зохицуулга === Өсөлт гэдэг нь маш олон хүчин зүйлсийн үр дүнд өнчин тархны өмнөд хэсгээс ялгардаг өсөлтийн даавар буюу соматотрофин дааврын нөлөөгөөр ясны эсүүд хуваагдан олширч, яс уртсах үйл явц юм. Мөн соматотрофин нь инсулин төст өсөлтийн хүчин зүйл хэмээх элгэнд бий болдог өөр нэгэн дааврын нийлэгжилтийг ч сэдээдэг. Эдгээр даавруудын аль аль нь хүний биеийн ихэнхи эдүүдэд нөлөөлөх бөгөөд зөвхөн өсөлтөд нөлөөлөхөөс гадна хүний амьдралын турш ялгарч өөр олон чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Эдгээр даавруудын цусан дахь хэмжээ өсвөр насанд хамгийн дээд хэмжээндээ хүрэх бөгөөд улмаар буурдаг. Мөн эдгээр дааврууд нь унтаж байх үед (ялангуяа өсвөр насных хүүхдүүдэд) хамгийн ихээр ялгардаг байна. Хамгийн голлох шугаман өсөлт нь урт ясны төгсөлийн хэсэгт байх өсөлтийн бүс хэмээх мөгөөрсөн хэсэгт явагдах бөгөөд энэ хэсэгт мөгөөрс яс болж хатуурдаг. Хүний биеийн өндөрийн бараг хагасыг нь хөл бүрдүүлдэг бөгөөл хөлийн урт нь хүйснээс хамаарч өөр өөр байж болно. Зарим тохиолдол урт яснуудын өсөлтийн ид үе дууссаны дараа бусад яснууд өсдөг. Мөн насанд хүрэгчдийг өндөрөөр нь ангилахад тэдгээрийн хоорондо зөрөө нь хөлийн уртаас нилээд хамаардаг байна. Өндөрийн үлдсэн хэсгийг гавалын яс бүрдүүлнэ. === Биеийн өндөртэй холбоотой эмгэгүүд === Хүний биеийн өндрийг нөхцөлдүүлэгч хүчин зүйл нь удамшил юм. Хэт өндөр эсвэл намхан байх нь ихэнхидээ эрүүл бус гэж тооцогддог. Гэхдээ энэ нь стандарт хазайлтаас хэр зөрж байгаагаас ихээхэн хамаардаг. Намхан нуруутай хүмүүс нь удамшлын хувьд намхан, харин өндөр нуруутай хүмүүс нь удамшлын хувьд өндө р нуруутай юм. Хэт өндөр хүмүүсийн эрүүл эсэхийг нотолохын тулд гэр бүлийхэний өндөрийг судлан тогтоох нь чухал бөгөөд хэрвээ гэр бүлийнхэн нь өндөр хүмүүс бол эмгэг гэж үзэх үндэслэлгүй. Бүх төрлийн өсөлтийн гажигтай холбоотой эмгэгүүдэд тодорхой шалгаан бий. Хамгийн өргөн тохиолдоог хэт өндөр болох эмгэг нь гигантизм бөгөөд хүүхэд насанд өнчин тархинаас хэт их хэмжээтэй өсөлтийн даавар соматостатин ялгарсантай холбоотой. Цөөн тохиолдолд хэт өндөр болсон шалтгаан тогтоогдхгүй байж болох ба хэт намхан хүмүүсийн дунд ч шалтгаан тодорхойгүй намхан байх үзэгдэл илэрдэг. 2003 оноос хүн амын дундаж өндөрийн стандарт хазайлтаас хэтэрсэн хүмүүсийг hGH даавар ашиглан эмчлэхийг зөвшөөрсөн байна. Хэрвээ тухайн өвчтөний өнчин тархи хангалттай хэмжээний өсөлтийн даавар ялагруулаагүйгээс үүдэн өсөлт зогссон бол өсөлтийн дааврыг нэмж уулгах замаар эмчлэх боломжтоы гэсэн үг. Үүний тулд өсөлтийн дааврыг эдэд тарих замаар эд эсүүдийн өсөлтийг идэвхижүүлдэг байна. == Өндөр ба эрүүл мэнд == Зарим нэг тодорхой судалгаануудын үр дүнгээс хархад биеийн өндөр нь хэт өндөр байх нь зарим нэг өвчин эмгэгийн шалтгаан болдог байна. Хэт өндөр байх нь маш олон эрүүл мэндийн асуудлуудыг дагуулдаг. Хэт өндөр бие махбодийг цусаар хангахын тулд зүрх хэт ачаалалтай ажиллах шалтгаан болдогоос гадна тархинд хангалттай хэмжээний цус хүрч чаддаггүй байна. Жишээ нь Роберт Вадлоу хэмээх нэгэн өндөр хүн байсан бөгөөд тэрээр хэт өндөрөөсөө шалтгаалан насан туршдаа алхах боломжгүй байжээ. Түүний амьдралын сүүлийн жилүүдэд авхуулсан олон зурагнуудаас түүний түгшүүртэй дүр зургийг харж болно. Хэдийгээр тэрээр 22 насандаа нас барсан боловч хөлөндөө чиг зүүж, төмөр лаазны тусламжайгаар алхдаг байв. Тэрээр хөлөө чиг төмөр, лаазанд зүсэгдсэнийг мэдэрдэггүй байсан учир хөлнийхөө шархаар авсан халдварын хүндрэлээр нас баржээ. Хэт өндөр эсвэл хэт намхан байх нь эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн аль алиных нь хувьд нийгмээс тусгаарлагдах шалтгаан болдог. Биеийн өндөр болон наслалтын хоорондох хамааралын тулаархи асуудал нилээд маргаан дагуулдаг. Самарас болон Элрик нарийн Өрнөдийн Анагаах Ухааны сэтгүүлд нийтлүүлсэн судалгааны ажлаас хархад биеийн өндөр болон наслалт нь хүн мэтийн хэд хэдэн сүүн тэжээлтнүүдийн хувьд урвуу хамааралтай ажээ. Гэтэл 1.5м-с намхан нуруутай эмэгтэйчүүд нь жижиг аарцагтай байх бөгөөд энэ нь хүүхэд төрүүлэх үед хүндрэл гарах шалтгаан болж болно. Швед эрчүүдийн дунд хийгдсэн судалгаагаар биеийн өндөр болон амиа хорлох үзэгдэлийн хооронд хүчтэй сөрөг хамаарал байгааг тогтоосон байна. == Биеийн өндөр ба ажил мэргэжлийн амжилт == Биеийн гадаад байдал (өндөр гэх мэт) болон ажил мэргэжлийн хоорондох хамааралыг судлах нь сэтгэл судлал, эдийн засаг, хүний биологийн шинжлэх ухаануудыг маш том судалгааны сэдэв юм. Биеийн өндөр болон амжилтын талаархи судалгаа хэдэн арван жилийн өмнө эхэлжээ. Намхан биетэй хүмүүс нь гимнастик, авто машины уралдаан зэрэг тодорхой спортын төрлүүдэд амжит гаргадаг. Харин ихэнхи спортуудад өндөр нуруутай, урт мөчтэй хүмүүс илүү амжилт гаргах боломжтой. Үүнд ихэнхи мэргэжлийн спортууд багтана. Ихэнхи мэргэжлийн салбарт тухайн хүний гүйцэтгэлийн чадвараас илүү биеийн өндөр төдийлөн нөлөөтэй биш юм. Хувь хүний амжилтад нас, хүйс, нийгэм эдийн засгийн статус, гэх мэт хүчин зүйлс илүүтэйгээр нөлөөлөх боловч биеийн өндөр болон ажил мэргэжлийн хоорондох хамааралыг судалсан хэд хэдэн судалгаа хийгджээ. Биеийн өндөр болон амжилтын хоорондох хамаарал нь улс төрд илүү тод ажиглагддаг. 20-р зуунд АНУ-д 25 удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль болсноос 22-д нь өндөр нэр дэвшигч нь ялж байжээ. Гэсэн хэдий ч Жесуйтын үндэслэгч Игнатус Лояота нь ердөө 1.5 м өндөртэй байсан боловч Владимр Ленин, Бенито Муссолини, Николой Чаусэску, Иосиф Сталин, Наполеон нарын адил дунджаас доогуур өндөртэй 20-р зууны цуутай удирдагч нарын нэг болж чадсан билээ. Түүнчлэн магадгүй биеийн өндөр нь улс төрчдийн хувьд өөртөө итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлдөг байж болох бөгөөд энэ нь мэргэжлийн амжилтад тодорхой нөлөөлөл үзүүлэх боломжтой юм. Намхан хүмүүс өндөр хүмүүст атаархадаг тал ажиглагддаг. "Наполеоны комлекс" гэдэг нь намхан байдлаасаа ичдэг, түүнээсээ болж сэтгэлийн байнгын дарамттай байдаг явдал. == Хүний биеийн өндрийн өөрчлөлтийн түүх == Түүхэн баримтуудаас авч үзвэл 18, 19 зууны үед Хойд Америк дахь Европчууд нь бусад Европчуудаас илүү өндөр байсан төдийгүй дэлхий дээрх хамгийн өндөр хүмүүс байжээ. Тухайн цаг үед Амеркийн уугуул иргэд нь ч дэлхийн өндөр нуруутай хүн амын тоонд багтдаг байв. Харин одоо Европын хэд хэдэн улсууд, Ялангуяа Недерланд мэтийн Скандиновын хойгын орнуудын иргэдийн дундаж өндөр Америкчуудаас даван гарах болжээ. Одоогоор цагаан арьст Америкчуудын дундаж өндөр нь Европчуудынхтай ижилхэн болсон байна. 19-р зууны сүүлчээр Нидерландчууд нь намхан хүн амтай улс гэж нэрлэгддэг байсан бол өнөөдөр дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүсийн тоонд багтах болсон бөгөөд залуучуудын дундаж өндөр 1.84 м болжээ. Европын хамгийн өндөр хүмүүс нь Альпын нуруу орчмоор амьдардаг бөгөөд залуу эрчүүдийн дундаж өндөр нь 1.86м байдаг бол эмэгтэйчүүдийнх 1.71 м ажээ. Эдийн засагч Жон Комлос болон Франческо Синнирелла нарын судалгаагаар 18-р зууны эхний хагаст Англи эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 165 см байсан бол дундаж Ирланд эрэгтэйн дундаж өндөр 168 см байжээ. Англи, Герман, [[Шотланд]] цэргүүдийн дундаж өндөр бүх цаг үеийн туршид 163.6 cм - 165.9 cм байсан бол Ирланд цэргийн дундаж өндөр 167.9 см байв. Харин хойд Америк дах боолууд болон ялтануудын дундаж өндөр 171 см байжээ. 1770-д оны сүүлээр Америкад төрсөн колонгийн цэргүүдийн дундаж өндөр нь тухайн цаг үед Английн холбоотон байсан тэнгисийн армийн цэргүүдийн дундаж өндөрөөс 3 инч илүү байжээ. Америк болон Европчуудын дундаж өндөр аж үйлдвэржилтийн хурдацтай хөгжлийн эрин үед эрс буурсан бөгөөд энэ нь хүн амын хэт их өсөлт болон эдийн засгийн тэгш бус байдал ноёлох болсонтой холбоотой байж болох юм. 19-р зууны эхэн үед Англид ахлах ангийн оюутан (Сандхюрстын цэргийн академи) болон доод ангийн оюутануудын (далайн нийгэмлэгийн хөвгүүд) дундаж өндөрийн ялгаа 22 см-т хүрч байжээ. Нидерландчуудын булшнаас цуглуулсан мэдээллийн дагуу 1850 оноос өмнө Недерландын Лейдэн дэх эрэгтэйчүүд болон эмэгтэйчүүдийн дундаж өндөр тус бүр 166.7 см ба 156.7 см байв. Мөн 1965 онд 19 настай Голланд өнчин хүүхдүүдийн дундаж өндөр 160 см байсан байна. J.W. Drukker болон Vинчcent Tassenaar нарын судалгаагаар 1830-1857 онд буюу Голландын үндэсний нийт бүтээгдэхүүн жил бүр дунджаар 0.5%-р нэмэгдэж байх үед хүн амын дундаж өндөр буурч байжээ. Хамгийн их бууралт нь 1847 онд тохиосон бөгөөд хотын иргэдийн дундаж өндөр 2.5 см-р буурсан бөгөөд тухайн үед нас баралт ч мөн хөдөөнөөс хотод илүү их байжээ. 1829 онд хөдөөний Голланд эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 164 см байсан бол 1856 онд 162 см болсон бол хотын эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 158.5 см байв. 2004 оны ЮНИСЕФ-ийн тайланд 2003 онд хойд Солонгост хийсэн судалгаагаар жил дараалан өлсгөлөнгийн улмаас залуу эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр илэрхий буурсан тухай өгүүлжээ. Үүний улмаас 2 Солонгосын хүн амын дундаж өндөр улам бүр холдсоор 12 см-т хүрсэн үзүүлэлт байна. == Дэлхий дахины дундаж өндөр == Хүйс бүрийн дундаж өндөр нь өөр өөр улсын орны хүн амын хувьд өөр өөр байдаг бөгөөд ихэнхи тохиолдолд эрчүүд эмэгтэйчүүдээс өндөр байдаг. Эмэгтэйчүүдийн бэлгийн бойжил эрт эхэлдэгтэй холбоотойгоор бага насандаа эрэгтэйчүүдээс өндөр байх боловч эрт өсөлт нь зогсдог. Урт ясны босоо тэнхлэгийн дагуух өсөлт зогссоноор эпифизийн ялтаст ойртож ирдэг. Энэхүү ялтас нь ясны өсөлтийн бүс бөгөөд бэлгийн бойжил гүйцэх үед дааврын нөлөөгөөр энэхүү бүс үгүй болдог. Насанд хүрэгчдийн дундаж өндөр хүйсний хувьд улс үндэстэн бүрт харилцан адилгүй тархалттай байна. Хүн амын бүлгүүдийн дундах насанд хүрэгчдийн өндөрийн ялгаа нь чухал ач холбогдолтой. Жишээ нь Бүгд Найрамдах Чех улсын эмэгтэйчүүдийн дундаж өндөр нь Малави улсын эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөрөөс илүү байдаг байна. Үүнд генетикийн хүчин зүйл болон хүүхэд насны амьдралын хэв маяг (хоололт, нойр, биеийн хөдөлмөр) буюу гадны хүчин зүйлсийн аль аль нь нөлөөлөх талтай. Одоо амьдарч буй хүмүүсийн дундах хамгийн өндөр хүн бол Туркийн Султан Козэн бөгөөд тэрээр 2.51 м (8 фит 3 инч) юм. Харин орчин цагийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн өндөр хүн бол 1918-1940 онуудад амьдарч байсан АНУ-ийн Иллинойс мужийн иргэн Роберт Першинг Вадлоу бөгөөд түүний биеийн өндөр нь 2.72 м өндөр байсан нь нотлогдсон байна. (8 фит 3 инч). Анагаахн ухааны түүхэн дэх хамгийн өндөр хүн бол Хятадын Хунан мужийн Зэнг Жинлиан бөгөөд тэрээр 17 насандаа нас барах үедээ 2.48 м (8 фит 1 1⁄2 инч) байжээ. Хүйс, генетикийн хүчин зүйлс, гадаад орчны хүчин зүйлсийн нөлөөлөл зэргээс хамааран биеийн өндөр буурах, агших үзэгдэл нилээд тохиолддог бөгөөд зарим хүмүүсийн хувьд дунд эргэм насандаа эхэлсэн байдаг бол зарим хүмүүсийн хувьд нилээд хөгширсөн үедээ агшсан байдаг байна. Энэхүү агшилтын гол шалтгаан нь хүний багана нурууны нугаламуудын завсарт байрлах зөөлөн эдээс бүрдсэн дискүүд нь ачааллын улмаас үгүй болсноос нуруу богиносож, агшдаг байна. Дэлхийн эрдэмтэн эмч нарын «NCD Risk Factor Collaboration» байгууллагын 2014 оны судалгаагаар Голланд эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 182,5 см дэлхийн хамгийн өндөрт тооцогдож байжээ, Латви эмэгтэйчүүдийн дундаж өндөр: 169,8 см. Хамгийн намхан буюу 2014 оны байдлаар Зүүн Тиморын эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр нь 159,8 см, Гватемал эмэгтэйчүүдийн өндөр нь 149, 4 см өндөр байжээ. Өнгөрсөн зуунд Өмнөд Солонгосын эмэгтэйчүүд (20 см-ээс дээш), Иран эрчүүд (16.5 см) хамгийн их өссөн байна. == Хүний өсөлтийн дундаж үзүүлэлт: == Хүн жигд бус өсдөг. Хүний биеийн урт нь төрөхийн өмнө хэвлийд байх үед хамгийн хурдан өсдөг байна. Төрөх үед хөвгүүдийн дундаж өндөр 51.5 см, охидын хувьд 51 см хүрдэг бөгөөд үүнээс хойш өсөлт удааширдаг. Амьдралын эхний жилд хүүхэд дунджаар 24 см, хоёр, гурав дахь жилдээ 10 см, 3-7 нас хүртэл 6-6,5 см өсдөг. Бэлгийн бойжилтын үед өндөр нь жилд 5-7 см-ээр нэмэгддэг. Охид бэлгийн бойжилт эрт эхэлдэг тул энэ хугацаанд өсөлтийн хувьд хөвгүүдийг гүйцэж түрүүлдэг бол 14 наснаас хөвгүүд үе тэнгийн охидуудаа биеийн өндрөөр гүйцэж түрүүлдэг байна. Эрчүүдийн өсөлт дунджаар 18-20 нас хүртэл, эмэгтэйчүүдийн өсөлт 16-18 нас хүртэл явагддаг байна. [[Ангилал:Антропометрийн хэмжээс]] 5oue6f4zg4stwi273rz0yf6fq4y9erb 0 36548 868898 556139 2026-09-08T18:42:30Z Enkhsaihan2005 64429 868898 wikitext text/x-wiki [[Файл:North Korea nuclear.svg|thumbnail|Хойт солонгосын туршилтын талбай]] '''Пүнге-ри цөмийн туршилтын талбай''' ({{lang-ko|풍계리 핵실험장}}) нь [[Хойд Солонгос]]ын [[Хойд Хамгён муж]]ийн [[Килжү дүүрэг]]т оршдог байна. Энд 2006, 2009, 2013 онуудад цөмийн зэвсгийн туршилт хийж байсан. Талбайн газар зүйн солбицол: 41°16'00"N 129°06'00"E. [[Ангилал:Цөмийн зэвсгийн туршилтын талбай]] [[Ангилал:Умард Солонгосын цөмийн зэвсгийн програм]] [[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн газар зүй]] 2a7a0nynnphb4riuewzpzjszp9fgrcq 0 37275 868865 860621 2026-09-08T13:11:35Z Chongkian 21163 868865 wikitext text/x-wiki '''Голын эх''' гэдэг нь аливаа голын урсан эхэлж, үүсэж буй хэсэг газар юм. Жишээ нь: ямар нэг уулын [[булаг]] урссаар цааш гол болон урсдаг бол тухайн булаг нь уг голын эх болно. [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] [[Ангилал:Гидрогеологи]] [[Ангилал:Булаг]] [[Ангилал:Байгаль хамгаалал]] {{stub}} 5kfrtwgwzzgqqc661qydire27aw9gkd 868866 868865 2026-09-08T13:11:44Z Chongkian 21163 868866 wikitext text/x-wiki '''Голын эх''' гэдэг нь аливаа голын урсан эхэлж, үүсэж буй хэсэг газар юм. Жишээ нь: ямар нэг уулын [[булаг]] урссаар цааш гол болон урсдаг бол тухайн булаг нь уг голын эх болно. {{commonscat}} [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] [[Ангилал:Гидрогеологи]] [[Ангилал:Булаг]] [[Ангилал:Байгаль хамгаалал]] {{stub}} 6npiyq2m0o9l9yc90df728k0n00m0a9 868867 868866 2026-09-08T13:11:57Z Chongkian 21163 868867 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Голын эх''' гэдэг нь аливаа голын урсан эхэлж, үүсэж буй хэсэг газар юм. Жишээ нь: ямар нэг уулын [[булаг]] урссаар цааш гол болон урсдаг бол тухайн булаг нь уг голын эх болно. {{commonscat}} [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] [[Ангилал:Гидрогеологи]] [[Ангилал:Булаг]] [[Ангилал:Байгаль хамгаалал]] {{stub}} 8fxft6ioq84pt6188bpbjwjb182ru1t 0 38987 869016 787706 2026-09-09T02:12:14Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 869016 wikitext text/x-wiki [[File:ORDbot quantum.jpg|thumb|ORDbot квант 3Х хэвлэгч]] [[File:Airwolf_3d_Printer.jpg|thumb|Airwolf 3Х хэвлэгч]] [[File:Hyperboloid Print.ogv|thumb|3Х хэвлэлтийн явц]] '''Гурван хэмжээст хэвлэгч''' (3Х хэвлэгч, {{lang-en|3D printer}}) нь ямар ч хэлбэр дүрс бүхий биет дүрсийг дижитал загвараас хэвлэх төхөөрөмж юм. Эх бэлдцээс ухах, хөрөөдөх, сийлэх зэргээр хасаж бэлддэг, уламжлалт биет дүрс бүтээх аргаас ялгаатай нь, гурван хэмжээст хэвлэгч нь үе үеэр нь давхарлан нэмэх зарчмаар ажилладаг. =='''Түүх'''== Анх 1980-д онд 3Х хэвлэгчийн санаа гаран бүтээгдсэн боловч 2010-д оны эхэн хүртэл сайтар судлагдаж, борлуулалтад гараагүй байсан юм. Хамгийн анхны амжилттай 3Х хэвлэгчийг 1984 онд Чак Халл гэдэг хүн бүтээжээ. XXI зууны эхээр энэхүү төхөөрөмжийн зах зээлд ихээхэн өсөлт гарсан ба үнэ нь ч боломжийн болон буурч байна. 2012 онд 3Х хэвлэгчийн зах зээл 2,2 тэрбум долларт хүрч 2011 оныхоос 29 хувиар өсчээ. == Нэр томьёо == "Нэмж боловсруулалт хийх" гэдэг нэр томьёо нь ерөнхийдөө бол үе үеэр нь давхарлан нэмэх зарчмын дагуу ямар нэгэн обьект буюу бүтээгдэхүүнийг бүтээдэг технологийн талаар ярихад хэрэглэгддэг. Энэ аргаар бүтээгдсэн бүтээгдэхүүнүүдийг амьдралынх нь мөчлөгийн аль ч үед хэрэглэж болох ба их хэмжээний үйлдвэрлэл явагдаж эхлэхэд ч ашиглаж болдог. Үйлдвэрлэл болон (ялангуяа) машин тоног төхөөрөмжөөр боловсруулалт хийхийн хувьд "хасах" арга нь уламжлалт бөгөөд илүү түгээмэл юм. Ерөнхийдөө бол "хасаж боловсруулалт хийх" болон "нэмж боловсруулалт хийх" гэдэг нэр томьёонууд сүүлийн он жилүүдэд хэрэглэгдэх болсон ба хооронд нь ялгаж салгахад гарч ирсэн нэр томьёо юм. Хэдийгээр төмөр зүйлсийг аль эрт дээр үеэс эхлэн хооронд нь холбож, нийлүүлж, нэмэх маягаар бүтээгдэхүүн боловсруулж ирсэн боловч хүмүүст шууд тэдгээрийг дижитал дэлгэцнээс буулган "нэмж боловсруулалт хийх" аргаар модель гаргах боломж нь байгаагүй юм. (төмөр эдлэлийг холбож нийлүүлэх аргаас дурдвал: гагнах, тавлан хадах, төмрийг давтах, боох, г.м) Харин машин тоног төхөөрөмжөөр боловсруулалт хийх явдал нь ерөнхийдөө бол "хасаж боловсруулалт хийх" аргад хамаарагдах ба ингэхдээ эд зүйлсийг өрөмдөж, үрж, бяцлаж, бутлаж болон зордог. Түүнээс гадна анх "[[Англиар Stereolithography|Cтереолитография]]" гэдэг нэр томьёог Чак Халл 1984 онд патентын эрх авахдаа гаргаж ирсэн ба энэ нь "Гурван хэмжээст эд зүйлийг бүтээхэд хэрэглэдэг олон бүлэг давхаргыг хамарсан үйлдвэрлэл боловсруулалтын систем" хэмээн тайлбарласан байна.<ref>Freedman, David H. "Layer By Layer." ''Technology Review'' 115.1 (2012): 50–53. ''Academic Search Premier.'' Web. 26 July 2013.</ref> == '''Ажиллах ерөнхий зарчим''' == [[File:Rapid prototyping slicing-ru.svg|thumb|Нимгэн үеүдийг давхарлан хэвлэнэ.]] === Хэвлэлийн эх === 3Х хэвлэлийн эхийг компьютероор болон 3Х сканнераар бэлдэнэ. 3Х хэвлэлийн эх бэлдэх нь энгийн хэрэглэгчдэд амаргүй ажил юм. Тийм ч болохоор сүүлийн үед хэд хэдэн 3Х хэвлэлийн газрууд<ref>{{Cite web |url=http://3dprintercafe.com/threedingcom-exchange-of-d-printable-files-a9 |title=3D printer cafe threeding.com |access-date=2014-02-09 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222200155/http://3dprintercafe.com/threedingcom-exchange-of-d-printable-files-a9 |url-status=dead }}</ref> байгуулагдаж байна. 3D принтерийг ашиглахад 3 янзаар байж болдог. Үүнд: * Компьютерт хэрэглэж байсан программ * 3D хуулбарчилсан скан * Зураг авалтын төхөөрөмжтэй программ хангамж хэрэглэж болно. Компьютераар хэрэглэдэг программ хангамж нь ихэвчлэн түгээмэл ашиглагддаг. Яагаад гэвэл, энэ төхөөрөмж нь алдаа бараг байхгүй бөгөөд алдаа хийсэн үед хэвлэж гаргахаасаа өмнө алдаагаа засаж болдог давуу талтай юм. Гараар хийсэн пластик материалтай 3D загварууд нь яг уран баримлаар хийгдсэн юм шиг харагдана. 3D хуулбарчилсан скан бол олон жижиг хэрэгтэй дүрсний мэдээнүүдийг нийлүүлээд үндсэн бие баримтуудыг нь орлуулдаг.  === Хэвлэх === Хэвлэхдээ, хэвлэгч STL файлаас загварыг уншаад, 1.75мм голчтой хуванцар материалыг (3D printing filament ) 0,4мм голчтой 195-200 градусын халуун хошуугаар цувьж гарган огтлолын дагуу нимгэн үеүдийг дээр дээрээс нь давхарлан тавьдаг. Эдгээр үеүд нь хоорондоо барьцалдан нэг цул биет болж эцсийн бүтээгдэхүүн бий болно. Энэхүү аргын нэг чухал давуу тал нь ямар ч хэлбэр дүрс бүхий биетийг бүтээж болох явдал юм. Хэвлэгчийн нарийвчлал гэдгээр хэвлэх үеийн зузаан болон Х-У нарийвчлалыг хэлнэ. Түгээмэл хэрэглэгдэж буй хэвлэгчийн хэвлэх нэг үеийн зузаан нь 100 [[метр|мкм]] орчим байгаа бол 16 мкм-н зузаантай үеэр хэвлэж буй хэвлэгч ч байдаг. Х-У нарийвчлал нь ойролцоогоор 50-100 [[метр|мкм]] байна. Өнөөгийн аргаар ямарваа зүйл бүтээхэд бүтээгдэхүүний хэлбэр, хэмжээ, хэрэглэгдэж буй арга зэргээс шалтгаалан хэдэн цагаас хэдэн өдөр хүртэл үргэлжилдэг бол нэмж боловсруулалт хийх аргаар энэ хугацааг хэдхэн цаг болгон бууруулж болох юм. Цутгах зэрэг улавжлалт аргаар их хэмжээний хуванцар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь хямд боловч нэмж боловсруулалт хийх аргаар илүү хурдан үйлдвэрлэж болох юм. Мөн цөөн тоотой үлдвэрлэхэд нэмж боловсруулалт хийх арга нь илүү хямд тусдаг. Мөн бага оврын 3Х хэвлэгчээр аливаа зүйлийн бүрдэл хэсгүүдийг хэвлээд дараа нь угсарч нэгтгэх боломжтой юм. Олон өнгөөр зэрэг хэвлэж болохуйц 3Х хэвлэгч ч бий. 3D принтер нь хэвлэж эхлэхээсээ өмнө STL гэсэн файлаар ямар нэгэн алдааг эсвэл олон талын алдаануудыг байгаа эсэхийг шалгаж үзнэ. Ер нь ихэнхдээ 3D сканаас гарч ирсэний дараа олон алдаатай гарч ирдэг тохиолдол байдаг учраас STL файл нь хаана алдаа байна тэр дунд нь засаж өгдөг давуу талтай. Алдааны жишээнээс дурдвал, онгоц хийхэд булан нь нийлэхгүй байх эсвэл зай завсар гарсан байх. Түүний дараа 3D загвар нь G-сode программ хангамж ашиглан жижигхэн хэсэг болгон тасалж, үндсэн хэлбэрийг үүсгэнэ. 3D принтинг хийхэд янз бүрийн хэмжээтэй хийгдэж болох бөгөөд 100 микрометр эсвэл 250 микрометрийн хооронд хэлбэлзэнэ. Зарим тохиолдолд хүчин чадал сайтай 3D принтерийн машин нь 16 микрометр хүртэл гаргаж хүчин чадалтай байдаг байна. 3D принтинг хийхэд хичнээн ч хугацаа шаардаж болно. Ямар зүйл хэвлэгдэж байгаа буюу эсвэл ямар хүчтэй машинаар хэвлэж байгаагаас шалтгаалан хэдэн цагт ч хийж дуусгаж болно. Ерөнхийдөө хэвлэж дууссаны дараа энэхүү бодит зүйл нь үндсэн зураг эсвэл бодит байдлын биет зүйлээсээ хэд дахин том хэвлэгдэж гардаг. Учир нь, зүсэж байранд нь оруулахад амар байдагтай холбоотой юм. Энэхүү зүсэлт нь ч бас олон төрлийн аргаар хийгдэж болно. Жишээлбэл, том хэмжээтэй мэргэжлийн зүсдэг машинууд орно, мөн гараар хийсэн машинуудаар зүсэлт хийж болно.  ==Шинэ дэвшлүүд== 3Х хэвлэгчээр төмөр, хуванцар, керамик гээд бараг бүх төрлийн материалаар бүх төрлийн зүйлсийг хийх ба маш нарийн салбаруудад ашиглах оролдлогууд амжилттай болсоор байна. 2014 оны 3 сард Англид 3Х хэвлэгчээр хэвлэсэн хиймэл хацрын ясны хэсгийг машины осолд орсон хүнд амжилттай суулгаж анагаах ухаанд томоохон дэвшлийг авчирлаа. <ref>[http://www.bbc.com/news/uk-wales-26534408 3Х хэвлэлтээр хүний нүүрийг Вэлст засч мэс засал хийв, Би Би Си, 2014/03/12]</ref> == Үйл явц == Хэд хэдэн 3D хэвлэх үйл явцыг 1970-аад оноос хойш зохион бүтээсэн байна. Хэвлэх машин нь анх том хэмжээтэй, үнэтэй, мөн тэдний үйлдвэрлэж чадах хэмжээ нь хязгаарлагдмал байсан байна. Олон тооны нэмэлт технологийн үйл явц нь одоо чөлөөтэй хийгдэж байгаа байна. Үйл явцын хоорондох гол ялгаа давхаргын хэсгийг бий болгодог болон ашигласан материалаараа ялгаатай байна. Зарим нь зөөлөн болон хатуу давхрагуудыг үүсгэдэг байна. Жишээ нь: Сонгомол хайлуулах лазер (ГТМ), эсвэл шууд металл лазер (DMLS), (FDM), эсвэл утасны дууриамал (Францын) лазер гэх мэт материалууд янз бүрийн нарийн технологийг ашиглан шингэн материалыг нөөшлөн авдаг. Паркетин обьект үйлдвэрлэлийн (LOM) нимгэн давхарга бүр нь хэлбэрт орсон байдгаас гадна хамтдаа нийлэн (жишээ нь, цаас, полимер, металл) орсон байна. Зарим компани зорилтот зүйлээ бүтээхэд шаардагдах санал болгодог нунтаг болон полимерт өөрийн гэсэн давуу болон дутагдалтай тал байдаг. Хэвлэгч машиныг сонгон авахдаа гол төлөв өнгө, хурд, материалынх нь үнэ, хэр олон сонголттой, үнэ зэргээс шалтгаалж сонгон авдаг. Металлаар хийсэн хэвлэгч машин нь ерөнхийдөө өндөр үнэтэй байдаг. Бага үнэтэй хэвлэгч машинд сүүлд нь металл хэсгийг нэмж хийж болдог байна. === Гаргах үйл явц === FDM нь наалдамхай халуун халимхай, автоматаар гаргагч болон халуун агаараар гагнагч полимерээс үүсдэг. Энэхүү зарчмыг С.Скотт-Крамп 1980-аад оны сүүлээр боловсруулсан бөгөөд 1990 онд Stratasys-д худалдаанд гаргасан байна. Энэ төрлийн 3 хэмжээст хэвлэгч гарч ирснээр нээлттэй том үйлдвэрлэлийн эх сурвалжийн харилцаа холбоо сайжирч, [[зар сурталчилгаа]] болон өөрөө хийсэн хувилбарууд ашиглагдаж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд энэхүү бүтээгдэхүүн үүснээс хойш технологийн үнэ 2дахин буурсан байна. Загварыг загварчлахдаа нэмэлт давхрага болох ирмэгүүдийг үүсгэдэг байна. Ороомгон термопластик утас эсвэл металл улайдаг утаснууд нь хэвлэн гаргагч цорго буюу хошуу руу нийлүүлэх явцад задардаг байна. Цорго нь материалыг халаадаг ба урсгалыг идэвхжүүлдэг байна. Stepper болон servo мотор нь ихэвчлэн гаргагчийг хөдөлгөж урсгалыг тааруулхаар зохицуулагдсан байдаг. 3 хэмжээст хэвлэгч нь ихэвчлэн 3 хөдөлгөөний тэнхлэгтэй байдаг. CAM программ хангамжийн багц нь моторуудыг удирдаж хянахын тулд микро контроллер руу илгээж G код хянахад ашигладаг. 3 хэмжээст хэвлэгчийн гаргагч материал нь халуун төгсгөл болон хүйтэн төгсгөлтэй байдаг байна. Төрөл бүрийн полимер ашиглагддаг ба дотроо acrylonitrile butadiene styrene (ABS), поликарбонат (PC), polylactic хүчил (ХАЧА), өндөр нягттай полиэтилен (HDPE), PC / ABS, polyphenylsulfone (PPSU) болон өндөр үр нөлөөтэй хөөсөн полистирол (HIPS) зэргийг багтаадаг байна. Ерөнхийдөө полимер нь шинэхэн давирхайнаас бий болдог утасны нэг хэлбэр. Үүнд олон төрлийн төсөл байдгийн нэг нь нээлттэй эх үүсвэрийн нийгэмд суурилсан ба зорилго нь хэрэглээний дараах буюу хог хаягдлаа утас болгон ашиглах үйл явц юм. Энэхүү татан оруулагч машин нь пластик материалыг утас болгохын тулд жижиглэж шахан гаргадаг байна. Нэмж хэлэхэд fluoropolymer нь өндөр темпратурт тэсвэрлэх чадвартай. Гол нь энэ чадвар нь утас болон хувирахад нь ихээхэн хэрэгтэй байдаг байна. FDM нь бага зэрэг хэлбэрийн сонголтын хувьд хязгаарлагдмал хийгдсэн байж болох юм. Жишээ нь: FDM хийгдэж эхэлснээс хойш буюу явцад нь дэмжлэг аваагүй тохиолдолд байнга stalactite шиг бүтэцтэй ажиллаж чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл яг барилга дуусах үед эвдрэл гарах боломжтой ба багахан хэмжээний дэмжлэг нь энэхүү үед хэрэглэхээр бүтэцлэгдсэн. === Материалын үүрэг === Өөр нэг 3 хэмжээст хэвлэгчийн арга нь материалаа сонгон авч тохируулах юм. Нэг давхарга үүсгэн, ажиллаж байгаа хэсэгтээ доошилж хөдлөх ба дахин шинэ давхарга нэмдэг энэхүү үйлдэл нь угсарч дуустал дахин дахин хийгдсээр байдаг. Лазер нь ихэвчлэн хатуу зүйлийг хайлуулахад хэрэглэдэг. Жишээлбэл SLS , аль алиныг нь хэрэглэж болох ( PA, PA-GF, Rigid GF, PEEK, PS, Alumide, Carbonmide, elastomers). SLS нь анх 1980-аад оны дунд үеэр DARPA-н ивээл дор Остин дахь Техасын их сургуульд доктор Карл декарт болон Жосбер биэмэн нараар хөгжин дэвшиж пэтентаар батлагдсан байна.Үүнтэй ижил үйл явц нь арилжаалагдалгүй ОХУ householder-р патентаар 1979 онд батлагдсан байна. Хатуу зүйлийг хайлуулах биш боловч механик шинж чанарын хувьд ердийн үйлдвэрлэсэн механиктай төстэй, бүрэн нягт материалтай давхаргыг үүсгэхийн тулд өндөр хүчин чадалтай лазер ашиглан хайлуулна. EBM метал хэсгийн хувьд нэмэлт үйлдвэрлэлийн технологийн хэлбэртэй төстэй. EBM-н үйлдвэрлэл вакум орчинд электрон цацрагаар давхарга давхаргаар нь металыг хайлуулдаг байна. Ялгаатай метал техник арга барил нь хайлуулах чиглэлээр ажилладаг. Өөр нэг арга барил нь 3 хэмжээст хэвлэх системээс бүрдэнэ. Нунтаг болон бэхэн үйл явцыг ашиглан хэвлэж байх явцдаа шинэ нэг давхаргыг загварчилдаг байна. Энэ технологи нь өнгөт болон уян хатан туршилтын загварыг ашиглахыг санал болгодог байна. ;Давхарга Зарим хэвлэгч машины хувьд хамгийн хямд төсвөөр материалыг бий болгоход ашиглаж болно. 1990-д оны үеэр принтерийн маркетингтай компаниуд үйлдвэрлэлд тусгай наалдамхай зүйлээр бүрхсэн цаасыг нүүрстөрөгчийн давхар исэл бүхий цаас ашигласан ба тэднийг хамтад нь давхар лазердсан байна. ;Метал сүлжээний үйл явц Мөн 3 хэмжээст металууд болох төмөр болон хөнгөн цагаан нь газ төмөр аркын тусламжтайгаар ашиглагдана. Үндсэн RepRap загварын бага зардал бүхий 3 хэмжээст принтерүүд нь Arduino мэдрэгчтэй ба ердийн төмөр утаснаас дүрсэлсэн ухаалаг төмөрлөг шинж чанараас бүрдсэн юм. == Үйлдвэрийн хэрэглээ == ==== Хувцас загвар ==== 3D принтинг нь түүгээр бикини, гутал, даашинз зэргийг хийж туршдаг загвар зохион бүтээгчдээр дамжин хувцас загварын ертөнцөд орж ирсэн. 3D принтингийг ашиглан Nike-ийнхан Америк хөлбөмбөгчдөд зориулсан 2012 оны Vapor Laser Talon нэртэй гутлын анхны загварыг гарган үйлдвэрлэж байгаа бол New Balance нь тамирчдад зориулсан тусгай загварын гутлуудыг үйлдвэрлэж байна. 3D принтинг нь хэрэглэгчийн тусгай шаардлагаар нүдний шилийг нь тохируулж загварчлах түвшинд ирээд байна. (линзийг нь хэвлэж болохгүй) Нүдний шилийг хурдан хугацаанд загварчлах боломжтой. ==== Тээврийн хэрэглээ ==== 2014 оны эхээр Шведийн спорт машин үйлдвэрлэгч Koenigsegg нь 3D принтингийг ашиглан бүтээсэн One:1 машинаа танилцуулсан билээ. Одоогоор тус компани хажуугийн толины дотор хэсэг, агаарын суваг, титан бүрэлдэхүүнүүд зэргийг 3D принтингээр бүтээдэг байна. “Urbee” бол хамгийн анхны 3D принтингээр бүтээгдсэн машин юм. Энэ нь 2010 онд Америкийн Ker Ecologic болон Stratsys компанийн инженерүүдийн хамтын бүтээл болж, чамин загвартай hybrid машин болсон юм. 2015 оны 5 сард Аэробус компани 1000-аас илүү бүтэц нь 3D принтингийн тусламжтайгаар бүтээгдсэн Аэробус А350 XWB-г танилцуулсан. Мөн 3D принтингээр онгоцны сэлбэг материал зэргийг үйлдвэрлэхэд хэрэглэдэг. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон Израйлийн нисэх хүчин 3D принтингээр сэлбэг хэрэглэлээ үйлдвэрлэж эхлээд байна. ==== Барилга байгууламж ==== Саяхныг хүртэл бүх зүйл гараар бүтээгдэж ихээхэн цагийг зарцуулдаг байсан. Тиймэс архитекторууд ихэнхдээ төслийнхөө үйл ажиллагааг зурж танилцуулдаг. Үйлчлүүлэгчид бүтээгдэхүүний албан бус шийдвэрээ гаргахдаа боломжит бүх эерэг талаас нь харж нямбай тогтоохыг оролддог гэж Erik Kinipper үзсэн байдаг. Тиймээс архитекторууд үйлчлүүлэгчдэд моделиудаа түргэн хугацаанд хүргэхийн тулд 3D принтингийг хэрэглэж эхэлжээ. 3D принтингийг ашигласнаар зохион байгуулах үйл ажиллагааныхаа 50-80%-ийг хэмнэж, 60%-аар хөнгөн бөгөөд бат бэх моделуудыг хэвлэн гаргаж чадах болсон байна. Иймээс загвар болон моделууд нь хүний төсөөллөөр л хязгаарлагдах болсон юм. 3D технологийн материалын хурд болон чанар нь түүгээр бүтээгдэж болох олон олон моделиудад болон үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэлийн арга барилд үүд хаалга нээж өгсөн. Нэгэн тод жишээ бол доктор Бехрох Хошневисийн Өмнөд Калифорнийн их сургуульд хийсэн, 24 цагийн дотор байшин барьж чадах 3D принтингийн машиныг бүтээж чадсан судалгааны ажил юм. Энэ үйл ажиллагааг Contour Crafting гэж нэрлэсэн байна. Хошневис, Расселл, Квон, Буккапатнам нар үүнийгээ нэг компьютерийн удирдлагатай системээр дамжуулж олон давхар материалд хэрэглэгддэг үйлдвэрийн нэмэлт үйл ажиллагаа гэж тайлбарласан байдаг. Bushey мөн Хошневисийн бетон хошуугаараа гаргаж чаддаг, гэрийн суурьтай компьютерийн загвар бүтээж чадах роботыг хэлэлцсэн. Contour Crafting технологи нь бүтээмжийг бүрэн автомат болгоход гол үндэс суурь болж өгсөн. Үүнийг ашиглан ганц болон цогцолбор барилгууд, тус тусдаа өөрийн гэсэн загвартай, нэг уншилтаар автоматаар бүтээгддэг. === Галт зэвсэг === 2012 онд, Америкийн Нэгдсэн Улсын зэвсэгт хүчин 3D принтингийг ашиглан хуванцар бууг зохион бүтээсэн байна. Зэвсэгт хүчин нь мөн 3D-ээр хэвлэгдэж болох AR-15 төрлийн винтов буу болон 30 дахицтай М16 бууны агуулах зохион бүтээсэн боловч зөвхөн угсраа бууны төрөл нь л хэрэглэхэд зөвшөөрөгдсөн байна. Ийнхүү зэвсэгт хүчин амжилттайгаар 3D принтингээр хуванцар буу бүтээхэд АНУ-ын засгийн газар ямар нэгэн мэдээлэл болон зааварчилгааг нь вэбсайтаас нь устгуулахыг шаардсан байна. Зэвсэгт хүчин нь өөрсдийн төлөвлөгөөгөө танилцуулсны дараа, 3D принтинг болон CNC машинистийн өргөн тархалт нь буу зэвсгийн хяналтын тал дээр ямар нөлөө үзүүлэхийн талаар олон олон асуултууд бий болсон байна. 2014 онд, нэгэн япон иргэн дэлхийн хамгийн анхны 3D принтингээр галт зэвсэг бүтээн шоронд орсон хүн болсон юм. Имүра Ёшимото нь олон нийтийн вэбсайт дээр бууны зураг төсөл болон бичлэгийг нийтэлснээр 2 жилийн ял авсан байна. Цагдаа нар мөн түүнчлэн түүний гэрээс дор хаяж 2 буу олсон байна. === Эм === 3D принтингийг ашиглан үйлдвэрлэсэн анхны эм нь 2015 оны 8 сард FDA-р сайшаагдсан. Нунтаг суурьтай холбогчууд нь эмийг нүхтэйгээр үйлдвэрлэж, эмийг залгихад хурдан уусахад тусалдаг. ===Компьютер ба роботууд=== [[File:3D printer in a school workshop.jpg|thumb|Сургуулийн семинарт 3D принтер. ОХУ, Буриад]] [[File:Samples of 3D printer products. School workshop.jpg|thumb|3D хэвлэх дээж]] 3D принтинг нь зөөврийн компьютерийн гадуурх гэрийг хийхэд мөн ашиглагдаж болдог. Жишээлбэл, Novena ба VIA Openbook стандарт лаптоп гэрүүд. Novena-ын эх хавтан худалдаж аваад VIA Openbook-р хэвлэж болно гэсэн үг юм. 3D принтинг ашиглан нээлттэй эх бүхий роботуудыг бүтээсэн байдаг. 3&DBot бол дугуйтай Arduino робот ба ODOI бол 3D ээр хэвлэгдсэн хүн робот юм. === Сансар === Zero-G Printer, анхны 0 таталцлын хүчид ажиллахаар зохион бүтээгдсэн 3D принтэр ба, NASA Marshall Space Flight Center (MSFC) ба Made In Space, Inc-н хамтын ажиллагаагаар бүтээгдсэн юм.  2014 оны 9 сард SpaceX 0 таталцлын хүчтэй 3D хэвлэгчийг International Space Station-д хүлээлгэж өгсөн байна. 2014 оны 9 сард NASA CADын огторгуй судлаачдын хөлөг руу залгуурын эргийн түлхүүрийн зургийг явуулж, тэд 3D принтингийг ашиглан багажийг хэвлэж авчээ. === Эрүүл мэндийн салбар === 3D принтинг нь өвчдийн эрүүл мэндийн тодорхой нэгэн суулгац болон төхөөрөмжүүдийг бүтээхэд хэрэглэгддэг. Амжилттай болсон хагалгаануудаас үзвэл, нэгэн Английн өвчтөнд титан аарцаг суулгасан нь, титан доод эрүү нэгэн Белгийн өвчтөнд шилжүүлэн суулгасан нь, мөн Америкт нярай хүүхдэд хуванцар мөгөөрсөн хоолой суулгасан зэрэг олон жишээнүүд байдаг. Сонсголын болон амны хөндийн салбарууд нь ирээдүйд 3D принтингийг өргөнөөр хэрэглэх хандлагатай байна. 2014 оны 3 сард, Свонсигийн мэс засалчид нэгэн мотоцикл унаж яваад тээврийн осолд орсон өвчтөний нүүрийг дахин байгуулахад 3D принтингийг ашиглан нүүрнийх нь бүтцүүдийг бүтээжээ. Судалгаа нь мөн артрит болон хорт хавдраас болж алдагдсан биеийн эдийг био-хэвлэлээр нөхөн бүтээх боломжтойг баталсан. Бидний 3D принтингээр бүтээж байгаа бүх зүйлс өдөр ирэх тусам илүү хувийн мөн ойр дотно болсоор байна. Энэ нь ялангуяа эм танд хамгийн оновчтой: улмаар, бид өөрсдийгөө хэвлэн гаргаж байна гэсэн үг юм. 3D принтинг нь эрүүл мэндийн салбарт маш ахицтай шинэ технологи юм. 3D технологиор одоо эрхтэнүүдийн яг адил хуулбарыг бүтээх боломжтой болсон. Эмч нар одоо хагалгаануудаа илүү оновчтой болон ахицтай хийж чаддаг болохын сацуу анагаахын сурагчид ч бүр хагалгааны дадлагаа хийхэд нь маш их ахиц болж өгч байна. Хэвлэгч нь өвчтөнүүдийн MRI эсвэл CT-ийн зурагнуудыг ашиглан скандаж аван загвар бүтээгээд давхар давхар резинэн болон хуванцар тавьдаг. Энэ мэтчилэн энэхүү үйл ажиллагаанууд нь хаа сайгүй эмч нар болон эрүүл мэндийн салбаруудад улам ихээр дэлгэрсээр байна. Маш олон хүмүүс 3D принтингээр хагалгааныхаа үйл ажиллагааг илүү оновчтой болгохын тулд ашиглаж эхэлсэн. Энэ нь мөн хийх боломжгүй мэс заслуудыг амжилттай хийх бололцоог нээж өгсөн. Гол найдвар нь энэхүү хэвлэгчид нь эрхтэнүүдийг өвчтөнд резинэн болон хуванцар хэвлэгчний "бэх"-ийг хүний эстэйгээр шилжүүлэн суулгаж чаддаг болох юм. "Энэхүү хэвлэгч болон програм хангамж нь ихэнхдээ 100,000$ хавьцаа болдог." Энэ нь CT скан эсвэл MRI тохиргооноос хямдхан болж таарч байгаа юм. Rader хэлэхдээ, "Загварчилсан эрхтэнүүд нь илүү чанартай болон богино хугацааны хагалгааг бий болгоход хэрэгтэй ба энэхүү технологид өгөх хандлага улам ихээр нэмэгдсээр байх болно." Энэ нь мөн өвчтөнүүдийн хувьд илүү найдвартай бөгөөд яг л жинхэнэ эрхтэнтэй мэт мэдрэмжийг өгч илүү тайван байлгахад тусалсан. == Нийгмийн программууд == 2005 онд хурдтай өсөж буй сонирхогчид болон гэрээр үйлдвэрлэгчид нийлж нээлттэй REPRAP болон FAB@HOME төслүүдэд гарын үсэг зурсан. Сүүлийн үед гаргаж байгаа гэр үйлдвэрийн 3D принтерүүд бүгд RepRAp төсөлд суурилж нээлттэй эхийн программаар хийгдэж байгаа. Судалгаагаар гэр үйлдвэрлэлийг дэмжин зах зээлд бий болж буй олон нэр төрлийн бараанаас мөнгөө хэмнэж болно хэмээн дүгнэсэн байдаг. Жишээ нь дэлгүүр явж өдөр тутмын хэрэглээний (аяга, таваг г.м) зүйлс авахын оронд 3D модель татаж аван гэртээ хэвлэх боломжтой юм. === Урлаг === 2005 онд, эрдэм шинжилгээний судлаачид 3D хэвлэлээр урлагийн төрлийг бүтээх боломжтой хэмээн нийтэлж эхэлсэн. 2007 онд бүхий л хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Wall Street Journal болон Time сэтгүүл жилийн шилдэг 3D хэвлэлээс бүтээгдсэн бүтээлийг нэрлэсэн байна. 2011 онд Лондонгийн загварын наадмын үеэр Murray Moss 3D хэвлэлд төвлөрсөн дизайнуудыг Викториа ба Албертийн музей-д гаргаж байсан. Энэ коллекшионоо тэрбээр ''үйлдвэрлэлийн хувьсгал 2.0 : Материаллаг дэлхий Шинэ дэлхий болох нь'' хэмээн нэрлэж байсан. 2013, 2014 оны 11 сард болсон Лондоны хэвлэлийн үзэсгэлэнгийн үеэр 3D хэвлэлийн сүүлийн үеийн хөгжлийг харуулж байлаа. Урлагийн салбарт 3D хэвлэгдсэн хуванцар болон металыг ашиглах болсон. Joshua Harker, Davide Prete, Sophie Kahn, Helena Lukasova, Foteini Setaki тэргүүтэй уран бүтээлчид 3D хэвлэл гоо зүйн болон урлагийн хэмжүүрийг өөрчилж болохыг харуулж байгаа. Үзэсгэлэнгүүдийн голлон анхаарч авч үздэг зүйл нь 3D принтер эрүүл ахуйг хангаж чадахад оршиж байна. Үндсэн санаа нь 3D хэвлэл хүн бүрт хүрч чадах техникийг бүтээж чадна. Энэ арга нь илүү аюулгүй мөн үр дүнтэй. Эдгээр таамаглалыг дэмжих нэгэн үндэслэл нь 3D принтер ашиглан ясыг дуурайлган зохион бүтээсэн явдал. Энэ хувь хүнд зориулсан нээлт нь зүүж байгаа хүнийг шархаа ил байлгаж,  маажих болон угаах боломжтой болгодог. Мөн шарх ил байснаар агааржих боломжтой. Хамгийн сайн боломж нь тэд дахин боловсруулалт хийн илүү ихээр үйлдвэрлэх боломжтой. 3D хэвлэл хувь хүнд зориулсан бэлэг болон хувь хүнд зориулсан утасны гэр болон, шоколад зэргийг хийдгээрээ хамгийн тохиромжтой бэлэг болсон. 3D скан нь шууд хэвлэл хийх хэцүү, зардал ихтэй, дуурайхад хүндрэлтэй технологиос зайлсхийх боломжийг олгож байгаа. Мөн шууд хэвлэлт нь бодит эд зүйлсийн гадаргууг гэмтээх аюултай. === Харилцаа === 3D хэвлэлээр нэмэлт давхаргуудыг бий болгож өгснөөр долгион мэдрэгч, холбогч терагерц төхөөрөмжүүд бий болсон байна. Эдгээр технологийн бүтцийг уламжлалт техник ашиглан бүтээж чадахгүй байгаа билээ. Худалдаанд гарсан мэргэжлийн 260В-н Eden хэвлэгч нь 100мк.м хэмжээ бүхий бүтцийг бий болгоход ашиглагдаж байгаа. Үүний дараагаар тогтмол гүйдлийн Терагертз Пласма төхөөрөмжөөр алт(эсвэл бусад металл)-аар бүрхэгддэг === Дотоод хэрэглээ === 2012 оны хувьд 3D хэвлэлийг дотоодын сонирхогчид болон шүтэн бишрэгчид хөгжүүлж байлаа. Багахан хэрэглээний зүйлүүдэд буюу жишээ нь гоёл чимэглэлд зориулагдаж байсан юм. Зарим ажлууд нь эрэг болон гараар бүтсэн модон цагийг хамаардаг. Веб сайтуудаар өлгүүр болон хаалганы бариул хийх нь түгээмэл дэлгэрч байсан. FAB@HOME нээлттэй төсөл нь ерөнхий хэрэглээнд хүртэл хэвлэгчүүдийг хөгжүүлсэн. Судалгааны ажлууд эмнэлгийн бүтээгдэхүүнийг 3D хэвлэх төхөөрөмжийг ашиглан бүтээж байлаа. 3D хэвлэгч тариураар шахаж болох шингэн болон зуурмаг зэргийг бүтээж болдог. Химийн үйлдвэрлэлийн шинжээчид энэ технологийн үйлдвэрлэлийн болон гэр ахуйн чиглэлээр хэрэглэгчид өөрсдийн өргөн хэрэглээний эм болон химийн бодисыг бүтээх боломжтой гэж үзэж байгаа. 3D хэвлэл одоо илүүтэй гэр ахуйд хэрэглэгдэх болж илүү залуу насны хүмүүс хэрэглэх нь олширч байна. 3D хэвлэгчийг хэрэглээ өсөн нэмэгдэж байгаа тул айл гэрийн шинэ хэрэглээ болж хүмүүс шинэ сэтгэхүйн хүрээтэй болно. The OpenReflex SLR зураг авалтын аппарат нь нээлттэй сурагчдын өдөрлөгийн үеэр танилцуулагдаж байсан. === Боловсрол ба судалгаа === RepRap төслийн 3D хэвлэх төхөөрөмжүүд нь анги тэнхимд хэрэглэж болох хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмж юм. 3D хэвлэл нь сурагчдад хэвлэх боломжгүй, олдоц багатай үнэтэй хэрэглэлийг туршилтаар бүтээх боломжийг олгоно. Сурагчид бодит моделиос илүү сайжруулан зохион бүтээж чаддаг. Зарим судлаачид RepRap 3D хэвлэлийг урьд өмнө нь байгаагүй боловсролын салбарын шинэчлэл хэмээн үзэж байгаа. Энэ нь сурагчдад бага зардлаар практикт боловсрох, мөн өндөр чанарын бүтээгдэхүүнийг бага зардлаар хэмнэж боломжийг олгож байгаа. Сурагчид анги танхимдаа эртний олдвор, түүхэн баримлыг музейн үнэ цэнэ бүхий зүйлсийг гэмтээхгүйгээр хийж үзэх боломжтой. Зарим график дизайнд сонирхолтой сурагчид бүрэн бүтэн загварыг бэлдэж гаргах боломжтой. 3D хэвлэгч нь мөн сурагчдад газрын зурагний талаар шинэ ойлголтыг бий болгож өгнө. Биологийн оюутнууд хүний биеийн дотоод эрхтэн болон бусад биологийн сорьцыг бодитоор судлах боломжтой болно. Химийн оюутнууд харин молекулын холбоо болон химийн нэгдлийн бодит загварыг гаргаж чадна.. Ирээдүйд 3D хэвлэл нээлттэй шинжлэх ухааны бүтээлийг бүтээх боломжтой болж ч магадгүй юм. === Байгаль орчны ашиглалт === Бахрейнд том хэмжээний 3D хэвлэгчийг ашиглан элсэн чулуулгаар давтагдашгүй хийцтэй уран баримлыг колоничлолын үед эвдэрч гэмтсэн, цуурсан зүйлсийг дахин сэргээх аргаар хийж байна. Энэхүү бүтэц нь хиймэл арал бий болгосон , барилга байгууламжийг бүтээсэн материалаас илүү байгалийн хэлбэртэй болдог. === Археологи болон музейн ашиглалт === Сүүлийн жилүүдэд 3d хэвлэлийг музейн болон археологийн эвдэрч гэмтсэн эртний олдворуудыг нөхөн бүтээхэд ашиглаж байгаа. Европын болон Хойд Америкийн олон музейд алга болсон олдворын алдагдсан хэсгүүдийг нөхөн бүтээхэд ашиглаж байна. Metropolican Museum of Art болон Их Британий музейд худалдаж болох жижиг хэмжээний эдлэлийг зарахаар 3d хэвлэлийг ашиглаж байна. Бусад Цэргийн түүхийн музей болон Вамын түүхийн музейд хэрэглэгчид гэртээ хэвэлж болохоор 3d хэвлэлийн загвар болсон хувилбарыг хэрэглэгчдэд онлайнаар худалдаж байна. === Мэргэжлийн материал === Хэрэглэгчдийн дунд 3д хэвлэл хөгжсөнөөр үүнд таарсан илүү шинэ материалуудыг боловсруулах, нээх болсон. Жишээлбэл  судалтай материал модийг дуурайлгахаар мөн хээ гадаад байдал зэрэг нь ижил төстэй байхаар бүтээгдсэн. Цаашилбал илүү сүүлийн үеийн бат бөх карбоныг дуурайлган хэвлэж болохуйц цайвар материалыг ашиглаж байгаа. 3д хэвлэлийг даган шинэ материалууд зохион бүтээгдэж байгаатай холбоотой 3д хэвлэлийг мөн өөрийг нь ч бүтээх боломжтой. Портлендэд барилга байгууламжийн архитектурыг бий болгохтой холбоотой 9фт хүртэлх төмрийн ислийн нунтгийг ашигладаг.  == Хууль зүйн асуудал == === Оюуны өмч === 3д хэвлэл нь олон арван жилийн турш хөгжихдөө маш олон зохиогчын эрх, патент, хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний загварын эрх зэрэг хуульзүйн асуудлуудыг бий болгосон. Хувь хүн бүр одоо үүнийг хувийн хэрэглээндээ ашиглаж, зарж борлуулж байхад энэхүү асуудлууд хуулиар яаж зохицуулагдаж мөрдөгдөхийг тодорхой хэлж чадах хууль нар цөөхөн байдаг. Дээр дурдсан хуулиудын дагуу бол 3д хэвлэлээр хэвлэх, олшруулах, зарж борлуулах нь хориотой. Үүнийг хууль ёсны болгохын тулд хэрэглэгч зохион бүтээгчтэй холбогдож лицензийг худалдан авч, үнэ тохирч гэрээ байгуулах хэрэгтэй. Патент нь үйл явц, процесс, механик, найрлага зэргээсээ хамаарч улс бүрт харилцан адилгүй байдаг ч дунджаар хэрэглэх өдрөөс хойш 20 жил байдаг. Тиймээс энэхүү патентыг дагавал хэвлэх, хэрэглэх мөн зарах нь патентыг зөрчиж байгаа хэрэг болно. Зохиогчийн эрх нь бодитой амьдралын туршид үргэлжилдэг ч нас барснаас хойших 70 жилд хүчинтэй байдаг. Хэн нэгэн хөшөө барьсан байвал тухайн хөшөөний харагдах байдал уран бүтээлчийн эрх болж хувирна, хэн нэгэн үлгэрлэх, адил төстэй хөшөө хийх нь зохиогчийн эрхийг зөрчиж байгаа хэрэг болно. Хэрвээ АНУ-н шүүх дээр патент зөрчсөн эсвэл зохиогчийн эрх зөрчсөн хэрэг очвол шүүх үүнийг ихэвчлэн үйл ажиллагааны хувьд хуваагдаж байгаа бол өмчлөх боломжгүй зүйл хэмээн цуцалдаг. Бусад улс орнуудад ч мөн зохиогчийн эрх өөрөөр бүртгэгддэг. Жишээ нь төсөл зураг гаргахдаа ашигтай төхөөрөмж(бүхэлдээ) зохион бүтээх байвал үүнийг шударга хэмээн үзээд эрх зөрчсөнөөр авахаас татгалздаг === Галт зэвсгийн тухай захиргааны хууль тогтоомж === АНУ-н дотоодын аюулгүй байдлын газар болон Тагнуулын төв газар онцлохдоо “3 хэмжээст 3д хэвлэлээр бүтээгдсэн эзэнгүй болон өмчлөгдөөгүй, бүртэлгүй галч зэвсэг нь олон нийтийн аюулгүй байдалд халдах ноцтой гэмт хэрэг” хэмээн үзсэн байна. “3д хэвлэлээр хийгдсэн галт зэвсгийн тухай хууль тогтоомжийг гаргаж болох ч хууль бусаар үйлдвэрлэлтийг зогсоож чадахгүй, онлайнаар зохиогчийн эрхгүй зарагддаг дуу, кино зэрэгтэй л адил хянахад маш хэцүү худалдаа байх болно” хэмээжээ. АНУ-н хувьд хяналт шалгалт их байгаа ч олон улсын мэргэжилтнүүд бусад галт зэвсэг шиг амархан шалгагдаж олдоно гэдэгт итгэлтэй бус байна. Европын хувьд 3д хэвлэлээр хэвлэсэн галт зэвсэг нь галт зэвсэгтэй тэмцэх хууль тогтоомжийн хувьд хууль бус хэмээн тэмдэглэгдэнэ. Гэвч технологи илүү хөгжихийн хэрээр гэмт хэргийг олж илрүүлэхэд хэцүү болно хэмээн тэмдэглэж байна. АНУ-н хувьд онлайнаар зарагдаж байгаа хэвлэмэл буу зэвсгийг хурааж авах нь патентгүй зарагдаж байгаа DVD хураахтай адил утгагүй зүйл хэмээн тайлбарласан байна. Дотоодыг хамгаалах яам энэхүү төслийг татан буулгасан ч Ebay болон бусад сайтууд дээр ханаа хяналт тавьсан хэвээр байгаа. Зарим АНУ-н хууль тогтоогчид 3д хэвлэгчийг ашиглахдаа зэвсэг бүтээхгүй байх хэмээх журмыг гаргахыг санал болгож байгаа. 3д хэвлэлийг зогсоох мөн хориглох, журамлах аргагүй ч бууны дарийн худалдааг хянаж хязгаарлаж болно хэмээн анхдагч зохион бүтээгч профессор Hod Lipson үзсэн байна. == Үр нөлөө == Нэмэлт үйлдвэрлэл болон, болзоот хугацаанд дуусгах зэрэг нь үйлдвэрлэгчдийг уян хатан, боломжит хувилбаруудыг улам бүр сайжруулан, өрсөлдөхүйц байхыг шаарддаг. Энэхүү технологийн нэмэлт үйлдвэрлэл нь даяаршлын эсрэг үр нөлөөтэй ба эцэстээ хэрэглэгчид үйлдвэрлэгчдээс илүү бүтээж бусад хувь хүн, байгууллагад арилжаалдаг болно хэмээн үзэж байна. === Нийгмийн өөрчлөлт === 1950аад оноос хойш нийгмийн зохиолч судлаач нар нэмэлт үйлдвэрлэлийг бий болгосноор учирч болзошгүй үр дагавар болон нийгэм соёлын өөрчлөлтийн талаар таамаглал дэвшүүлэх болсон. Үүнээс хамгийн боломжит хувилбар гэж үзэж байсан нь 3д хэвлэгч илүүтэйгээр хэрэглэгчдэд хүрснээр ажил болон гэрийн уламжлалт ялгааг эвдэж болзошгүй хэмээж байгаа. Мөн ииибизнес эрхлэгчдэд илүү амар болж өөрсдийн шинэ бүтээгдэхүүний талаар санааг түгээхэд амар хялбар болно. Ингэснээр өндөр өртөгтэй хүргэлтийн болон тээврийн хэрэгслийг ашиглах шаардлагагүй болно. Мөн 3д хэвлэгч нь хэрэглэгчдэд илүү хүртээмжтэй байхын хувьд олон нийтийн онлайн харилцааг дэмжих боломжтой. Үүнд вэб сайтууд хэрхэн 3д принтер хийх талаар мэдээлэл гарган хэрэглэгчид энэ тухай санал бодлоо хэлэлцэн мөн хэвлэх талаар мэтгэлцэх  боломжтой. RepRap нь хэрэглэгчдэд мэдээлэл авах боломжийг олгодог 3д хэвлэгчийн тухай бүхий л мэдээллийг агуулсан, бүх хүнд үүнийг хүргэх зорилготой вэбсайт юм. Үүнтэй адилаар хэрэглэгчдэд өөрсдийн 3д хэвлэгчийн талаар мэдээлэл үлдээх, 3д файлыг үүсгэн тавих зэрэг боломжтой Pinshape, Thingiverse, Myminifactory зэрэг сайтууд байдаг. Энэхүү сайтууд нь хэрэглэгчдийн дунд мэдээллийг түгээх болон 3д хэвлэгчтэй холбоотой харилцааг үүсгэх боломжийг олгодог. Зарим анхаарал татсан мэдээллүүд байгаа нь 3д хэвлэгчийг хямд төсөр материалтай нийлүүлэн үйлдвэрлэлийг шинэ төвшинд аваачих явдал. Өөрөө-өөрийгөө хөгжүүлэгч техникийн гайхамшиг нь ирээдүйд эдийн засгийн хөгжлийг даван гарч, нийгмийн сайн сайхан байдлыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэгч болох болно. Цаашлаад энэхүү олон санал гомдол, сэтгэгдэлүүд нь үйлдвэрлэлин хувьсгалыг буюу биеийн хүчний хөдөлмөрийг халахад хүргэх нь үнэн. Жишээ нь: Нано технологиор зохион бүтээгдэж байгаа дэвшилтэт технологи нь зөвшөөрөлгүй буу зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хөнгөвчилнө. Үүний сөрөг нөлөө болон IP-н тухай дурьдах шаардлагагүй болно. Үйлдвэрлэлийн материал ашигласан биеийн хүчний үйлдвэрлэлээс илүү энгийн хямд төсөр материал ашигласан 3д хэвлэл эдийн засгийг илүү хөгжүүлэх болно. Хямд төсөр тээврийн шинэ технологийг бий болгосноор дэлхий дахинаа илүүдэл болон хомсдмол нөөцийг солилцох зэрэг нь давуу байдал болж хувирна. Neil Gershenfield хэлэхдээ “дэлхийн хамгийн бага хөгжилтэй газар хамгийн сүүлийн үеийн технологи хэрэгтэй” хэмээсэн. Forbes цохон тэмдэглэхдээ 3д хэвлэгч нь Америк улсын үйлдвэрлэлийг шинэ төвшинд гаргаж, бүтээлч компаниудыг аж үйлдвэрийн газар нутгийг бий болгоход тусалж аутсорсингийн зах зээлд хэрэгцээтэй зах зээлийн дэд бүтцийг бий болгоно хэмээн үзсэн.  == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гурван хэмжээст хэвлэгч| ]] [[Ангилал:Компьютерын тусламжтай инженерчлэл]] h5tkcx7emfexul60y0lxv49whev52g4 0 39083 869014 856341 2026-09-09T02:11:08Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 869014 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Talvisota'', {{lang-sv|vinterkriget}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Зимняя война'') нь 1939 оны 11-р сарын 30-наас 1940 оны 3-р сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. [[Карелийн хүзүүвч]] хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин [[Карель орон|Карелид]] санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цэргийн гэмт хэрэг == Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ. == Үр дүн == Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл "итгэмээргүй" ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн "бүтэлгүйтсэн кампанит ажил" гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн. === Финлянд === 105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс [[Үндэстнүүдийн Лиг]] болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн. === ЗХУ === Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд "гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд" дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь "олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон" гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ. === Герман === Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер "бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно" гэж мэдэгджээ. === Холбоотонгууд === Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул [[Их Британи]] эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] 4tzacmg1l0a76r16f5ceztnj5w1g5gu 0 39217 869001 776222 2026-09-09T02:06:40Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869001 wikitext text/x-wiki '''Сталинградын тулаан''' нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед ЗХУ-ын [[Улаан Арми]] болон Гитлерийн Германы Армийн ([[Вермахт]]) хооронд 1942 оны 7 дугаар сарын 17-ноос эхлэн 1943 оны 2 дугаар сарын 2-нд болсон томоохон тулалдаан бөгөөд уг тулалдаанд Германы арми бууж өгч дуусгавар болсон юм. Уг тулалдаан өнөөгийн ОХУ-ын Воронеж, Ростов, Волгоград хязгаарууд болон Бүгд Найрамдах Халимаг улсын нутагт өрнөсөн байна. ==Тулалдаан== Сталинград (өнөөгийн Волгоград) хотыг германчууд бүсэлж тулаан эхлэхэд 500 мянга гаран хүн амтай байсан бөгөөд дайны дараа 1500 хүн амьд гарсан байна. Бүслэгдсэн тулалдаан төгсөхөд нийтдээ 1 сая 109 мянган гаруй хүн амь үрэгдсэн байдаг. Байшингаас байшин, гудамжнаас гудамж, орцноос орцны хооронд барьцалдан тулалдаж хэн хэнийх нь тэвчээр эр зоригийг сорьсон дэлхийн түүхэнд үлдэх томоохон зэвсэгт тулаан юм. Эх орон, ард түмнээ харийн түрэмгийлэгчдээс хамгаалан тэмцсэн Зөвлөлтийн мянга мянган баатрууд амиа үл хайрлан зоригтой, тэвчээртэй байж чадсанаар ялалт байгуулсан билээ. Зөвлөлтийн арми, хотын иргэд бүслэлтэд хамгийн хүнд нөхцөлд байсан ч эргэлт буцалтгүй давшиж 1942 оны 11 сард байдал эсрэгээр эргэн улмаар Германы алдарт 6-р арми бүхлээрээ бүслэгджээ. 1943 оны нэгдүгээр сарын 31-нд Дэлхийн хоёрдугаар дайны томоохон тулаан болох Сталинградын тулалдааны явцад Германы фашистын цэрэг анх удаа бууж өгчээ. Германы генерал-фельдмаршал, өмнөдийн цэргийн бүлгийн 6-р армийн командлагч [[Фридрих Паулус]] цэрэг армийнхаа үлдэгдэл хэсгийн хамт зөвлөлтийн цэрэгт бууж өгсөн байна. Үүнээс хойш хоёр өдрийн дараа умардын цэргийн бүлэг бууж өгснөөр Сталинградын тулалдаан дууссан юм. Сталинградын тулалдаан нь аугаа их эх орны дайны төдийгүй, бүхэлдээ дэлхийн хоёрдугаар дайны явцад үндсэн эргэлт гаргах эхлэл болсон юм. ==Тулалдааны явц== ===Тулалдааны өмнөх байдал=== Оросууд 1942 оны хавар Москвагийн тулалдаанд ялж, Ленинградын босгонд дайсныг барьж чадсан нь тэдэнд өөртөө итгэх итгэл ялалт ойрхон байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлсэн байдаг. 1942 оны хавар Ржевийн мөргөцөгт хийсэн тулаан Оросуудад ашигтай байдлыг үүсгэсэнгүй. Энэ тулалдаанд нийтдээ 1942-1943 онд Германы төв бүлэг 150 мянган цэргээ алдсан бол тэдэнтэй байлдсан Калинины болон баруун фронтын хохирол 450 мянга даваад байсан ажээ. 1942 оны хавар нууц мэдээ хүргэж явсан Германы онгоц Оросын талд унасан байна. Онгоцны багийн нэг гишүүн тэндээ үхсэн бол нөгөөх нь бууж өгөхийг хүссэнгүй эсэргүүцэл үзүүлсэн тул устгав. Алагдсан хошууч маш чухал мэдээ тээж явсан нь Германы 1942 оны гол зорилго өмнө зүгт Баку Грозный орчмын газрын тосны нутаг руу болохыг мэдэв. Энэ чиглэл дэх тулаанууд онцгой хүнд сорилт болох нь эхнээсээ л тодорхой байлаа. 42 оны хаврыг хүлээсэн оросуудын дараалан ялагдал нь Германы армийг Дон мөрөн хүртэл зогсоож барсангүй. ===Тулалдааны эхэн үе=== 1942 оны 7 сарын 17-ны өдрийг Сталинградын тулалдааны эхлэл гэж Оросын түүхчид үздэг. Паулусын 6-р арми 270 мянган цэрэг, 350 гаруй танк, 3500 их буу, 1000 гаруй онгоцтой. Эсрэг талд Тимошенкогийн мэдэлд 300 мянган цэрэг, их буу хамаагүй илүүг эс тооцвол бусдаар адилавтар хүчтэй байж. Давшиж байгаа тал ямагт давуу байдалтай байдгийг Паулусын цэргүүд харууллаа. Оросын хориглолтын нэг цэгт хүчээ бөөгнөрүүлэн дайрч орсноор Дон мөрний баруун эрэг германчуудын гарт шилжлээ. 7 сарын 21-нд тэргүүний ангиудаа завиар гол гатлуулж түшиц газар булаан өргөжүүлснээс Сталинград хот 60 км зайтай боллоо. Маршал Тимошенко зайлуулагдаж, дэслэгч генерал Гордовыг фронтын толгойд тавилаа. Гордов үүнээс хамаагүй хойно 46 онд Сталинын муулсан яриаг нь матаасчин ховлосноор цаазлагдсан. Гордов ч тун удахгүй хурандаа генерал Еременкод ажлаа өгсөн байдаг. Сталинград хотоос өмнө зүгт Бакугийн чиглэлд явсан Готын танкийн 4-р арми хотыг өмнө талаас нь шахаж ирлээ. Алдарт 227-р тушаал гарсан нь олон мянган орос цэргийг ухрах замгүй болголоо. Олон олон тулаанд немцүүд Оросын армийг ар талын халхлах отрядтай нь давхраар нь хуу хамж байсан гэдэг. Сталинград дайсны бөмбөгдөлтөд өртсөн эхний өдрөөсөө авхуулаад л галанд умбав. Хотын ихэнх хэсэг нь модон байшинтай байсан нь нөлөөлөв. Ганцхан өдөрт 40 мянга орчим хүн бөмбөгдөлтөд амь үрэгдэв. Германчууд хотын захад ирээд шууд л хот руу дайралтаа эхлүүлснээр хот доторх тулаан оргилдоо хүрлээ. Байшин гудам бүрийн төлөө зууралдан тэмцэх оросуудын эсэргүүцлийг дарсаар зүүн зүгт Сталинградын балгасан дундуур дайсан алхам алхмаар урагшилсаар байв. Хотын гол найдвар 62-р арми байв. Армийн командлалаас Лопатиныг сольж Василий Иванович Чуйковыг 1942-09-14-нд тавилаа. Германчууд зарим талаар Волга буюу Ижил мөрөнд тулж 62-р армийг өмнөд хөрш Шумиловын 64-р армиас салгаж тун удахгүй 62-р армийг дахин 2 хувааж чадав. Хотын гол хэсгийг хамгаалж байсан 112-р дивизийн 12 мянга гаруй хүн хэдхэн хоногт 100 хүрэхгүй болсон байна. Хотын төв гол хэсэг дайсны гарт орлоо. Чуйков алгуурлалгүй яаралтай шийдвэр гаргаж хошууч генерал Родимцевын гвардийн 13-р дивизийг дайсны өөдөөс хаяв. 9 сарын 16-ны шөнөөр дивиз Волгыг гатлан давшилтад орж, Мельницын 4-р гудмын төлөөх тулаанд Паулусын цэргүүдтэй гардан тулаанд оров. Бууны жад, ирлэсэн хүрзээр үзэлцсэний эцэст гудмаас дайсныг цэвэрлэлээ. Дараагийн довтолгоогоор төв вокзал, мөн цаашлаад олон дахин довтолж маш их хүнээ алдсан ч Мамай толгойг дайснаас булааж авсан нь уг тулааны хамгийн шийдвэрлэх мөчүүдийн нэг байлаа. Мамай толгой Сталинградын өндөрлөг цэг бөгөөд эндээс өдрийн цагт голоор гарч байгаа бүх юмыг харж их бууны хараандаа байлгаж болдог аж. Дивиз 7 ч хонолгүй ар тал руу татагдах үед 10 гаруй мянган хүнээс 260 хүн л үлдсэн гэдэг. Яг энэ үед тэднээс хамаагүй хойд зүгт Сталинградаас ямар ч үнээр атугай дайсны хүчийг татах зорилгоор Сталинградын фронтын хойд хэсэг давшилтад орлоо. Гумрак орчим байсан нэлээд танкийг Сталинград руу явуулсангүй. Хойноос хийсэн довтолгоо тийм ч амжилт ололгүй маш олон хүнээ алдсан ч хот доторх хамгаалагч нарын байдлыг багагүй хөнгөвчлөв. Хотод 2 талын мэргэн буучдын тэмцэл дээд цэгтээ хүрлээ. ===Тулалдааны ид үе=== Германы бөмбөгдөгч нар Чуйковын цэргүүдэд амар заяа үзүүлэхгүй бөмбөгдөж аюул тарьж байв. Чуйков цэргүүдээ урагшлуулж Германы цэргүүдтэй бараг л тулгаж байрлуулав. 2 талын цэргүүд 10-30м зайтай ойрхон балгасанд үзэлцэж байсан нь нисэгчдэд агаараас идэвхтэй бөмбөгдөх боломжийг эрс хязгаарлав. Дайсан дээрээс хаясан бөмбөгөнд өөрийнхөн нь өртөх магадлал маш их байжээ. Мөрний зүүн эрэгт байрлах артиллерийн галын дэмжлэг сайн байсан тулдаа л мөрний баруун эргээс ховх цохигдохгүй тэсээд байв. Мөн боломж л гарвал гатлага онгоц завиар цэрэг хүн хүчийг тасралтгүй зөөж байсан юм. Дэлхийн тэнхлэгээ тойрон эргэх хөдөлгөөнөөс шалтгаалсан нэг сонин зүйл гэвэл дэлхийд урсаж байгаа голуудбаруун талдаа илүү гүн, эрэг өндөр байдаг. Волга мөрөн ч тиймэрхүү. Эргийн өндөр 30 орчим метр хэсэг ч бий. Тэнд дотогшоо ухаж байрлуулсан нуувчинд Штабууд байрладаг байж. Зүүн эргээс дайсны дээр буух артиллерийн гал дайснуудад маш их хохирол занал учруулсаар. Хэд хэдэн газраар мөрөнд хүрч бүслэгдсэн ч үзэлцсээр хойд хэсэгт бүр 200 радиустай жижгэвтэр тойрог Золудаевын арал нэртэйгээр тэсэн байлдсаар байсан байна. 1942-09-27 Хотын хамгаалагч нар ширүүн тулалдаан хийсний эцэст балгас болсон 4 давхар байшинг дайснаас булааж өөрсдөө тэнд бэхжиж авлаа. Энэ байшин хожим Павловын байшин гэж алдаршсан билээ. Зэргэлдээх 2 байшинтай тунелээр холбогдоно. Байшин өндөрлөг газар байрлах тул байшингийн орой дахь холбоочин дайсны байрлалын мэдээг зүүн эрэгт байрлах артиллеричдад өгч байв. Энэ байшин үзэл суртлын маш том зэвсэг байлаа. Тэнд байгаа цэргүүдийг архи хоолоор хангахын тулд ар талаас хүргэж өгөхгүй бол буудах сануулгатайгаар мэргэн буучийн овоон хараанд цэргүүдийг явуулдаг байсан ч гэдэг. Германчууд энэ байшинг бөмбөгдөх гэж үзсэн ч хэт ойрхон тулж ирсэн өөрсдийн цэргээ бөмбөгдөж мэдэх байсан учраас бөмбөгдөж чадсангүй. Шууд довтолж орох гэж үзсэн ч байшинг хамгаалагч нарын шаргуу эсэргүүцлийг давж чадсангүй. Байшинг тойруулан битүү минажуулсан байсан нь бас нэгэн давхар хуяг болж өгөв. 6-р арми зууралдсан ширүүн байлдаанд олон хоног байлдаж тамирдаж хөдлөх чадвараа нэгэнт алдсан байлаа. Польшийг 28 хоногт, Францыг 38 хоногт буулгаж авч байсан арми ганц нэгхэн навсгар амбаарын төлөө энэ байтугай цаг хүнээ алдчихаад байлаа. Сталинградыг эзлээд эндээс гэртээ харина гэдэгт итгэх хүн цөөрсөөр бараг байхгүй боллоо. ===Тулалдааны сөрөг давшилтын үе=== Оросын генералуудад тагнуулын мэдээгээр 2 жигүүртээ румын, италийн сулхан дивизүүдийг байрлуулж гол герман цэргүүдээ хотын гол хэсэгт өрнөж буй тулаанд түгжсэн байсан нь давшилт явуулж хотод байгаа цэргийг бүслэх талаар бодоход хүргэв. Сталинградын фронтыг 2 хувааж хойд хэсгийг нь дэслэгч генерал Рокоссовскийн мэдэлд өгч, Доны фронт гэж нэрлэв. Итали, Румыны цэргүүдийн дайны туршлага, байлдах чадвар, зэвсэглэл, зохион байгуулалт, эр зориг олон талаараа Германы цэргүүдээс дэндүү хол дутуу нь оросуудад хэдийнээ тодорхой болсон байв. Манштейн тэргүүтэй Германы олон томчууд [[итали]], румынчуудыг цэрэг гэж огтоос тоож үздэггүй байж. Унгар цэргүүд арай илүү гэх. Чухам энэ л УРАН операцийн гол зорилгын нэг хэсэг байв. Хойд талааас довтлох давшилтыг 11-19-нд Рокоссовскийн цэргүүд хийх ёстой бөгөөд түүнээс нэг өдрийн хойно өмнө талаас Сталинградын фронт хийхээр төлөвлөгөө гаргав. 1942-11-19 нд Доны фронт артиллерийн маш хүчирхэг цохилтыг Румыны дивизүүд дээр буулгав. Румыны эсэргүүцэл тэр дороо нуран унаж байрлалаа орхин ухарч эхэллээ. Байдал бишдэж байгааг ойлгосон германчууд оросуудын өөдөөс танкийн 48-р дивизийг сөргүүлэн тавилаа. Нэгэнт эрчээ авсан Рокоссовскийн цэргүүд тэдний эсэргүүцлийг нуга дарж оперативын уудам зайд гарч ирлээ. Өмнө зүгээр эхэлсэн Сталинградын фронт ч бас дайсны эсэргүүцлийг даран тосон ойртож байлаа. 11-20 ны шөнө Калачийн гүүрийг манаж байсан Германы харуулууд тэдэн рүү чиглэн ирэх танкийг Оросынх гэж таних үед хэдийнээ оройтсон байлаа. Калач гацаа гүүрийг дор нь эзэлж авав. Өмнө зүгээр ирэх давшилт ч мөн хурдтайгаар дөхсөөр 11-21-нд 2 талын цэрэг Советскийн гацааны дэргэд уулзаж бүслэлтийг битүүлэв. 11-21-ний шөнө Паулус Гитлерээс бүслэлтийг сэтлэн гарах зөвшөөрөл хүсэв. Гитлер татгалзаж, 6-р армийг тун удахгүй бид аварна гэж мэдэгдсэн байна. Оросуудын хувьд ажил жинхэнээсээ ундарлаа. Бүслэгдсэн цэргийг маш яаралтайгаар баруунаас зүүн тийш өөрийн нутгийн гүн рүү түрж, өөрсдийнхнөөс нь аль болох холдуулах зорилготой байв. Үүнийгээ ч маш хурдан хийж бүслэгдсэн цэргийг зүүн зүг рүү нэлээд хөөж чадлаа. 6-р армийг агаараас байдаг боломжоороо хангаж байгаа Германы нисэгчдийг устгах, хангамжийг хүргүүлэхгүй талаар аль аль тал онцгой анхаарал тавьж, агаарын ширүүн тулаан өрнөлөө. Оросууд зорилгоо биелүүлж агаарын тулаанд ялж чадсанаар 6-р армийн хангамж маш хурдан эрсдэлд орж цэргүүд өлсгөлөнд автаж, дагаад байлдах чадвар ялалтад итгэх, бүслэлтээс гарах морал эрс унав. Хотын байдал арай тайван болсон бол хотоос баруун зүгт бүслэлтийн зааг цасан цөл болсон нүцгэн талд үхэл амьдралын тулаанууд үргэлжилж байв. Доны орчим өрнөсөн энэ тулаан маш хүнд нөхцөлд явагдсан юм. Дайнаас залхаж айсан, өөрийгөө буудсан баашилсан цэргүүдээ германчууд оросуудыг зогсоох үүрэгтэйгээр хаяж байв. Өөрийгөө буудсан айсан хулчийсан улсууд жинхэнээсээ торгуулийн батальоны оросуудаас хүнд байдалд орсон бөгөөд хэрвээ дайсны нэг довтолгоог зогсоож чадвал шархыг нь боож эм хоол өгнө. Үгүй бол тэнд нь өрөвдөх сэтгэгүйгээр нохой шиг хаядаг боллоо. Өвлийн хүйтэн цасан шуурга, бүслэгдсэн цэргийн байрлалаа хадгалж өөрийнхнөө иртэл тэсэх, оросуудын хувьд аль болох зүүн зүгт хол хөөх эсрэг тэсрэг сонирхол зөрчилдөн тасралтгүй байлдаан өрнөж байлаа. Гитлер Манштейн хичнээн яарч байсан ч 6-р армийг аврах хүч тийм амар бүтсэнгүй. Манштейн 2 газраас зэрэг цохилт өгч, бүслэгдсэн цэрэгтээ хүрэх тактик боловсруулсан ч цэрэг цуглуулах ажил удааширч, аргагүйн эрхэнд нэг цохилтын бүлгээр давшилтаа эхлэхээс аргагүй болов. Бүслэгдсэн бүлэглэл Оросын нутгийн гүн лүү улам хол хөөгдөж байгаа нь яарах гол шалтгаан болов. Манштейны цэрэг ч сайн байлдаж, бүслэгдсэн цэрэгтээ бараг л хүрсэн мэт болох үед зуны байлдаанд бүтэлгүйтэж, нэр хүндээ илт алдаад байсан хурандаа генерал Малиновскийд том боломж гарсан байна. Түүний цэргийг Манштейны цэргийн өөдөөс хаяснаар Германы давшилтыг зогсоож чадав. Тэгтэл энд нэг давруу гэмээр хүсэлт гарсан нь шууд Манштейны цэргийг мөшгиж хөөсөөр Азовын тэнгис хүртэл хөөж чадвал Сталинградаас урд зүгт байгаа бүслэлтийн гадна байгаа олон тооны цэргийг хангамжаас таслах бололцоотой гэж үзэл гарч ирсэн ч германчуудыг дутуу үнэлэхээс хэт болгоомжилж энэ төлөвлөгөөг орхисон байх юм. Энд бас Германы 3 генералын нэр хожим нэлээн түгсэн юм. Тарж цохигдож бутарсан цэргүүдийг цуглуулж, оросуудад хэрхэвч бууж өгөхгүй гэх уриатай тэдгээр нөхөд маш их төвөг удсан байна. Бүслэгдсэн цэргийн баруун талыг Рокоссовкийн фронт, зүүн талыг Еременкогийн Сталинградын фронт барьж байсн бөгөөд дээд командлалын хурлаар бүх цэргийг Рокосссовкийн мэдэлд өгсөн байна. Сталинградын тулааны хамгийн хүнд хэцүү цаг мөчийг давж гарсан Еременко эндээс зайлуулагдах үедээ бүр нулимс урсгасан гэдэг. Еременко Манштейныг баруун зүгт хөөх ажилд томилогдсон. Бүслэгдсэн цэргийн байдал найдваргүй болсон нь бүгдэд илэрхий боллоо. Өлсгөлөнд автаж сүйрсэн хот руу хөөгдсөөр өөрсдийнхнөөсөө дэндүү холдож, аврагдах найдвар бараг байхгүй болов. 12 сарын өдрүүдэд тэдгээр цэргүүдэд байсан ихэнх хоол хүнс дуусаж, уналга эдэлгээнд байсан 4000 гаруй морьдыг арьсыг нь хүртэл идэж дуусгахад нэг их цаг орсонгүй. ===Тулалдааны төгсгөл үе=== Оросуудын анхны тооцоогоор 80-90 мянган цэрэг бүслэгдсэн гэж тооцож байсан нь алдаатай болж энэ чинээгээр бүслэгдсэн цэргийг устгах ажиллагаа удаашралтай болж байв. Уутанд үнэндээ 250 мянга гаруй герман, румын, итали цэргүүд орсон байлаа. Бүслэгдэж ямар ч авралгүй хүнд байдалд орсон хэдий ч Германы арми бууж өгсөнгүй. Тэднийг устгаж дуусгасангүй сар хагас болж, 1943 он гарлаа. Цагариг гэж нэрлэсэн операциар Германы армийг 2 хэсэг ярж хуваагаад дуусгах төлөвлөгөө боловсруулаад 1 сарын эхний 7 хоногт эхлэх байв. Энэ үед дайснуудад бууж өгөх санал тавьж үзэх санаачилга гарав. Ингээд улаан армийн ахмадад цагаан туг өргүүлэн дайсны тэргүүн шугам руу явуулав. Дайснууд өөдөөс нь буудаж эсэргүүцэл үзүүлэв. Зарим генералууд одоо фашистуудыг устгах цаг болсон, тэдэнтэй тоглох шаардлагагүй гэж үзэж байсан хэдий ч дахин нэг оролдож үзэхээр болсон байна. Энэ удаа германчууд ахмадыг хүлээж авч нүдийг нь боож Паулус дээр аваачсан байна. Бууж өгсөн тохиолдолд ядарч зүдэрсэн олон мянган цэргүүдэд нь хоол хүнс эм тариа гаргаж энэрэнгүй хандахаа амласан байна. Паулус ахмадад бууж өгөхөөс татгалзаж байгаагаа мэдэгдэж буцаасан байна. Ийм явдал хожим Будапештын тулаанд болсон билээ. Бүслэгдсэн дайснуудад өршөөл үзүүлж энэрэнгүй хандахаа амлаж явуулсан элч ахмад Осипенког фашистууд нуруунд нь буудаж алснаар зөвлөлтийн армийн хайр найргүй цохилтод өртсөн байдаг. Бууж өгөхөөс татгалзсан дайснуудыг гүйцээхээр Оросын армийн дайралт эхэллээ. Бүслэгдэж юу ч үгүй болсон байлдах чадвар, морал навс унасан гэгдэх Германы цэргүүд ширүүн эсэргүүцэл үзүүлж 10 гаруй хоног тэссэн байдаг. Гарц байхгүйг ойлгосон Паулус Гитлерээс бууж өгөх тушаал хүссэн байна. 1943-01-28 Гитлер хариуд нь 6-р арми эцсийн хүнээ сумаа дуустал байлдах ёстой. Бууж өгөхийг эрс хориглоно гэсэн байв. Маргааш өглөө нь Паулусыг [[фельдмаршал]] цолоор шагнав. Германы ямар ч фельдмаршал дайсандаа бууж өгсөн түүх байдаггүй билээ. Паулуст амиа хорлох заавар өгсөн ч тухайн өдөр Паулус амиа хорлоогүй бууж өгсөн юм. Паулус бууж өгсөн байхад үлдсэн цэргүүд нь бууж өгсөнгүй эсэргүүцэл үзүүлсээр байв. Паулусыг байцаасан Рокоссовский Воронов нар үлдсэн цэрэгтээ бууж өгөх тушаал өгөхийг шаардсан ч Паулус би олзлогдсон хүн, хойд бүлгийн командлагчид бууж өгөх шаардлага өгч чадахгүй гэж татгалзсан байдаг. Даруйхан хүчтэй артиллерийн гал нээж танк явган цэргийг давшилтад оруулж, дахин байлдаан өрнөлөө. 3 хоногийн дараагаас хойд бүлэг бууж өглөө. 22 генерал, 2000 гаруй офицер, нийт 91 мянган цэрэг олзлогдсон байна. Тэдний тал нь олзлогдсоныхоо дараагийн 7 хоногт өвчин өлсгөлөнгөөр хэт дордсон бие нь дийлээгүй нас барсан байдаг. Хожим 91 мянган хүнээс 6 мянга гаруй нь нутгийн бараа харсан билээ. 2 талаас энэ тулалдааны явцад 2 сая орчим хүн байлдан үрэгдсэн тооцоо бий. Германы армийн хохирол 800 мянга давсан бөгөөд 6-р армийн эдгээр цэргүүд нь тэдний хамгийн шилмэл нэгтгэлүүдийн нэг нь байсан юм. Энэ тамаас амьд гарсан цэргүүд хожмоо Германы армийн сор болж байсан түүх бий. Тэдний орон зайг хойшид юугаар ч нөхөж чадаагүй юм. Оросуудын ажил дуусаагүй байлаа. Хавраас өмнө дайсны 150 мянга гаруй цэргийн цогцсыг тахал, элдэв өвчин гарахаас өмнө цэвэрлэх ажил хүлээж байв. Германы армийг нэг магтахад бууж өгөх маш дургүй, эцсээ хүртэл байлддаг талаа үүнээс ч хойш олон удаагийн тулаанд харуулсан байдаг. ==Тулалдааны үед== 1. [[1942]] оны 11-р сард, Халхын голд японы Квантуны армийг бүсэлж бут ниргэсэн алдарт жанжин Георгий Константинович Жуковын удирдсан Зөвлөлтийн улаан арми Сталинградын дэргэд генерал Паулюсын удирдсан 300 мянган цэрэгтэй (энд германы 2, румын 2, италийн 1, унгарын 1 арми багтаж байжээ) армиудын нэгтгэлийг бүслэн авсан байна. Тэр үед л нутгаасаа 2700 км-ийн алсад бусдын нутгийг эзлэн авахаар ирсэн байсандаа жинхэнэ ёсоор харамсаж эхэлцгээсэн ажээ. Гэвч оройтсон байв. Гитлер Дорнод фронт дээр дайтаж байсан цэргүүддээ ядаж дулаан хувцас ч явуулаагүй байна. Учир нь Европыг тэр чигээр нь эзлэн авахад бараг эсэргүүцэлтэй тулгараагүй тул энэ удаа ч гэсэн өвлөөс өмнө Сталинградыг эзлэн авна гэж бүгд итгэж байсан ажээ. 2. Немцийн армид хэдийгээр цааш дайтах ямар ч боломж байгаагүй ч Гитлер Сталины нэртэй энэ хотыг эзлэн авна гэж ам гарсан байсандаа бантаж тэднийг үхлийн аманд хаясан байсныг ахмад дайчид дурсаж байна. Асар олон хүнтэй арми нь бүслэгдэж идэх уух, эм тарианы хангамжгүй 40 мянга гаруй немцийн шархтай цэрэг дайчид үхлээ хүлээж байсэн тэр үед Европ даяар нацистын суртал ухуулгын хэрэгслүүд гитлерчүүд Сталинградыг тун удахгүй эзлэн авах гэж байна, тэгээд дайн удахгүй дуусна гэж олон нийтийн тархийг нь угааж байсан тухай энэ аймшигтай тамаас амьд гарсан германы ахмад дайчид дурсан ярьж байна. 3. Цаашид цус асгаруулахаас зайлсхийх үүднээс зөвлөлтийн арми 1943 оны 1-р сарын 8-нд немцийн армийн командлалд бууж өгөхийг санал болгосон боловч Гитлерээс эцсийн цэрэг, сумаа дуустал байлдах тушаалыг авсан байсан генерал Паулус зөвшөөрөөгүй ажээ. Гэвч 2 сар гаруй өлсөж хөлдөж туйлдсан немцийн дайчдын зарим нь хүний мах идэж байхад харин Паулусын штабын офицерүүд коньяк ууж, навчин тамхи татаж, шарсан мах идэж байсан тухай хожим амьд гарсан бага тушаалын офицерүүд нь дурсаж байна. 4. Гэвч үүнийг үл хэрэгсэн германы олон офицерүүд, цэргүүд бууж өгсний хүчинд эндээс амь гарсан байна. 1943 оны 1-р сарын 10-нд бүслэлтийн тогоон дотор байсан фашистын армийг утгах ажиллагаа эхэлсэн ба 2-р сарын 3-нд 100 мянга гаруйхан цэрэг Зөвлөлтийн армид бууж өгч амь гарсан байна. Удирдаж байсан цэргээсээ 200 мянган хүнийг өлсгөлөнд нэрвүүлж өвлийн хувцасгүй хөлдөөж гарцаагүй үхэл рүү түлхснийхээ төлөө Гитлерээс фельдмаршал цолоор шагнуулсан Паулус ч тэдний дунд бууж өгсөн ажээ. ==Хохирол== Энэ тулалдааны явцад герман 32 дивиз, 3 бригадаа алджээ. Германы 1,5 сая цэрэг, офицер алагдаж, шархдаж, олзлогдсон байна. Сталинградад Зөвлөлтийн 1.129.600 цэрэг үрэгдсэн. Дэлхий II дайнд амь үрэгдсэн 4 герман цэргийн 1 нь Сталинградад амь үрэгдсэн тооцоо ч байдаг. ==Зарим баримт== Сталинградад байлдаж байгаад алуулсан Хоффман гэдэг Герман цэргийн өдрийн тэмдэглэлээс. *Өнөөдөр бид усанд орсны дараа бүлгийн командлагч бидэнд явуулах үйл ажиллагаа амжилттай болж дуусвал бид удахгүй Волгад хүрж Сталинградыг эзлээд дайн дуусна гэсэн. Зул сарын баяраар гэртээ байж магадгүй л юм. *7сарын 29 Командлагч бидэнд Оросын арми бараг л сүйрж байгаа болон биднийг удаан барьж чадахгүй болсон тухай ярив. Волгад хүрж Сталинградыг эзлэх нь бидэнд хэцүү зүйл биш аж. Фюрер А.Гитлер Оросын эмзэг хэсгийг мэдэж байгаа. Ялалт тийм ч хол ч биш байна. *8 сарын 10 Фюрэрийн захиасыг уншив. Тэр бидэнд ялахын даалгасан. Бид бүгд оросууд биднийг зогсоож чадахгүйд итгэж байна. *9 сарын 4 Бид Сталинградыг урд болон хойд талаас нь бүслэв. Бүхэл шөнөжин бид жагссан бөгөөд Воропоновод хүрэв. Бид хотын барааг харав. Энэ нь дайн удахгүй дуусах нь гэдэг баярт бодлыг төрүүлж чадав. *9 сарын 8 Хоёр өдрийн турш зогсолтгүй байлдав. Оросууд өөрийн ухаангүй галзуу юм шиг байлдаж байна. Манай арми маш олон залуусаа алдлаа. *10 сарын 10 Оросууд бидэнтэй хэтэрхий ойр байгаа тул бид тэднийг бөмбөгдөж чадахгүй байна. Манай арми шийдвэрлэх тулаанд бэлдэж байна. Фюрер бидэнд Сталинградыг бүхэлд нь аль болох хурдан эзлэхийг даалгасан. *10 сарын 22 Бид үйлдвэрийг эзлэх гээд бүтэлгүйтэв. Бид ахиад л маш олон залуусаа алдав. Хөдлөх бүрд хөл доор цогцос тээглэж байв. *11 сарын 10 Элзагаас захидал ирэв. Бүгд л биднийг Зул сарын өдөр гэртээ байна гэж бодож байгаа. Германд байгаа бүх л хүн биднийг Сталинградыг аль хэдийн эзэлсэн гэж бодож байгаа. Тэд манай армийг Сталинград ямар болгосныг харсан бол... *11 сарын 21 оросууд бүх л фронтыг эзлэв. Ширүүн тулаан өрнөж байна даа. Волгад хүрчвэл гэр бүлийнхэнтэйгээ гэртээ байна. Эндээс шал өөр ертөнц байх байх даа. *11 сарын 29 бид бүслэгдэв. Фюрэр өнөө өглөө “Бүслэлтийг хурдан сэтлэхэд шаардлагатай бүхнийг би хийнэ гэдэгт цэргүүд минь итгэ” гэснийг бидэнд сонсгов. *12 сарын 3 Бид бүгд өлсгөлөнд автав. Бидэнд Фюрер нэмэлт хүч, хоол хүнс явуулахыг хүлээсээр *12 сарын 26 Бүх морьдоо идэв. Би одоо муур ч идэхэд бэлэн байна. Муурны мах тийм ч муухай биш гэсэн. Цэргүүд яг л галзуу хүн шиг амандаа хийчих юм хайж байна. Тэдэнд алхах, нуугдах, гүйх ямар ч тэнхээ алга<ref>В.И. Чуйков. Замын эхэн. Дурьтгал. 1969 он.</ref>. ==Дайны арга хэмжээнүүд== Дайн эхний үеийн хүнд байдлаас 1941 оны сүүлээр явууулсан Москвагийн дэргэдэх сөрөг давшилтын үр дүнд фронтын шугам тогтворжсон байна. Гэвч 1942 оны зуны германы давшилтаар дахин удаа дараа ялагдсан нь зөвлөлтийн цэргүүдийг тулалдалгүй зугатдаг болгожээ. Үүний эсрэг Сталинградын тулалдааны өмнө 227 дугаар тушаал гэсэн алдартай тушаалыг Сталин гаргасан байна. Энэ тушаалын орчууулга нь: ЗХУ-ЫН БАТЛАН ХАМГААЛАХ АРДЫН КОМИССАРЫН ТУШААЛ Улаан Армид сахилга, дэг журам бэхжүүлэх хийгээд байлдааны байрлалыг дур мэдэн орхих явдлыг хориглох тухай 1942 оны 7 дугаар сарын 28. № 227 Москва хот Дайсан асар их хохирол хүлээж байгаагаа үл харгалзан фронтод улам бүр шинэ шинэ хүч хаяж, Зөвлөлт Холбоот Улсын гүн рүү урагш нэвтэрч, шинэ нутгийг эзлэн авч, манай хот тосгодыг үгүйрүүлэн хоосруулж, хүчирхийлж, дээрэмдэж, зөвлөлтийн хүмүүсийг алж байна. Байлдаан Воронеж, Доны бүс нутаг, Умарт Кавказын хаалган дээр болж байна. Немцийн булаан эзлэгчид Сталинград, Волга руу зүтгэж, улмаар Кубань, Умард Кавказыг нефть, талх тарианы баялагтай нь хамт ямар ч үнээр хамаагүй булаан эзлэхийг хүсч байна. Дайсан аль хэдийн Ворошиловград, Старобельск, Россошь, Купянск, Валуйки, Новочеркасск, Ростов на Дон болон Воронежийн хагасыг эзлээд байна. Гэтэл Өмнөд фронтын цэргийн зарим хэсэг сандран мэгдэгчдийг дагалдан Ростов, Новочеркасскыг Москвагийн тушаалгүйгээр онцгой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй орхиж дайчин тугаа шившигт хутгав. Улаан Армийг хайрлаж, хүндэтгэдэг манай орны хүн ам түүнд сэтгэл алдарч, Улаан Армид итгэх итгэлээ алдаж байна, тэдний олонхи нь Улаан Арми манай ард түмнийг немцийн дарангуйлагчдын дөнгөнд өгч байна гэж хараан зүхэж, өөрсдөө дорно зүг рүү дүрвэж байна. Фронтод буй зарим ухаан муутай хүмүүс бид уудам их газар нутагтай, хүн ам олонтой учраас бидэнд талх тариа ямагт хангалттай учраас дорно зүг цааш ухарч болно гэсэн яриагаар өөрийгөө тайтгаруулж байна. Үүгээрээ тэд фронт дахь шившигт үйлдлээ цагаатгахыг хүсч байна. Гэхдээ ийм яриа нэвт шувт худал хуурмаг бөгөөд зөвхөн манай дайснуудад л ашигтай юм. Одоо дарга бүр, улаан армийн цэрэг бүр, улс төрийн ажилтан бүр манай хэрэгсэл хязгааргүй биш гэдгийг олйгох хэрэгтэй. Зөвлөлт Холбоот Улсын газар нутаг бол элсэн цөл биш, энэ бол хүмүүс, ажилчин, сэхээтэн хүмүүс, манай эцэг , эх, эхнэр, ах дүү, хүүхдүүд юм. Дайсан эзлэн авсан болон эзлэн авахыг санаархаж буй ЗСБНХУ-ын газар нутаг бол арми болон ар талд зориулсан талх тариа, хүнсний бусад бүтээгдэхүүн юм, энэ бол аж үйлдвэрийн металл, шатахуун юм, мөн манай армийг зэвсэглэл, галт хэрэгсэл, төмөр замаар хангагч фабрик заводууд юм. Украин, Белорусс, Балти орчим, Донбасс болон бусад салбарыг алдсанаар бид хамаагүй бага газар нутагтай болов, энэ нь хамаагүй цөөн хүн ам, хамаагүй бага талх, металл, завод, фабриктай боллоо гэсэн хэрэг юм. Бид 70 гаруй сая хүн ам, жилийн 800 пүү илүү үр тариа, жилийн 10 сая тонн металлаа алдаад байна. Одоо бидэнд немцүүдийг хүн хүчний нөөцөөрөө ч, талх тарианыхаа нөөцөөрөө ч даван гарах юу ч байхгүй. Одоо цааш ухрана гэдэг бол өөрөө өөрийгөө хөнөөнө, үүний хамт Эх орноо хөнөөнө гэсэн хэрэг юм. Одоо бол бидний орхисон сөөм газар болгон дайсныг бүх талаар бэхжүүлж, манай хамгаалалт, манай Эх орныг бүх талаар сулруулах болно. Ийм учраас бид уудам их газар нутагтай, манай орон агуу том, баян, хүн ам олон, талх тариа ямагт элбэг дэлбэг байна, иймээс бид эцэс төгсгөлгүй ухарч болно яриаг язгуураар нь тас цохих хэрэгтэй. Ийм яриа цуурхал хуурамч бөгөөд хортой, эдгээр нь биднийг сулруулж, манай дайсныг хүчтэй болгоно, учир нь бид ухрахаа зогсоохгүй бол талх тариагүй, шатахуун түлшгүй, металлгүй, түүхий эдгүй, фабрик, заводгүй, төсөр замгүй үлдэнэ. Эндээс ухрахыг зогсоох ёстой гэсэн дүгнэлт гарна. Алхам ч ухарч болохгүй ! Одоо энэ бол манай гол уриа болох ёстой. Одоо байрлал бүрийг, Зөвлөлтийн метр газар бүрийг эцсийн дусал цусаа дуустал шаргуу хамгаалж, Зөвлөлтийн сөөм газар бүрийн төлөө сүүлчийн боломжоо дуустал зууралдан тулалдах ёстой. Манай Эх орон хүнд өдрүүдийг туулж байна. Бид ямар ч үнээр хамаагүй дайсныг эхлээд зогсоох ёстой, дараа нь таягдан хаяж, бут ниргэх ёстой. Немцүүд сандран мэгдэгсдийн бодож байгаа шиг тийм хүчтэй биш юм. Тэд сүүлчийн хүчээ дайчилж байна. Одоо, ойрын хэдэн сарын дотор тэдний цохилтыг тэсэн гарч чадвал энэ нь бид ялалтаа хангалаа гэсэн хэрэг юм. Бид цохилтыг тэсэн гарч, дараа нь дайсныг баруун зүгт таягдан хөөж чадах уу ? Чадалгүй яахав, одоо бол манай фабрик, заводууд ар талд маш сайн ажиллаж байна, манай фронт улам улам олон онгоц, танк, их буу, миномёт хүлээн авсаар байна. Тэгээд бидэнд юу дутагдаад байгаа юм ? Рот, батальон, хороо, дивиз, танкын хэсэг, нисэх эскадрилүүдэд дэг журам, сахилга бат дутагдаад байна. Одоо чухам үүнд манай гол дутагдал оршиж байна. Хэрэв бид нөхцөл байдлыг аварч, Эх орныхоо төлөө үхэн хатан зогсоё гэж бодож байвал бид манай Армид хатуу чанд дэг журам, төмөр мэт сахилга бат тогтоох ёстой. Цэргийн дарга, комиссар, улс төрийн ажилтан, анги, нэгтгэлүүд байлдааны байрлалыг дур зоргоор орхих явдлыг цаашид тэвчиж болохгүй. Цэргийн дарга, комиссар, улс төрийн ажилтан нарын зүгээс хэдхэн сандран мэгдэгсэд тулалдааны талбарын байдлыг тодорхойлж, бусад дайчдыг ухрахад уруу татаж, дайсанд фронт нээж өгдөг явдлыг цаашид тэвчиж болохгүй. Сандран мэгдэгсэд хийгээд аймхай хулчгаруудыг газар дээр нь шууд устгах хэрэгтэй. Одооноос эхлээд цэргийн дарга, улаан армийн байлдагч, улс төрийн ажилтан бүрийн төмөр хууль бол дээд командлалын тушаалгүйгээр алхам ч ухарч болохгүй гэсэн тушаал байх байх ёстой. Байлдааны байрлалаас дээд газрын тушаалгүйгээр ухарсан рот, батальон, хороо, дивиз, харгалзах комиссар, улс төрийн ажилтнууд бол Эх орноосоо урвагчид мөн. Ийм цэргийн дарга, улс төрийн ажилтнуудыг Эх орноосоо урвагч лугаа адил үзвэл зохино. Манай Эх орны дуудлага ийм байна. Энэ тушаалыг биелүүлэх нь манай газар нутгийг үхэн хатан хамгаална гэсэн хэрэг, заналт дайсныг бутниргэж, ялна гэсэн хэрэг. Улаан Армийн шахалтын дор өвөл ухарсныхаа дараа немцийн цэргүүдэд сахилга бат ганхаж эхэлсэн үед немцүүд сахилга батаа сэргээхийн тулд муугүй үр дүнд хүргэсэн зарим хатуу ширүүн арга хэмжээ авсан юм. Тэд аймхай хулчгар буюу тогтворгүй байдлаараа сахилга бат зөрчсөн гэж буруудсан цэргүүдээрээ 100 илүү торгуулийн рот бүрдүүлж, тэднийг фронтын аюултай хэсэгт тавиад нүгэл хилэнцээ цусаараа угаахыг тушаасан юм. Тэд цааш нь аймхай хулчгар буюу тогтворгүй байдлаараа сахилга бат зөрчсөн гэж буруудсан дарга нараараа хэдэн арван торгуулийн батальон бүрдүүлж, тэдний одон медалийг хураан аваад фронтын бүр ч аюултай хэсэгт тавиад, нүгэл хилэнцээ цусаараа угаахыг тушаасан юм. Эцэст нь тэд тусгай хаших отряд байгуулж, түүнийг тогтворгүй дивизүүдийн ар талд байрлуулж, сандран мэгдэгсдийг бууж өгөх оролдлого хийсэн тохиолдолд газар дээр нь буудахыг тушаажээ. Энэ арга хэмжээ хүч оруулсан бөгөөд одоо немцийн цэрэг өвөл байлдаж байснаасаа илүү тулалдаж байна. Немцийн цэргүүд эх орноо хамгаалах эрхэм зорилго байхгүй, бусдын эх орныг эзлэх гэсэн дээрмийн ганцхан зорилготой ч гэсэн сайн сахилга баттай болж таарч байна, харин дарлагдан доромжлогдсон эх орноо хамгаалах эрхэм зорилготой манай цэргүүдэд ийм сахилга бат алга, харсаар байтал ялагдлыг тэвчин тэсвэрлэж байна. Өнгөрсөн үед манай өвөг дээдэс дайснуудаасаа суралцаж, дараа нь тэднийг ялдаг байсан шиг одоо бид дайснуудаасаа үүнийг сурч авах ёстой юу ? Би сурч авах ёстой гэж бодож байна. Улаан Армийн Дээд Ерөнхий Командлагч Тушааж байна: 1. Фронтын цэргийн цэргийн зөвлөл, юуны өмнө бүх фронт командлагч нарт: а) Дайчдын дунд байгаа ухрах сэтгэл зүйг үг дуугүй устгаж, ухрах нь бидэнд хор хохирол үзүүлэхгүй, бид дорно зүг рүү цаашид ухарч болох мэт, ёстой гэсэн суртал нэвтрүүлгийг төмөр гараар таслан зогсоох; б) Фронт командлагчийн тушаалгүйгээр эзэлж буй байрлалаа дур зоргоороо орхисон армийн командлагч нарыг албан тушаалаас нь хусч, цэргийн шүүхэд шилжүүлэхээр Дээд Ерөнхий Командлалын Газарт илгээх; в) Фронтын хүрээнд нэгээс гурван (байдлыг харгалзан) торгуулийн батальон байгуулж, тийш нь айн хулчийсан буюу тогтворгүй байдлын улмаас сахилга бат зөрчин буруутгагдсан дунд, ахлах дарга нарыг илгээж, фронтын хамгийн хүнд хэсэгт тавьж, тэдэнд Эх орныхоо өмнө үйлдсэн нүглээ цусаараа цайруулах боломж олгох; 2. Армийн цэргийн зөвлөл, юуны өмнө арми командлагч нарт: а) Армийн командлалын тушаалгүйгээр эзэлж буй байрлалаа дур зоргоороо орхисон корпус, дивизийн дарга, комиссар нарыг албан тушаалаас нь шууд хусаж, цэргийн шүүхэд шилжүүлэхээр фронтын цэргийн зөвлөл рүү илгээх; б) Армийн хүрээнд сайтар зэвсэглэсэн 3-5 хаших отряд (тус бүр нь 200 хүнтэй) байгуулж, тэдгээрийг тогтворгүй дивизүүдийн шууд ар талд байрлуулж, үймэн сандарсан, дивизийн хэсэг эмх замбараагүй ухарсан тохиолдолд сандран мэгдэгсэд хийгээд аймхай хулчгаруудыг газар дээр нь буудаж, ингэснээрээ дивизийн шударга дайчдад Эх орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд нь туслах; в) Армийн хүрээнд таваас арван (байдлыг харгалзан) торгуулийн рот байгуулан (тус бүр нь 150-200 хүнтэй), тийш нь айн хулчийсан буюу тогтворгүй байдлын улмаас сахилга бат зөрчин буруутгагдсан жагсаалын цэрэг, бага дарга нарыг илгээж, армийн хүнд хэсэгт тавьж, тэдэнд Эх орныоо өмнө үйлдсэн нүглээ цусаараа цайруулах боломж олгох; 3. Корпус, дивизийн дарга нарт: а) Корпус буюу дивизийн даргын тушаалгүйгээр дур зоргоороо ухарсан батальон, хорооны дарга, комиссар нарыг албан тушаалаас нь хусаж, тэдний одон медалийг хураан авч, цэргийн шүүхэд шилжүүлэхээр фронтын цэргийн зөвлөлд илгээх; б) Армийн хаших отрядуудын дэг журам, сахилга бат бэхжүүлэх ажилд анги хэсгүүд бүх талын тэмжлэг үзүүлэх. Энэ тушаалыг бүх рот, эскадрон, батарей, эскадриль, командын байр, штабуудад уншиж сонго. Батлан Хамгаалах Ардын Комиссар И.СТАЛИН ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Румыны зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хорватын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Волгоград]] [[Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] rxdkll1itrkctdxrmipakt0gmo1kf66 0 39219 868884 824040 2026-09-08T18:30:04Z Enkhsaihan2005 64429 868884 wikitext text/x-wiki {{redirect|Үньсань}} {{Инфобокс суурин | name = Үньсань тойрог | native_name = {{nobold|운산군}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын хоёр дахь шатны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|Тойрог]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = 운산군 | translit_lang1_type2 = [[Ханча]] | translit_lang1_info2 = {{linktext|雲|山|郡}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Маккьюн-Райшауэр]]}} | translit_lang1_info3 = Unsan-gun | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info4 = Unsan-gun | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Unsan county in North Phyongan Province.svg | mapsize = 270px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Умард Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Хойд Пёнань муж]] | area_total_km2 = 865.5 | population_as_of = 2008<ref>[https://www.citypopulation.de/en/northkorea/admin/ North Korea: Administrative Division]</ref> | population_total = 102,928 | population_density_km2 = auto | parts_type = [[Умард Солонгосын засаг захиргааны хуваарь|Засаг захиргааны хуваарь]] | parts = 1 ''балгас'', 1 ажилчдын дүүрэг, 27 ''гацаа'' }} [[Умард Солонгос]] улсын [[Хойд Пёнань муж]]ийн '''Үньсань тойрог''' (운산군) 865.5 км² газар эзлэн оршдог. 2008 оны үед Үньсаньд 102,928 хүн оршин сууж байсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |wayback=20100331091148 |text=2008년 인구 조사 |archiv-bot=2023-09-26 23:22:26 InternetArchiveBot }}.</ref> Үньсань тойрог мужийнхаа зүүн хаяанд өөрийн мужийн [[Хянсан]], [[Күжан]], [[Нёнбёнь]], [[Тунчан]], [[Тэчонь]], Чаган мужийн [[Хөчонь]], [[Сунвонь]] тойрогтой хил залган байдаг. Тойрогт [[Күрён]] голын хөндий бий. Үхёнь, Чуян, Юнхүн, Пүнсаньчон зэрэг гол Күрёнд цутгадаг. Тойргийн нутаг I сард дунджаар -10.2 °C хүйтэрч, VII сард дунджаар 23.8 °C халдаг. Чийглэг, ой мод их. Нутгийн 15.5%-ийг тариаланд ашиглана. [[Эрдэнэ шиш]], [[буурцгийн шош]], [[амтат төмс]], [[хүнсний ногоо]], [[цагаан будаа]] тариалдаг. Жимс ургана. [[Алт]], [[мөнгө]]ний уурхайтай. Жижиг боловсруулах үйлдвэртэй. Күбун уулын бэлээр [[Кужусонь улс|Кужусоний]] үеийн булш бунхан элбэг. Үньсань тойрог төмөр замаар бусад газартай холбогддог. ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Хойд Пёнань муж]] bi54ex86rd1aenxy9f5byvmmmqg5xrc 868962 868884 2026-09-08T22:27:39Z Enkhsaihan2005 64429 868962 wikitext text/x-wiki {{redirect|Үньсань}} {{Инфобокс суурин | name = Үньсань тойрог | native_name = {{nobold|운산군}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын хоёр дахь шатны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|Тойрог]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = 운산군 | translit_lang1_type2 = [[Ханча]] | translit_lang1_info2 = {{linktext|雲|山|郡}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Маккьюн-Райшауэр]]}} | translit_lang1_info3 = Unsan-gun | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info4 = Unsan-gun | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Unsan county in North Phyongan Province.svg | mapsize = 270px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Умард Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Умард Солонгосын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Хойд Пёнань муж]] | area_total_km2 = 865.5 | population_as_of = 2008<ref>[https://www.citypopulation.de/en/northkorea/admin/ North Korea: Administrative Division]</ref> | population_total = 102,928 | population_density_km2 = auto | parts_type = [[Умард Солонгосын засаг захиргааны хуваарь|Засаг захиргааны хуваарь]] | parts = 1 ''балгас'', 1 ажилчдын дүүрэг, 27 ''гацаа'' }} [[Умард Солонгос]] улсын [[Хойд Пёнань муж]]ийн '''Үньсань тойрог''' (운산군) 865.5 км² газар эзлэн оршдог. 2008 оны үед Үньсаньд 102,928 хүн оршин сууж байсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |wayback=20100331091148 |text=2008년 인구 조사 |archiv-bot=2023-09-26 23:22:26 InternetArchiveBot }}.</ref> Үньсань тойрог мужийнхаа зүүн хаяанд өөрийн мужийн [[Хянсан]], [[Күжан]], [[Нёнбёнь]], [[Тунчан]], [[Тэчонь]], Чаган мужийн [[Хөчонь]], [[Сунвонь]] тойрогтой хил залган байдаг. Тойрогт [[Күрён]] голын хөндий бий. Үхёнь, Чуян, Юнхүн, Пүнсаньчон зэрэг гол Күрёнд цутгадаг. Тойргийн нутаг I сард дунджаар -10.2 °C хүйтэрч, VII сард дунджаар 23.8 °C халдаг. Чийглэг, ой мод их. Нутгийн 15.5%-ийг тариаланд ашиглана. [[Эрдэнэ шиш]], [[буурцгийн шош]], [[амтат төмс]], [[хүнсний ногоо]], [[цагаан будаа]] тариалдаг. Жимс ургана. [[Алт]], [[мөнгө]]ний уурхайтай. Жижиг боловсруулах үйлдвэртэй. Күбун уулын бэлээр [[Кужусонь улс|Кужусоний]] үеийн булш бунхан элбэг. Үньсань тойрог төмөр замаар бусад газартай холбогддог. ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Хойд Пёнань мужийн тойрог]] nyk0fwmudsm9vdtq7znsc7pxa21ogz3 0 39706 869061 805113 2026-09-09T09:46:04Z Egzs 88168 шинэчлэв. 869061 wikitext text/x-wiki '''Дашжамцын Баттулга''' (1961 оны 5-р сарын 18-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн - 2026 оны 4-р сарын 4-нд нас барсан) нь Монголын Ардчилсан хувьсгалын анхдагчдын нэг, Монголын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, төр, нийгмийн зүтгэлтэн байсан юм. [[Ардчилсан Нам]]ын гишүүн байсан бөгөөд 1996 оноос 2000 он хүртэл [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]], 2012 оноос 2016 он хүртэл [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын даргаар]] ажиллаж байв.<ref name=":0">{{Cite web |last=Баянбилэг |first=П. |date=2026-04-04 |title=ЭМГЭНЭЛ: Д.Баттулга /1961-2026/ |url=https://urug.mn/217292/ |access-date=2026-09-09 |website=Өрөг.МН - Монголын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл |language=mn}}</ref> == Бага нас, боловсрол == Тугчин овогт Дашжамцын Баттулга 1961 оны тавдугаар сарын 18-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] мэндэлжээ. Тэрээр бага балчир насаа ажил хөдөлмөрт шамдсан ээж аавынхаа гар дээр өнгөрүүлж, 1969-1979 онд Нийслэлийн Ерөнхий боловсролын нэгдүгээр дунд сургуульд, 1979-1984 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Инженер-Эдийн засгийн дээд сургуульд амжилттай суралцан Эрчим хүчний инженер-Эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн билээ.<ref name=":0" /> == Ажилласан байдал == * 1984-1985 онд Улаанбаатар хотын дулааны дөрөвдүгээр цахилгаан станцад эдийн засагч, * 1985-1989 онд Түлш, эрчим хүчний яаманд мэргэжилтэн, * 1989-1990 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотын дулааны цахилгаан станцад ахлах эдийн засагч, * 1990 онд Дархан хотын Ардын Депутатуудын Хурлын гүйцэтгэх захиргааны орлогч дарга, * 1990-1992 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн, * 1993-1996 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] Ерөнхийлөгч, * 1996-2000 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, * 2001-2005 онд “Галт гарьд” ХХК-ийн зөвлөх, * 2005-2010 онд “Улаанбаатар цахилгаан түгээх шугам сүлжээ” ТӨХК-ийн захирал, * 2010-2012 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын]] дарга, * 2012-2016 онд [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга, * 2017-2020 онд Нийслэлийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] дарга, * 2022-2026 онд “Эрчим хүч барилга угсралтын трест” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар тус тус ажиллаж байв. == Намтар == Д.Баттулга нь их сургуулиа төгсөж ирээд 1984-1985 онд “Дулааны цахилгаан станц-4” ТӨХК-д Эдийн засагчаар ажиллан хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, 1985-1989 онд Түлш эрчим хүч, үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн, 1989-1990 онд Дархан хотын Дулааны цахилгаан станцад Ахлах эдийн засагчаар ажиллан туршлагаа бүтээмж болгон хөгжүүлж ажилласан билээ. Баттулга нь ийн ажиллаж явахдаа 1989-1990 онд өрнөсөн [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгалын]] анхдагчдын нэг болж, Дархан хотод үеийн нөхдөө манлайлан суулт хийн өлсгөлөн зарлаж Монголд Ардчилсан хувьсгалын ялалтыг авчрах их үйлсэд онцгой хувь нэмрээ оруулжээ.<ref name=":0" /> Д.Баттулга нь 1990 онд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 148 дугаар тойрог буюу Дархан хотоос Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдон [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн хуулийг]] хэлэлцэн батлалцаж, эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан төр, нийгмийн зүтгэлтэн байлаа. Тэрээр эрчээ алдаагүй Ардчилсан хувьсгалын анхдагчийн хувиар мөн 1993-1996 онд Монголын Ардчилсан холбооны ерөнхийлөгч, 1996-1999 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны даргаар ажиллаж ардчиллыг бэхжүүлэх үйлсийн төлөө дардан бус замаар тэмцэл, өрнөл дүүрэн амьдарчээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр 2001-2005 онд “Галт гарьд” ХХК-ийн зөвлөх, 2005-2010 онд “Улаанбаатар цахилгаан түгээх сүлжээ” ТӨХК-ийн Гүйцэтгэх захирал, 2010-2012 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар тус тус ажиллаж хувийн хэвшлийг өөд нь татаж, төрийн компанийг хөл дээр нь босгож, Ардчилсан Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] арыг даасан Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын албан үүргийг нэр төртэй хашиж явлаа.<ref name=":0" /> Тэрээр 2012-2016 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, НИТХ-ын дарга, 2016-2020 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, 2017-2020 онд Нийслэлийн Ардчилсан намын дарга, 2023 оноос “Эрчим хүч, Барилга угсралтын трест” ХХК-ийн Дэд Ерөнхийлөгчөөр тус тус ажиллахдаа унаж мэндэлсэн Улаанбаатар хотынхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмрээ оруулж, цөөнхөөс олонхыг бүрдүүлэх их ажлын гол багана болон хичээж, зүтгэж, эрмэлзэж, ихийг бүтээж явлаа. Тэрээр Монгол Улсад тасралтгүй 42 жил ажилласан ажилч, хөдөлмөрч нэгэн байлаа.<ref name=":0" /> Дашжамцын Баттулга нь 2026 оны 04 дүгээр сарын 04-ний өдөр таалал төгссөн.<ref name=":0" /> == Казиногийн хэрэг == Д.Баттулга нь УИХ-ын гишүүн байх үедээ Монголд анх удаа болсон [[Казиногийн хэрэг]]ээр [[Авлига|авилгал]] авсан нь нотлогдон [[бүрэн эрх]]ийг нь түдгэлзүүлэн эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэж байжээ. Түүнтэй хамт тухайн үеийн УИХ-ын гишүүн, одоогоор [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яаманд]] ажиллаж байгаа [[бригадын генерал]] [[Дамдинсүрэнгийн Энхбаатар]], тухайн үед УИХ-ын гишүүн бөгөөд [[Хууль зүйн сайд]] байсан талийгаач [[Саригийн Батчулуун]], Мон Макао компанийн захирал Байгаль зэрэг хэд хэдэн хүн ял эдэлжээ. == Шагнал == Төр, засгаас түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнаж, Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан цол хүртээсэн юм.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Баттулга, Дашжамц}} [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч]] {{stub}} t89i8z8h8d2huygckj2fsmwyxrnprms 0 41192 869026 865475 2026-09-09T02:21:22Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869026 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Блюмкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин,'' төрөхдөө ''-Яков Гиршович Блюмкин,'' 1900 онд [[Одесса]] хотод төрсөн- 1929 онд [[Москва]] хотод нас барсан)- Оросын хувьсгалч, Иргэний дайны жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн бөгөөд Завлалтийн тагнуулын тусгай албыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1918 оны 1-р сард тэрээр Одессагийн Хувьсгалт Армийн нэг хэсэг болох "Төмөр отряд"-д сайн дураараа элссэн. Одессагийн Бүгд Найрамдах Улс унасны дараа 3-р сард тэрээр армийн хамт Феодосия руу нүүжээ. Тэнд тэрээр 3-р армийн Цэргийн Зөвлөлийн комиссар, дараа нь армийн штабын даргын туслах, тэр ч байтугай штабын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. Түүнийг Зүүний Социалист Хувьсгалт Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Германтай хийх дайныг дахин эхлүүлэх зорилгоор Онцгой байдлын офицерууд Яков Блюмкин, Николай Андреев нар 1918 оны 7-р сарын 6-нд Германы Элчин сайдын яаманд очиж Элчин сайд Вилхельм фон Мирбахтай уулзаж ярилцах шаардлага байгаа гэж уулзсан байна. Энэ үеэрээ Элчин сайдыг эхлээд буудаад дараа өрөөнд нь бөмбөг дэлбэлсэн байна. Германы Элчин сайдыг хөнөөсөн явдал нь Оросын 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үеэр хуучин холбоотнууд болох Большевикуудын эсрэг Зүүний социалист хувьсгалчдын бослого эхлэх дохио болсон юм. 1918 оны 11-р сараас 1919 оны 2-р сар хүртэл тэрээр Украинд нууц ажил хийж, Гетман Скоропадскийн эсрэг аллага үйлдэхийг төлөвлөжээ. Тэрээр Григорий Вишневский нэрээр амьдарч, далд хувьсгалт хороодыг байгуулах, янз бүрийн далд намын байгууллагуудын хооронд холбоо тогтоох зорилгоор хотоос хот руу аялж байжээ. Мөн 1919 оны 7-р сард тэрээр Улаан армид элсэж, Улаан армийн улс төрийн газарт ажиллахаар томилогдсон. Тэрээр Ярославль, Волга цэргийн тойргуудад үзлэг хийхээр явж байсан. 9-р сард түүнийг Өмнөд фронт руу Цагаан армийн шугамын ард хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулахаар илгээсэн байна. 1920 оны хавар түүнийг Москва руу эргүүлэн татаж 6-р сард Блумкиныг "Якуб-заде" гэсэн нууц нэрээр (тэр болон түүний эхнэр анагаах ухааны мэргэжилтэн) Персийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан Перс рүү илгээжээ. Тэрээр сүүлд 1929 онд бичсэн намтартаа Мирза Кучек хааны хувьсгалт засгийн газартай холбоо тогтоохоор илгээгдэж, Улаан армийн штабын цэргийн комиссараар нам, цэргийн ажилд оролцсон гэж бичиж байжээ. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд) доторх "зүүний сөрөг хүчин"-ийн удирдагчидтай холбоо тогтоожээ. 1928 оны 3-4-р сард тэрээр Кисловодск, Гагра дахь сувилалд эмчилгээ, амралтаа авчээ. 1928 оны хавар тэрээр Еврей ном зардаг оффис нэрийн дор Ойрхи Дорнодод оршин суух газар байгуулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Тэрээр номын сан, сан, хувийн цуглуулгаас ийм номыг хураах ажиллагааг зохицуулжээ. 9-р сард тэрээр Персийн худалдаачин Якуб Султановын нууц нэрээр Константинополь руу явжээ. Тэрээр Ойрхи Дорнод дахь ОГПУ-ын оршин суух газрыг удирдаж байжээ. 1928 оны 10-р сараас 1929 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Еврей ном худалдан авагч, худалдагч дүрээр Европоор аялжээ. == Монголд == 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд 4 том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан [[Догсомын Бодоо]] хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан [[Дамдины Сүхбаатар]] зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба хутагт]] “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]] хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан [[Элбэгдорж Ринчино]] гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж. Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильхельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсан Яков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж [[Бодоогийн хэрэг]] гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) 1926 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Худалдааны Ардын Комиссариатын албанаас Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хороо руу шилжүүлэв. Түүнийг ОГПУ-ын Гадаад хэлтэст томилов. 11,12-р сард түүнийг Монгол Улсын Дотоод Аюулгүй Байдлын (ГДБА) ахлах зааварлагч, ОГПУ-ын төлөөлөгчөөр Монгол руу илгээв. 1927 оны 1-р сард тэрээр Хятад руу нууцаар томилолтоор явсан. 4-р сард түүнийг Москвад тайлангаа тавихаар дууджээ. 6-р сард тэрээр Улаанбаатарт "Барон Унгерны алт"-ыг хайх ажиллагаанд оролцов. Монголд байхдаа 8-р сарын 11-нд Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) огцрох өргөдлөө өгсөн боловч нэг өдрийн дараа Москвагийн хүсэлтээр татгалзсан байна. Аравдугаар сард Блюмкин болон Монголын удирдлагын хооронд ГДБА-ийн зааварлагч Нестеровыг чекистүүд баривчилснаас болж зөрчилдөөн гарчээ. 1927 оны 11-р сард Блюмкинийг Москва руу эргүүлэн татагдаж ирээд 1928 оны 1-2-р сард тэрээр Монголд хийсэн ажлынхаа талаар ОГПУ-ын удирдлагад тайлагнасан. Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] geut2cg25652gsa0njko6dj93oztf1o 0 41193 869023 700224 2026-09-09T02:20:28Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869023 wikitext text/x-wiki '''Цөмийн цүнх''' (бас ''Nuclear Football'' эсвэл «Товчлуур») гэдэг нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Франц|Франц Улсын]] ерөнхийлөгч нарын [[цөмийн зэвсэг|цөмийн зэвсгээ]] ашиглах үед түүнийг баталгаажуулах код бүхий аюулгүйн системийг нэрлэдэг. == Америкийн Нэгдсэн Улс == [[Файл:President Barack Obama is met by Sen. Chuck Schumer.jpg|thumb|right|Ерөнхийлөгч Обама ба сенатч Шумер нар 2013 онд. Цөмийн цүнхтэй туслах офицер нь тэдний хойно баруун талд зогсоно.]] {{өргөтгөх хэсэг}} == Франц == ХХ-р зууны 50-аад оныг хүртэл Франц улс өөрийн гэсэн цөмийн зэвсэгтэй болох төлөвлөгөөгүй байлаа. Хэрвээ аль нэгэн улс Франц руу түрэмгийлэл хийвэл АНУ хамгаална гэсэн баталгаа гарган өгч байжээ. 1954 он хүртэл Францын цөмийн хөтөлбөр нь энхийн зорилготой байв. 1952 онд Францы улс атомыг энхийн зорилгоор ашиглах тухай хууль баталсан юм. Энэ хуулв Францын түүхэндГайарагийн хууль гэж нэрлэгдэн үлджээ. 1954 оны 12 сарын 26-нд Франц улс атомыг цэргийн салбарт ашиглах тухай шийдвэр гаргав. Францын цэргүүд Вьетнамын Дьенбьенфуд болсон тулалдаанд ялагдал хүлээсэн нь ийм шийдвэр гаргахад түлхэц болсон гэж түүхчид тайлбарладаг. Францын батлан хамгаалахын мэргэжилтнүүд цөмийн зэвсэг хийх тухай К-103 төлөвлөгөөг боловсруулжээ. 1957 онд Францы батлан хамгаалахын сайд Жак Шабан-Дельмас цөмийн стратегийн холбоо байгуулах саналыг Итали, баруун Германы удирдлагуудад хүргүүлэв. Тун удалгүй энэ 3 орны батлан хамгаалахын сайд нар цөмийн стратегийн холбоо байгуулах тунхаглалд гарын үсэг зуржээ. 1958 он хүртэл Франц улс өөрийн нутагаасаа уран олборлож, баяжуулж байлаа. Шарль де Голль 1958 оны 6 сард Францын ерөнхийлөгч болов. Францын 5 дахь бүгд найрамдах улсын төрийн тэргүүн генерал Шарль де Голль цөмийн зэвсэгтэй болох нь гадаад бодлогийн нэг чухал чиглэл гэж мэдэгджээ. Ер нь батлан хамгаалахын салбарт Франц улс бие даасан бодлого хэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэсэн бодол өвөрлөж явсан Шарль де Голль Умард Атлантын Цэргийн Эвслээс ч гарах бэлтгэлээ зугуухан хийж байлаа. Францын цөмийн зэвсэгийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд генерал Пьер Галлуа, Люсьен Пуарье, адмирал Антуан Сангинетти нар голлох үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэд “Хүчгүй нь хүчтэнийг номхоруулах” үзэл баримтлалыг гаргаж ирэв. Францын энэ цэргийн номлол дагуу цөмийн зэвсэгтэй болсноор хүчтэй түрэмгийлэгчдийг сүрдүүлэх замаар өөрийн эрх ашгаа хамгаалж болно гэж онцлон тэмдэглэжээ. 1956 оны сүүлээр Франц улс цөмийн зэвсэгтэй болоход хэрэгцээ, шаардлагатай байгаа бүхий л дэд бүтцийг бүрдүүлж дуусав. Ингээд 1957-1961 оны хооронд цөмийн хөтөлбөр хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө гаргажээ. Энэ хугацаанд цөмийн зэвсэг хийх ажлын санхүүжилтийг тасалдуулахгүй байх чиглэл баримтлаж байлаа. Цөмийн зэвсэг бүтээх ажлыг Францын цөмийн эрчим хүчний хороо, мөн батлан хамгаалах яам хариуцаж байлаа. 1957 онд цөмийн туршилт хийх талбарыг сонгожээ. Тухайн үед өөрийнх нь колони байсан Алжирын Регган баян бүрдэд 3 жилийн дотор 10 мянган оршин суугчтай хот сүндэрлэв. Алжирт хот барихад 100 тэрбум франк зарцуулжээ. 1958 оны 4 сарын 11-нд Францын ерөнхий сайд Феликс Гайяр анхны цөмийн зэвсэгийн туршилт хийх ажлын бэлтгэлийг хангах тогтоол гаргав. 1960 оны 1-р улиралд багтаан Франц улс Алжирын нутаг дээр цөмийн туршилт хийх зорилт тавилаа. 1959 оны 11 сарын 3-нд Францын ерөнхийлөгч Шарль де Голль цэргийн судалгааны төвд очиж үг хэлэхдээ, Франц улс дэлхийн аль ч өнцөг буланд цөмийн цохилт өгч чадах батлан хамгаалах хүчинэй болно гэж мэдэгдсэн юм. Энэ нь дэлхий дахины анхаарлыг их татсан билээ. 1960 оны 2 сарын 13-нд Франц улс Алжирын Регган хотоос холгүй орших туршилтын талбарт цөмийн тэсрэлт хийжээ. Дараа нь [[Алжир]] улсын өмнөд хэсэгт Регган хотоос 560 км-ын алсад газар доор цөмийн туршилт явуулах талбар байгуулжээ. 1966 он хүртэл Франц улс 13 удаа газар доор цөмийн туршилт хийжээ. 1962 оны 7 сард Алжир улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Үүний улмаас Франц улс цөмийн туршилтын талбараа нүүлгэх шаардлагатай болов. Ингээд номхон далайн өмнөд хэсэгт байдаг хүн амьдардаггүй Муророа, Фангатауфа арал дээр цөмийн туршилтын бааз байгуулав. 1963 оноос энд цөмийн туршилт хийхэд хэрэгцээтэй бүх дэд бүтцийг байгуулж эхэлсэн гэдэг. 1975 онд Франц улс номхон далайн агаар мандалд цөмийн туршилт хийжээ. Франц улс цөмийн хөтөлбөрийн хүрээнд дундын тусгалтай МИРАЖ-4 бөмбөг, стратегийн бөмбөгчдөгч, мөн баллистик пуужинтай шумбагч хөлөг бүтээжээ. 1976 оноос Франц улс цөмийн хөтөлбөртөө өөрчлөлт оруулж, тактикийн арга ажиллагааг илүүтэй хөгжүүлэх болжээ. Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх 1968 оны гэрээнд Франц улс нэгдээгүй юм. Иймээс ч 1975 он хүртэл агаар мандалд цөмийн туршилт хийсээр байлаа. 1992 онд Франц улс цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд нэгджээ. Ингэснээр цөмийн туршилт хийх ажлаа 1996 оноос зогсоох амлалт өгөв. Ер нь [[хүйтэн дайн]] эцэс болмогц Франц улс цэргийн номлолоо өөрчилж, цөмийн хөтөлбөрийн талаарх үзэл баримтлалаа эргэн харсан. 1996 оноос Франц улс дундын тусгалтай баллистик пуужин хэрэглэхээс татгалзжээ. Хожим Францчууд номхон далайд цөмийн туршилт хийхгүй байх тухай Раротонгийн гэрээ, мөн Африкт цөмийн зэвсэггүй бүс байгуулах тухай Пелиндабагийн гэрээнд нэгдсэн юм. == Оросын Холбооны Улс == [[Файл:Vladimir Putin 31 December 1999-1.jpg|thumb|right|Владимир Путин ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр цөмийн цүнхээ хүлээн авч буй байдал (1999 арванхоёрдугаар сарын 31)]] ОХУ ын ерөнхийлөгч “цөмийн цүнх”-тэй байдаг. Энэ цүнхэн дотор стратегийн цөмийн “Казбек”системийн удирдлагатай хайрцаг юм. Цөмийн зэвсэгтэй улс орон бүрд ийм чемодан бий. Цөмийн цүнхтэй байх санааг 1983 онд батлан хамгаалахын сайд Д.Устинов, жанжин штабын дарга Н.Огарка нар гаргасан байна. 1984 он гэхэд Оросуудын цөмийн чемодан хийж дуусжээ. Ингээд Оросын нам засгийн өндөрлөгийн нэг К.Черненко цөмийн цүнх хэрэглэх болсон анхны хүн болжээ. Цөмийн цүнхний ажиллах бүтэц нь маш нууцлаг байсан бөгөөд Төрийн онц байдлын хэргээр мэдүүлэг өгсөн Д. Язовын ачаар олон түмэн энэ тухай мэдсэн юм. Цөмийн цүнхийг энгийн үгээр тайлбарлах юм бол харилцаа холбооны онцгой хэрэгсэл юм. Мэдээлэл дамжуулахдаа тусгай нууц код ашигладаг. Хиймэл дагуулын тусламжтайгаар улс орны хил хязгаар руу пуужингийн довтолгоо хийж байгаа эсэхийг ажиглаж байдаг. Цөмийн цэнэгтэй пуужин илрүүлсэн бол ОХУ ын төв командлал руу мэдээлэл ирдэг. Төв командлалд генералаас доошгүй цолтой цэргийн өндөр албан тушаалтанууд 24 цагийн турш жижүүрлэж байдаг. Хэрвээ пуужингийн довтолгоо болсон бол энэхүү мэдээллийг өөр эх сурвалжаар дахин шалгадаг. Үүний дараа энэ тухай мэдээллийг цөмийн цүнх рүү илгээдэг байна. Сонирхуулж хэлэхэд ОХУ-д гурван ширхэг цөмийн цүнх бий. Эхнийх нь ерөнхийлөгчид, хоёр дахь нь ОХУ ын батлан хамгаалахын сайдад, харин гурав дахь нь жанжин штабын ерөнхий командагчид бий. Ерөнхийлөгч, батлан хамгаалахын сайд, жанжин штабын командлагч нар харилцан мэдээлэл солилцсоны үндсэн дээр хариу арга хэмжээ авах шийдвэр гаргадаг. Цөмийн цүнхийг эзэмшигчийг дагаж явдаг холбооны мэргэжилтэнг оператор гэж нэрлэдэг байна. Журам ёсоор оператор цөмийн чемонданыг эзэмшигчтэй үргэлж ойрхон явах ёстой. 1996 онд Борис Ельцин зүрхний мэс засал хийлгэх үед цөмийн цүнхийг ерөнхий сайд Виктор Черномырдинд түр шилжүүлсэн гэдэг албан ёсны мэдээ байдаг. Гэвч хожим ОХУ ын ерөнхийлөгчийн аюулгүй байдлын албаны дарга байсан Геннадий Захаровын хэлснээр Ельцин мэс засал хийлгэж байх үед цөмийн цүнх хариуцсан холбооны мэргэжилтэн- оператор нь эмнэлэгийн мэс заслын өрөөний хажууд байжээ. == Цахим холбоос == * [http://www.globalsecurity.org/wmd/systems/nuclear-football.htm Weapons of Mass Destruction – The Football] * [http://www.usatoday.com/news/washington/2005-05-05-nuclear-football_x.htm „Military aides still carry the president's nuclear »football«“], [[USA Today]], 5. Mai 2005 [[Ангилал:Цөмийн зэвсгийн техник]] [[Ангилал:Цөмийн зэвсгийн бодлого]] [[Ангилал:Торон сав]] 1392ktbs47q4ymledw7soard9yxuhx1 0 51881 869034 850992 2026-09-09T02:23:43Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 869034 wikitext text/x-wiki [[Файл:中東路事件.jpg|200px|thumb|Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]] '''Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн'''-Зөвлөлт-Хятадын хамтарсан "[[Дорнод хятадын төмөр зам]]"-ыг хятадууд ноёрхолоо тогтоох зорилгоор зэвсэгт түрэмгийлэл 1929 онд хийснийг ЗХУ эсэргүүцснээс үүдэн Зөвлөлт-Хятадын хооронд болсон зэвсэгт мөргөлдөөн. == Түүх == 19 зууны төгсгөлөөр [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] Дорнод Хятадын төмөр замыг өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс өөртөө авсан байна. Энэ нь Хятадын дотоод луу нэвтрэн орох боломжтой болгосон юм. 1897 оны 7 сард Дорнод Хятадын төмөр зам барих ажил эхэлсэн бөгөөд Чита – Хайлар – Харбин – Никольск - Уссуринск гэсэн маршрутаар баригдсан байна. Албан ёсны замын нээлт 1901 оны 11 сард болсон бөгөөд анхны зорчигчоо Санкт-Петербург-Владивастокийн хооронд тээвэрлэсэн байна. 1904-1905 оны дайнд (ер нь энэ дайн уг төмөр замаас болсон гэж үздэг) Орос Японд ялагдсанаар Далянь боомт хүртэлх төмөр зам Японы мэдэлд очив. Октябрийн хувьсгалын дараагаар буюу 1919 онд Зөвлөлт Орос Улс КВЖД-гээс татгалзаж байгаагаа зарласан боловч 1924 онд Хятадтай хамтарч эзэмшихээр дахин тохирсон хэдий ч 1928 онд Жан Сюлинь (Залуу жанжин гэгддэг) КВЖД-г эзэлсэн тул Зөвлөлт Холбоот Улс 1929 онд Хятадын эсрэг байлдааны ажиллагаа явуулж эрхээ дахин сэргээжээ. Манжго улс нь Японы тусламж дэмжлэгийг байнга авч байсан агаад умард Маньчжурт Зөвлөлтийн нөлөөний сүүлийн тулгуур болж байсан Дорнод Хятадын төмөр замын хэсэгт байнга өдөөн хатгалга, үймээн самуун дэгдээсээр улмаар түүнийг 1935 оны гурван сард Манжгогийн засгийн газарт зарах байдалд хүргэжээ. Ингээд Маньчжур дахь байр сууриа алдсан хийгээд Манжгогийн зүгээс БНМАУ-ын хил хязгаар луу заналхийлэх болсон явдал нь Зөвлөлтийн зүгээс Хятадтай харилцаагаа ойртуулах алхам хийхэд хүргэсэн бөгөөд 1932 оны 12 сард дипломат харилцаагаа сэргээжээ. == Мөн үзэх == == Судалгааны бүтээл == ==Зүүлтүүд== ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Гадаад холбоос== {{DEFAULTSORT:Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн}} [[Ангилал:1929 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1929 оны улс төр]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Манжуур]] [[Ангилал:Улс төрийн зөрчил]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] 0n14v8s11ml11uhf8irekwsczi8sk5x 0 52298 869007 781663 2026-09-09T02:08:25Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869007 wikitext text/x-wiki [[Файл:AtsinaMovingCamp.jpg|thumb|Америкийн индианчууд]] '''Нүүдэлчид''' (номадизм, [[Грек хэл|грек]]. νομάδες, nomádes — нүүдэлчид) гэж мал ахуйгаа дагаж, газар сэлгэн нүүж амьдардаг ард түмнийг нэрлэдэг байна. Нүүдэлчин амьдралын хэв маяг нь газарзүйн, эдийн засгийн болон бусад хүчин зүйлээс шалтгаалж өөрийн гэсэн онцлог шинж чанартай байдаг. Энэ бол эдийн засгийн хөгжлийн өвөрмөц арга хэлбэр юм. Нүүдэлчид амьдралынхаа суурь болсон мал аж ахуйгаа дагаад байгаль-газарзүйн онцлог тохируулан амьдрахаас өөр аргагүй байсан юм. Малын тоо толгой өсөхийн хэрээр тэд шинэ бэлчээр хайхаар байнга нүүх шаардлагатай болсон нь нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг бий болгоход хүргэсэн гэж үздэг. Нүүдэлчдийн соёл нь бэлчээрийн [[мал аж ахуй]] байхын зэрэгцээ хүн ам, мал сүргийн ихэнх хэсэг нь үе үе нүүдэллэж байдгаараа онцлог. Ерөөс нүүдлийн соёл нь ертөнцийг үзэх үзэл, үнэт зүйл, соёл, ахуйн өвөрмөц хэв маягийг өөртөө тээж байдаг бүхэл бүтэн ертөнц юм. Нүүдэлчид мал аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой хуурай тал, хагас цөл, өндөр уулсын бүсээр аж төрж иржээ. Нүүдлийн ахуй оршин тогтнох зайлшгүй нөхцөл гэдэгт: 1) их бага хэмжээгээр ой модгүй орон зайтай байх, 2) байнгын цасан хучлагагүй буюу эсвэл цасны зузаан нь 40см-ээс хэтрэхгүй байх, 3) суурьшмал хот суурин, тосгонтой их бага хэмжээгээр хөрш зэргэлдээ амьдрах зэргийг шаарддаг байна. Нүүдэлчдийг эдийн засаг, суурьшсан түвшнээр нь үндэслэж: * Нүүдлийн * Хагас нүүдлийн буюу хагас суурьшмал * Бэлчээрийн * Хагас бэлчээрийн буюу зуслант (зуны өндөр уулан дахь бэлчээрийг түрэг хэлэнд яйлаг, жайлау хэмээх үгээр тэмдэглэдэг) гэж ангилдаг байна. * Босоо нүүдлийн буюу уул тал хослуулсан нүүдэл Хэвтээ буюу өргөрөгийн, босоо буюу уртрагийн дагуу нүүдэлдэг, мөн тойрог байдалт нүүдэл гэсэн ангилал бий. Энэ ангиллын үүднээс мөчидхөн харвал халимагууд нь өргөргийн дагуу нүүсээр баруун тийш тасран одсон бол хөх нуур, [[шинжаан]] уйгарын монголчууд уртрагийн дагуу нүүдэг байсаар маниасаа тасран одсон болтой. Харин тойрон эргэх байдлаар нүүдэг нүүдэлчид нь одоогийн голомтоо сахин үлдсэн байх магадлалтай. Газар зүйн хувьд нүүдэлчдийг зургаан гол бүсэд хуваадаг байна. 1. Евразийн тал - [[таван хошуу мал]] (адуу, том эвэрт үхэр, хонь, ямаа тэмээ. Бид таван хошуу мал гэдэгт юу ордгийг нэг бүрчлэн мэддэг бол гадныханд энэ нь харь ойлголт юм) үржүүлэн өсгөдөг монгол, казах, түрэг, киргизүүд орно. Энэ бүс нутагт нүүдэлчид талын хүчирхэг гүрнүүдийг (скиф, хүннү, түрэг, монгол гэх мэт) үүсгэж байсан юм. 2. Ойрхи Дорнод – мухар эвэрт үхэр болон уналга эдэлгээнд адуу, тэмээ, илжгийг өргөнөөр ашигладаг бахтияр, бассер болон пуштун зэрэг нүүдэлчид үүнд багтана. 3. Аравийн элсэн цөл, Сахар – тэмээний аж ахуй эрхлэдэг бэдэн, туарег зэрэг нүүдэлчид оршин амьдрана. 4. Дорнод Африк, Сахарын өмнөх саванн – том эвэрт үхэр өсгөн үржүүлдэг нуэр, динк, масайчууд амьдардаг байна. 5. Өвөр азийн өндөр уулсын бүс болох Төвд, Памир ба өмнөд Америкийн Андын нуруу – сарлаг, лам гөрөөс, альпак өсгөн үржүүлдэг оршин суугчид багтана. 6. Хойд зүгийн буюу субарктикийн бүс – цаа бугын аж ахуй эрхлэдэг саам, чукча, эвенкүүд оршин амьдрана. Нүүдэлчид дэлхийг нэгтгэсэн гүрнийг байгуулж, суурьшмал соёл иргэншлүүдийг захирч, тэдгээрийн хооронд зуучийн үүрэг гүйцэтгэж байсан бол өдгөө бэлчээрийн талхдал, хомсдол, цөлжилт, ядууралд улам бүр автаж, даярчлалын давалгаанд цохигдон, суурьшмал соёл иргэншил, аж үйлдвэрийн эдийн засагт улам бүр түрэгдэн шахагдсаар. Одоо дэлхийн хүн амын 0.5 хүрэхгүй хувь буюу нийт 35-40 сая нүүдэлчид хойд, өвөр, төв ази болон ойрхи дорнод, африкт нүүдлийн мал аж ахуйгаа үргэжлүүлэн эрхэлж байна. Зөвхөн Нигер, Сомали, Мавритани зэрэг африкийн улс орнуудад л хүн амын зонхилох хувь нь нүүдэлчид эзэлдэг байна. Харин Монголд хүн амын 20 хувь нь л нүүдэлчин хэвээр үлдэж, энэ тоо жилээс жилд буурсаар байгаа аж. Өдгөө нүүдэлчин гэгдэх ард түмэнд Австралийн уугуул иргэд-абориген, Бэдэн, Масай, Пигмей, Туарег, Монгол, Төвд, Саамичуудыг батгаадаг болсон байна. Харин түүхэнд нүүдэлчин байсан угсаатнуудад – скиф, авар, монгол, азербайжан, башкер, киргиз, печенег, полов, сармат, үзбек, хазар, казах, цыган, түрэг, туркменүүдийг тооцдог ажээ. [[Ангилал:Нүүдэлчид| ]] iqgamc0pwj12902wmdop4o9cn6natyq 0 52389 868874 805565 2026-09-08T13:52:56Z Chongkian 21163 868874 wikitext text/x-wiki [[Файл:Removal of Lenin Statue near Ulaanbaatar Hotel front.jpg|thumb|Хөшөөг буулгах явц, 2012 оны 10-р сарын 14-ны өдөр]] '''Лениний хөшөө''' нь хуучнаар хотын төвд [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнө байрлаж байсан, өдгөө Горхи-Тэрэлж байгалийн цогцолборт газарт байрлах [[Тэрэлж зочид буудал|Тэрэлж зочид буудлын]] Ривер Бийч зоогийн газрын үүдэнд байрлах хөшөө юм. ==Түүх== Анх 1954 оны 11-р сарын 26-нд, Бүгд Найрамдах Улсаа тунхагласны 30 жилийн ойн өдөр Зөвлөлт улсыг үндэслэгч [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленин]]ий үзүүлсэн "их тус дэм"-д үзэл суртлын хувьд талархан БНМАУ-ын удирдлага энэ хөшөөг бүтээх шийдвэр гаргаж, Улаанбаатар зочид буудлын өмнөх цэцэрлэгт суурилуулжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=26 |title=Archive copy |access-date=2016-11-11 |archive-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813133158/http://touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=26 |url-status=dead }}</ref> 4 метр өндөр тус хөшөө нь анхныхаа байранд байхдаа 3 метр өндөр гантиг чулуун суурьтай байв. 2012 оны 10-р сарын 14-нд тухайн үеийн Улаанбаатар хотын захирагч [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийн]] тушаал, шийдвэрээр тус хөшөөг буулгаж, оронд нь орчин үеийн Монголын уран зохиолыг үндэслэгч [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] хөшөөг Хуримын ордны өмнөх талбайгаас шилжүүлэн нүүлгэж байрлуулсан юм. 55 сая төгрөгөөр үнэлэгдэн дуудлага худалдаанд орно гэгдэж байсан тус хөшөөг Гацуурт компани худалдан авч өөрийн эзэмшлийн Тэрэлж зочид буудлын орчимд байрлуулсан түүхтэй. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1954 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} c2gfa1nor810d3tkr0gwn5hwb4j60cc 0 52667 869032 805582 2026-09-09T02:23:12Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|1 */ 869032 wikitext text/x-wiki [[File:Emblem of Mongolian Revolutionary Youth League.svg|thumb|Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл]] 1921 оны 8 дугаар сарын 25-нд “Бошгыг халах залуучуудын эвлэл” нэртэйгээр анх байгуулагдсан Монголын залуучуудын байгууллага. == Түүх == Уг нь 1921 оны дундуур нийслэл хүрээнд одоогийн 10-р хорооны нутагт байдаг Ц.Гүрсэд хэмээх айлын хашаанд Д.Сүхбаатар, Х.Чойболсан тэргүүтэй арав гаруй залуус цугларан Монголд залуучуудын байгууллага байгуулахаар анх шийдсэн гэдэг. Түүнийгээ “Бошгыг Халах Залуучуудын Эвлэл” гэж нэрлэхээр тогтож тамга тэмдэгээ сийлүүлэхээр болсон байна. Энэ хурлаар Эвлэлийн ерөнхий хороог байгуулж тэргүүлэгчээр Х.Чойбалсанг сонгожээ. Тэд залуучуудын байгууллагаа яг нам шигээ “технологоор” байгуулсан нь илт байна. 1921 оны 9 дүгээр сараас “Бошгыг халах залуучуудын эвлэл”-ийн 5 үүрийг Их Хүрээнд нэг жилийн дотор байгуулж амжжээ. Улмаар 1922 оны 7-р сарын 17-нд МХЗЭ-ийн анхдугаар их хурал хуралдаж, 600-аад гишүүд 30 шахам үүрийг төлөөлсөн төлөөлөгчид оролцжээ. Анхдугаар Их Хурлаасаа өмнө үүрүүд байгуулаад байсан аж. Энэ Их Хурлаар С.Буяннэмэх Эвлэлийн Төв Хорооны даргаар сонгогдож, мөн ондоо Москвад болсон Алс дорнодын олон улсын ардын төлөөлөгчдийн анхдугаар их хуралд оролцож, В.И.Ленинтэй уулзжээ. Ингэж Монголын нэн шинэ түүхэнд асар их гавъяа байгуулсан МХЗЭ байгуулагдсан юм. Гэвч би МХЗЭ-ийн түүхэн гавъяаг биш, түүний өсөлт торнилтын эхэн үеийн “нялхсын өвчний” тухай өгүүлэх гэсэн юм. Анхандаа Залуучуудын байгууллагыг Оросын комсомолыг дуурайж байгуулсан боловч яг байгуулсан хойноо яаж ажиллах, ажиллуулахыг нам нь ч, эвлэл нь ч мэдэхгүй байсан нь түүхэн сурвалжаас илт харагддаг. Ерөнхийдөө бол нэг зорилготой атлаа нэг нь дунд болон ахмадын, нөгөө нь залуучуудын гэсэн адил эрхтэй нам гэж ойлгож байсан нь бараг эргэлзээгүй мэт. Шинэ тутам байгуулагдсан хувьсгалт засагт асар их эрч хүч, идэвхи чармайлт хэрэгтэй байв. Залуучуудын байгууллага үүнд яг тохирох хэрэгсэл байлаа. Энэ нь ч зүй ёсны хэрэг юм. Олон зуун жил ноёрхож хэвшин тогтсон феодал-хамжлагын харилцааг халж, бүх юмыг шинээр хийх шиг тамтай юм тэр үед байгаагүй юм. Эхэн үедээ нам болон эвлэлийн зохион байгуулалтын бүтэц тун ойролцоо байсан юм. Намын Төв Хороо, Эвлэлийн Төв Хороо, адилхан уу, адилхан. Даргатай юу, даргатай. Зорилго бол бүр ч адилхан. Хийх ажил тун төстэй. Цагаа тулбал ухуулга сурталчилгаа хийх, жүжиг ший тавих, олон нийтийн ажил зохиох зэрэгт эвлэл нь түрүүнд нь явдаг байв. Одоо ч гэсэн намын шинжтэй хар бор ажлыг залуучууд нь нугалдаг биз дээ. Энэ бол мөнхийн зүй тогтол юм. Тухайн үед нам, төр, эвлэл, арми гэсэн дөрвөн байгууллага л монголын улс төрийг тодорхойлж байсан гэж дүгнэж бүрнээ болно. Тоотой хэдэн хөгшчүүдийг эс тооцвол нам нь өөрөө дандаа шижигнэсэн залуучууд байлаа. Тэгэхлээр эвлэл нь түүний бараг л үе тэнгийн нөхдүүд байж таараад байгаа юм. Арми бол ярих юм байхгүй нил залуучууд байсан. Ингэхлээр төрөө нам, эвлэл хоёр нийлж барих шаардлага үүсч байгаа юм. === Хийрхсэн залуус === Хувьсгалын эхэн үед бөөн зөрчил үүссэн юм. Эхлээд бүх нийтийн хувьсалчирхаг өвчин тусчээ. Хуучин дарлаж байсан феодалын ёсыг устгаж, ардын эрхт ёсыг тогтоосон учраас одоо ард хүн, ялангуяа нам, эвлэлийн гишүүд дураараа дургиж, дунд чөмгөөрөө жиргэж болно гэж олон хүн үзэх болов. Ингээд дүвчигнөж гарчээ. Гэзэг үс хяргах, нударга тайрахаас эхлээд хүн баривчлах, зодох хүртэлх тун олон тэнэг зүйл хийж гарчээ. Үүнийг “Өглөө” кинонд тов тодорхой харуулсан. Харин кинонд гардаг шиг ганц Бодоо биш, тун олон хувьсгалч тэгдэг байсан. Түүнээс гадна Хятадаас Жан Зо лин дайрах гэж байна гэсэн цуурхал их гарч, түүний довтолгооноос хамгаалах цэргийн бэлтгэл хийдэг байв. Наад зах нь эвлэлийн гишүүд “хөл гарын” (жагсаалын) сургууль тогтмол хийдэг байсан. Зарим дарга нарт нь гар буу хүртэл тараадаг байжээ. Тэр үед үсээ тайрч, халимаг тавьсан, нударгагүй дээл өмсөж, шөвгөр хар (хромон гутлыг монголчууд тэгж хэлдэг байсан-Х.Д.Г. ) жийж, ташаандаа гар буутай, энгэртээ эвлэлийн тэмдэгтэй, бас КИМ-ийн тэмдэгтэй (Дэлхийн Залуучуудын Интернационалын товчилсон нэр-Х.Д.Г.) залуу хүн бол одоогийнхоор бол Харвард буюу Баруунд төгссөн хүнээс дутахааргүй мундаг хүн байсан юм. Хэрэв тэр нөхөр бичиг үсэгтэй бол шууд дарга, мөн КУТВ (Дорно Дахины Коммунист Их Сургууль) төгссөн бол шууд л нам, төрийн удирдах албанд очдог байв. Хэт хувьсгалчирхах явдал ихээхэн газар авсан учир Цэргийн Яамны тэргүүн сайд, Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатар тэсэхээ байгаад ухуулах бичиг гарган: “Ардын эрхт хэмжээт цаазат ёсыг эндүүрэн ухаж, ёс суртлыг зоргоор гээгдүүлэн балмадлан түрэмгийлж явагчдад бүрэн учрыг тайлбарлан ухуулсан бичиг” хүртэл гаргаж, түүнийгээ 1922 оны 3 дугаар сард Ардын Засгийн Газрын тогтоол болгон гаргасан байна. (Улсын Түүхийн Төв архив. Д.Сүхбаатарын фонд. 2 дугаар бүлэг.) Ингээд үзэхээр байдал тун хэцүү байсан бололтой. Яг одооны [[Монгол Улс]] шиг эрх чөлөөгөө эдлэх нэрээр дураараа дургиж байж. Намд ч гэсэн үзэл бодлын ч зөрчил гарч түүнийгээ зохицуулахыг оролдож байжээ. Даанч хүссэн зоргоор нь болоогүй юм: “Бидний намаас улсын засгийн хэргийг уг зорилгын ёсоор удирдан явуулахыг ихэд хичээн гүйцэтгэх нь чухал тул эдүгээ төв газрын ба орон нутгийн олон албаны газруудад байх гишүүдийг дүрмийн ёсоор фракци хэмээх анги болон байгуулбаас зохих явдлыг тухайлан заавар гаргаж гүйцэтгүүлбээс зохино” (МАХН-ны Төв Хорооны 1925 оны 3 дугаар сарын Бүгд Хурлын тогтоолоос. “Ардын эрх” сонин.) Эндээс үзэхэд МАХН эхэн үедээ фракцийг хүртэл хүлээн зөвшөөрдөг байж. Фракци гэсэн үг МАХН-ын түүхэн баримт бичиг тун цөөн гардаг юм. Ингээд 1920-иод оны дунд хүртэл нам, эвлэл хоёр зэрэгцээд ажлаа хийгээд болоод байж. Гэтэл нам дотор улс төрийн тэмцэл хурцдахад тэр нь эвлэлд халдварлах нь мэдээж хэрэг. Намын эхэн үеийн их хурлуудад нам, эвлэлийн гишүүд нэг их ялгаваргүй суудаг байж. Бодвол бүгдээрээ шахам залуу учраас давхар яваад байсан байх. Лав л нам төр, эвлэлийн албан тушаал давхар хаших нь түгээмэл үзэгдэл байсан. Манай суут зохиолч Д.Нацагдоржийн намтраас энэ нь их тод харагдана. Д.Нацагдорж 1922 оны 4 дүгээр сараас Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр ажилд орж, зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болжээ. 1922 оны 8 дугаар сараас НТХ-ны нарийн бичгийн даргын туслах болж, мөн оны 10 дугаар сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргыг хавсарч байв. 1923 оны 3 дугаар сард НТХ-ны Бүгд Хурлаар НТХ-ны орлогч гишүүн, мөн оны 6 дугаар сард НТХ-ны 11 дүгээр бүгд хурлаар НТХ-ны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. 1923 оны 7 дугаар сард МАН-ын II их хурлаар НТХ-ны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд НТХ-ны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Мөн “Тус улсын цэргийн дээд эрхийг барих газар”-т Бүх цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар 1924-25 онуудад ажиллаж байв. 1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан МАН-ын III их хурлаас НТХ-ны бүрэлдэхүүнд орж, улмаар НТХ-ны Тэргүүлэгчдийн орлогч гишүүнээр сонгогдон, засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар хавсран ажиллаж байв. Тэр 1923 оны 9 дүгээр сараас 1924 оны 4 дүгээр сар хүртэл Дотоодыг хамгаалах газар комиссар, 1925 оны 1 дүгээр сараас Цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн дарга зэрэг олон хариуцлагатай албан тушаалыг хавсран гүйцэтгэж байжээ. 1925 онд Монголын пионерийн байгуулагыг үүсгэн байгуулалцаж, товчооны анхны даргаар нь ажиллаж байв. Үүнээс гадна Д.Нацагдорж Эвлэлийн гишүүн байж, ямар нэг албан тушаалтай байсан нь мэдэгддэг юм. Учир нь Д.Нацагдорж, Баваасан хоёрыг эвлэлийн гишүүдийн хөл гарын сургуульд оролцсонгүй гэж шүүмжилсэн баримт архивт байсантай би тааралдаж байсан юм. Д.Нацагдорж нь их “зальтай” эвлэлийн үүртээ “их ажилтай тул чөлөө өгнө үү” гэхчлэн бичиг өгч аргалаад байжээ. Харин Засгийн Газрын нарийн бичгийн дарга, Нам, Эвлэлийн Төв хорооны гишүүн Баваасан болохоор “нам төрийн их ажилтай” гэчихээд эвлэлдээ томроод загначихаад яваад байж. Энэ нь хожим түүний амь насанд хүрсэн бөгөөд 1924 онд Данзантай хамт буудуулсан билээ. === Толгой дээр гарсан залуус === Тэр үед нам эвлэлийн онцын ялгаа байсангүй. Сүүлдээ эвлэл нь намтайгаа эн зэрэгцэж, түүний үйл ажиллагаанд шууд хутгалдан оролцох болов. Монголд бодлогоо тулган хүлээлгэх гэж буй Коминтернд энэ нь тун завшаантай хэрэг байлаа. Амьдралын ухаан сууж, юмны цаадах наадахыг ойлгодог, үндэсний ардчилсан үзэл буюу “хуучнаасаа” салж чадахгүй намын “хөгшчүүлтэй” ярьж байхын оронд “цэвэр цаас” шиг залуучуудаар хувьсгалын үйл хэргийг гардан гүйцэлдүүлэх нь хамгийн хялбар зам байсан юм. Ингээд МХЗЭ МАХН-ыг дарамтлах хамгийн хүчтэй зэвсэг болон хувирсан юм. Хэрэв Та бүхэн “капиталист биш хөгжлийн зам”-ын асуудлыг шийдсэн 1924 оны МАХН-ын III Их Хурлын дэлгэрэнгүй тэмдэглэлийг (стенограмм) унших юм бол эл зөрчил дурайтал тодроод ирнэ. Гэвч би энэ тухай дэлгэрүүлж ярихгүй. Учир нь би түүхээ мэдэхгүй МАН-ынханд “намын түүхийг” нь заах үүрэг хүлээгээгүй. Эвлэлийн гишүүд намын Их Хурлын гадаа жагсаал хийх, хурал дотор орж ирэх, буутайгаа хуралд суух, мэдэгдэл гаргах, дуудахад нь ирэхгүй байх, сүрдүүлэх зэргээр намаа дарамталсан жишээ тэнд асар олон буй. Энэ нь тэр үеийн нам төрийн зөрчил, будлиант байдлыг тод харуулдаг. Ингээд намын ажилд хэт оролцсон, бас “эсэргүү нартай” нийлсний учир МХЗЭ-ийн Төв Хорооны гишүүн Баваасан Данзангийн хамт цаазлуулж, МХЗЭ-ийн Төв Хорооны дарга С.Буяннэмэх баривчлагдсан юм. Бас эвлэлээс нэлээд олон хүн хэлмэгдсэн. Үүний дараа ухаан орж, нам эвлэлийн харьцааны асуудлыг анхаарч эхэлсэн юм. Жишээ нь: 1925 онд хуралдсан МАХН-ын IY Их Хурлын тогтоолд “Нам ба залуучуудын эвлэлийн тухай” гэсэн тусгай бүлэг оруулсан бөгөөд үүнд: “Нам ба залуучуудын эвлэл нь харилцан хэлхээ холбоогоо улмаар зузаатгах хэргийг нэгэн саналаар явуулахыг чухал болгохын дээр залуучуудын эвлэлийг үзэл суртлын хувиар удирдах явдлыг сайжруулахыг тус Хурлаас Төв Хороонд даалгана” гэж заажээ. Энд асуудлыг огт шийдэж чадаагүй, нам нь хичээгээд хичээгээд “үзэл суртлын хувиар удирдана” гэсэн ганцхан санаа оруулж чадсан байна. Эвлэлээ дийлсэнгүй. Дийлэх ч үндэс байхгүй байв. Хувьсгалт шинэчлэл хийхэд залуучуудгүй бол юусан билээ ?! Нам хүссэн хүсээгүй залуучуудын байгууллагаа дэмжихээс өөр арга байгаагүй юм. Хувьсгал хийхэд залуу хүн л хэрэгтэй байдаг аж. Ингээд 1928 он болж баруунтны нугалааг бут цохих улс төрийн их тэмцэл эхлэв. Түүний тэргүүн эгнээнд залуучууд явсан юм. “Намын зүүн ангийн этгээдийн баримтлах санал” бол үндсэндээ Орост КУТВ төгссөн болон Намын сургуулийн залуучууд байсан юм. Одооныхоор бол Харвард болон Барууны дээд сургууль төгссөн нөхдүүд гэсэн үг л дээ. Ингээд МХЗЭ асар их эрх мэдэлтэй болов: “Хувьсгалт залуучуудын Эвлэл бол ядуу ба дунд ардын залуучуудыг эвлэлдүүлсэн улс төрийн биеийг даасан эвлэл болох тул зохион байгуулах явдлыг өөртөө бүрэн эрхтэй гүйцэтгэх бөгөөд ардын хувьсгалт намын соёлын удирдлагаар явж, улс төрийн тухай идэвхтэйгээр оролцох санал хүчнийг гаргуулан хөгжүүлж, намаас тогтоосон аливаа хэргүүдэд туслан гүйцэтгэлцвэл зохино.” (МАХН-ын YII Их Хурлын товч тогтоолоос. 1928 он.) “Тус улсын доторхи идэрчүүдийн хүчийг нэгтгэсэн хувьсгалт залуучуудын эвлэл бол намын зохион байгуулалтын хувиар буюу намд хандсан намын нэгэн идэр хүчин болохын талаар ямар үүргүүдэд бэлтгэгдэх зорилготой ба мөн намын соёлын удирдлагат аливаа гүйцэтгэх ажил хийгээд мөн нэгэнтэйгүүр биеэ дааж, нам ба улс төрийн элдэв хэрэг явууллагад санаачлах, сэдэвлэх, биелүүлэх зэрэг хэрэгт нэгэн чухал хүчин болж оролцох бүрэн эрх бүхий үүргийг хүлээсэн газар болж, холбогдохын учрыг илэрхийлэх” (МАХН-ын YIII Их Хурлын товч тогтоолоос. 1930 он.) Энд МХЗЭ бол “улс төрийн бие даасан эвлэл”, “өөртөө зохион байгуулах”, “өөрийн бүрэн эрхтэй” гэдгийг тов тодорхой зааж өгсөн байна. Ингээд нам нь бууж өгч, эвлэл нь бүрэн ялжээ. Үүний улмаас зүүний үлэмж ноцтой нугалаа гарсныг монгол хүн бүхэн мэднэ. Хувьсгалаар хийрхсэн залуучууд нугалаа завхрал гаргахдаа тун амархан аж. Гэхдээ л Эвлэлд шилдэг тэргүүний залуус ажиллаж байсан юм. Жишээлбэл, хожим их эрдэмтэн зохиолч болсон Цэндийн Дамдинсүрэн 1929-1931 онд МХЗЭ-ийн нарийн бичгийн даргын албан хашиж байв. Зүүний нугалаа болж, үүний улмаас ардын бослого буюу намын хэлдгээр “эсэргүү бослого” гарч, түүнийг хүч хэрэглэн дарсны дараа ухаан оржээ. Хэт хувьсгалч залуучуудын хазаарыг татахгүй бол болохгүй гэдгийг нам ойлгожээ. 1932 оны 6 дугаар сард МАХН-ын Төв Хороо, Намын Төв Хянан Байцаах Комиссийн хамтарсан Онц III Бүгд Хурал болов. Энэ Хурлын тогтоолд: “…Намын өмнө зогсож буй зорилго лугаа тохируулан нийлүүлж, Монгол Ардын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн үүргийг тодорхойлох нь: Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл бол намын дор захирагдах бөгөөд намын соёлын шууд удирдлагаар ажиллах байгуулалт мөн гэж үзнэ. Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн зорилго нь тус орны ажилчин ардын залуучуудыг эвлэлдүүлэх ба хүмүүжүүлэх, намын зорилго ба тогтоолд нийлүүлж, намын залгамжлалыг бэлтгэж хүмүүжүүлэх, намын заавар ба даалгасан зүйлийг гүйцэтгэх явдал мөн гэж үзнэ.” (МАХН-ын Төв Хороо, Намын Төв Хянан Байцаах Комиссийн хамтарсан Онц III Бүгд Хурлын тогтоолоос. 1932 он.) Энэ зарчим 1990 он болтол бараг 60 жил хөтөлбөргүй мөрдөгдсөн юм. Ингэж МАХН МХЗЭ-тэйгээ 10 жил тулалдаж байж арай гэж “дороо хийж” авсан бөгөөд түүнээс хойш МХЗЭ намынхаа “дайчин туслагч, бэлтгэл хүчнийхээ” үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголд орондоо нийгмийг дэвшлийг хангах их үйлст нэр төртэй хувь нэмрээ оруулсан гэж үздэг юм. [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:БНМАУ]] [[Ангилал:Монгол Ардын Нам]] rzc09b6s9pb6ekvfl49ki2yu2rtll7q 0 52900 869011 778935 2026-09-09T02:10:08Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869011 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Саддам Хусейн | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Saddam Hussein 1979.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Саддам Хусейн | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Саддам Хусейн | төрсөн_огноо = [[1937 он]]ы [[4 сарын 28]] | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = [[2006 он]]ы [[12 сарын 30]] | нас_барсан_газар = | үхлийн_шалтгаан = цаазлуулсан | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = Ираз улс | яс_үндэс = [[Ирак]] | үндэстэн = ирак | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Иракийн удирдагч, төрийн тэргүүн | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = Ислам | шашны_бүлэг = Суннит | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} '''Саддам Хусейн''' [[Ирак]]ийн удирдагч агсан бөгөөд [[АНУ]]-ын цэргийн түрэмгийлэлийн үр дүнд төрийн эрхээс түлхэгдэн унаж улмаар цаазлуулсан хүн юм. ==Товч намтар== Саддам Хусейн 1937 онд төрсөн. 1954 онд Иракийн тухайн үеийн улс төрийн сөрөг хүчний нууц бүлгэмд элсэж нэгэн нууц ажиллагааны үеэр шархдсан байна. Тэрээр шархдан амь гараад нутгаасаа зугтан Сири, Египит улсуудад хэсэг амьдарч байгаад 1963 онд өөрийн “Баас” нам нь төрийн эргэлт хийх үед нутагтаа иржээ. Удалгүй 1968 онд түүний “Баас” намынхан төрийн эрхийг гартаа авчээ. Түүний ойрын садангийн хүн болох Ахмэд Хасан Аль Бакар 1979 он хүртэл Иракийн ерөнхийлөгч байв. Харин түүнээс Саддам Хусейн ерөнхийлөгчийн суудлыг нь авсан байна. Саддам Хусейныг Иракийн тэргүүн болоход Америк туслалцаа үзүүлсэн талаар мэдээллийн хэрэгсэлээр нэг биш цацагдаж улс төр, цэргийн шинжээчид ч түүнийг баталдаг. Ойрхи Дорнод дахь 1973 оны “Ёом киппүрийн дайн” газрын тосны анхны хямралыг эхлүүлсэн өрнөдийнхөн тус бүс нутагт Иран, Израйлиас өөр холбоотонгүй болох шахав. Сири-Ливи-Египет-Саудын Араб хамтарсан нь хүчний тэнцвэргүй байдлыг үүсгэсэн учраас тэдэнд газрын тосоор баялаг өөр нэгэн хамтрагч хэрэгтэй болсон нь Саддам байж. Улс орныг ганхуулах хамгийн сайн найдвартай арга нь өрсөлдөгчдийг хооронд хүч үзэхэд туслах. Энэ үүднээс Саддам Иракийг АНУ-ын туслалцаатайгаар гартаа авч чадсан юм. Ираны шахтай хамтын сайхан ажиллагаа өрнүүлж байсан АНУ нь 1979 онд Ираны хувьсгал гарахад Шах Реза Ханыд туслаагүй бөгөөд хувьсгал өөрсдөд нь ашигтайгаар эргэхийг харзнаж байсан болов уу. Гэтэл Ираны хувьсгал АНУ-д ашиггүй төдийгүй хортойгоор туссанаар Иран дахь цэргийн баазуудаа хааж ахин энэ орны хаалгыг татах эрхгүй болсон байдаг. Тиймээс тэд Иран-Иракийн дайныг эхлүүлж Иракийг дэмжсэнээр 1980-1988 он хүртэл аль аль талаас нийтдээ 2 сая цэрэг эрс амь насаа алдсан байдаг. [[Иран-Иракийн дайн]] нь 1979 оны Ираны хувьсгал эмх замбараагүй байдлыг Ирак ашиглан эхлэж довтлосоноор энэхүү дайн эхлэсэн. Дайн эхлээд 1980-1982 он гэхэд Ирак ялагдал хүлээж энхийн хэлэлцээр эхлүүлэхийг хүссэн боловч Иран зөвшөөрөлгүй дайтсаар 1988 онд гал зогсоохийг зөвшөөрсөн байдаг. Энэ үед Иракийн ард АНУ байсаар байсан. Өөрийн давуу байдалдаа эрдсэн Саддам 1990 онд Кувейтийг довтолжээ. Кувейт нь өмнө нь Иракийн нэг хэсэг байсан билээ. 1930 онд газрын тосны нөөц илэрсэн нь өрнөдийн орнуудын анхаарлыг татаж тусгаар улс болгоход нь түлхэц болсон биз ээ. Кувейтийг эзлэсэн Саддам дэлхийн улс төрийн тавцан дээр гарч ирэх боломжтой болгосон гэдэгт эргэлзээгүй. Учир нь түүнд дэлхийн газрын тосны 5/1 байв. Ахин газрын тосны хямрал эхлэв. Дэлхийн том жижиг гэлтгүй олон улсын эдийн засаг дагаж ганхлаа. Улмаар Америк өөрсдийн бүтээл болох даварсан нөхрийг хашраах арга сэдэж НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийг хуралдуулан Иракт цохилт өгөхөд 45 улсаар гарын үсэг зуруулж, 30 орчим улсаас цэргийн дэмжлэг авав. Ирак Кувейтээс хүссэн хүсээгүй гарч Саддамын эсрэг түүнийг адгийн амьтан болгох компанит ажил өрнөж, хүмүүсийн тархийг угааж Саддам аймшигт гэмт хэрэгтэн болгож цаазаар авсан билээ. ==Баримтууд== Дэлхийн 1-р дайны дараагаар [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] болон Англи улс Персийг хуваан захирч байсан бөгөөд 1917 онд хувьсгал дэгдсэнээр тэд гарч явж 1920-өөд оны эхэн үед Английн талаас өөрийн талд ажиллаж чадах хүн гэж дүгнэн Ираны цэргийн дээд албан тушаалтан дундаас Реза Ханыг сонгосон юм. Тэрээр Английн талыг эргэлтгүй баримлагч байгаад 1979 оны хувьсгалаар эх орноосоо зугтан гарсан юм. Харин Реза Ханыг эрс шүүмжлэн эсэргүүцдэг байсан Ираны хувьсгалын тэргүүн Аятолла Хомейн түүнийг “өрнөдийн хүүхэлдэй” гэж хэлсэнийхээ төлөө эх орноосоо хөөгдөн хөрш Иракд очиход Саддам түүнийг эргүүлсэн хөөсөн байдаг. Энэ нь Саддамыг өрнөдийнхөний дэмжлэгийг авч байсан гэдгийг нотлон харуулдаг. Саддам социалист улсуудын тэргүүн нартай нэг биш удаа уулзаж байсан. Тэдэнтэй муугүй харилцаатай байсан гэдэг. Тэр коммунист байгаагүй ч өөрийн орны тусгаар тогтнол, эрх мэдлээ хадгалж үлдэхэд өрнөдийн дэмжлэг илүү нөлөөтэй байсан уу эсвэл тэд хэтэрхий сайхан зүйлийг амлаж түүнийг барьж байв уу. Саддам өрнөдийнхөний худал үгэнд хангалттай хууртаж байснаа сайн мэддэг. Хэзээ нэгэн цагт өөрөө хүчирхэг болж тэднийг хөөж явуулна гэж төсөөлдөг байсан байж болох талтай. Учир нь Иран-Иракийн дайн дөнгөж дуусаад 2 жилийн дараа Кувейтэд довтлон өрнөдийнхөнтэй дайсганалцсан харилцааг бий болгосон. Тэд дэмжлэг үзүүлсэн хүнээ өөрсдийнх нь эсрэг хөдлөхөд харин ч хариугаа хонзонтой нь аргагүй авч дүүжлүүрийн гольцоог толгойд нь угласан. Саддам бүс нутагтаа Ирантай дайсганан ханддаг байсан Сири, Египет, Палистинтай аятай харилцаатай байж харилцан бие биедээ туслалцаа үзүүлдэг байв. елорусын ерөнхийлөгч [[Александр Лукашенко]] Их Британийн "The Independent" сонинд өгсөн ярилцлагандаа Иракийн дайн эхлэхээс өмнө америкчууд болон Саддам Хусейн нарын хооронд зуучлах гэж байснаа хөөрөлдсөн байна Тэрбээр нэг хэсэг АНУ, Иракийн тэргүүн агсан Саддам Хусейн хоёрын хооронд бараг л зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэх үе тохиосныг ч ярьсан байна. Иракийн дайныг анхлан ингэж тайлбарлаж байлаа “Үй олноор хөнөөх зэвсэг бүтээх төслүүд хэрэгжүүлэхээ таслан зогсоох талаар НҮБ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлөөс гаргасан олон тооны сануулга, анхааруулгыг Иракийн захирагч Саддам Хусейн биелүүлээгүй нь уг дайныг эхлүүлэх үндэслэл байлаа. НҮБ-ын шинжээчид 1991 оны тавдугаар сараас 1998 оны наймдугаар сар хүртэл долоон жилийн турш Иракт ажилласан юм” гэж. Гэвч хожим шинжээчид Ирак цөмийн зэвсэг бүтээх хөтөлбөрөө 1991 оноос зогсоож, химийн болон биологийн зэвсгийн нөөцөө устгасан талаар олж тогтоосон билээ. [[АНУ-ын Конгресс]] олонхын саналаар Иракт цэргээ оруулах зөвшөөрлийг ерөнхийлөгч бага Жорж Бушийн саналыг дэмжсэн юм. Иракт дайн эхлүүлэх саналыг 77 хүн дэмжиж, 23 хүн эсэргүүцсэн байна. Төлөөлөгчдийн танхимын 296 хүн уг дайныг дэмжиж, 133 нь эсрэг байлаа. Тухайн үед америкчуудын дийлэнх нь дайн хийхийг дэмжсэн юм. Тухайлбал, ABC телекомпани ба The Washington Post сонинтой хамтран 2003 оны гуравдугаар сарын 27-нд явуулсан олон нийтийн санал асуулгаар америкчуудын 69 хувь нь уг дайныг дэмжиж, харин 23 хувь нь үүний эсрэг байв. Тэд дайныг Иракийн ард түмэнтэй биш дарангуйлагч Саддам Хусейнтай явуулж байна хэмээн үзэж байсан юм. Иракчууд өөрсдийг нь баяр хөөр болон угтана хэмээн америкчууд эхлээд бодож байсан боловч энэ нь буруу дүгнэлт байв. Ерөнхийлөгч Жорж Бушийн эдийн засгийн зөвлөх Лоренс Линзи уг дайн Америкийн төсвөөс 100-200 ам.тэрбум долларын зардал авна хэмээн тооцож байсан ч уг тооцоолол эндүүрэл байв. Учир нь Иракт хийсэн дайны улмаас АНУ нэг их наяд ам.долларын алдагдал амсаад байгаа төдийгүй дайнд оролцсон ахмад дайчид, эрэмдэг болсон хүмүүст 2010 оны сүүлч гэхэд 32 тэрбум ам.долларын эмнэлгийн үйлчилгээний хөлс ба нөхвөр олгоод байгаа юм. Энэ зардал цаашид ч өсөх нь тодорхой байгаа нь өдгөө эдийн засаг нь хүнд нөхцөл байдалд ороод байгаа билээ. ==Уран бүтээл== Тагнуулын төв газрын ажилтнууд2001 оны сүүлчээр Лондон дахь араб номын дэлгүүрээр явж байгаад, нэг номыг олж хараад ихэд гайхацгаажээ. «Забиба ба хаан» нэртэй уг бүтээлийн зохиогч нь өнөөх С.Хусейн байв. Тагнуулын төв газрын ажилтнууд номыг худалдан авч, уншсан байна. Уг ном нь Иракийн түүхийг хүүрнэсэн хайрын роман байв. Номын агуулгыг товч дурдвал, шударга, ухаантай нэгэн хаан (Саддам), сайхан төрсөн, онгон бүсгүй Забиба (Ирак орон) нар бие биедээ дурлажээ. Дурласан хос бурхан, хайр, яруу найр-гийн сэдвээр маш удаан ярилцаж, бие биегүйгээрээ амьдрал ямар ч утгагүй болохыг ойлгоно. Гэвч Забибаг хорон санаат этгээд (АНУ) хүчинддэг. ==Шүүсэн нь== Багдадад болсон Иракийн экс Ерєнхийлєгч Саддам Хусейныг шvvх ажиллагааны анхны хуралдаан гурав орчим цаг vргэлжилжээ. Шvvх ємнє нь Саддам Хусейн болон Иракийн єндєр албан тушаал хашиж байсан долоон хvнийг алан хядлага, эрvvдэн тамласан хэрэгт ял тєлєвлєсєн бєгєєд хэрвээ буруутай нь нотлогдвол ялын дээд хэмжээ цаазаар авахуулах юм. Гэсэн ч Саддам хуралдаан дээр єєрийгєє буруугvй хэмээн зvтгэсээр байжээ. Шvvх хуралдаан Иракийн нийслэлийн тєвд тусгайлан зассан танхимд єндєр харуул хамгаалалтын дор болсон байна. Танхимд цєєн тооны сэтгvvлчдийг оруулж камерын бичлэг хийж байсан ч энгийн иргэдийг орохыг зєвшєєрєєгvй аж. Шvvх ажиллагаа ємнє нь нэр нь нууцлагдаж байсан таван шvvгчийг даргалагч Саддамын хэрэгтэй танилцсан дvгнэлтээс эхэлжээ. 68 настай Саддам Хусейн костюм ємсч Коран судар тэврэн шvvх танхимд орж ирэхэд хамгийн сvvлд олны ємнє ил гарснаасаа хавьгvй хєгширч бас жин хассан харагдсан гэж “ВВС”-гийн сурвалжлагч бичсэн байна. Саддамд vг хэлэх зєвшєєрєл олдмогц тэрбээр шvvх хурал зохион байгуулагчид болон шvvгчдийн эсрэг “довтолж” эхэлжээ. Шvvгч Ризгар Мохаммед Амин /курд vндэстэн/ Саддамыг нэрээ хэлэхийг хvсэхэд ноён Хусейн “Та єєрєє хэн бэ? Энэ шvvх юу хvсээд байгаа юм. Ингэхэд та нар урд ємнє нь шvvгч байсан юм уу” хэмээн хариулжээ. Тэрбээр “Шvvх гэж нэрлээд байгаа та нарт би захирагдахгvй. Би Иракийн Vндсэн хуулийн дагуу Ерєнхийлєгчийн эрх, vvргээ эдлэх эрхтэй. Би та бvхнийг болон та нарыг шударга бусаар тохоон томилсон байгууллага, Америк тэргvvтэй олон улсын хvчнийг ч хvлээн зєвшєєрєхгvй “ гэж хэлсэн байна. Шvvгчдийн бvрэлдэхvvний тэргvvн Ризгар Мохаммед Амин гэрчvvд шvvхийн танхимд ирээгvй тул шvvх ажиллагаа ирэх сарын сvvлч хvртэл завсарласан гэж “Ройтерс” агентлагт ярьжээ. Тэрбээр Саддамыг олон нийтийн ємнє мэдvvлэг єгєхєєс маш их айж байсан гэж мєн нэмж хэлжээ. аддамын ємгєєлєгчид завсарлагааны хугацааг гурван сар хvртэл сунгахыг хичээж байгаа аж. Энэ хугацаанд сайтар бэлтгэхээс гадна олон улсын ємгєєлєгчдийн баг бvрдvvлнэ. Тус багт Арабын болон єрнєдийн орны ємгєєлєгчид орно гэсэн байна. Шvvгчид 1982 онд Саддамын амь насанд халдахыг завдсаны дараа тvvний тушаалаар шиитvvдийн Дужаил хотод 150 хvнийг хороосон гэж буруутгаж байгаа юм. Хэрвээ энэ тушаалыг єгсєн нь нотлогдвол Саддам, тvvний туслах нарт цаазаар авах ял ногдох ч давж заалдах эрх нь нээлттэй vлдэнэ. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр экс диктаторт ялын дээд хэмжээ ногдох нь нэлээд бодитой бєгєєд Дужаилийн хэргийг нотлох баримт цуглуулахад тийм ч хvнд биш аж. Vvнээс гадна курдын босогчдын эсрэг хvч хэрэглэснээр 180 мянган хvн амиа алдсан тухайд асар их баримт, нотолгоо шаарлагатай байгаа бєгєєд тул шvvхээс урьдчилан ял онооход учир дутагдалтай байгаа гэнэ. Саддамын ємгєєлєгчдийн багт Дулеймигээс гадна Лондонд 20 гаруй жил амьдарч байгаа доктор Абдул Хак Ани, Умард Ирландын Лондондерри хотын хуульч Дес Дохерти нар байдаг. Мєн хvний эрхийн асуудлаар мэргэшсэн Британийн нэр хvндтэй шvvгч Энтони Скрайвенер, Америкийн Хууль зvйн сайд асан Рамсэй Кларк, Малайзын Ерєнхий сайд асан Махатхир Махоммед, Ливийн ерєнхийлєгчийн охин Айша Муаммар Каддафийн нар дээрх багт нэгдсэн. [[Category:Ирак]] 6sqdzpn5kg0ib2fbrttauty0t90rw63 0 54285 868905 824652 2026-09-08T18:51:01Z Enkhsaihan2005 64429 868905 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Рянган муж | native_name = {{nobold|량강도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|량강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|兩|江|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Ryanggang-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Ryanggang-do | image_flag = | image_seal = | image_map = Ryanggang-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хесань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 10 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Тэ Иль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Нам]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Respected Comrade Kim Jong Un Sends Efficient Tractors to Cities and Counties of Ryanggang Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/373160bb40729c78652eafd01caedc69.kcmsf |access-date=2026-09-08 |website=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 14,317 | population_total = 719,269 | population_as_of = 2008 | population_density_km2 = auto | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] }} '''Рянган''' ({{lang-ko|량강도}}, Гянган, Янган) — [[Умард Солонгос]] улсын '''[[аймаг]]'''. [[1954]] онд [[Өмнөд Хамгён]]гаас салан байгуулагдсан. == Газар зүй == Хойд талаараа [[Хятад улс]], зүүнээрээ [[Умард Хамгён]], урдуураа [[Өмнөд Хамгён]], баруунаараа [[Чаган]] аймагтай хиллэдэг. [[Зураг:Rajuk Railway Station.jpg|thumb|Төмөр замын өртөө]] == Нутгийн хуваарь == Рянган аймаг дотроо 1 хот («ши»), 11 хошуу («күнь») болно. === Хот === # [[Хесань]] === Хошуу === # Кабсань # Кимжонсүг # Кимхёнгүонь # Кимхёнжиг # Пэгам # Пучонь # Пүнсо # Самжиёнь # Самсу # Тэхундань # Үньхын {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Рянган муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] kt29rk7h13dmqtoapjst35nenxmg89g 868906 868905 2026-09-08T18:51:27Z Enkhsaihan2005 64429 868906 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Рянган муж | native_name = {{nobold|량강도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|량강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|兩|江|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Ryanggang-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Ryanggang-do | image_flag = | image_seal = | image_map = Ryanggang-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хесань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 10 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Тэ Иль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Нам]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Respected Comrade Kim Jong Un Sends Efficient Tractors to Cities and Counties of Ryanggang Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/373160bb40729c78652eafd01caedc69.kcmsf |access-date=2026-09-08 |website=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 14,317 | population_total = 719,269 | population_as_of = 2008 | population_density_km2 = auto | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] }} '''Рянган''' ({{lang-ko|량강도}}, Гянган, Янган) — [[Умард Солонгос]] улсын '''[[аймаг]]'''. [[1954]] онд [[Өмнөд Хамгён]]гаас салан байгуулагдсан. == Газар зүй == Хойд талаараа [[Хятад улс]], зүүнээрээ [[Умард Хамгён]], урдуураа [[Өмнөд Хамгён]], баруунаараа [[Чаган]] аймагтай хиллэдэг. [[Зураг:Rajuk Railway Station.jpg|thumb|Төмөр замын өртөө]] == Нутгийн хуваарь == Рянган аймаг дотроо 1 хот («ши»), 11 хошуу («күнь») болно. === Хот === # [[Хесань]] === Хошуу === # Кабсань # Кимжонсүг # Кимхёнгүонь # Кимхёнжиг # Пэгам # Пучонь # Пүнсо # Самжиёнь # Самсу # Тэхундань # Үньхын ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Рянган муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] cd4rh376bcnb9tg53iqkkyus9rwbyra 868907 868906 2026-09-08T18:51:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Рянган]] to [[Рянган муж]] 868906 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Рянган муж | native_name = {{nobold|량강도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|량강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|兩|江|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Ryanggang-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Ryanggang-do | image_flag = | image_seal = | image_map = Ryanggang-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хесань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 10 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Тэ Иль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Нам]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Respected Comrade Kim Jong Un Sends Efficient Tractors to Cities and Counties of Ryanggang Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/373160bb40729c78652eafd01caedc69.kcmsf |access-date=2026-09-08 |website=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 14,317 | population_total = 719,269 | population_as_of = 2008 | population_density_km2 = auto | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] }} '''Рянган''' ({{lang-ko|량강도}}, Гянган, Янган) — [[Умард Солонгос]] улсын '''[[аймаг]]'''. [[1954]] онд [[Өмнөд Хамгён]]гаас салан байгуулагдсан. == Газар зүй == Хойд талаараа [[Хятад улс]], зүүнээрээ [[Умард Хамгён]], урдуураа [[Өмнөд Хамгён]], баруунаараа [[Чаган]] аймагтай хиллэдэг. [[Зураг:Rajuk Railway Station.jpg|thumb|Төмөр замын өртөө]] == Нутгийн хуваарь == Рянган аймаг дотроо 1 хот («ши»), 11 хошуу («күнь») болно. === Хот === # [[Хесань]] === Хошуу === # Кабсань # Кимжонсүг # Кимхёнгүонь # Кимхёнжиг # Пэгам # Пучонь # Пүнсо # Самжиёнь # Самсу # Тэхундань # Үньхын ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Рянган муж| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] cd4rh376bcnb9tg53iqkkyus9rwbyra 868932 868907 2026-09-08T19:37:29Z Enkhsaihan2005 64429 868932 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Рянган муж | native_name = {{nobold|량강도}} | native_name_lang = ko | type = [[Хойд Солонгосын мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|량강도}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|兩|江|道}}}} | translit_lang1_type2 = Маккьюн-Райшауэр | translit_lang1_info2 = Ryanggang-do | translit_lang1_type3 = Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал | translit_lang1_info3 = Ryanggang-do | image_flag = | image_seal = | image_map = Ryanggang-do in North Korea.svg | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хойд Солонгос | subdivision_type1 = Бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Кваннам]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хесань]] | parts_type = Дэд нэгж | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 2 хот; 10 тойрог | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[И Тэ Иль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Сөүл|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Мужийн Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Ким Чоль Нам]]<ref>{{Cite web |title=KCNA {{!}} Article {{!}} Respected Comrade Kim Jong Un Sends Efficient Tractors to Cities and Counties of Ryanggang Province |url=http://kcna.kp/en/article/q/373160bb40729c78652eafd01caedc69.kcmsf |access-date=2026-09-08 |website=[[Солонгосын Төв Мэдээний Агентлаг]]}}</ref> | area_total_km2 = 14,317 | population_total = 719,269 | population_as_of = 2008 | population_density_km2 = auto | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | time_zone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] | utc_offset = +9 | custom_label_sec1 = Аялга | custom_data_sec1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] }} '''Рянган''' ({{lang-ko|량강도}}, Гянган, Янган) — [[Хойд Солонгос]] улсын '''[[муж]]'''. [[1954]] онд [[Өмнөд Хамгён]]гаас салан байгуулагдсан. == Газар зүй == Хойд талаараа [[Хятад улс]], зүүнээрээ [[Хойд Хамгён]], урдуураа [[Өмнөд Хамгён]], баруунаараа [[Чаган]] аймагтай хиллэдэг. [[Зураг:Rajuk Railway Station.jpg|thumb|Төмөр замын өртөө]] == Нутгийн хуваарь == Рянган аймаг дотроо 1 хот («ши»), 11 хошуу («күнь») болно. === Хот === # [[Хесань]] === Хошуу === # Кабсань # Кимжонсүг # Кимхёнгүонь # Кимхёнжиг # Пэгам # Пучонь # Пүнсо # Самжиёнь # Самсу # Тэхундань # Үньхын ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Рянган муж| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] elyxjthhvakndfde13zlvq69dyjg0w1 0 54887 868986 849553 2026-09-09T01:57:14Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868986 wikitext text/x-wiki ''' [[ОХУ]]-ын Төрийн Дум-''' ОХУ-ын Холбооны Хурлын /парламентын/ Доод танхим юм. Төрийн Думын эрх зүйн үндэс нь ОХУ-ын Үндсэн хуулийн 5 дугаар зүйлд зааж өгсөн байдаг. [[Файл:Государственная дума 05.jpg|thumb|ОХУ-ын Төрийн Думын барилга]] <br>[[Орос]]ын эзэнт гүрний үед хууль зөвлөлдөх дараа нь хууль тогтоох дээд байгуулагын үүргийг 1905-1917 онуудад [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] Төрийн Дум гүйцэтгэж байжээ. <br>1918 оны Коммунист хувьсгалын гарч Төрийн Думыг тарааж ЗХУ-ын үед хууль тогтоох дээд байгууллагын үүргийг 1938-1991 онд ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөл бөгөөд 1938-1993 онуудад ЗСБНХОУ-ын Дээд Зөвлөл гүйцэтгэж байгаад 1993 оны 10 дугаар сарын үймээний үеэр татан буугдсан. <br>1993 онд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Б.Ельцин]]ы “Үндсэн хуул”-ийн шат дараалсан шинэтгэлээр Оросын Холбооны Улсын Төрийн Дум байгуулагдаж улмаар 1993 оны 12 дугаар сарын 12-нд анхны сонгууль болжээ. <br>Төрийн Дум нь 450 гишүүн буюу депутаттай. Тэдний тал нь нэг мандаттай тойргоос шууд сонгогддог. Үлдсэн 225 нь улс төрийн намуудын жагсаалтаар 5% босго давсан намууд бүрдүүлдэг. Төрийн Думын гишүүнээр 21 нас хүрсэн ОХУ-ын иргэн сонгогдох эрхтэй. ОХУ-ын Төрийн Думын анхдугаар сонгуулиар Төрийн Думын гишүүн Засгийн газрын гишүүн давхар хийж болдог байсан.<br>Төрийн Думын гишүүн 4 жилийн хугацаатай бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байгаад 2008 оны эцсээр ОХУ-ын Үндсэн хууль өөрчлөлт оруулж 6 дугаар сонгуулиас эхлэн 5 жилийн хугацаатай сонгогдох болжээ. <br>Төрийн Думын сонгууль 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021 онуудад явагдсан ажээ. Төрийн Думын үйл ажиллагааг Думын дарга болон түүний орлогчид гүйцэтгэдэг.<br> == '''Төрийн Думын дарга нар''' == <br>Төрийн Думын I дүгээр сонгууль (1994 — 1996)-Рыбкин Иван Петрович -Хөдөө аж ахуйн нам; Төрийн Думын II дугаар сонгууль (1996 — 2000)-Селезнёв Геннадий Николаевич -Коммунист нам; Төрийн Думын III дугаар сонгууль (2000 — 2003)-Селезнёв Геннадий Николаевич -Коммунист нам; Төрийн Думын IV дүгээр сонгууль (2003— 2007)-Грызлов Борис Вячеславович -Нэгдсэн Орос нам; Төрийн Думын V дүгаар сонгууль (2007— 2011) -Грызлов Борис Вячеславович -Нэгдсэн Орос нам; Төрийн Думын VI дугаар сонгууль (2011-2016)-Нарышкин Сергей Евгеньевич -Нэгдсэн Орос нам. Төрийн думын VII дугаар сонгууль (2016-2021)- [[Вячаслав Володин|Володин Вячаслав]] Викторович--[[Нэгдсэн Орос]] нам. Төрийн думын VIII дугаар сонгууль (2021 оны 10-р сарын 12-ноос)- Володин Вячаслав Викторович--Нэгдсэн Орос нам. <br>'''''ОХУ-ын Төрийн Думын VII (2016-2021) дахь сонгуулийн фракцууд:-'''''<br>“Нэгдсэн Орос нам”- фракцын дарга Сергей Неверов: 339 гишүүнтэй, 75,9%:<br>“Коммунист нам” - Геннадий Зюганов 43 гишүүнтэй, 20,44%:<br>"Оросын [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал ардчилсан нам]]" - Владимир Жириновский 40 гишүүнтэй, 8,9%: “Шудрага Орос нам"- Сергей Миронов -23 гишүүнтэй, 5,1%: == Төрийн Думын Тамгын газрын дарга нар: == * Войков Андрей Иванович (1994—1996) * Трошкин Николай Никитич (1996—2002) * Лоторёв Александр Николаевич (2002—2005) * Чернявский Валентин Семёнович (2005—2007) * Сигуткин Алексей Алексеевич (2007—2012) * Поллыева Джахан Реджеповна (2012—2016) * Воронова Татьяна Геннадьевна (2016-2021 оны 3 дугаар сар) * Дивейкин Игорь Николаевич (2021 оны 3 дугаар сараас- ) == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|State Duma|Оросын Төрийн Дум}} * [http://www.duma.gov.ru/ Оросын Холбооны Улсын Төрийн Думын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Төрийн Дум| ]] [[Ангилал:Оросын улс төр]] [[Ангилал:Оросын үндсэн хуулийн байгууламж]] [[Ангилал:Оросын хууль тогтоох засаглал]] [[Ангилал:Парламент (Европ)]] [[Ангилал:Парламент улс орноор]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний улс төр]] 7c81uonion1omuu26qwwks96sd8zfuu 0 55224 868954 670600 2026-09-08T19:50:57Z Enkhsaihan2005 64429 868954 wikitext text/x-wiki {{double image|right|Location_of_East_Korea_Bay.png|180|North_Korea_physical_map.svg|210}} '''Солонгосын дорнод булан''' ({{lang-ko|동조선만}} ''дунжусоньмань'' ; 동한만) — [[Япон тэнгис]]ийн '''[[далай тэнгисийн булан|булан]]''' юм. [[Солонгосын хойг]]ийн зүүн хойд хэсэг буюу [[Хойд Солонгос]]ын [[Өмнөд Хамгён]], [[Канвонь муж, Хойд Солонгос)|Канвонь]] нутагт тулан байдаг. Хойд хэсэгт [[Хамхөн]]-[[Хыннам]], өмнөд хэсэгт [[Воньсань]] гэсэн хоёр гол боомт байна. 1800-2000 м гүн, эрэг орчмоо 60 м гүн байна. Булангийн өргөн хамгийн ихдээ 100 км байна. == Мөн үзэх == * [[Солонгосын булан]] [[Ангилал:Азийн булан]] [[Ангилал:Япон тэнгисийн булан]] [[Ангилал:Солонгосын газар зүй]] [[Ангилал:Умард Солонгосын ус зүй]] dbkjdx9t0qi8xbfk15fft0ewlh2npbz 0 55225 868883 809959 2026-09-08T18:28:42Z Enkhsaihan2005 64429 868883 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Олон нэр харьцуулах |зураг = [[Зураг:Yalurivermap.png|200px]] |тайлбар = сав газрын зураг |хэл1 = хятад |бичиг1 = ¹ 鸭绿江 [ялүжян] |хэл2 = солонгос |бичиг2 = 압록강 [амнуггань] |тэмдэглэл = ¹ манж хэлний «ялу» үгээс эх авсан }} [[Зураг:Sino-Korean Friendship Bridge across the Yalu.jpg|thumb|Ялу голын гүүр]] '''Ялу''' буюу '''Амнуг''' — [[Умард Солонгос]]-[[Хятад]] хоёр улсын хилээр урсдаг '''[[гол мөрөн|гол]]''' юм. == Газар зүй == [[Пэгдү]] уулын далайн түвшнээс дээш 2500 м өндрөөс эх авч баруун зүгт 793 км урсаж [[Шар тэнгис]]ийн хэсэг [[Солонгосын булан]]д цутгадаг. Ингэхдээ Хятадын [[Линьжян]], [[Даньдун]], Умар Солонгосын [[Хесань]], [[Шинийжү]] хотуудаар дайрна. Сав газрын талбай — 30,000 км². Чанжин, Хочон, Ай зэрэг гол цутгадаг. Ялу гол Хесань орчим 1 метр, Шар тэнгист цутгах адагтаа 2.5 м гүнзгий байна. Ялу гол дээр 205 арал байна. 1962 онд хоёр улс хилээ тогтон баталгаажуулж, ямар яс үндэсний ард түмний суудгаар нь хуваан авахад 127 нь Умар Солонгост, 78 нь Хятадад харьяалагджээ. Ялу голд шувуу ажиглах аялал жуулчлал хөгжсөн. == Түүх == [[Когурё]] улсын эрт цагт Ялу голын эргээр хэд хэдэн хот балгас үүсгэн байсан. 1388 онд Ялу голын Вихуа арал дээр байхдаа И Сонге жанжин (Чусоний [[Тэжу ван]]) цэргээ [[Кэсон]] руу буцаах шийдвэр гаргаснаар төр эргэж, Ван овогтны [[Гуулин улс]]ын үеийг дуусгаж И овогтны [[Чусонь]] улсыг байгуулж байв. Ялу гол дээр дараах байлдаан өрнөсөн: * Япон-Манжийн дайны Ялу голын тулалдаан (1894 он) * [[Орос-Японы дайн]]ы Ялу голын тулалдаан (1904 он) Японы харьяанд (1910–1945) байхад голын эргийн Солонгосын тал аж үйлдвэржиж тухайн үеийн Солонгос дахь аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 20%-ийг гаргаж байв. [[Солонгосын дайн]]ы үед (1950-1953) [[НҮБ]]-ын цэрэг болон Хятадын тал гол дээр мөргөлдөж олон гүүр сүйдэж байжээ. == Эдийн засаг == Ялу гол дээрх 850 м урт, 106 м өндөр Сүпүн УЦС-ын далан нь Ази тивд хамгийн том нь юм. Далангаас үүссэн хиймэл нүүрийг Сүпүн нүүр хэмээдэг. Хятад-Умар Солонгос хоёр улс хувааж ашигладаг. Голыг мөн тээвэр, ойн аж ахуйд хэрэглэнэ. Нутгийн иргэд голоос загас шүүрддэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yalu River|Ялу гол}} [[Ангилал:Ялу голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гириний гол мөрөн]] [[Ангилал:Ляонины гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] [[Ангилал:Шар тэнгис]] [[Ангилал:Янган]] [[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]] bhhz9pc69k072nyvmuptafozg0t99ww 868902 868883 2026-09-08T18:47:58Z Enkhsaihan2005 64429 868902 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Олон нэр харьцуулах |зураг = [[Зураг:Yalurivermap.png|200px]] |тайлбар = сав газрын зураг |хэл1 = хятад |бичиг1 = ¹ 鸭绿江 [ялүжян] |хэл2 = солонгос |бичиг2 = 압록강 [амнуггань] |тэмдэглэл = ¹ манж хэлний «ялу» үгээс эх авсан }} [[Зураг:Sino-Korean Friendship Bridge across the Yalu.jpg|thumb|Ялу голын гүүр]] '''Ялу''' буюу '''Амнуг''' — [[Умард Солонгос]]-[[Хятад]] хоёр улсын хилээр урсдаг '''[[гол мөрөн|гол]]''' юм. == Газар зүй == [[Пэгдү]] уулын далайн түвшнээс дээш 2500 м өндрөөс эх авч баруун зүгт 793 км урсаж [[Шар тэнгис]]ийн хэсэг [[Солонгосын булан]]д цутгадаг. Ингэхдээ Хятадын [[Линьжян]], [[Даньдун]], Умар Солонгосын [[Хесань]], [[Шинийжү]] хотуудаар дайрна. Сав газрын талбай — 30,000 км². Чанжин, Хочон, Ай зэрэг гол цутгадаг. Ялу гол Хесань орчим 1 метр, Шар тэнгист цутгах адагтаа 2.5 м гүнзгий байна. Ялу гол дээр 205 арал байна. 1962 онд хоёр улс хилээ тогтон баталгаажуулж, ямар яс үндэсний ард түмний суудгаар нь хуваан авахад 127 нь Умар Солонгост, 78 нь Хятадад харьяалагджээ. Ялу голд шувуу ажиглах аялал жуулчлал хөгжсөн. == Түүх == [[Когурё]] улсын эрт цагт Ялу голын эргээр хэд хэдэн хот балгас үүсгэн байсан. 1388 онд Ялу голын Вихуа арал дээр байхдаа И Сонге жанжин (Чусоний [[Тэжу ван]]) цэргээ [[Кэсон]] руу буцаах шийдвэр гаргаснаар төр эргэж, Ван овогтны [[Гуулин улс]]ын үеийг дуусгаж И овогтны [[Чусонь]] улсыг байгуулж байв. Ялу гол дээр дараах байлдаан өрнөсөн: * Япон-Манжийн дайны Ялу голын тулалдаан (1894 он) * [[Орос-Японы дайн]]ы Ялу голын тулалдаан (1904 он) Японы харьяанд (1910–1945) байхад голын эргийн Солонгосын тал аж үйлдвэржиж тухайн үеийн Солонгос дахь аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 20%-ийг гаргаж байв. [[Солонгосын дайн]]ы үед (1950-1953) [[НҮБ]]-ын цэрэг болон Хятадын тал гол дээр мөргөлдөж олон гүүр сүйдэж байжээ. == Эдийн засаг == Ялу гол дээрх 850 м урт, 106 м өндөр Сүпүн УЦС-ын далан нь Ази тивд хамгийн том нь юм. Далангаас үүссэн хиймэл нүүрийг Сүпүн нүүр хэмээдэг. Хятад-Умар Солонгос хоёр улс хувааж ашигладаг. Голыг мөн тээвэр, ойн аж ахуйд хэрэглэнэ. Нутгийн иргэд голоос загас шүүрддэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yalu River|Ялу гол}} [[Ангилал:Ялу голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гириний гол мөрөн]] [[Ангилал:Ляонины гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] [[Ангилал:Шар тэнгис]] [[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]] nk9aw55ww5zq6g3zj2s3w4uvszljvii 0 56506 868998 827740 2026-09-09T02:05:36Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 868998 wikitext text/x-wiki '''Шаргалжуут рашаан сувилал''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] Эрдэнэцогт сумын нутагт байгалийн эмчилгээний хүчин зүйлийн хамгийн том орд болох Шаргалжуутын бүлэг рашааныг түшиглэн байгуулагдсан аялал жуулчлал, сувиллын цогцолбор газар юм. Энэ цогцолборт рашаан эмнэлэг, нөхөн сэргээх эмнэлэг зэрэг эмчилгээ сувилгааны иж бүрэн үйлчилгээтэй эмнэлэг, амрагч сувилуулагчдыг хүлээн авах өвөл зуны байр, эко буудал, өдөрт 6 удаа хоол цайгаар үйлчлэх хоол зоогийн газар, ресторан, амралт чөлөөт цагийн арга хэмжээ зохион байгуулах спортын талбай, диско клуб, караоке бар, рашаан амралтын талбай, диско клуб, караоке бар, рашаан амралтын талбай, лоунж бар /их гэр/, жуулчны бааз зэрэг байдаг. Далайн түвшнээс дээш 2150 метрийн өндөрт, Хангайн нурууны өвөр хэсэгт Шаргалжуутын хөндийд байрладаг. 40-96 градус 300 гаруй булагтай, 10 га талбайг хамран урсдаг Монголын хамгийн том рашаан орд юм. Шаргалжуутын рашааныг анх 7-р зуунд Хиргисүүд өвчин эмгэгээ анагаан илааршуулахад хэрэглэж байсан талаар түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. Үүнээс хойш 17-р зуунд Ламын Гэгээн зэрэг Монголын ихэс дээдсүүд Энэтхэгээс эрдмийн хүн урьж авчиран 3 даян хийж судлан эмчилгээний боть гаргаж анх системтэйгээр эмчилгээ үйлчилгээнд ашиглаж ирсэн. 1954 онд Нэгдэл дундын амралт нэртэйгээр сувилал үүсгэн байгуулагдаж өнөөг хүртэл тасралтгүй 63 жил үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж байна. ЛАВЛАХ УТАСНЫ ДУГААР: '''7743 7777''' [[Файл:12sar.jpg|alt=Wellness resort |thumb|Winter in Shargaljuut Rashaan suvilal, hot springs bio atmosphere ]] [[Файл:4sar.jpg|alt=Wellness resort |thumb|Shargaljuut Wellness resort Autumn view ]] == Шаргалжуут рашаан сувилалын тухай == Эрүүл мэндийн яамнаас “''Магадлан итгэмжлэгдсэн''” эрүүл мэндийн баталгаат үйлчилгээ үзүүлдэг улсын үйлчилгээтэй рашаан сувилал, аялал жуулчлалын байгууллага ба өнөөг хүртэл 62 жил тасралтгүй ард түмэндээ үйлчилж байна. * '''Байршил''':Шаргалжуут рашаан сувилал нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт Шаргалжуут голын эрэг дээр байгалийн үзэсгэлэнт газар байрладаг. * '''Өндөрлөг нь''':Далайн түвшнээс дээш 2150 м өргөгдсөн уулын энгэрт байрладаг. * '''Байгуулагдсан он''':Анх 1954 онд Шаргалжуутын бүлэг рашааныг түшиглэн байгуулагдсан. * '''Шаргалжуутын рашаан нээгдсэн''':VII зуунд хиргисүүд ашиглаж байсан XVII зуунд Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцал, Өндөр гэгээн Занабазар нарын ихэс дээдсүүд хүн ардыг эмчилж сувилах зорилгоор судалж шинжилж эмчилгээний жаяг горимыг зохиосон түүхтэй. * '''Гол мөрөн''':Түргэн урсгалт уулын гол Шаргалжуут нь өвөл ч урсаж байдаг Монгол орны хөлддөггүй ганц гол юм. * '''Уур амьсгал''':Хангайн бүсийн уур амьсгалтай жилийн 4 улиралтай. Халуун рашааны ууршилтын нөлөөгөөр харьцангуй дулаан чийглэг уур амьсгалтай байдаг. * '''Хүчин чадал''':Шаргалжуут рашаан сувилал нь зуны улиралд нэг ээлжиндээ 445 хүн, хүйтэн сэрүүний улиралд нэг ээлжиндээ 250 хүн хүлээн авч үйлчлэх хүчин чадалтай. Жилийн 4 улирал тасралтгүй ажиллана. * '''Засаг захиргаа''':Баянхонгор аймгийн Баянхонгор сумын 8-р баг Шаргалжуут тосгон. * '''Зам харилцаа''':Баянхонгор аймгийн Эрдэнэ-цогт сумын нутагт [[Улаанбаатар]] хотоос 630 км зайтай оршдог ба 572 км засмал замаар 58 км сайжруулсан шороон замаар явж хүрнэ. Баянхонгор аймгаас 60 км яваад Шаргалжуутад ирнэ. * '''Холбоо харилцаа:''' Үүрэн холбооны Мобиком, Юнителийн сүлжээтэй. Unitel 3G * '''Нутаг орны бахархал''':Рашаан усаараа, сарлагийнн сүрэг, сарлагийн сүү цагаан идээ, галт уулын чулуу ба ан амьтнаараа алдартай. * '''Шаргалжуутын сувиллын алдар цуу''':Өвөрмөц микро уур амьсгал, Өвлийн -40^oC хэмийн хүйтэнд урсаж байдаг гол, олон төрөл зүйлийн эмчилгээ сувилгаа, байгалийн ховор,сонин тогтоц, анагаах онцгой чанартай рашаанаараа алдартай. * '''Шаргалжуутын домог туульс''':XVI-XVII зууны үеийн дуу, туульс, магтаал, домог яриа, түүх, шүлэг олон байдаг ба Болор цомын шилдэг яруу найрагч, зохиолч М.Хүрэлсүхийн “Шаргалжуут танаа” дуу олонд алдаршиж манай сувиллын сүлд дуу болсон. == Цахим холбоос == * [http://shargaljuut.mn/ Шаргалжуутын рашаан сувилал албан ёсны цахим хуудас] * https://www.facebook.com/Shargaljuut.resort [[Ангилал:Амралт сувиллын газар (Баянхонгор аймаг)]] [[Ангилал:Монголын рашаан сувилал]] [[Ангилал:Рашаан сувилал]] [[Ангилал:Амралтын газар]] pvtypj12gq61sfbvgcg8gwg9jd7vh1r 0 65237 869036 853738 2026-09-09T02:29:00Z Baatar.b.90 106205 869036 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн авто уралдаанч (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Маркус Эрикссон | native_name = Marcus Ericsson | image = File:Marcus Ericsson in 2023.jpg | caption = Эрикссон 2023 онд | birth_name = Маркус Торбьёрн Эрикссон | birth_date = {{Birth date and age|1990|09|02}} | birth_place = [[Кумла]], [[Швед]] | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Швед}} | teams = [[Катерхэм Ф1|Катерхэм]], [[Заубер Моторспорт|Заубер]] | car_number = 9 | races = 97 (97 гараа) | championships = 0 | years = 2014–2018 | wins = 0 | podiums = 0 | points = 18 | poles = 0 | fastest_laps = 0 | first_race = [[2014 оны Австралийн гран-при]] | last_race = [[2018 оны Абу-Дабийн гран-при]] }} }} '''Маркус Торбьёрн Эрикссон''' (швед. ''Marcus Thorbjörn Ericsson''; 1990 оны 9-р сарын 2-нд [[Кумла]]д төрсөн) — Шведийн авто уралдаанч. Тэрбээр 2014–2018 онд [[Формула-1]]-д [[Катерхэм Ф1|Катерхэм]], [[Заубер Моторспорт|Заубер]] багийн өмнөөс 97 уралдаанд оролцож, 18 оноо авсан. 2019 оноос [[Индикар]] цувралд шилжиж, 2022 онд [[Индианаполисын 500 миль]]-д түрүүлсэн. 2024 оноос Андретти Глобал багийн 28 дугаартай машинаар уралдаж байна. == Намтар == Эрикссон Өребро мужийн Кумла хотод төрсөн. 9 настайдаа карт уралдаанд орж, 1999–2006 онд хэд хэдэн үндэсний тэмцээнд амжилт үзүүлсэн. 2007 онд Их Британийн Формула BMW-д Фортек багтай аварга болсон. 2008 онд Их Британийн Формула-3-т 5-р байр эзэлж, 2009 онд Японы Формула-3-т TOM'S багтай түрүүлсэн. Мөн онд Макаогийн гран-прид квалификацид түрүүлж, уралдаанд 4-р байр эзэлсэн. 2010–2013 онд GP2 цувралд Супер Нова, iSport, DAMS багуудад уралджээ. Анхны улиралдаа Валенсийн спринт уралдаанд түрүүлсэн. Хамгийн өндөр нь 2013 оны DAMS-ийн улиралд 6-р байр. == Формула-1 == 2014 онд Катерхэм багтай Формула-1-д дэвшин, Австралийн гран-прид анхны гараа хийсэн. Улирлыг 19-р байраар өндөрлөсөн. 2015–2018 онд Заубер / Альфа Ромео Заубер багт уралдсан. 2015 оны Австралийн гран-прид 8-р байр эзэлж анхны оноогоо авсан. 2015, 2018 онуудад тус бүр 9 оноо авч, нийт 18 оноотой. Ялалт, подиум, поле байрлал байхгүй. 2018 оны Абу-Дабийн гран-при түүний сүүлчийн Ф1 уралдаан болсон. 2019 онд Альфа Ромеогийн нөөц жолооч байв. == Индикар == 2019 онд Эрроу Шмидт Петерсон Моторспортс багтай Индикар цувралд шилжсэн. 2020–2023 онд Чип Ганасси Рейсингт уралдаж, 2021 оны Детройтын гран-прид анхны ялалтаа авсан. 2021, 2022, 2023 онуудад улирлын жагсаалтыг 6-р байраар төгссөн. 2022 оны 5-р сарын 29-нд Индианаполисын 500 миль уралдаанд түрүүлсэн. Энэ нь түүний хамгийн том ялалт юм. 2023 онд мөн тэмцээнд 2-р байр эзэлсэн. 2024 оноос Андретти Глобалын 28 дугаартай Хондагаар уралдаж байна. 2026 онд багтайгаа гэрээгээ 2027 он хүртэл сунгасан. == Статистик == === Мэргэжлийн замнал === * 1999–2006: Карт спорт * 2007: Их Британийн Формула BMW — '''аварга''' * 2008: Их Британийн Формула-3 — 5-р байр * 2009: Японы Формула-3 — '''аварга''' * 2009: Их Британийн Формула-3 — 11-р байр * 2010: GP2 Азийн цуврал — 24-р байр * 2010: GP2 цуврал — 17-р байр * 2011: GP2 Азийн цуврал — 6-р байр * 2011: GP2 цуврал — 10-р байр * 2012: GP2 цуврал — 8-р байр * 2013: GP2 цуврал — 6-р байр * 2014: Формула-1 (Катерхэм) — 19-р байр * 2015: Формула-1 (Заубер) — 18-р байр * 2016: Формула-1 (Заубер) — 22-р байр * 2017: Формула-1 (Заубер) — 20-р байр * 2018: Формула-1 (Альфа Ромео Заубер) — 17-р байр * 2019: Индикар (Шмидт Петерсон) — 17-р байр * 2020: Индикар (Ганасси) — 12-р байр * 2021: Индикар (Ганасси) — 6-р байр * 2022: Индикар (Ганасси) — 6-р байр; '''Индианаполисын 500 миль — түрүү''' * 2023: Индикар (Ганасси) — 6-р байр * 2024: Индикар (Андретти) — 15-р байр * 2025: Индикар (Андретти) — 20-р байр * 2026: Индикар (Андретти) === Формула-1-ийн тойм === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Улирал !! Баг !! Шасси !! Хөдөлгүүр !! Уралдаан !! Оноо !! ДА-жагсаалт |- | 2014 || Катерхэм || CT05 || Рено 1.6 V6 турбо || 16 || 0 || 19 |- | 2015 || Заубер || C34 || Феррари 1.6 V6 турбо || 19 || 9 || 18 |- | 2016 || Заубер || C35 || Феррари 1.6 V6 турбо || 21 || 0 || 22 |- | 2017 || Заубер || C36 || Феррари 1.6 V6 турбо || 20 || 0 || 20 |- | 2018 || Альфа Ромео Заубер || C37 || Феррари 1.6 V6 турбо || 21 || 9 || 17 |- ! colspan="4" | Нийт || 97 || 18 || — |} === Индианаполисын 500 миль === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Он !! Баг !! Гарааны байр !! Бариа |- | 2019 || Шмидт Петерсон || 13 || 23 |- | 2020 || Ганасси || 11 || 32 |- | 2021 || Ганасси || 9 || 11 |- | '''2022''' || '''Ганасси''' || '''5''' || '''1''' |- | 2023 || Ганасси || 10 || 2 |- | 2024 || Андретти || 32 || 33 |- | 2025 || Андретти || 9 || 31 |- | 2026 || Андретти || 17 || 13 |} == Цахим холбоос == {{Commons|Marcus Ericsson|Маркус Эрикссон}} * [https://www.marcusericsson.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.driverdb.com/drivers/marcus-ericsson/ Driver Database] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Marcus_Ericsson Англи Википедиа] [[Ангилал:Шведийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Катерхэм)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Заубер)]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] axe62bhoaj1y8kz9jdri6xwff72wkds 0 66243 869018 844686 2026-09-09T02:12:42Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869018 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Ганбатын Алтангэрэл | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1982|12|2}} | birth_place = [[Ховд аймаг]], [[Мянгад сум]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = Улсын харцага | title_year1 = 2011 | title2 = Аймгийн арслан | title_year2 = 2006 | шөвгөрсөн = '''1''' (2011) | updated = }} '''Ганбатын Алтангэрэл''' нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Мянгад сум|Мянгад]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Анх 1998 онд Монгол улсын заан Д.Мягмарын нэрэмжит Ховд аймгийн аварга шалгаруулах өсвөрийн үндэсний бөхийн барилдаанд түрүүлж бөхийн гараагаа эхэлсэн. 2003 онд Ховд аймгийн Мянгад сумын баяр наадамд түрүүлж "Сумын заан" цол хүртсэн. Бөхийн анхны багш Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат аймгийн начин Бямбалуу юм. ==Бөхийн удам== Г.Алтангэрэлийн бөхийн удам гэвэл ээжийн талаар Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат Монгол улсын харцага [[Түмэннасангийн Амартүвшин]] юм. ==Барилдааны амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === * Их Монгол улсын 801, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Увс аймгийн Зүүнговь сумын харьяат залуу бөх Л.Чинзоригоор нэг давж, хоёрын даваанд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн Баянбулаг сумын харьяат улсын начин Д.Батболдод өвдөг шороодсон. * Их Монгол улсын 802, Ардын хувьсгалын 87 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн Ихтамир сумын харьяат залуу бөх Б.Бархасбадиар нэг, Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Т.Алтаншагайгаар хоёр давж, гурвын даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Т.Мөнгөнцоожид өвдөг шороодсон. * Их Монгол улсын 803, Ардын хувьсгалын 88 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын харьяат залуу бөх Б.Гантулгаар нэг давж ,хоёрын даваанд Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харьяат аймгийн арслан Б.Сангисүрэнд өвдөг шороодсон. * Их Монгол улсын 804, Ардын хувьсгалын 89 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Увс аймгийн Завхан сумын харьяат залуу бөх М.Цэрэндоржоор нэг, Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын харьяат аймгийн арслан Ж.Мөнгөнөөр хоёр, Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын заан Д.Бумбаяраар гурав давж, дөрвийн даваанд Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат улсын заан Б.Ганбатад өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2220, Их Монгол улсын 805, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат залуу бөх Б.Дүвжидээр нэг, Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн заан А.Алтанбаганаар хоёр, Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат аймгийн арслан Ц.Жамсрангаар гурав, Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Г.Батбаяраар дөрөв, Ховд аймгийн Мөст сумын харьяат улсын заан Ц.Мягмарсүрэнгээр тав, Өвөрхангай аймгийн Зүүнбаян-Улаан сумын харьяат улсын арслан Д.Ганхуягаар зургаа давж "Монгол улсын харцага" цолыг хүртээд долоогийн даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат дархан аварга Г.Өсөхбаярт өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2222, Их Монгол улсын 807, Ардын хувьсгалын 92 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харьяат залуу бөх Б.Мөнгөншагайгаар нэг, Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат сумын заан О.Есөн-Эрдэнээр хоёр давж, гурвын даваанд Төв аймгийн Баянцогт сумын харьяат улсын харцага Ө.Даваабаатарт өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2223, Их Монгол улсын 808, Ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Архангай аймгийн Тариат сумын харьяат залуу бөх Т.Баатархүүгээр нэг, Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын харьяат аймгийн харцага Б.Өнөржаргалаар хоёр давж, гурвын даваанд Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат аймгийн арслан Л.Лха-Очирт өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2224, Их Монгол улсын 809, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат залуу бөх Б.Өсөхбаяраар нэг, Төв аймгийн Баян сумын харьяат аймгийн харцага Б.Энх-Очирхуягаар хоёр давж, гурвын даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Өлзийд өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2225, Их Монгол улсын 810, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат сумын заан Ж.Дорждагваар нэг давж, хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат сумын заан А.Мягмаржавт өвдөг шороодсон. * Тулгар төрийн 2226, Их Монгол улсын 811, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын харьяат залуу бөх Н.Хишигбатаар нэг, Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын харьяат аймгийн харцага Г.Ширчинбатаар хоёр давж, гурвын даваанд Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын заан Д.Баасандоржид өвдөг шороодсон. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2005 |Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !128 |- !2006 |Ховд аймгийн баяр наадамд Увс аймгийн харъяат аймгийн начин Б.Бадарчаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Алтангэрэл, Ганбатын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Мянгадын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] 15oxgtrwra1o47yy12uhspddzhyks2c 0 66477 869000 548620 2026-09-09T02:06:23Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 869000 wikitext text/x-wiki Сийлмэл аргаар хэв буюу бар хийж ном хэвлэхийг барын хэвлэл гэнэ. Ном барлах нь анх Хятадад Хан улсын үед үүсч, XIII зууны сүүл үе буюу Монголын Юань улсын үед бар хэвлэлд Солонгосууд шинэчлэл хийж, цутгамал гаралт үсэг 200 мянгыг хийж ном хэвлэж эхэлсэн нь Германы И.Гуттенбергээс 100 гаруй жилийн өмнөх хэрэг байв. 1436 онд солонгосууд дэлхийн хамгийн том хорголжин үсгийн барыг бүтээжээ. Ном хэвлэлийн хүрэл, шавар ,чулуу, [[зэс]], төмөр, модон бар гэж байв. Монгол улсын ном хэвлэлийн түүхэнд бар хэвлэл чухал байр эзлэнэ. Дундад зууны үед ном хэвлэлийн газар нь хүрээ хийдийн газарт л төвлөрч байсан ба хэвлэлийн газруудыг “бархан” хэмээн нэрийддэг байжээ. XIX зууны сүүл үед бүрэн бус мэдээгээр Ар Монголд 60 гаруй хүрээ, хийд өөрийн бархантай, Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы 10 хошуунд 89 сүм хийд бархантай байв. Хүрээ хийдийн барханд түвэд, санскрит болон монгол хэлээр ном судар өргөнөөр хэвлэн тарааж байсан нь бурхны шашин дэлгэрэхэд их түлхэц болсон ажээ. Монголын хүрээ хийдийн барханд хэвлэгдсэн шашны хөлгөн судруудын хамгийн том нь 1720 онд Өвөр Монголын Долоннуурын сүмийн барханд хэвлэсэн 108 боть Ганжуур юм. Монгол модон барын аргаар хэвлэж байсан ном судрын дийлэнх нь [[Энэтхэг]], Түвэдийн эрдэмтэн лам нарын зохиол бүтээл байв. Барханы газруудад ном судар хэвлэх үндсэн арга нь анхандаа модон бар байв. Модон барын хэв сийлэх нь 2 янз байжээ. Хэвийн модон дээрээ үсгийг шууд буруу харуулан сийлэхээс гадна, цаасан дээр ердийнхөөрөө бичээд түүнийгээ тослон тодруулж хэв дээрээ буруу харуулж наагаад сийлдэг аргыг өргөн хэрэглэж байжээ. XIII-XIV зуунд номын бард хэрэглэж байсан хичээнгүй үсгийг хэлбэршүүлж иргэний номыг хэвлэдэг болсноороо модон барын номд хэвлэлийн хоёр үсгийг бий болгожээ. XVII-XVIII зуунд модон бараар хэвлэсэн ном, судрын дийлэнх нь бурхны сургаалын ном байгаа ч XVIII зуунаас улс төр, түмэн бодисын номыг цөөн тоогоор хэвлэж эхлэв. Иргэний зохиолын хэвлэлийн ялгаатай нь дэвтэрчилэн үйлдэхээс гадна шинжлэх ухааны номд утга агуулгыг илтгэсэн зураг, хүснэгт хэрэглэж эхэлжээ. Номын цаас болгох аргыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсний үр дүнд зузаан судрыг төвөггүй хэвлэх болов. Ном үйлдвэрлэлийн багаж хэрэглэл өөрчлөгдөж их хөлгөн судрыг огтлоход бэлтгэдэг морин савслага, цаасны хөрөө, сэв арилгадаг өрөвтөл зэргийг хэрэглэх болжээ. Барын номын дийлэнхийг хар бэхээр хэвлэсэн байгаа ч мөн улаан шунхаар хэвлэж байсныг их хөлгөн судар шунхан барын Ганжуураас харж болно. Барчид дэвтэрлэсэн ном үйлдэх болсноороо цаас болгодог нүсэр ажиллагааг халж нимгэн цаасаар хавтастай хийж үдээд дугтуйлдаг болжээ. Ном судрыг олон хувиар хэвлэх болсноор модон барууд эмтэрч засч сэлбэх нь цаг хугацаа шаардсан төвөгтэй ажил болов. Тиймээс зэс,төмрөөр бар хийсэн нь ном үйлдвэрлэлд ахиц гарчээ. XX зуунаас Халх Монголд хорголжин бараар ном хэвлэж эхэлсэн байна. Хорголжин барын хэвлэлд номын үсгийг хуудас хуудсаар өрдөг түүнийгээ гүймэг үсэг гэж нэрийджээ. Ихэнх барханы газар барын сүмийнхээ үүдэнд дэлгэрэнгүй том гарчиг хийж ном судар, бурхан тахил, хүрд сахиусны бар хэвээ маш нямбай төрөлжүүлэн тавьж хураан хадгалдаг байжээ. XIX зууны сүүлээр Арвайхээрт хэвлэсэн олон газрын барханы гарчгийн дотор Ламын гэгээний хийдийн барын гарчигт номын хуудас модны тоо, ам цаасны тоо, хэрэглэх бэхийн тоо хэмжээг тавьсан нь монголын хэвлэлийн ажил эмх цэгцтэй байсныг харуулж байна. [[Ангилал:Хэвлэл]] 5jf8ujotx2y9uptvv0ed6sakv9smfyi 0 71574 868872 868333 2026-09-08T13:51:04Z Chongkian 21163 868872 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53895402932.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр Их Тэнгэрт ярилцаж буй агшин.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=}}</ref> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with speaker Zandaakhuu Enkhbold, 2013.jpg|thumb|272x272px|Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] УИХ-ын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] хоёрын Их Тэнгэр дэх уулзалт.]] == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}} {{commons category}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] bsmlw0lahmra410dht5jrs70oupokbz 0 73615 869004 563556 2026-09-09T02:07:25Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 869004 wikitext text/x-wiki '''Анх 1982 онд''' АНУ, Тайландын Вант улсын Зэвсэгт хүчнүүд санаачлан хоёр талын цэргийн хамтын ажиллагаа, уялдааг бэхжүүлэх зорилгоор Тайландын газар нутагт '''"Алтан Кобра"''' /Cobra Gold/ нэртэй хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль зохион байгуулжээ. Үүнд Тайландын Усан цэрэг, хуурай цэрэг, агаарын хүчин АНУ-ын усан болон агаарын цэргийнхэнтэй хамтран "PHIBTRAEX, SEAIAM, UNDERSEAL, EODEX" нэр бүхий сургуулиудыг нэгтгэн "Алтан Кобра" нэр дор 1982-1985 оны хооронд хийж байжээ. 1986 онд "Алтан Кобра" цэргийн хээрийн сургуулийг Тайландын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний Жанжин Штаб хариуцан удирдах болж цаашид уг хээрийн сургуулийг жил бүр хийж байхаар тогтсон байна. Улмаар Тайландын Вант Улсын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний бүх салбар ангиуд оролцож жил бүр Тайландын армийн аль нэг хэсэгт ээлжлэн хийдэг болжээ. '''2004''' он хүртэл зөвхөн Тайланд, АНУ, Сингапурын Зэвсэгт хүчний хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль байсан. 2004 онд Филиппины болон Монголын Зэвсэгт хүчин оролцож эхэлсэнээр энэхүү цэргийн хээрийн сургууль бол заналхийсэн бус харин энхийг сахиулахын төлөө хийж буй хээрийн сургууль гэдгээ нотлон харуулсан юм. 2014 оноос хойш "Алтан Кобра" хээрийн сургууль гурван үндсэн үйл ажиллагааны хүрээнд явж байна. Үүнд: '''Нэгдүгээрт:'''- Байлдааны зэвсэг хэрэглэх сургууль (CALFEX), '''Хоёрдугаарт:'''-Командын нэгдсэн удирдлагын үйл ажиллагааны сургууль (CPX), офицерүүд байгалийн гамшигийн үед хүмүүнлэгийн тусламж хэрхэн үзүүлэх /компьтераар/ сургууль хийх, '''Гуравдугаарт:'''- Тайландын нутгийг иргэдэд туслах. Үүнээс хойш Ази тивд хамгийн томд тооцогдож буй энэ олон улсын хамтарсан цэргийн хээрийн сургуулийг жил бүр Тайландад зохион байгуулж ирсэн бөгөөд оролцогчдын хүрээгээ тэлсээр '''2016 оны байдлаар 36''' орныг хамраад байгаа аж. "Алтан кобра-2018" ээлжит цэргийн хээрийн сургууль 2018 оны 2 дугаар сарын 13-23-ны хооронд болж нийт 29 орны 11075 цэрэг, офицерууд оролцсон байна. Өмнө 2014 онд Тайландад цэргийн эргэлт болсноос хойш АНУ оролцоогоо эрс багасгаад байсан авч Д.Трамп 2017 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш оролцоогоо хоёр дахин нэмэгдүүлж, 6800 америкийн цэрэг оролцуулсан байна. 2018 оны “Алтан кобра” хээрийн сургуулийн бас нэгэн онцлог гэвэл Мьянмарын Зэсэгт хүчнийхэн энэ удаагийн хээрийн сургуульд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэж, зөвхөн цэргийн нэг офицероо нээлтийн ажиллагаанд ажиглагчаар оролцуулжээ. Монгол Улс 2004 оноос эхлэн ажиглагчаар оролцож ирсэн бол энэ 2018 онд шат ахиж Төлөвлөлтийн дэмжих багт багтжээ. 2018 оны цэргийн хээрийн сургуульд: '''Оролцогчид:''' АНУ, Тайланд, Сингапур, [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]], Индонези, Япон, Малайз. '''Ажиглагчид:''' Бруней, Лаос, Камбож, Мьянмар, Вьетнам, ХБНГУ, Шри-Ланк, Бразил, Швед. '''Олон үндэстний төлөвлөлтийн дэмжих баг:''' Австрали, Канад, Фрөнц, Их Британи, Бангладеш, Монгол, Непал, Филиппин, Фижи, Шинэ Зэланд '''Бусад:''' Хятад /2015/, Энэтхэг гэх хэлбэрээр улс орнууд оролцсон байна. [[Ангилал:Тайландын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:АНУ-Тайландын харилцаа]] kzic4cmjw8dl9ix2d0ncas4hhjk5ppn 14 75556 868903 556056 2026-09-08T18:48:10Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Янган]] to [[Ангилал:Рянган муж]] without leaving a redirect 556056 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Ryanggang-do}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] 00nwcgd9bnu3x472tj84gh038rfmofs 868943 868903 2026-09-08T19:43:37Z Enkhsaihan2005 64429 868943 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ryanggang-do|Рянган}} [[Image:NK-ryanggang.png|100px]] {{Cat main|Рянган муж}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] fvr12sc22ymncmw5gukoi5b2jwv3k1i 0 75817 869015 822303 2026-09-09T02:11:33Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869015 wikitext text/x-wiki '''Олон Улсын Түрэг Академи''' ({{lang-kk|Түркі академиясы халықаралық ұйымы}}) нь [[Казахстан]]ы [[Астана]] хотноо байрладаг олон улсын байгууллага юм. Ерөнхийлөгч нь Дархан Кыдырали. ==Түүхийн товчоон== БН Азербайжан Улсын Нахчиван хотноо 2009 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хуралдсан Түрэг хэлт улсуудын төрийн  тэргүүн нарын IX саммит уулзалтын үеэр БН Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] түрэг зон олныг судлах олон улсын төв байгуулах тухай санал дэвшүүлсэн билээ. 2010 оны 5-р сарын 25-ны өдөр БН Казахстан Улсын нийслэл Астана хотноо Энх тайван, эвслийн ордонд Түрэг Академи нээгдсэн юм. Энэхүү байгууллагын нээлтийн үйл ажиллагаанд БН Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев, Турк Улсын Ерөнхийлөгч [[Абдулла Гюль]],  мөн Казахстан, Турк, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], ОХУ (Татарстан, Чуваш, Якут), [[Узбекистан]], Киргиз, Украин зэрэг улсуудын нэрт түрэг судлаач нар оролцсон юм. 2012 оны 8-р сарын 22-23-ны өдрүүдэд БН Киргиз Улсын нийслэл Бишкек хотноо хуралдсан Түрэг зөвлөлийн ІІ саммит уулзалт дээр БН Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев, Турк Улсын Ерөнхийлөгч Абдулла Гюль,  БН Киргиз Улсын Ерөнхийлөгч Алмазбек Атамбаев, БН Азербайжан Улсын Ерөнхий сайд Артур Расизаде нар ТүрэгАкадемийг олон улсын байгууллага болгон батлах тухай гэрээг үзэглэсэн юм. Уг гэрээг дээрх улсуудын парламентууд соёрхон баталснаар Казахстанд 2010 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн Түрэг Академи нь 2014 оны 8-сарын 28-ны өдрөөс эхлэн олон улсын эрх бүхий байгууллага  болсон билээ. Ийнхүү түрэг хэлт дөрвөн улсын сайн дурын үндсэн дээр үндэслэн байгуулсан  нэгэн эрдэм шинжилгээний олон улсын байгууллага -  «Олон улсын Түрэг  Академи» өөрийн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэллээ. ==Үндэслэн байгуулагч улсууд== *Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс *Бүгд Найрамдах Казахстан Улс *Бүгд Найрамдах Киргиз Улс *Бүгд Найрамдах Турк Улс ==Зорилго, үйл ажиллагаа== Үүрэг зорилго: Өнө эртний үеэс өдгөө хүртэлх Түрэг ертөнцийн түүх, хэл, уран зохиол, соёлыг судлан шинжлэх, түрэг улсуудын дэлхий дахины соел иргэншил дэх байр суурийг нь, тэдний  оруулсан хувь нэмрийг нь уугуул эх сурвалжуудын үндсэн дээр нээн тодорхойлон түрэг ертөнцөд хамаарагдах эрдэм шинжилгээний ажлуудыг зохицуулах нэгэн онцгой төв болох Үйл ажиллагаа: Түрэг ард түмнүүдийн эрдэмтэн мэргэд зон олны шинжлэх ухаан, боловсролын хөгжилд, мөнхүү түрэг хэлт улсуудын зүтгэлтнүүдийн санаачилгад бололцоо бүрдүүлэх, нэгэн төвд төвлөрүүлэн нэгтгэх  ==Олон улсын хамтран ажиллагсад== Олон Улсын Түрэг Академи нь  одоогийн байдлаар 40 гаруй эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, түрэг судлалын төвүүдтэй холбоо тогтоон,  санамж бичгүүдийг үзэглэсэн юм. Түүний дотор Унгар Улсын үндэсний ШУА, эрдэм шинжилгээний төвүүд, Киргыз Улсын ШУА, Азербайжан Улсын ШУА, Монгол Улсын ШУА ба эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүд, ОХУ-ын ШУА-ийн эрдэм шинжилгээний төвүүд байгаа юм. Мөн түүнчлэн БН  Солонгос, АНУ, Турк зэрэг бусад улсуудын  нэр хүндтэй их, дээд сургуулиудтай нягт холбоо харилцаа тогтоосон. Эдүгээ Олон улсын Түрэг Академи нь гадаадын 100 гаруй нэрт түрэг судлаач эрдэмтэдтэй хамтран томоохон суурь судалгааны төслүүдийг хэрэгжүүлж байгаа юм.   Олон улсын Түрэг Академи нь Түрэг зөвлөл, ТуркПА, ТУРКСОЙ, мөн исламын түүх, урлаг, соёл судлалын төвтэй (IRCICA)  хамтран ажиллаж холбоо тогтоосон. ==Бүтэц== '''Эрдмийн зөвлөл''' Олон улсын Түрэг Академийн  хамгийн дээд байгууллага нь Эрдмийн зөвлөл. Байгууллагын удирдлагыг тал тус бүрээс (Түрэг зөвлөлийн гишүүн улсуудаас) нэг нэг төлөөлөгч, бас Түрэг Академийн ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгчүүдээс бүрэлдсэн Эрдмийн зөвлөл зохицуулан явуулна.   '''Ерөнхийлөгч''' Ерөнхийлөгч нь  (Түрэг зөвлөлийн гишүүн улсууд) талуудын иргэдээс 4 жилийн хугацаагаар дахин сонгох үндсэн дээр сонгуулийн журмаар  сонгогдоно. Олон улсын Түрэг Академийн анхны ерөнхийлөгч нь түүхийн ухааны доктор Дархан Куандыкулы Кыдырали. Тэрбээр энэхүү албандаа  2014 оны 5-сарын 4-5-ны өдрүүдэд Турк улсын Бодрум хотноо зохион байгуулагдсан Түрэг зөвлөлийн IV саммит уулзалтаар зөвлөлийн гишүүн 4 улсын тэргүүн нарын шийдвэрээр томилогдсон болно. Олон улсын Түрэг Академи нь Казахстанд байрлах тул анхны ерөнхийлөгч нь Казахстаны талаас томилогдсон юм. Байгууллагын тэргүүн нь Түрэг Зөвлөлийн гишүүн улсуудын англи хэлний нэрийтгэл дэсийн ротацийн дагуу (ээлжлэн) солигдож байх болно. '''Дэд ерөнхийлөгч нар''' Олон улсын ТүрэгАкадемийн ерөнхийлөгч нь Казахстан улсын иргэн учраас дэд ерөнхийлөгчид Түрэг Зөвлөлийн гишүүн улсуудаас (Турк, Азербайжан, Кыргызстан) гурван дэд ерөнхийлөгч томилогдоно. '''Судалгааны төвүүд''' Олон улсын Түрэг Академийн дэргэд  судалгааны 5 төв ажиллаж байгаа юм. Үүнд: түүх, этнологийн төв, хэл, уран зохиол, нэр томьёоны төв, урлаг, соёлын төв, нийгэм-эдийн засгийг судлах төв, мөн түүнчлэн олон улс судлалын төв. Энэхүү төвүүд нь түрэг ертөнцийн тулгамдсан асуудлууд, соёл, түүх, эдийн засаг, интеграцийн чиглэлд судалгаа шинжилгээ явуулдаг. '''Академийн бүтээлүүд''' Олон улсын Түрэг Академид үндэслэн байгуулагч улсууд, түрэг ертөнцийн эрдэм мэргэд ажилладаг юм. Академи түрэг ертөнцтэй холбоотой олон улсын олон тооны төслүүдийг хэрэгжүүлсэн юм. Түүний хүрээнд дөрвөн жилд 50 гаруй эрдэм шинжилгээний бүтээлийг хэвлэн нийтлэсэн байна. Уг бүтээлүүдэд орчин цагийн түрэг судлал, түрэгийн түүх, соёл, урлаг, түрэг ард түмнүүдийн ирээдүй хэтийн төлөв зэрэг сэдвүүдийг хэлж болно. Академи нь түрэг судлал, алтай хэлнүүдийн судлалын салбарын тулгамдсан асуудлуудыг судлан шинжилдэг «Алтай судлал, түрэг судлал, монгол судлал» нэртэй, мөн задлан шинжилгээний чиглэлийн «GLOBAL-turk» нэртэй сэтгүүлүүдийг хэвлэн гаргаж байна. Сэтгүүлүүд таван хэлээр (казах, орос, англи, турк, монгол) эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдийг хэвлэн нийтэлж байна. Үүнээс гадна түрэг хэлнүүдийн толинууд хэвлэгдэн гарсан байна. Академи нь  2010 оноос эхлэн түрэгийн түүх, соёл, түрэгийн алдартай хүмүүст зориулсан олон улсын хурал, форум, семинар, цуглаануудыг зохион байгуулж байгаа юм. ==Номын сан== Олон улсын Түрэг Академийн  харьяа түрэг номын сан байгуулагдсан юм. Нэр цуут түрэг судлалч эрдэмтэдийн хувийн номын сан дээр суурилан байгуулагдсан номын сангийн сан хөмрөг 32 мянга гаруй болоод байна. Түүний дотор Иштван Мандоки Коныр, Абдуали Хайдар, мөн Абжан Курышжанулы нарын хувийн номын сан хөмрөгүүд нь энэхүү номын санд хадгалагдаж байна. Номын санд бас ховор нандин номнууд, гар бичмэлүүдийн сан хөмрөг байгаа юм. Түүхэн бичгийн дурсгалууд болох гар бичмэлүүдийн эх хуулбарууд ч бас бий. Номын санд түрэг угсаатнуудад зориулагдсан тусгай номын цуглуулгууд байдаг. Тоочин дурдвал, казах, турк, азербайжан, узбек, туркмен, киргиз, башкурт, татар, карачай, хакас, чуваш, каракалпак, ногай ба унгар, монгол, буриад   зэрэг ард түмнүүдийн ном зохиолууд цуглуулагдсан байгаа юм. Одоо түрэг номын сангийн цахим хувилбарууд бэлтгэгдэж байна. ==Музей== Олон улсын Түрэг академийн харьяа нээгдсэн музейд түрэг ард түмнүүдийн түүхийн олон цаг үед хийгдсэн ховор нандин үзмэртэй танилцаж болно. Түрэг ард түмнүүдийн материаллаг болон биет соёлын өвийн дурсгалууд нь  биет болон фото зургийн сурвалжуудын цогц болохын хувьд тэдгээрийг цуглуулах ажил үргэлжилж байна. Музей 2014 оны 9-р сард шинэ үзмэрүүдээр баяжин бүхэлдээ  улам улам сайжруулагдаж байна. ==Монгол улсын шинжлэх ухаан, соёл, боловсоролын байгуулагуудтай хамтарсан үйл ажиллагаа== ===Санамж бичгүүд=== '''2014 он''' 1.   Олон улсын Түрэг академи, [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|Монгол улсын Шинжлэх Ухааны Академи]]. 2014 оны 7 сарын 3. 2.   Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Хэл, уран зохиолын хүрээлэн. 2014 оны 7-р сарын 3. 3.   Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын  хүрээлэн. 2014 оны 7-р сарын 3. 4.   Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэн. 2014 оны 7-р сарын 3. '''2015 он''' 5.   Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Түүх, археологийн хүрээлэн. 2015 оны 9-р сарын 8. 6.   Монголын Үндэсний музей. 2015 оны 9-р сарын 14. '''2016 он''' 7.   Олон улсын Түрэг академи, Олон улсын Монгол судлалын холбоо. 2016 оны 8-р сарын 16. 8.   Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Архивын ерөнхий газар. 2016 оны 8-р сарын 23. 9.   Олон улсын Түрэг академи, Монголын Үндэсний музей. 2016 оны 8-р сарын 26. 10. Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Уламжлалт анагаах ухааны  музей. 2016 оны 8-р сарын 26. '''Хээрийн шинжилгээний экспедицүүд''' '''2014 он''' Олон улсын түрэг академи, Монгол улсын Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн, Монгол улсын ШУА-ийн Баян-Өлгий аймаг дахь Нийгмийн ухааны судалгааны төвтэй хамтарч Монгол улсын Баян-Өлгий аймаг, Монгол улсын Увс аймгийн тува, хотон угсаатнуудын дунд явуулсан судалгаа. 2014 оны 9- сарын  8-20 '''2015 он''' Олон улсын Түрэг академи,  Монгол улсын  ШУА Түүх, археолологийн хүрээлэнгийн эрдэмтдийн Монгол улсын Булган аймгийн Баян-Агт сумын нутагт байгаа эртний түрэгийн «Шивээт улаан» тахилын онгон цогцолборт археологийн тандалт судалгаа. 2015 оны  9 сарын 9-16 '''2016 он''' 1.    Олон улсын Түрэг академи,  Монгол улсын ШУА-ийн Түүх, археолологийн хүрээлэнтэй 2016 оны 5-р сарын 23-нд Астана хотод үзэглэн баталсан гэрээний дагуу Монгол улсын Булган аймгийн Баян-Агт суманд оршдог эртний түрэгийн үеийн "Шивээт улаан" тахилгын онгон цогцолбор дурсгалд 2016 оны 7-р сарын 2-ноос 8-сарын 28 хүртэл 58 хоног археологийн хамтарсан анхны малталгаа судалгаа.  2.    «Их талын нүүдэлчдийн түүх-соёлын үнэт эрдэнэс: Тэнгэр уулаас Хангайн нуруу хүртэл» хэмээх олон улсын экспедици. Бүрэлдэхүүнд  Азербайжан, Казахстан, Киргиз, Турк, ОХУ, Монгол улсаас 40-өөд эрдэмтэн судлаач оролцсон болно. 2016 оны 8 сарын  20-27. 3.   Олон улсын Түрэг академи, Монголын Үндэсний музейтэй хамтарсан  Монгол улсын Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт оршдог эртний түрэгийн Хаяахудаг, Гүнбүрд хэмээх тахилын онгон цогцолборт тандалт судалгааны экспедици. 2016  оны 8 сарын 21-22. '''2017 он''' 1.   Олон улсын Түрэг академи,  Монгол улсын  ШУА Түүх, археолологийн хүрээлэнтэй 2016 оны 5-р сарын 23-нд  Астана хотод үзэглэн баталсан гэрээний дагуу Монгол улсын Булган аймгийн Баян-агт суманд оршдог эртний түрэгийн үеийн "Шивээт улаан" тахилгын онгон цогцолбор дурсгалд 2017 оны 6-р сарын 20-ноос 8- сарын 5 хүртэл 45 хоног археологийн анхны малталгаа судалгаа явуулсан болно.  2.   Олон улсын Түрэг академи, Монголын Үндэсний музейтэй Монгол улсын  Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын Хаяахудаг, Гүнбүрд тахилын онгон цогцолборт, мөн Хэнтий айагийн түрэгийн үеийн дурсгалуудад  археологийн судалгааны ажил.  2017 оын 8-р сарын 15-наас 9-р сарын 15 хүртэл. 30 хоног. 3.    «Хэнтийгээс Улытау хүртэл: түүхийн оюун санааны сэргэн мандалт»  нэртэй олон улсын экспедици, хээрийн семинар. Азербайжан, Казахстан, Киргиз, Турк, ОХУ, Монгол улсаас 40 гаруй эрдэмтэн судлаач, сэтгүүлчид оролцсон.  Монгол улсад 2017 оны 8-р сарын 15-17; БН Казахстан улсад  2017 оны 9-р сарын 15-20. ===Эрдэм шинжилгээний форум, бага хурал, семинар, дугуй ширээний ярилцлага, номын нээлтийн баяр=== '''2014''' 1.    Олон улсын  Түрэг академийн ерөнхийлөгч Д.Кыдырали Монгол улсын Казахстан дахь Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ж.Сүхээ, Монгол улсын Казахстан дахь элчин сайдын яамны  нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Б.Эрхэмбаяр нарын  анхны уулзалт, дугуй ширээний ярилцлага болов.  2014 оны 3 сарын 28. 2.Олон улсын Түрэг академийн зохион байгуулсан "Талын нүүдэлчдийн төрт ёсны уламжлал" гэдэг сэдэвтэй семинар. Астана хот,  2014 оны 9 сарын 26. Монгол улсаас оролцож итгэл тавьсан эрдэмтэд: Түүхийн ухааны доктор И. Саруул, түүхийн ухааны доктор Ч.Дашдаваа. 3.Олон улсын Түрэг академийн зохион байгуулсан  «Түрэгийн ертөнц: улс төрийн зүтгэлтнүүдийн ач холбогдол» хэмээх эрдэм шинжилгээний бага хурал. Астана хот, 2014 оны 10 сарын 27-28. Монгол улсаас оролцож итгэл тавьсан эрдэмтэд: Түүхийн ухааны доктор Ч.Дашдаваа, түүхийн ухааны доктор М.Хурметхан '''2015''' 1.      «Их талын нүүдэлчдийн төрт ёс ба парламентаризм» хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал. Астана, 2015 оны 12 сарын 3. Уг бага хурлын үер Монгол улсын Булган аймаг дахь «Шивээт улаан» тахилын онгон дахь тамгат хөшөөний дуураймал хуулбарыг Олон улсын Түрэг академийн музейд байрлуулж, нээлт хийсэн болно. 2.       Казахстан улс, Монгол улсын засгийн газар хоорондын комиссын гишүүд Монгол улсын парламентын гишүүд А.Тлейхан, Ц.Оюунбаатар, А.Бакей, Монгол улсын Казахстан дахь Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ж.Сүхээ тэргүүтэй төлөөлөгчид Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч Д.Кыдырали нарын уулзалт, дугуй ширээний ярилцлага болов.   2015 оны 2 сарын 26. '''2016 он''' 1.      Олон улсын Түрэг академийн зохион байгуулсан «Хүмүүнлэгийн  шинжлэх ухааны ІІ форум». Астана хот, 2016 оны 5 сарын 23-25. Монгол улсаас илтгэл тавин оролцсон эрдэмтэн: Монгол улсын Түүх, археологийн хүрээлэнгийн захирал,  түүхийн ухааны доктор С.Чулуун. Итгэл: Монголын археологийн судалгааны өнөөгийн байдал, цаашдын хандлага 2.      Олон улсын Монгол судлаачдын ХІ их хурал. Улаанбаатар, 2016 оны 8- сарын 15-18. Илтгэлүүд:  Д.Кыдырали. Эргэнэхүн  – түрэг-монголын омог аймгуудын нийтлэг домог-тууль мөн; Акедил Тойшанулы. Түрэг-монгол домог-үлгэрийг харьцуулан судалсны тойм; Базылханы Напил. Эртний нүүдэлчин омог аймгуудын нэрийтгэлийн гаралын тухайд. 3.      «''Нүүдэлчдийн уламжлалт анагаах ухааны хөгжил» хэмээх олон улсын бага хурал. Хамтран зохион байгуулагчид: Олон улсын Түрэг академи, Монголын уламжлалт анагаах ухааны музейн «Номун гэрэл» төв. 2016 оны 8-сарын  19-20. 4.      Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын Архивын ерөнхий газартай хамтарч И.Саруул, Ч.Дашдаваа «Коминтерний төлөөлөгч Т.Рыскуловын Монгол дахь үйл ажиллагаа», И.Саруул, Ч.Дашдаваа «Т.Рыскуловын Монгол дахь үйл ажиллагаанд холбогдох баримт бичгүүд» номын нээлтийн баяр, дугуй ширээний ярилцлага зохион байгуулав.  2016 оны  8-сарын 23. 5.      «Их талын нүүдэлчид:түүх-соёлын хэлхээ холбоо» хэмээх семинар. Олон улсын Түрэг академи, Монгол улсын  ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. Монгол улсын Булган аймгийн Баян-Агт суманд оршдог эртний түрэгийн  «Шивээт улаан» тахилгын онгоны цогцолбор. 2016 оны 8-р сарын  24. '''2017 он''' '''Эрдэм шинжилгээний бага хурал, форум, семинар, дугуй ширээний ярилцлага, уулзалт.''' '''1'''''.''Олон улсын Түрэг академийн зохион байгуулсан «Хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааны  ІІ форум». Астана хот,  2017 оны 5-сарын 26. Монгол улсаас илтгэл тавин оролцсон эрдэмтэд: Гэлэгпилийн Чулуунбаатар (академич, Монгол улсын ШУА-ийн дэд ерөнхийлөгч),Р.Мөнхтулга (археологич, докторант). Итгэл: «Историко-культурное наследие древнетюркского и уйгурского времен на территории Монголии» (Монгол нутаг дахь эртний түрэг, уйгурын үеийн түүх соелын дурсгалууд); Дагваадоржийн Сүхбаатар, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор,  Монголын Үндэсний музейн захирал. Итгэл:«Монголын Үндэсний музейн сан хөмрөг дэх түрэгийн үеийн өв дурсгалууд» 2.«Хэнтийгээс Улытау хүртэл: түүхэн санааны сэргэн мандалт» хэмээх олон улсын хээрийн семинар. Монгол улсын Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сум. Хаяахудаг, Гүнбүрд хэмээх  эртний түрэгийн тахилын цогцолбор.  2017 оны 8-р сарын  15-17. Оролцогчид хоёр улсын судалгааны баг. 3. '''Албан ёсны уулзалт,''' '''дугуй ширээний ярилцлага:''' а) Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч, түүхэн ухааны доктор,  академич Дархан Кыдырали,  Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд академич ноён  Гэлэгпилийн Чулуунбаатар нарын  албан ёсны уулзалт. Улаанбаатар хот,  Засгийн газрын III байр. 2017 оны 8-р сарын 15 өдөр; б) Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч, түүхэн ухааны доктор,  академич Дархан Кыдырали, Монгол  улсын ШУА Түүх, археологийн хүрээлэнгийн захирал, түүхэн ухааны доктор Сампилдондовын  Чулуун. 2017 оны 8-р сарын 15 өдөр; в) Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч, түүхэн ухааны доктор,  академич Дархан Кыдырали, Монголын Үндэсний музейн захирал, түүхэн ухааны доктор Дагваадоржийн Сүхбаатар. 2017 оны 8-р сарын 15 өдөр. '''ГЭРЭЭ, САНАМЖ БИЧИГ''' # Олон улсын Түрэг академи, Монголын Үндэсний музей  хоорондын  "Гүн бүрд ба Хаяа худаг"  эртний түрэгийн тахилын онгон цогцолборт (Монгол улс, Хэнтий аймаг, Дэлгэрхаан сум) хамтарсан археологийн эрдэм шинжилгээний судалгаа явуулахад үзүүлэх үйлчилгээний  ГЭРЭЭ.  Астана хот. 2017 оны 5-р сарын 25. 2. Олон улсын Түрэг академи (Бүгд Найрамдах Казахстан улс),Монгол улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн хооронд "Шивээт улаан"  эртний түрэгийн хааны тахилын онгон цогцолборт хамтарсан эрдэм шинжилгээний судалгаа явуулахад үзүүлэх үйлчилгээний ГЭРЭЭ . Астана хот. 2017 оны 5-р сарын 25. 3. Олон Улсын Түрэг академи,  Монгол улсын Шинжлэх ухааны академи хооронд хамтран ажиллах тухай санамж бичиг. Астана, 2017 оны 5 дугаар сарын 25. ===Монгол улсаас шагнал, цол хэргэм  хүртэсэн эрдэмтэд=== # Монгол улсын Гадаад хэргийн яамны сайдын тушаалаар Олон улсын Түрэг академийн шинжээч, хэл бичгийн ухааны доктор Тойшанулы Акедилийг  Казахстан дахь  Монгол улсын соёлын элчээр томилсон байна. 2015 оны 12 сарын 30. # Олон улсын Түрэг Академийн ерөнхийлөгч, профессор, академич Дархан Кыдырали Монгол улсын Шинжлэх ухааны академийн хүндэт доктор цол. 2017 оны 5-сарын 26. ===Олон улсын Түрэг академийн нэрэмжит шагнал хүртсэн Монгол улсын эрдэмтэн, иргэд=== *Академич Шагдарын Бираа – Олон улсын Түрэг академийн алтан медаль *Академич Далантайн Цэрэнсодном – Олон улсын Түрэг академийн алтан медаль *Академич, археологч  Дамдинсүрэнгийн Цэвээндорж –  алтан медаль *Түүхийн ухааны доктор, профессор Ишжамцын Саруул – Олон улсын Түрэг академийн мөнгөн медаль *Монгол Улсаас Казахстан Улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд асан Жагирын Сүхээ –  Олон улсын Түрэг академийн мөнгөн медаль ==Эх сурвалжууд== * [http://twesco.org/ Олон улсын Турэг академийн вебсайт:]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20141216161925/http://www.turkacadem.kz/kz/ Олон улсын Турэг академийн вебсайт] * [https://web.archive.org/web/20180503192839/http://www.atalarmirasi.org/ ATALAR MIRASI] * [https://www.youtube.com/watch?v=CGH5QmLK8CY Youtube]  * [http://twesco.org/en/news/vtoroy_period_raskopok_v_mongolii/?lang=en&sphrase_id=2http://twesco.org/en/news/v_mongolii_proshel_polevoy_seminar/?lang=en&sphrase_id= Twesco.tv]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Казахстаны боловсрол]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] n4l8ceu9dlpsvs5ag43z8iecoda1ke4 0 75853 868971 827802 2026-09-08T22:48:23Z Enkhsaihan2005 64429 868971 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд-Өмнөд Солонгосын хилийн хаалт}} {{Инфобокс цэргийн байгууламж | name = Солонгосын цэрэггүй бүс | native_name = {{noitalics|{{lang|ko|한반도/조선반도 비무장 지대}}}} | image = 070401 Panmunjeom3.jpg | caption = [[Хамтарсан хамгаалалтын бүс]]ийн өмнөд талаас хойд зүгийн харагдах байдал | location = [[Солонгос|Солонгосын хойг]] | image_map = Korea DMZ.svg | image_map_caption = Солонгосын цэрэггүй бүсийг улаанаар тодруулсан. Цэнхэр шугам нь олон улсын хилийг заана. Дөрвөн [[#Довтолгооны хонгилууд|довтолгооны хонгилыг]] мөн үзүүлэв. | type = [[Цэрэггүй бүс]] | builder = {{plainlist| *{{flag|Хятад}} *{{flag|АНУ}} *{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} *{{flag|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|1949}} *{{flagdeco|НҮБ}} [[НҮБ-ын командлал]] }} | length = 238 км | used = {{start date|1953|07|27|df=y}}-ноос ({{Time ago|Jul 27 1953|min_magnitude=years}}) | condition = Бүрэн хүнтэй, ажиллагаатай | open_to_public = Хойд Солонгос эсвэл НҮБ-ын командлалаас зөвшөөрөл олгоно | events = [[Солонгосын хуваагдал]] | module = {{Инфобокс Солонгос нэр/auto |child = yes |hangul = ^한반도/조선반도 비무장 지대 |hanja = 韓半島／朝鮮半島非武裝地帶 }} }} '''Солонгосын цэрэггүй бүс''' (СЦБ, Korean Demilitarized Zone) — [[Солонгосын хойг]] дахь '''зурвас газар''' юм. 1953 онд [[Солонгосын дайн]]ыг төгсгөсөн гал зогсоох гэрээний дагуу байгуулагдсан [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]] хоёр улсын дундах хилийн шугмыг ахиулан хүрээлсэн хоёр талаас нэвтрэх хориотой газар юм. СЦБ нь Солонгосын хойгийг үндсэнд нь таллан хуваах бөгөөд 250 км урт, 4 км өргөн юм. == Байрлал == [[File:Korea_demilitarized_zone_map_-_1969.jpg|thumb|left|400px|Зурвас газрын зурагт]] Солонгосын цэрэггүй бүс хоёр Солонгосын хилийн зурвасаас хааш хаашаа 2 км, нийт 4 км зайд байна. Энэ зурваст хоёр талын цэрэг орох хориотой бөгөөд харин зурвасын хоёр ирмэгээр маш нягт цэргийн хамгаалалт байгаа нь дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн хамгаалалттай хилийн зурваст тооцогдоно. Зурвасын хамгийн ойртсон хэсэг, гол нэвтрэх боомт нь [[Нэгдсэн хамгаалалтын газар]] (НХГ, Joint Security Area) юм. Шар тэнгис дэх [[Умард хязгаарын шугам]] (УХШ, Northern Limit Line) нь хамгийн их зөрчилтэй, маргаантай хэсэг болсон. == Нэгдсэн хамгаалалтын газар == [[File:070401_Panmunjeom3.jpg|thumb|left|180px|НХГ-ын өмнөдөөс умард<br> руу харсан зураг]] СЦБ дотор, хойгийн баруун хэсэгт [[Паньмүньжом]] суурин байна. Паньмүньжом суурин дахь Нэгдсэн хамгаалалтын газар (НХГ) нь хоёр улсын нэвтрэх гол хилийн боомт, СЦБ-ийн хамгийн ойрхон бие биентэйгээ тулсан хэсэг юм. НХГ-ын дундуур улсын хил буюу Гал зогсоох шугам дайран өнгөрдөг. Гал зогсоох шугамын хойд талд Умард Солонгосын Паньмүн ордон, өмнөд талд Өмнөд Солонгосын Эрх чөлөөний ордон хоёр өөд өөдөөсөө харан байрлажээ. Гал зогсох шугамыг дайруулан хэлэлцээр хийдэг төмөр контейнер хэд хэд байдаг. == Далбаат шон == 1980 онд [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгос]] Паньмүньжомын залгаа сууринд 97 м өндөр далбаат шон босгосонд [[Умард Солонгос|Умард Солонгос]] хариуд нь 160 м өндөр далбаат шон босгожээ. == Зураг == <gallery widths="210px" heights="150px"> Daeseong-dong_Scene.jpg|Өмнөд далбаат шон Gijeong-ri Flag.jpg|Умард далбаат шон Entrance_to_the_4th_Infiltration_Tunnel,_Korean_DMZ.jpg|Газар доогуур ухсан хонгилын үүд </gallery> [[Ангилал:Солонгосын цэрэггүй бүс| ]] [[Ангилал:1953 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хилийн хэрэм бэхлэлт]] [[Ангилал:Цэрэггүй бүс]] [[Ангилал:Улс төрийн хил]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын биосферийн нөөц газар]] [[Ангилал:Хүйтэн дайны нэр томьёо]] [[Ангилал:Солонгосын нэгдэл]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Солонгосын цэргийн түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын хил]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын харилцаа]] ntk7kq8ld1gqoye6yif9xo7m32xnohe 0 75877 868953 821427 2026-09-08T19:50:32Z Enkhsaihan2005 64429 868953 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Gangwon Province of Late Joseon Dynasty.png|thumb|180px|Канвонь аймаг <br> газрын зурагт]] '''Канвонь''' (강원도, Канвонь-ду) — [[Гуулин улс|Гуулин]], [[Чусонь]] улсын үеэс тогтсон [[Солонгосын найман аймаг|Солонгосын найман '''аймгийн''']] нэг нь байв. == Түүх == 995 онд тус нутгийг Шуанбан-ду гэж нэрийдэж байв. 1391 онд Каннөн-ду гэж нэрлэгдсэн. 1395 онд [[Каннөн]] [[Воньжү]] хоёр хотын нэрийг нийлүүлэн Канвонь гэж нэрийдсэн нь өнөөдрийг хүртэл хадгалагджээ. 1895 онд Канвонь аймгийг хоёр хувааж өрнөд хагасыг Чүньчонь тойрог, дорнод хагасыг Каннөн тойрог болгожээ. 1896 онд Солонгосын засаг захиргаа дахин 13 аймаг болж хуваагдахад хоёр тойргийг нэгтгэж Канвонь аймгийг дахин байгуулсан ба аймгийн төвийг Воньжүд байсныг [[Чүньчонь]]д шилжүүлжээ. 1945 онд Солонгос хоёр хуваагдсанаар, 1948 онд хоёр Солонгос улс тогтсоноор, Солонгосын дайн дууссан 1953 оны дараах байдлаар тус уламжлалт нутаг [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]], [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Хойд Солонгосын Канвонь]] гэсэн хоёр тусдаа нутаг болжээ. == Газар зүй == Канвонь нутгаар [[Тэбэг]] уулын нуруу дайрдаг. Хоёр Солонгосын хил 38-р өргөргийн дагуу Канвониор дайран тогтсон. Канвонь дорноос өрнөш 150 км, умраас өмнөш 243 км сунасан. Нийт эргийн урт 314 км болно. [[Ангилал:1395 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1895 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чосоны муж]] 5n3eogyk20w88q6pyxxwbyf00xo94pi 0 75878 868952 868720 2026-09-08T19:48:45Z Enkhsaihan2005 64429 868952 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Administrative divisions of Late Joseon.png|thumb|right|160px|Солонгосын найман муж газрын зурагт]] '''Найман муж''' (팔도, паль-ду) — [[Чусонь]] улсын үед [[Солонгос]] орон найман мужид хувааагдаж байв. Найман аймгийн хил хязгаар 1413-1895 он хүртэл 480 жилийн турш үндсэндээ өөрчлөлтгүй тогтсон. Энэ аймгууд тогтвортой удаан байснаар орон нутгийн онцлог, хэл аялгуу, засаг захиргааны хуваарь ихэд тогтвортой болсон. 1945 оноос хойш буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Хойд Солонгос]] хоёр улсын үед ч дээрх аймгуудын нэр, онцлог хүчтэй хэвээр байна. == Түүх == === 1895 он хүртэлх муж === 1413 он, Чусоний [[Тэжун ван|Тэжун]] вангийн үед газар нутаг нь зүүн хойш тэлж [[Түмэн гол]] хүрчээ. Энэ үед засаг захиргааны хуваарийг найман муж болгон өөрчилжээ. Үүнд: {{Олон баганат жагсаалт |өргөн=15em |баганынтоо=2 |жагсаалт= * Ёнгил (1509 оноос [[Хамгён]] гэсэн) *[[Канвонь]] *[[Кёнги]] *[[Кёнсан]] *[[Пёнань]] * Пүнхэ (1417 онд [[Хуанхэ]] гэж нэрийдсэн) * [[Чолла]] *[[Чүнчон]] }} ===1895-1896 оны тойрог === 500 жил гаруй тогтсон найман аймгийг 1895 онд өөрчлөн байгуулагдсан [[Солонгосын эзэнт улс]]ын [[Кужун]] хаан өөрчилж 23 тойрог болгон хуваажээ. Ингэхдээ гол гол хотуудын нэрээр нэрлэсэн. ===1896 онд дахин муж === Шинэ засаг захиргааны системээр удалгүй 1896 оны 8 сарын 4-нд уламжлалт аймгийн нэрсийг сэргээжээ. Ингэхдээ Кёнсан, Пёнань, Хамгён, Чолла, Чүнчон аймгуудыг өмнөд хойд байршлаар таллан хувааж нийт 13 мужтай болсон. Энэ хуваарь 1910-1945 оны Японы эзэрхийллийн үед хэвээр байсан ба одоогийн хоёр Солонгосын үед тусгай хотуудыг нэмж салган хуваажээ. == Найман аймгийн хүснэгт == Найман аймгийн нэр, төв хот, ард түмний хэл аялгуу, одоогийн нутгийн хуваарийг хүснэгтээр харуулав. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:smaller;" ! bgcolor="#eeeeff" | Муж ! bgcolor="#eeeeff" | Солонгос үсэг ! bgcolor="#eeeeff" | Засаг захиргааны төв ! bgcolor="#eeeeff" | Хэл аялгуу ! bgcolor="#eeeeff" | 1896 оноос эхлэн ! bgcolor="#eeeeff" | Одоогийн нутгийн хуваарь |- | [[Канвонь]] | {{lang|ko|강원도}} | [[Воньжү]] | Канвонь аялгуу | * [[Канвонь]] | * [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]] ---- * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Хойд Солонгосын Канвонь]] |- | [[Кёнги]] | {{lang|ko|경기도}} | Ханьсон ([[Сөүл]]) | Сөүл аялгуу | * [[Кёнги]] | * [[Кёнги]] * [[Сөүл]] * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} ---- * [[Хойд Хуанхэ]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Кёнсан]] | {{lang|ko|경상도}} | [[Тэгү]] | Кёнсан аялгуу | * [[Хойд Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] | * [[Хойд Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] * [[Пүсань]] * [[Тэгү]] * [[Үлсань]] |- | [[Пёнань]] | {{lang|ko|평안도}} | [[Пёнъян]] | Пёнань аялгуу | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] * [[Чаган]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Пёнъян]] * [[Нампу]] |- | [[Хамгён]] | {{lang|ko|함경도}} | [[Хамхөн]] | Хамгён аялгуу | * [[Хойд Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] | * [[Хойд Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Расонь]] |- | [[Хуанхэ]] | {{lang|ko|황해도}} | [[Хэжү]] | Хуанхэ аялгуу | * [[Хуанхэ]] | * [[Хойд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Хуанхэ]] ---- * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Чолла]] | {{lang|ko|전라도}} | [[Чоньжү]] | Чолла аялгуу;<br/>Чэжү аялгуу | * [[Хойд Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] | * [[Хойд Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] * [[Куанжү]] |- | [[Чүнчон]] | {{lang|ko|충청도}} | [[Кунжү]] | Чүнчон аялгуу | * [[Хойд Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] | * [[Хойд Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] * [[Тэжонь]] * [[Сэжун хот]] |} [[Ангилал:Чосоны муж]] 47ck6hbnw50zrtnvqg6ew2lu9y9rn2t 14 79638 868963 556105 2026-09-08T22:27:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хот]] without leaving a redirect 556105 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in North Korea|Умард Солонгосын суурин}} [[Ангилал:Умард Солонгосын газар зүй|Суурин]] [[Ангилал:Суурин улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын суурин]] ew7y7m1ftigpc2w4o0u5v88k4x58t7w 868964 868963 2026-09-08T22:29:17Z Enkhsaihan2005 64429 868964 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Cities in North Korea|Хойд Солонгосын хот}} {{Cat main|Хойд Солонгосын хотын жагсаалт}} [[Ангилал:Хот улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Азийн хот улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын хот|*]] i0k7kyqbhfgptmvnqf8xcjujf4h9z6u 14 79639 868967 556106 2026-09-08T22:33:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Солонгосын суурин]] to [[Ангилал:Солонгосын хот]] without leaving a redirect 556106 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Солонгосын газар зүй]] [[Ангилал:Азийн суурин]] qn0h5t5cuzaxmljan1n1ueph8uf1fv7 868968 868967 2026-09-08T22:34:43Z Enkhsaihan2005 64429 868968 wikitext text/x-wiki [[Солонгос]]ын [[хот]]. [[Ангилал:Хот улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Азийн хот|+Солонгос]] ejj09vow7ad2co6szok6bctb5uuaul0 14 79640 868928 556108 2026-09-08T19:31:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)]] to [[Ангилал:Канвонь муж, Хойд Солонгос]] without leaving a redirect 556108 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Kangwon-do}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] 9836jqdm2ulm03qr14zgkii7o2ajisb 868942 868928 2026-09-08T19:42:42Z Enkhsaihan2005 64429 868942 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kangwon-do|Канвонь муж}} {{Cat main|Канвонь муж, Хойд Солонгос}} {{seealso|Ангилал:Канвонь муж, Өмнөд Солонгос}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 7n0fgud85apbfn3o1d6bkj7r280rt8s 14 79645 868919 556116 2026-09-08T19:12:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Хуанхэ]] to [[Ангилал:Хойд Хуанхэ муж]] without leaving a redirect 556116 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Hwanghae-pukto}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] a85kednadycofalg60489amfc462y58 868948 868919 2026-09-08T19:46:05Z Enkhsaihan2005 64429 868948 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хойд Хуанхэ}} {{Commons category|Hwanghaebuk-to|Хойд Хуанхэ муж}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 4y9svt2myaktu2ck8gem1elkhmp2nm2 14 79649 868912 556129 2026-09-08T18:56:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өмнөд Хамгён]] to [[Ангилал:Өмнөд Хамгён муж]] without leaving a redirect 556129 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Hamgyong-namdo}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] 0l2d97dry0pint73vfky99cb5wepajp 868950 868912 2026-09-08T19:46:33Z Enkhsaihan2005 64429 868950 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Hamgyongnam-do|Өмнөд Хамгён муж}} {{Cat main|Өмнөд Хамгён муж}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 9buhhs1yu31i47w0ae93efffwgmgrsh 14 79650 868895 556134 2026-09-08T18:40:21Z Enkhsaihan2005 64429 868895 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Чонжинь}} {{Commons cat|Chongjin|Чонжинь}} [[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн хот]] bfe2l397urcopvjht22cm1kvdrx92xm 14 79651 868899 556141 2026-09-08T18:42:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Хамгён]] to [[Ангилал:Хойд Хамгён муж]] without leaving a redirect 556141 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Hamgyong-pukto}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] e7myemezjg25iys55u2iul6ygggty5t 868947 868899 2026-09-08T19:45:46Z Enkhsaihan2005 64429 868947 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Hamgyongbuk-to|Хойд Хамгён муж}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] rfe6fc5s3cssvq2uslprfpq39xu1quj 14 79652 868885 556143 2026-09-08T18:30:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Пёнъань]] to [[Ангилал:Хойд Пёнань муж]] without leaving a redirect 556143 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Pyongan-pukto}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] rloyqh4uqsbmnxkg3cc71qp1zkmosa3 868944 868885 2026-09-08T19:44:06Z Enkhsaihan2005 64429 868944 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pyonganbuk-to|Хойд Пёнань муж}} {{Cat main|Хойд Пёнань}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 5wo7qems4kfq0uxqx1dl4r91scn36an 14 79653 868887 556145 2026-09-08T18:34:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Чаган]] to [[Ангилал:Чаган муж]] without leaving a redirect 556145 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Chagang-do}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] 8w45jrwtyxrqrzf5vql3f2shiqs2yrd 868949 868887 2026-09-08T19:46:18Z Enkhsaihan2005 64429 868949 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Chagang-do|Чаган муж}} {{Cat main}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] mt5k7jnmlj5n11hd650w2t1annx1zhv 14 79654 868923 556148 2026-09-08T19:23:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өмнөд Хуанхэ]] to [[Ангилал:Өмнөд Хуанхэ муж]] without leaving a redirect 556148 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Hwanghae-namdo}} [[Ангилал:Умард Солонгос аймгаар]] mxdn5wie7k1unc1qfk0wbz1v9x4biwl 868951 868923 2026-09-08T19:46:57Z Enkhsaihan2005 64429 868951 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Өмнөд Хуанхэ муж}} {{Commons category|Hwanghaenam-do|Өмнөд Хуанхэ муж}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] 3s6iceqgxai6zqamq7hewxny2ay6cui 14 79655 868939 556149 2026-09-08T19:40:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын аймаг]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын муж]] without leaving a redirect 556149 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of North Korea|Умард Солонгосын аймаг}} [[Ангилал:Умард Солонгосын газар зүй|аймаг]] [[Ангилал:Умард Солонгосын олон нийтийн засаг захиргаа|аймаг]] 9mmm24qbazi0ssjhuf9j54gshzvhvar 868941 868939 2026-09-08T19:41:31Z Enkhsaihan2005 64429 868941 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хойд Солонгосын мужууд}} {{Commons cat|Provinces of North Korea|Хойд Солонгосын муж}} [[Ангилал:Солонгосын муж| Хойд Солонгос]] csae0bxcfo7l5aua78jxofbpj9dmst3 0 82323 868993 800968 2026-09-09T02:00:09Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 868993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heilbronn-berliner-baer.JPG|thumb|right|Берлин хотын бэлгэдэл баавгайн баримал]] '''Уран баримал''' гэдэг нь [[дүрслэх урлаг]]-ийн нэгэн төрөл бөгөөд гурван хэмжээст орон зайны бодит болон хийсвэр биетийг дүрсэлхийг хэлдэг. Уран баримал нь хоёр хэсгээс бүрдэнэ. Нэгд чулуу, мод зэрэг хатуу биетээс "илүү" хэсгийг сийлэн авч уралдаг. Хоёрт шавар зэрэг зөөлөн зуурмаг эдээр "барьж" уралдаг байна. Нэг талаас хоёулаа [[урлагийн бүтээл]]ийг (мөн ''уран зураг'' гэж бас нэрлэдэг) нэрлэх ч, нөгөө талаас энэ хоёр нь [[уран баримал]]-д ордог урлагийн төрөл болно. == Баримал барих == Баримлыг сийлэх болон зүсэн бүтээх бол, хуванцар бүтээлийг бүтээхийн тулд материалыг түрхэx болон загвар гарган хийдэг. Баримал гэж [[Дүрслэх урлаг|дүрслэх урлагт]] гурван тэнхлэгийн хэмжээс бүхий бодит биетийг нэрлэдэг. Хүний бие сэтгэлийн хамгийн сайн сайхныг тэр дундаа эрүүл чийрэг, хүч чадал, гоо үзэсгэлэн, ариун ёс энгийн байдлыг нэгдмэл байдлаар хослуулан хэрэгжүүлж тухайн цогцолборыг буй болгож байгаа урлаг юм. Дүрээ илэрхийлэх арга нь орон зайн тодорхой хэмжээсэнд барьж, сийлж, цоолж бүтээнэ. Уран баримал тодорхой биет материалаар бодит байдлыг дүрсэлнэ. Дүрслэлийн объектын хувьд ихэвчлэн хүн болон амьтан дүрсэлнэ. Өгүүлэмж маш товчхон, зохиомж нь нарийн, үүгээрээ уран зурагтай төстэй. Гэхдээ уран баримал, уран зураг хоёр нь дүрслэлийн элементээрээ, дүрээ илэрхийлэх аргаараа ялгаатай байдаг. Уран баримлыг чулуун цоолбор, мод, яс, чулуу, ган, сийлбэр, цаасан шуумал, зэс, гуулин, хөөмөл, ган цутгамал, гөлтгөнө, цемент, гантиг, боржин, хүрлээс эхлээд хатуу зөөлөн янз бүрийн материалыг чадварлаг ашиглан урлагийн энэ салбарт шинийг бүтээж байна. == Төрөл ангилал == Уран баримлыг зориулалтаар нь суурь ба сүрлэг том (монументаль) гэж хуваадаг. Суурь баримал нь үзвэрийн зориулалттай байдаг бол сүрлэг том баримлыг уран барилгатай зохицуулан орд харш, сүм хийд, цэцэрлэгт хүрээлэнтэй цогцолбор болгон урласан байдаг. Баримлын урлагийг дотор нь зохиомжтой ингэмэл (товгор) баримал болон уран баримлын чимэглэл гэж ангилдаг. Монументаль уран баримал бол сүрлэг, бадрангуй чанарыг илэрхийлнэ. Голчлон хөшөө дурсгалуудад сүрлэг том баримлыг уран барилгатай зохицуулан орд харш, сүм хийд, цэцэрлэгт хүрээлэнтэй цогцолбор болгон урласан нь олон байдаг. Сэдэвчилсэн уран баримал нь уран сайхны агуулга бүхий зохиомжит бүтээлүүд болно. Хөрөг баримал нь түүхэн болоод алдар суут хүмүүсийн дүр дүрслэл бүхий уран бүтээлүүдийг энд хамаарна. Ингэмэл баримал нь хавтгай дээр товойлгон ихэвчлэн барилгын гоёл чимэглэлд зориулагдаж байснаа хожим XVIII зууны үед уран баримлын тусгай төрөл болсон. Ингэмэл нь уран баримлын биет болон эзлэхүүнт чанарыг уран зургийн дүрслэлтэй хосолдгоороо онцлог. Монголын уран барималд хамаарагдах нэн эрт үеийн дурсгалуудад манай орны Алтай, Хангай нутгаар элбэг байдаг буган чулуу, [[хүн чулуу]], бичигт юм. Монгол гүрний үед холбогдох уран баримлын зүйлс ховор боловч хүн чулуу, бичигт пайлуур, уран барилгын чимэглэл, чулуун цоолтвор баримлын зүйлс бий. == '''Буган чулуун хөшөө''' == [[Буган чулуун хөшөө]]<nowiki/>г эрдэмтэд хүрэл зэвсгийн сүүл буюу төмөр зэвсгийн түрүү үед хамруулан үздэг боловч нарийвчилсан он цагийн хувьд ялгаатай талууд бий. Нийлээд судлаачдын гаргасан он цагийн судалгааг нэгтгээд буган чулуу хөшөөг үндсэндээ МЭӨVIII-III зуунд холбогдуулан түүнийг хүрэл зэвсгийн эцэст нь зарим нь бүр төмөр зэвсгийн түрүү үед үүссэн гэж тодорхойлж байгаа юм. Ази, [[Европ]] хоёр тивийн хээр талын бүс нутагт хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үед өргөн тархсан түүх соёлын гайхамшигт дурсгал болох буган хөшөөг эрдэмтэд 100 орчим жилийн тэртээгээс судалж энэ  завсар 700 орчим буган чулуун хөшөөг олж илрүүлжээ. Үүнд Монгол улсын нутгаас 500 орчим, уулын Алтайгаас 60 орчим Казакстан, дундад Азиас 20 орчим, баруун тийш Оренбург муж, Кавказ, Украйн, Эльба гол хүртэл нийт 12 олджээ. Буган хөшөөг эрдэмтэд судалж хэлбэр төрхийн хувьд гурван төрөлд хуваан үзжээ. 1.    Монгол- Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст бүхий буган хөшөө 2.    Саян – Алтайн амьтны (бодит) дүрст буган хөшөө 3.    Ази-Европийн амьтны дүрсгүй буган хөшөө хэмээн үзэх болжээ. === Монгол-Өвөрбайгалийн бугын загварчилсан дүрст бүхий буган хөшөө === 1.Монгол-Өвөрбайгалийн бугын загварчилсан дүрст бүхий буган хөшөө. Энэ төрлийн буган хөшөө тооны хувьд хамгийн олон бөгөөд Монгол Улсын [[Архангай аймаг|Архангай]], Өвөрхангай, Завхан, Баянхонгор, Булган, Төв, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Увс, Баян-өлгий аймгийн нутагт олдоод байгаа боловч гол шигүү тархан төв нь Хангайн, Хэнтий, Соёны уулсын орчин тойрны нутаг юм. Архангай аймгийн Эрдэнэ мандал сумын нутаг Хануй багийн /хуучин сум/ төвөөс зүүн тийш Ханхуйн голын хойт дэнжит олон жижиг 2-3м голчтой дугуй далангаас бүтсэн том дөрвөлжин дугуй хэлбэрийн тахилын байгууламжууд хиригсүүр, том дөрвөлжин хашлага болон бусад байгууламж арван буган хөшөө бүхий ёслол оршуулгын цогцолборыг бүтээжээ. Энд буй бүх хөшөөнөө бугыг загварчилан дүрсэлсэн бөгөөд нар, сар, зэр зэвсэг, гоёл чимэглэлийг сийлжээ.  Хөшөөг 2.5 м өндөр, 0,48м өргөн, 0,2 м зузаан саарал өнгийн боржин чулуугаар үйлджээ. Хөшөөний орой ташуу нүүрэн талын дээд оройн хэсэгт том жижиг хоёр онги (нар, сар), дунд хэсэгт арван бугын дүрсийг загварчлан урласны дотор гурван бугын цээжин хэсэг, нэг эх бие бусад нь бүтэн буга байна. Бугануудын дүрсний дунд хир нэг дугираг дүрсийг (толийг) бүх талбайгаар нь хонхойлон цоолборложээ. Бугануудыг хоншоороор нь хөшөөний зүүн дээд тал руу жишүүдүү хандуулж дүрсэлсэн ба харин хамгийн зүүн доод өнцгийн зайд дүрсэлсэн жижиг бугыг хөшөөний хажуу ирмэг рүү хоншоороор нь хандуулан эврийг эгц дээш босгон салаалуулжээ. Эдгээр буганы доогуур 6 см өргөн бүс татаж нэгэн жижиг зууван эдлэлийг зүүжээ. Бүснээс доош нэг бүтэн бүтэн буга, хоёр дахь бугын цээжин бие, гурав дахь бугын эврийн хэсэг бий. Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт дүрс урлаагүй ба харин дунд хэсэгт долоон бугын дүрсийг урласнаас хоншоорыг зүүн дээш жишүүдүү хандуулан дүрсэлсэн дөрвөн бүтэн буга, нэг бугын цээжин хэсэг, нэг бугын эх бие, өөр нэг бугын бөгсөн бие (нүүрэн талд буй бугын) байна. Тэдгээрийн доогуур өргөн бүс татаж бөгтөр мөртэй хүрэл хутга, билүү зүүжээ. Хөшөөний өргөн ар талын дээд оройн хэсэгт том жижиг хоёр онги ( нар, сар ) дүрслээд доогуур нь нэг эгнээ олон хонхор гаргаж зааглан дунд хэсэгт есөн бугыг дүрсэлсний дотор хөшөөний орой руу хоншоороор нь жишүүдүү хандуулсан зургаан бугыг хос хосоор нь зэрэгцүүлж, хоёр бугын цээжин хэсэг нэг бугын эх биеийг дүрсэлжээ. Бугануудын зайд нум сум. Тэдний доогуур өргөн бүс татаж, байлдааны алхан зээтүү, чинжаал, хоромсог зэргийг зүүснээр дүрсэлжээ. === Саян-Алтайн амьтдын (бодит) дүрст буган хөшөө === 2. Саян-Алтайн амьтдын (бодит) дүрст буган хөшөө. Энэ төрлийн буган хөшөө Монгол улсын баруун талын Увс, Хөвсгөл, Ховд, Баян-өлгий аймгуудын нутагт илүү тархсан байдаг. Энэ төрлийн буган хөшөөний жишээ болгон Хөвсгөл аймгийн Шинэ Идэр сумын нутаг Дөрвөлжийн амны өргөн хөндийд том хиргисүүрийн дунд дөрвөн буган хөшөө байдаг. Хөшөөг цайвар саарал өнгийн боржин чулуугаар хийсэн. 3 м өндөр, 0,4 м өргөн хэмжээтэй бөгөөд түүний оройн хэсэгт төвгөр хэсэг гарган малгай мэт зүйлийг дүрсэлсэн ба хөшөөний оройн хэсгийг эргэн тойрон нэг эгнээ олон хонхор гаргаж доод талаар нь нарийвтар бүс татаж гурав загалсан байна. Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт хоёр ташуу зураас , бүснээс зүүсэн хоёр үзүүр нь дээш тахийж этийсэн эдлэл, нүүрэн өргөн талын дээд хэсэгт онги (нар), дунд хэсэгт дөрвөн бугын нэгийг нь хөндлөн, гурвыг нь хөшөөний орой руу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлжээ. === Европ-Азийн амьтны дүрсгүй буган хөшөө === 3. Европ-Азийн амьтны дүрсгүй буган хөшөө. Буган хөшөөний нэгэн өвөрмөц төрөл болох буга болон амьтдын дүрсгүй, харин нар сар/ ээмэг , зэр зэвсэг, бүс зэргийг дүрсэлсэн хөшөө Монгол улсын баруун аймгуудын нутгаар цөөвтөр боловч тархсан байдаг. Увс аймгийн Түргэн сумын Дэлгэр мөрөн багийн төвд 1.1 м өндөр, 0,4 м өргөн, 0,25 м зузаан хөшөө. Хөшөөний дээд хэсгээр нарийн ховилон хонхор тойруулан татаад нүүрэн ба ар талын дээд хэсэгт тус бүр нэг онги, хажуу нарийн талд ташуу гурван зураас зуржээ. Хөшөөний дунд хэсгийн урд талд алхан зээтүү, дунд талд тахир эдлэл, арын өргөн талд саадганд буй нум дүрсэлжээ. Мөн сумын Бурхутайн өвөрт 0,4 м өндөр, 0,2 м өргөн, 0,2 м зузаан хөшөөг дээд хэсгийн ар өвөр талд тус бүр нэг онги дүрсэлж доогуур нь нарийн зураасан бүс татжээ. Мөн аймгийн Улаангом хотын хойт талаар урсах Хархираагийн голын Цагаан сайд 0,9 м өндөр, 0,3 м өргөн, 0,35 м зузаан нэгэн хөшөө буйн оройг нь хүний хүзүү мэт нарийсган засаж, өргөн талд нь олон зэрэгцээ хонхорыг хоёр эгнээ доош ташуу дүрсэлсэн ба хажуугийн нарийн талын дээд хэсгээр нэг эгнээ олон хонхор, түүний арай доохнуур ганц нарийн ховилон зураас татжээ. == Хүн чулуу, бичигт хөшөө == Хүн чулуу буюу хүн чулуун хөшөө нь [[Хүн дүрс|хүн дүрстэйгээр]] хийсэн [[чулуун хөшөө дурсгалууд]] юм. [[Хүн төрөлхтөн]] хүн чулуун дурсгалыг  [[МЭӨ]] 4000 жилийн үеэс буюу [[Түрүү хүрэл зэвсгийн үе|түрүү хүрэл зэвсгийн үеэс]] [[Дундад зуун|дундад зууны]] үе хүртэл бүтээж байсан гэж үздэг. Хүн чулууны дурсгалуудын эртнийх нь Иран хэлний бүлгийн нүүдэлчид болох [[Скиф]]үүдтэй холбоотой байдаг бол дунд үе нь [[Түрэг]]үүдтэй холбоотой. [[Дэлхий|Дэлхийд]] [[Монгол]], [[Төв Ази]], [[Өмнөд Орос]], [[Украйн]] ба [[Прусс|Пруссийн]] нутагт олон тооны хүн чулуу тогтоогдоод байна. Хүн чулууг төр улс, овог аймгийн тэргүүн буюу цэрэг дайны алдар гавъяатан зэрэг нэр цуут хүний дурсгалд зориулсан тахилын онгоны бүрэлдэхүүнд оруулан тавьсан байдаг. Хүн чулуу нь эртний хүмүүсийн шүтлэг бишрэл, нийгмийн харилцаа, соёл урлагийн түвшин, угсаатны онцлог, зан заншил зэрэг олон асуудлыг тодруулж сэргээн судлах шинжлэх ухааны нэн үнэтэй сурвалж болдог. Эдгээрийг урлан бүтээхдээ байгалийн чулууг засаж янзлан хүний биеийн хэлбэр оруулж хийсэн байх ба ур хийцийн хувьд ч харилцан адилгүй. Хүн чулуу нь түүхэн тодорхой цаг үед амьдарч байсан бодит хүнийг дууриалган хийсний хувьд тэр үеийн хүний хувцас өмсгөл, гэзэг үс, зэр зэвсэг, гоёл чимэглэл, зарим эд зүйлсийг бодитойгоор дүрслэн гаргасан байдгаараа шинжлэх ухааны ач холбогдолтой. === Хэмцэгийн археологийн соёлд хамаарах хүн чулууд === ''Монголын хүрэл зэвсгийн үеийн Хэмцэгийн археологийн соёлд хамаарах хүн чулууд'' Алтайн нуруу дагасан Хэмцэгийн соёлын дурсгалууд Монгол улс, БНХАУ, Казахстан ба ОХУ-д тархсан байна. Монгол улсын нутагт Ховд ба Баян-Өлгий аймгийн Ягшийн Хөдөө, Хэвийн ам, Авын Хөх уул, Баян-Өндөр, Улаан худаг, Халзан үзүүр, Баян-Энгэр, зэрэг арав орчим газарт 20 гаруй булш оршуулгын байгууламж, тахилгын байгууламжийг малтан судалжээ. Түүнчлэн Хэмцэгийн соёлын хадны зургийн дурсгалуудыг Шинжааны Дунд Булаг, Монголын Цагаан Салаа/Бага Ойгор зэрэг дурсгалд илрүүлжээ. Одоогоор Хэмцэгийн соёлын 70 гаруй хүн чулууд илэрснээс Монголд зөвхөн 2 ширхэг судлагдаад байна. Эдгээр нь Төв Азид илэрсэн хамгийн эртний хүн чулууд болохын хувьд соёл-түүхийн өндөр ач холбогдолтой. Хэмцэгийн соёлыг анх 1962 онд Хятадын археологичид Шинжаанд нээжээ. Үүнээс хойш нэг хэсэг уг соёлын судалгаа орхигдож явсаар 1990-ээд оны үеэс Оросын археологичид сонирхон судлах болсон. Энэ үеэс А.В.Варёнов, А.А.Ковалев, А.А.Тишкин нар уг соёлыг идэвхтэй судалж байна. Монголын хувьд 2003 оноос уг соёлын булш оршуулга ба хүн чулууг Д.Эрдэнэбаатар, А.А.Ковалев нар Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт судалж эхэлсэн байна. 2012 онд Ц.Төрбат нар Хэмцэгийн соёлын булшийг мөн Ховд аймгийн нутагт Авын Хөх уул, Баян-Өндөрт малтан судалжээ. Хэмцэгийн соёлын хүн чулууд ихэвчлэн булш оршуулгатай хамтдаа нэгэн цогцолбор болон оршдог. Ингэхдээ булшны зүүн талд нүүрээрээ дорно зүгт харан байрладаг байна. Хүн хөшөөд нь хүнийхээ нүүрийг өвөрмөцөөр загварчлан дүрслэхийн зэрэгцээ гар болон бусад эрхтнийг хүртэл дүрслэх явдал бий. Түүнчлэн их биеийн дээр бух, хүн зэрэг дүрслэлүүд тохиолддог нь он цагийг тогтоох чухал баримжаа болдог. Гарт нь нум, таяг зэрэг эд зүйлсийг бариулан дүрсэлсэн цөөн хүн чулууд бас бий. Эдгээр хүн чулуудыг таних гол тэмдгүүд нь товойлгон дүрсэлсэн бүлтгэр дугуй нүд, хагас нуман хөмсөг, хацрыг дүрсэлсэн гурвалжин товгор, амны доороос эрүүний үзүүр хүртэл холбосон шулуун зураас, хүзүүнд дүрсэлдэг хөмөргөн гурвалжин унжлагууд зэрэг дүрслэлүүд болно. Хэмцэгийн соёлын булш оршуулга нь Өмнөд Сибирийн Афанасьевийн соёл, Караколийн соёл, Окуневийн соёл, Елунины соёлтой холбоотой. Хүн чулууд нь ч дүрслэл, утга агуулгын хувьд Окуневийн чулуун хөшөөд ба Караколийн дүрслэх урлагийн дурсгалуудтай холбогдох нь илэрхий. Харин гарал үүслийн асуудал нь бүрхэг хэвээр байна. Зарим судлаачид Баруун Европын хожуу неолит-түрүү хүрлийн үеийн археологийн соёлуудтай холбож тайлбарладаг бол зарим нь Умард Кавказ-Украин-Ижил мөрний сав нутгийн түрүү хүрлийн Нүхэн булшны соёлын хүн чулуутай харьцуулан үзсэн байдаг. Ямар боловч эдгээр хүн чулууд Төв Азийн хүрээнд хамгийн эртний хүн чулууд болохын хувьд бусад хожуу үеийн хүн чулуудын өвөг, эх загвар болох учиртай. Нөгөө талаар урлаг ба гоо зүйн хувьд өндөр түвшинд бүтээсэн эдгээр хүн чулууд Монголын эртний түүх соёлын нандин өв болдог. (Ц.Төрбат) [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]]<nowiki/>ын нутагт Авын Хөх уулын ар хормойд хиргисүүд, хөшөө чулуу, чулуун овоололт булш зэрэг олон үед холбогдох дурсгалууд цогцолбор байдлаар орших бөгөөд тэдгээрийн төв хэсэгт зүүнээс баруун тийш цувран байрлах дугуй дараастай хойд талд нэгэн хүн чулуу бий. Уг хүн чулуу нүүрээрээ зүүн өмнө зүгт хандсан байх бөгөөд түүнийг нарийн ширхэгтэй гөлгөр хөх өнгөтэй чулуугаар маш ур дүй гарган хийсэн байна. Хөшөөний нүүрэн талыг сайтар өнгөлж баруун гартаа нум барьж, зүүн гараа цээжин дээрээ тавин зогсож буй эр хүнийг дүрсэлжээ. Ингэхдээ хоёр гарыг тохойн үеэр нугалж, зүүн гарын эрхий хурууг гозойлгон бусад дөрвөн хурууг тэнийлгэн цээжин газарт буюу баруун гарын бугалга дээр тавьсан байна. Хүнийг дугуйрсан урт хөмсөг бүхий зууван дүрлэгэр том нүдтэй унжуу урт хамартай, ооч сахалтай болов уу гэмээр зузаан уруулаа жимийсэн байдалтай өргөн гонзгой царайтай байгаа нь сүрлэг догшин бүртэй харагдуулна.толгойн орой дугуй бөгөөд духан дээгүүр малгайн хөвөө мэдэгдэхгүй байгаагаас малгайгүй бололтой. Биенд ямар нэгэн хувцас огт мэдэгдэхгүй. Хөшөөний өндөр 137 см ажээ. Харин өмнөх булшнаас холгүй орших Ягшийн хөдөө хэмээх газарт буй баруунаас зүүн тийш чиглэлтэй тэгш дөрвөлжин хэлбэрийн том чулуун хайрцаг бүхий булшны зүүн талд цайвар өнгийн цул боржин чулуугаар хөшөө босгосон байжээ. Уг хөшөөг цоолборлон хийсэн бөгөөд хөшөөнд магнай дээрээ хоёр гүвгэр шулуун зураа бүхий дугуй царайтай, хөмсөг, сахалтай хүнийг дүрслэхдээ булчинлаг цээж, баруун гартаа ут нарийн зүйл, зүүн гартаа нум барьж байгаагаар дүрсэлсэн байна. Монгол Алтайгаас шинээр илэрч олдсон эдгээр хүн чулууд нь дүрслэлийн арга барил, хэв загвар, дүрсэлж гаргасан эд юмсын төрөл зүйл хийгээд дэргэд орших оршуулгын байгууламж, түүний чулуун авс ба хүн чулууг бүтээсэн чулууны сонголт зэрэг олон шинж тэмдгээрээ Евро Азийн өөр бүс нутгийн түрүү төмөрлөгийн үеийн хүн чулуудтай ижил төстэйгөөс гадна энэ үеийн өөр ямар нэгэн хүн чулуунд огт тохиолдож байгаагүй өвөрмөц онцлогийг өөртөө агуулж байгаа билээ. Хүрэл зэвсгийн эхэн үед хамаарагдах Хээмцэгийн булш оршуулгын дурсгалтай нэгэн цогцолбор болон орших хүн чулуун хөшөө, тухайн үеийн дунд, төгсгөл үеийн сонгодог дурсгал болох буган хөшөөн дэх хүний нүүрний дүрслэл нь манай улсад одоогоор мэдэгдээд байгаа хүн дүрст чулуун хөшөөний хамгийн эртний дурсгал хэмээн үзэж болно. == Түрэгийн угсаатан ард түний үлдээсэн хүн чулуун хөшөө == ''Түрэгийн угсаатан'' ард түний үлдээсэн хүн чулуун хөшөө нь Евро Азийн нутагт өрөн тархсан бөгөөд одоогоор Монгол, Өмнөд Сибирь, Уулын Алтай, Тува , Казахстан, Шинжаан зэрэг газарт илрүүлэн олдоод байна. Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр нийт 21 аймгийн 114 сумын нутгаас нийт 785 хүн чулуу бүртгэгдээд байгаа билээ. Энэ үеийн хүн чулуун хөшөө нь гол мөрний сав хөндий, тэдгээрийн ойр орчмын тэгш тал зэрэг хүний нүдэнд тусахуйц байгалийн үзэмжит газар тахил шүтээний байгууламжийн бүрэлдэхүүнд орж байрладаг. Эдгээр нь нэг дор буюу нэг цогцолбор дурсгалын бүрэлдэхүүнд ганц нэгээрээ байхаас гадна ихэвчлэн нэг дор хоёр буюу түүнээс дээш тоогоор нэг цогцолборт хамт байх ба ямар нэгэн алдар цуут, язгууртан, баатар эрсэд зориулан босгосон том онгонуудад хэдэн арваараа хамт байх тохиолдол ч бий. Түрэгийн үед холбогдох хүн чулууг зориуд зассан хавтан чулууг дөрвөлжлүүлэн хийсэн хашлаганы зүүн өмнө талд нүүрээр нь нар мандах зүүн зүгт хандуулан босгосон байдаг. Энэхүү хүн чулуун өмнөөс урагш олон тоотой чулууг нэг эгнээгээр цэгцтэй цувуулан зоож тавьсныг “балбал” буюу “зэл чулуу” хэмээн нэрлэнэ. Хүн чулуу нь ганц нэгээрээ байх тохиолдолд хашлага чулуу болон зэл чулуутай байх бол ихэс язгууртанд зориулсан онгонд тахилын сүм, эзэн ноёны болон бараа бологч нарын чулуун хөрөг, чулуун хонь, арслан зэрэг адгуус амьтны дүрсийг тодорхой дэс дарааллын дагуу тавьдаг байна. Энэ үеийн хүн чулууг суурилуулан тогтоохдоо: 1.    газар ухан нүдэнд суутгах, 2.    доод талд нь тусгай тавцан гаргаж суурийн доод талыг хавтгайлж засаад газрын хөрсөнд сул тавих 3.    тусгай бэлдсэн голдоо нүхтэй хавтгай чулуун сууринд бэхэлж суулгах гэсэн үндсэн арга байдаг. Монгол орны хувьд хүн чулуудыг суурилуулахдаа эхний хоёр аргыг зонхилон ашиглаж байжээ.Түрэгийн хүн чулууг хийц загвараар нь: ·       Бүрэн  дүрслэлтэй ·       Заримдаг дүрслэлтэй ·       Тойм дүрслэлтэй хэмээн үндсэн 3 хэсэгт хуваан авч үздэг. Түрэгийн хүн чулууны олдворуудын ихэнхийнх нь толгойг хуга цохин хагалснаар олддог. Хамгийн уран чамин хийцтэй хөшөө, өөрөөр хэлбэл уг цогцолборын эзэн хүний хөрөг дүрсийг илүүтэй эвдэн сүйтгэсэн байдаг. Харин болхи хийцтэй, зарц нарыг хөшөөг бага эвдсэн байдаг бол бүр муу хийцтэй хөшөөг хэвээр нь үлдээсэн айдаг байна. Үүнийг судлаачид Түрэгийн хаант улсыг дарсан Уйгарчууд эвдэн сүйтгэсэн гэж үздэг байна. Түрэгийн сүйтгэгдээгүй хадгалагдаж үлдсэн хүн чулуун хөшөөнөөс харахад нүүр царайг бодитой урлаж аль болох ойртуулж товгор байдлаар цоолборлон хоёр хөмсгийг хооронд нь нийлүүлэн түүний уулзвараас хамрын зураасыг доош гарган нэгэн үргэлж байдлаар дүрслэх нь элбэг байсан байна. == Орхоны хөндийн дурсгал == [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал|Орхоны хөндий]] нь нүүдэлчдийн түүхийн олон үеийн археологийн дурсгалуудаар онцгой, баян түүхт нутаг бөгөөд Чулуун зэвсгийн үеэс эхлээд XIII-XIV зуун хүртэлх үеийн булш, бунхан, тахилгын цогцолбор газрууд болон хот суурин гэх мэт олон тооны дурсгалууд бий. Тэдгээрийн нэг нь Хөшөө Цайдамын урд 3 км зайтай Шивээт толгойн орой дээр орших чулуун байгууламж болно Малталтаас олдсон хүн чулуу нь хөлөөс толгой хүртэл 160 см өндөр, газарт суулгах хэсэг нь 50 см урт бөгөөд доод хэсгийг зөвхөн нарийсгах төдийхнөөр засаж янзалжээ. Хүн чулууг зүүн гараа өвдөг дээрээ тавьж, баруун гараараа цээжиндээ хундага атган, завилан суугаа байдалтай дүрсэлжээ. Хүн чулууны толгой буюу нүүрний төрх нь ихээхэн бодит байдалтай бөгөөд дөлгөөн, ихэмсэг харцтай, сахалгүй, жавжиндаа инээмсэглэл тодруулсан монгол төрхтэйгөөр дүрсэлсэн байна. Хүн чулууны дээлийг Түрэгийн томоохон дурсгалуудад түгээмэл ажиглагддаг цэцгэн хээгээр чимэглэсэн байх бөгөөд ханцуй, зах, дотуур цамц, дээлийн энгэр, зах гэх мэтийг маш нарийн урлажээ. Олон тоногтой, найман унжлага бүхий агсарга бүс зүүсэн байх бөгөөд баруун ташаанд нь хавтага, зүүн ташаанд мөн хавтага мэт ямар нэг зүйлийг зүүлгэжээ. Гутал нь нүүдэлчдийн хэв загвар бүхий ээтэн хоншоортой арьсан гутал бололтой. Харин малгай нь нилээд сонирхолтой зулай хэсэг нь нам, ар тал нь өндөр бөгөөд хятад мэтийн дорно зүгийн улс орны хаад, түшмэдийн өмсдөг малгайтай төстэй харагдаж байна. Хөшөө нар салхи, бороо усанд элэгдэж хэмхрээгүй, маш сайн хадгалагдсанаас үзвэл хүн чулуун хөшөөг урласнаас төдий л удалгүй  чулуун байгууламжид дарагдан хадгалагдсан бололтой. Уг хүн чулууг урлан бүтээсэн арга барилын хувьд сонирхолтой нэг зүйл нь баруун суганд болон зүүн ташаанд нь гар бие хоёрыг салсан ховилыг дүрслэн гаргасан байдаг. Энэ нь суугаа байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулуунд ажиглагддаг арга барил бөгөөд мөн Түрэгийн үеийн томоохон цогцолбор байгууламж болох “Баян даваа, Хуц Ухнатай, Их хөшөөт, Тоглохын тал зэрэг газарт нэг нэг хүн чулуунд байх ажээ. ''/Д.Баяр, 1997/”'' Энэ бүхнээс үзвэл Шивээт толгойн хүн чулуун хөшөө нь газарзүйн байрлалын хувьд уулын орой дээр, том чулуун байгууламжийн хөшөө дурсгал хэлбэрээр зориулагдан босгосон. Мөн хөшөө чулууны хийц урлалын хувьд бусад томоохон дурсгалтай адил суугаа байдлаар хийгдсэн нь тухайн хөшөөг олбог сэнтийдээ залран байгаа хаад, язгууртан хүнийг илтгэж байна. Хэрэглэгдэхүүнээс үзвэл хүн чулуудыг завилсан, сөхөрсөн, бохирсон болон зогсоо байдлаар дүрсэлсэн байх бөгөөд нийт судлагдсан хүн чулуудаас завилан суусан байдлаар хийсэн 30 гаруй хүн чулуу олдсоны 20 нь монголд бүртгэгджээ ''[Баяр, 1997:26].'' Энэхүү завилан суусан хүн чулуудын ихэнх нь Налайх дахь Тонъюкук, Онгийн голын дурсгал болон Орхоны сав дахь орших Хөшөө Цайдам, Шивээт Улаан гэх зэрэг томоохон алдартай цогцолбор дурсгалын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаа нь тэдгээрийг түрэгийн хаад, сурвалжтанууд болохыг дам зааж буйн нэг илрэл хэмээн үзэж болох юм. Түрэгүүдээс хойш монголын [[бөө]], лам нар хүн чулууг “уушхай” хэмээн нэрлэж, тахин шүтсээр иржээ. Хүн чулууг урласан байдал нь янз бүр, зарим хэсэг нь нэлээд нарийн ажиллагаатай бол зарим нь ихэд ерөнхийлсөн эсвэл ингэмэл маягтай байдаг. Хүн чулууг нэр төр бүхий баатарлаг дайчдад зориулдаг байсан гэж болохоор.  Учир нь, босоо, суугаа байдалтай гол төлөв дүрслэгдсэн эдгээр хүн хөшөөнүүд цээжиндээ салаалсан захтай, урт дээл өмсөж, баруун гараа урдаа авсан байх бөгөөд ихэнх тохиолдолд хундага барьсан байна. Тэд шовгор тоорцог маягийн малгайтай, эс бөгөөс толгой нүцгэн байх ба сүрлэг сахал нь баатарлаг шинжийг илтгэнэ. Хүн чулуунуудын бүс, түүнд зүүсэн хутга сэлт нь цэрэг эр гэх сэтгэгдлийг төрүүлэх агаад урт дээлийн хормой хөлийг тагласан байдгаас ихэд биеэрхүү сүрлэг харагддаг. Түрэгийн монументаль баримлын урлагийг Уйгурууд уламжлан үргэлжлүүлсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэйг Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс олдсон хүн чулуун хөшөөнүүд гэрчилнэ. Тухайлбал: Ямаат улаан хэмээх газраас Ногоон нуур сумын төвд авчирсан хөшөө  нь цайвар саарал өнгийн боржингоор урласан босоо хүний дүр юм. Энд өргөн нүүр, шувтан шовх эрүүтэй, шулуун урт хамар, жижигхэн ам, дүрлэгэр том нүдтэй, сахалгүй эрийг бариу таган малгайтай дүрсэлжээ. Түүний нүүрний малгайны хэв загвар, нүдний аньсага, жирэвгэр хөмсөг, цагираг унжлагатай ээмэг зүүсэн чих зэргийг маш тодорхой үзүүлсний дээр цээжин тушаа барьсан жижиг цүндгэр ваар барьсан гарын хуруунуудыг ихэд нарийн тоочин үзүүлсэн байна. Түүний хувцасны эд ангиуд тодорхой бус ч хувцасны ханцуйг нь илт ялган харах боломжтой. Хөшөөний нүүрэн тал болон хоёр хажуу маш нарийн нийцтэй ч арыг нь төдийлөн сайн янзлаагүйгээс үзэхэд ямар нэгэн хананд нуруугаар нь тулгаж байрлуулах зориулалттай бүтээсэн гэмээр. Хөрөг хөшөөний газарт ил байрлах өндөр нь 1,74 метр, толгойн өргөн 0,58 метр, цээжний өргөн 0,59 метр, харин зузаан нь 0,38 метр юм. Түүний дэргэд байрлах улбар шар өнгийн боржингоор урласан хөшөө нь түрүүчийн хөшөөний хийцтэй тун адил боловч цээжний байдлаараа эмэгтэй хүний дүрс болох нь тодорхойн дээр “бие”-ээр ч жижиг (өндөр нь 1,40 м.) юм. Булган аймгийн Ингэт толгой хэмээх жижиг толгодын өвөрт орших хүн чулууг нутгийнхан “Далха Вандад” хэмээн өргөмжилснийг эрдэмтэд Киданы урлагт хамруулсан билээ. Учир нь хэмжээ, хийцийн хувьд Монголын нутаг дэвсгэрээс олдсон олон хүн хөшөөнүүдээс эрс ялгаатайн дээр бусад улсад хадгалагдан үлдсэн Киданы дурсгалуудтай ижил төстэй аж. Өргөн ханцуйтай, газар шүргэсэн өргөн хормойтой, халхгар том дээлийн өвөр хормой нь хана хээгээр чимэглэсэн байна. Орой дээрээ овгортой бариу малгайтай түүний нүүр нь өргөн, чих нь том, нүд нь дүрлэгэр, 220х70х30 см-ийн хэмжээтэй, улбар бор өнгийн элсэрхэг чулуун уг хүн хөшөөг эрдэмтд Нангиад хуврагийн дүр хэмээн дүгнэсэн байдаг.   [[Зөвлөлт|Зөвлөлтийн]]  [[эрдэмтэн]]  [[Л.Л.Викторова]]  [[Дорнод Монгол|Дорнод  Монголын]] талд судалгаа хийж, Дорнод аймгийн нутаг Шонх Таван толгой гэдэг газар байдаг хүн чулууг судлаад "Хувцас хунарын байдал дундад зууны монголчуудынх байгаа учраас энэхүү хүн чулууд нь Түрэгийнх биш дундад зууны монголчуудын дурсгал байна." гэж үзсэнээр Их Монгол Улсын үеийн хүн чулуудыг тусад нь ялгаж судлах эхлэл тавигдсан байна. Их Монгол Улсын үед хамаарах хүн чулуудын ерөнхий төрх нь баруун гартаа хундага сав барьж, түшлэгтэй сандалд суусан эр хүний дүрс зонхилдог, Түрэгийн хүн чулуунд байдаг шиг зэл чулуу байдаггүй. Тухайн үеийн монгол эрчүүдийн гэзэг үсний хэлбэр нь хоёр чихний араар багцлан боож унжуулсан үс, мөн дух руу унжуулсан гөхөл бөгөөд тэр үед Монголд ирж байсан гадны элч төлөөлөгчдийн тэмдэглэн бичсэн тэмдэглэлтэй яг тохирдог байна. Мөн урт нарийн ханцуйтай, зөв тийш дарсан ташуу энгэртэй халхгар дээлтэй байдаг нь тэр үеийн уран зургийн дурсгалтай ч тохирдог байна. Гутлын хэлбэр дүрс нь ч дундад зууны монголчуудын гутал ямар байсныг тодорхой харуулдаг байна. Их Монголын үед холбогдох эдгээр хүн чулуунуудыг хамгийн олноор агуулдаг газар бол [[Сүхбаатар]] аймгийн нутаг юм. Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд байдаг хүн чулуунуудыг урьдах үеийн баримлуудтай харьцуулбал малгай хувцас, зүүлт чимэг, түшлэг тохойвчтой сандал дээр сандайлж суулгасан зохиомж зэргээс нь сүүлийн үед хамруулан үздэг. Санкт Петербургийн Эрмитажид байгаа Чингисийн чулуу,  Монгол улсын Үндэсний түүхийн музейд байгаа Мөнх хаанд зориулсан гэрэлт хөшөө нь Монгол бичиг сийлсэн нэн ховор дурсгалууд бөгөөд Хархоринд байгаа алдарт чулуун мэлхий ч тийм пайлуурт зориулсан суурь юм. Баян балгасын орчмоос олдсон, одоо Байгалийн түүхийн музейд хадгалагдаж буй чулуун эр, эм хоёр арслангийн  дүр амьтны сүр хүчийг тод томруун ерөнхий дүрслэлээр гаргаж өгсөн гайхамшигтай өвөрмөц хийцийн талаар гэрчилж өгдөг. Хойд хөл дээрээ суусан арслангуудыг нарийн тоочин үзүүлээгүй ч ерөнхий хэв шинжээр нь сүрлэг хүчтэй араатан болохыг түвэггүй таньж болно. Урчууд араатан амьтад, малыг дүрслэх дуртай байсныг модоор урласан шатрын дүрсүүд харуулдаг. Жижиг хэмжээтэй ч тухайн амьтныхаа донж төрийг үнэхээр мэргэн оновчтой, сүрлэг хэллэгтэй үзүүлж чаддаг нь энэ үеийн урчуудын бүтээх арга ажиллагааны онцлог юм. Уйгурууд Түрэгийн соёлоос олон зүйл уламжлан авч үлдсэний тоонд '''''гэрэлт хөшөө''''' зүй ёсоор орно. Монгол дахь Түрэгийн хүн чулуудаас хамгийн алдартай нь [[Орхон|Орхоны]] [[Хөшөө цайдам|Хөшөө цайдамын]] [[Билгэ хаан]] ба [[Жанжин Күлтегин|жанжин Күлтегинын]] цогцолбор болон [[Налайх|Налайхын]] [[Тоньюкук|Тоньюкукийн]] дурсгалууд болно. Архангай аймгийн Хашаат сумын Цайдам бригадын нутагт Өгий нуураас баруун урагш 36 км, Хархориноос хойш 47 км зайд Хөгшин Орхон голын зүүн эрэг, Цайдам нуурын баруун өмнө оршдог. Эл дурсгал нь Хөшөө цайдмын дурсгал, Орхоны хөндийн дурсгал, Культегины бичээс, Билгэ хааны дурсгал гэх мэтээр нэрлэгдэн 100 гаруй жилийн турш судлагдсаар иржээ. 1958 онд Монгол-Чехословакийн хамтарсан судалгааны баг бүхэлд нь малтан судалсан байна. Элтерэс хааны хүү Билгэ бол Түрэг улсын сүүлчийн хаан бөгөөд 19 жил улсаа удирдсан юм. Түүний дүү Культегин нь ухаалаг, авьяаслаг цэргийн жанжин байгаад 731 онд 49 насандаа таалал төгсчээ. Культегин ах Билгэг хаан ширээнд суухад тууштай дэмжиж түүний төлөө хүчин зүтгэсэн түүхтэй. Билгэ хаан дүүгийнхээ дурсгалд зориулан тахилын цогцолбор, шүтээний сүмийг 732 оны 8 дугаар сарын 1-нд босгуулжээ. Цогцолборын урт 67 метр, өргөн 29 метр, 1 метр зузаан тоосгон хэрэмтэй, түүний гадуур шуудуугаар хүрээлэгдсэн, хэрмийн доторх сул зайг бүхэлд нь 32 х 32 х 6 см хэмжээтэй тоосгоор бүрсэн байжээ. Цогцолборын голд наран ургах зүгт харуулан Культегины гэрэлт хөшөөг байрлуулсан бөгөөд мэлхий чулуун суурийн хамт өндөр нь 383 см, өргөн нь 132 см, зузаан нь 46 см юм. Хөшөөний дээд хэсэгт эвхэрсэн хоёр лууг чимэглэж, бичээсийг голлуулан Ашина овгийн тамга болох янгирын дүрс,  гурван талд нь нийт 68 мөрөнд 10 мянган үсэг зурлага бүхий руни бичээсийг сийлжээ. Судлаачид 1-13 дугаар мөрийг бага бичээс, 14-68 дугаар мөрийг их бичээс гэж нэрлэдэг. Эл бичээсийг Культегины хөшөө ач хүү Йолуг Тегин 20 хоног сийлж, Түрэг төрт улсаа хэрхэн байгуулсан, Культегин 16 настайгаасаа улсын хэрэгт оролцож ямар овог аймаг, улс орныг байлдан эзэлсэн, хэрхэн тулалдсан, ямар зүсмийн морьд унадаг байсан, өдөр шөнийг үл хайхран улсынхаа төлөө хэрхэн зүтгэж,  ядуусыг баян, өнчнийг өнөр болгож, тойгтныг сөхрүүлж, толгойтныг бөхийлгөн хаан төрийг байгуулалцаж, наран ургах зүгээс наран шингэх зүг хүртэлх өргөн уудам газар нутгийг захиран дээд тэнгэрээс дарах аюулгүй, доод газраас цөмрөх айдасгүй амар жимэр болгон хүчирхэг улсыг байгуулсан тухай, Культегинийг оршуулах үед ах Билгэ яаж эмгэнэн гашуудаж байсан тухай, түүний оршуулгын ёслолд гадаадаас ирж оролцсон зочдыг хүртэл дурдан өгүүлжээ. Хөшөөний мэлхий чулуун сууринд мөн адил түрэг бичээс байх бөгөөд 1979 онд Б.Базылхан судалсан боловч зарим бичээс маш бүдгэрсэн тул бүрэн тайлж чадаагүй байна. === '''Бичээсийн агуулга''' === Тэнгэрээс ивээлт тэнгэрлэг түрэг Билгэ хаан. Үг ману: Дээр хөх тэнгэр, доор бараан дэлхий үүдсэний завсарт хүний хөвгүүд буй болсон ажгу. Эстими хаан хэмээн алдаршсан миний дээд өвөг Буман хаан хүний хөвгүүдийг эзлэн сууж эл улсаа тэтгэн засаг төрийг бататгавай. Дөрвөн зовхисын олон аймгийг хүчээр дагуулан номхотгоод толгойтныг бөхийлгөн тойгтныг сөгтгөвэй. Зүүнш Хадарганы хөвч, баруунш Төмөр хапаг хүртэл улсаа нутаглуулах, энэ хоёрын завсар сурвалжтан улс үгүй Хөх Түрэг удтал нутаглан суужээ. Өвөг Буман мэргэн хаан бөлгөө, баатар хаан бөлгөө. Түүний сайд нь мэргэн, баатар бэхи нар болоод албат олон цөм шударга тул эл улсыг удтал тэтгэн төрийг бататгажээ. Насан эцэслэсэнд наран мандах зүгийн бүхэл талын аймгийн хүмүүн Нанхиад, Төвд, Парфурум, Хиргис, Уч, Хуриган, Отус, Татар, Хятан, Татаби зэрэг өчнөөн олон улсын хүн ирж хүйлэн хайлан гашуудан уйлав. Тийм алдарт хаан агсан ажгу. Түүний сүүлд дүү нь хаан болов. Хөвгүүн нь хаан суув. Дүү нар нь ахас лугаа адилгүй. Хөвгүүд эцэг лүгээ адилгүй болсон учир будангуй хаад ширээг залгамжлан уйлхай хаад төрийг барьж сайд нь будангуй, уйлхай бэхи болоод албат олон шударга батгүй, нанхиадуудын хутган эвдрүүлж хөнөөсөнд дүү нар нь ах нар лугаа эвдрэлцэн муудалцаж, бэхи нар албат олон лугаа харшлан хөнөөлцсөн тул Түрэг улс эрхэм болсон эл улс юугаа эвдэж, эзэн болсон хаад юугаа тэвчлүгээ. Хүчирхэг хөвгүүд нь нанхиадын боол боллоо, ариун охид нь нанхиадын шивэгчин боллоо. Түрэг бэхи нар түрэг цолоо гээж нанхиад бэхи нарын адил нанхиад цол хүлээн зүүж нанхиад хааныг дагаж тавин жилийн турш сэтгэл хүчээ өгч, зүүн тийш наран мандах зүг Бүгли хаан хүртэл баруун тийш Төмөр хапаг хүртэл тэдэн лүгээ яван нанхиад хаанд эл улс эрх мэдлээ өгөв. Хамаг Түрэгийн харц иргэн өгүүлрүүн: Эл улс минь хаана байнам. Хэнд улсуудыг дагуулнам билээ би. Хаантай улс билээ би. Хаан мину хаана буй. Ямар хаанд сэтгэл хүчээ өгнөм билээ би. Тийн хэмээгээд нанхиад хаанд дайсан болж хуучин нутагтаа хүчин тэжээсүгэй хэмээн нүүн ачаалав. Эд нар сэтгэл хүчээ өгөхийг бодохгүй болбоос Түрэг улсыг хядан алж үрийг тэжээсүгэй хэмээн нанхиадууд хэдэн удаа цэрэг явууллаа. Дээрээс Түрэгийн тэнгэр, доороос ариун дэлхий ус, Түрэг улс үл сөнөх болтугай, өнөд орштугай хэмээн миний эцэг Элтерес хаан, эх Элбилгэ хатан зулайгаас өргөн дэвшүүлэв. Миний эцэг хаан агсан хорин долоон эрийн хамт мордлоо. Түүний захад явсныг хот дахь хүмүүс сонсоод хотоос гарч, уулан дахь хүмүүс уулнаас угтан бууж бүгд нийлж далан эр болов. Тэнгэрээс ивээн тэтгэснээр хаан эцгийн цэрэг чоно мэт харш дайсан нь хонь мэт болж зүүнш баруунш явсаар хүчийг бүртгэн хүнийг ятган бүгд долоон зуун эр боллоо. Цэргийн тоо долоон зуу хүрсэнд биеэ хаанд үзэн, тус тусын улс мэт бологсод, бусдын боол бологсод, тайлаш, тардус аймгийг улсын олон аймгийн дотор байваас зохих байрыг заан тогтоож ягбу, шадтай болговой. Өмнө зүгээс нанхиад улс, умраас тогус огусын хаан дайсагнан харшлалдаж хиргис, хуриган отус, татар, хятан татаби нар цөм довтлолдов. Миний эцэг хаан энэ олон улс лугаа байлдахаар дөчин долоон удаа цэрэглэж хорин удаа хутгалдан байлдав. Тэнгэр ивээн тэтгэсэн тул эл улсыг бататган хаан төрийг засаж дайсныг номхотгон тойгтныг сөгтгөв, толгойтныг бөхийлгөв. Эцэг хаан минь төрийг төвшитгөн засаж халилаа. Хаан эцгийн хүүрт хааны балбалыг тэргүүн болгон тавив. Хаан наснаас нөгчсөн цагт би найман наст бөлгөө. Миний авга хаан суугаад Түрэг улсыг засан тэнхрүүлж үгээгүй баялаг, өнчнийг өнөр болгов. Авга хаан ширээнээ суухад би тегин бөлгөө. Тэнгэрийн ивээлээр би хорин дөрвөн насандаа Тардуш улсын шад боллоо. Хаан авгын хамт зүүнш Шандун газрын Ногоон голын тал хүртэл, баруунш Төмөр хапаг хүртэл аялан явж Хөгмэнийг даван Хиргисийн нутаг хүрлээ. Бүгд гучин таван удаа цэрэглэн аялж, хорин гурван удаа байлдаад эл улсыг бататган хаан төрийг тэтгэн, тойгтныг сөгтгөлөө, толгойтныг бөхийлгөлөө. Түргэшийн хаан угаас миний албат түрэг хүн бөлгөө. Ухваргүй тул хэрэг алдаж ял олоод үхэв. Түүний хойно сайн бэхи нар цөм үхэв. Түүнийг дагасан улс иргэн цөм зовлонг олов. Манай өвгөдийн энэ газар ус эзэнгүй аху нь зохихгүй тул Ас улсыг зохиов. Барс бэхид хаан цол өгч дүү гүнжийг эм болгон өглөө. Түүний бие ял олоод үхэж улс иргэн нь боол шивэгчин боллоо. Хөгмэний газар ус эзэнгүй аху нь зохихгүй тул би Ас, Хиргис улсыг зохион засав. Зүүнш Хадарган хөвч хүртэл дагасан улсыг суулган засаж баруунш Гэнгү тарман хүртэл Түрэгийн нэгэн хэсэг улсыг суулган заслаа. Тэр цагт манай боол өөрснөө боолтой, манай шивэгчин өөрсдөө шивэгчинтэй бөлгөө. Дүү нар нь ахсыг чирэгдүүлэхгүй, хөвгүүд нь эцэгсийг чирэгдүүлэхгүй бөлгөө. Эл улс засаг төрөө энэ мэт бататгавай. Огус түрэгийн бэхи болоод албат олон та бүхэн сонсогтун. Дээр аху тэнгэрээс дарах, доор аху газраас цөмрөх аюулгүй агсан Түрэг улс. Эл улс төр засгийг хэн дэлгэрүүллээ. Чи язгуураас шударга түрэг улс бөлгөө. Гэмшин гэмшигтүн. Чиний шударга журамтайд мандсан Билгэ хааны хөгжүүлсэн сайхан эл улсын өмнө гэм алдал үйлдэж уйлхайлан умдгайдав чи. Чамайг сарниулсан байлдааны аюул хаанаас гарлаа? Чамайг дагуулсан хатгалдах санаа хаанаас гарлаа? Өтгөн хөвчийн улс чинь нүүн явж нэгэн хэсэг чинь зүүнд одлоо. Нэгэн хэсэг чинь баруунд одлоо. Одсон газар бүхэнд сайныг олсон чинь ганц цусаа ус мэт урсгаж, ясаа уул мэт овоолон хүчтэн хөвгүүнээ боол болгож, ариун охидоо шивэгчин болголоо. Чиний ухваргүй уйлхайн учраас хаан авга халив. Хөшөөний тэргүүнд би Хиргис хааны балбалыг босгов. Түрэг улсын нэр алдар үл сөнөх болтугай хэмээн хаан эцэг, хатан эхийн өргөмжилсөн улсыг заяагч тэнгэрээс Түрэг улсын алдар нэр үл сөнөх болтугай хэмээж миний биеийг хаан болгов. Би эд малаар баян улсын хаан болсонгүй, аманд хоолгүй, мөрөнд хувцасгүй буурай ядуу улсын хаан боллоо. Дүү Культегин бид хоёр хоёул шад бөлгөө. Өвөг дээдсийн мандуулсан улсын алдар нэр мөхөн сөнөвөөс зохихгүй хэмээн хэлэлцэж Түрэг улсын учир шөнө үл унтан, өдөр сул үл суун дүү Культегин бид хоёр шад үхэн цуцтал зүтгэн оролдож улсыг их болголоо. Ийнхүү зүтгэн байлдахад улсыг гал, ус үл болгон, сарнин тархаж цуцан ядуурагсад хуран чуулсныг тэнхрүүлэхийн учир умраад Огус, зүүнш Хятан, Татаби өмнөдөд Нанхиадыг байлдахаар аялж хорин хоёр удаа байлдвай. Тэнгэрээс ивээж өлзий хутаг соёрхсонд би мөхөхөд хүрсэн улсыг өргөн тэнхрүүлж нүцгэн улсыг хувцастай, ядуу улсыг баян, өнчин улсыг өнөр болгож, эл улсын элдэв зүйлсийг засан хаан алдрыг бататгавай. Дөрвөн зүгийн улсыг хүчээр номхотговой. Миний олон хаад намайг харшлах сэтгэлгүй дагажээ. Эртний Түрэгийн хаант улсын гурван хааны зөвлөх байсан мэргэн сайд Тоньюкукт зориулан босгосон нэгэн дурсгал Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Баянцогт уулын баруун хойно оршино. Тоньюкукийн бунхант булш дурсгал нь Түрэгийн язгууртны нэрд гарсан иж бүрэн дурсгалын нэг бөгөөд түүнд багтах гэрэлт хөшөөний Орхон, Енисейн бичээс дэлхийд нэрд гарсан цөөн тооны бичиг дурсгалын нэгд тооцогддог. Гэрэлт хөшөө нь хоёр чулуун дээр нийт найман талд нь 62 мөр бичсэн бичээстэй бөгөөд тухайн үеийн Түрэгийн нийгмийн байдлыг Тоньюкукийн намтартай холбогдуулан бичсэн агуулгатай юм. Булган аймгийн Сайхан сумын нутаг Хиргисийн хөндийд Уйгурын үеийн хосгүй дурсгал болох Моюн-чур хааны гэрэлт хөшөө  бий. Энэ нь 3,8 метр гулдмай чулууны эргэн тойронд 6750 орчим үсэг зурлага сийлсэн бичигт хөшөө юм. 744-750 оны Уйгурын түүхээс Орхоны түрэг бичгээр өгүүлсэн энэхүү баримтад хаан эцгийн халааг залгамжилсан Моюн-чур дайснаа хэрхэн дарсан хийгээд түүнд дагаар орсон улсуудын тухай болон тэрээр улс орныхоо хил хязгаарыг тогтоон, нийслэл хотоо байгуулсан зэрэг түүхэн үйл явдлыг дурдсан байдаг. Хөшөөг анх яст мэлхийн дүрс бүхий чулуун суурин дээр байрлуулсан боловч сууринаасаа унаснаас голоороо хугарчээ. Уйгарууд согдын уламжлал дээр түшиглэн өөрсдийн бичгийн соёлыг буй болгосон нь монгол цагаан толгойн өвөг болсон билээ. Увс аймгийн Улаангом хотын музейд буй уйгур бичээст хөшөө нь Долойдойн хиргисүүрийн булшны дөрвөн хөшөөний нэг нь юм. Хоёр метр өндөртэй улаан боржин чулуун дээр найман мөр бүхий 57 үгээр Богаз-Тегин хэмээх залуу баатар эрийн аян дайны баатарлаг гавьяаг мөнхөлжээ. Тэрээр 17 настайдаа нэгэн цэргийн хамт 1000 адуу олзолж байсан, 19 нас ч хүрээгүй байхдаа олон газрын аян дайнд орж, Түвд хүртэлх газар нутгийг эзэлж, улмаар 21-тэйдээ далайн эрэгт хүрсэн тухай эндээс уншиж болно. Уг булшны хөшөөнүүд үг түрэг, уйгур бичгээр төдийгүй түрэг нэртэй залууд зориулагдсанаараа Уйгурын хаанчлалын үеийг тодотгож байна. Хөшөөний бичгийг эрдэмтэд хэлбэр дүрс, бичилтээрээ согд-уйгурын буюу согдоос уйгурт шилжиж байсан үеийн бичиг хэмээн тодорхойлсон буй. XVI зууны хоёрдугаар хагасаас Монголд хүчтэй дэлгэрсэн буддын шашин, сүм хийд, бурхан дүрслэл Монголын уран баримлын төрөл салбарлан хөгжихөд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. Өнгөрсөн зууны монголын соёл, түүхийн томоохон дурсгалын нэг болох ''"Их Бурхант"'' цогцолбор нь Дорнод аймгийн Халх гол сумын төв Сүмбэрээс хойш 35 км-т, Халх голын баруун эргийн тохойн 35 градусын налуу энгэрт оршино. Халхын Сэцэн хан аймгийн Илдэн жун ван Бат-Очирын Тогтох төрийн /То-Ван/ /1797-1868/ санаачлага, удирдлагаар 1859-1864 онд бүтээсэн энэ дурсгал "Их шүтээн", "Их бурхант" хэмээн олноо алдаршжээ. Найман аюулаас аврагч Жанрайсиг /Жигжид-жав/ бурханы дүр эл шүтээнийг То ван болон Сэцэн хан аймгийн хошуу ноёд, ихэс дээдэс чулуугаар хэвтээ байдлаар бүтээн залахаар шийдэж аймаг, хошуу нутгийнхны хандив хөрөнгөөр зуу шахам гар урчуудыг оролцуулж урлан бүтээсэн байна. 90 тохой буюу 30 метр уг бурханыг их, бага хоёр хүрээн дотор цогцлуулжээ. Нутгийнхан “найман аюулаас аврагч Аръяабал” гэж нэрлэх нь ч байдаг. Түүний найман мутарт арслан, заан, могой, гал, ус, гав, гинж, хүний бодол санаа зэрэг найман утгыг агуулсан бэлгэдэл атгаастай байдаг. Тухайн үед нутаг хошууны ихэс дээдэс, лам харгүй энэ шүтээнд хөрөнгө хандивлан, газарт суурилуулах талбайг тэгшилж засах ажилд 40 хүн оролцож 1-3 метр гүнтэйгээр ухаж бэлджээ. 1000 үхэр тэргээр чулуу зөөж, 180 шахам урчууд нийлж 90 тохой буюу 30 метр урттайгаар урласан байна.  Гадуур том хүрээ нь 220 х 97 метр, түүний дотор талд 165 х 110 сантиметр хэмжээтэй 20 ланз үсгийг хэвтээ байдлаар шигтгэж, бага хүрээн дотор 200 х 110 сантиметр хэмжээтэй 12 ширхэг суварга, “Их Бурхант”-ыг тойруулан 20 гаруй жижиг бурханг бүтээсэн нь хосгүй нандин дурсгал болсон юм. == Томоохон хөшөө дурсгал == [[Дэлхий]] дээр Жанрайсаг бурханыг том хэмжээгээр бүтээсэн нь гурав байдаг бөгөөд түүний нэг нь Халхгол нутаг дахь Их бурхантын дурсгал юм. Хамгийн сонирхолтой нь Жанрайсаг бурханыг тойрон хүрээлэх бусад бурхадын дүрийг бүтээхдээ чулууг хайлуулж хийсэн мэт байдаг боловч үүний нарийн учрыг одоо болтол тайлж чадаагүй байна. Халхгол нутгийн урчууд бул хар чулууг цалин цагаан мөнгө урлаж буй мэт уран нарийн сийлбэрлэж бүтээсэн нь гайхамшигтай ажээ. Гэвч энэхүү гайхамшигт дурсгал нь [[20-р зуун|ХХ зуун]]<nowiki/>ы эхэн үеэр сүйтгэгдэж байснаас гадна шашин соёлоо ид гадуурхан хавчиж байсан 1930-40 оны үед бүр ч ихээр эвдэрчээ. Монголчууд өөрсдөө чулууг нь малын хашаа саравч барих, барилгын суурь зэрэгт хэрэглэхээр зөөж сүйтгэж байсан ч Халхголыг гатлан ирсэн Япончууд энэхүү дурсгалыг хөндөж зүрхлээгүй гэдэг. Тэр цагаас хойш Жанрайсиг бурханыг 1990 онд хуучин байдлаар нь сэргээх оролдлого хийж 1997 онд дахин аравнайлсан байна. Их Бурхантын талаар академич Ш.Нацагдорж, Х.Пэрлээ болон Оросын эрдэмтэн А.П.Окладников, В.Казакевич нар зохиол бүтээлдээ дурдаж байжээ. А.П.Окладников 1949 онд Халх голын сав нутгаар судалгааны ажлаар явах далимдаа "Их Бурхант"-ыг үзээд гайхан биширч энэ дурсгал бол уг газар нутагт оршин тогтнож байсан хүчирхэг гүрний бүтээл болов уу. Энэ нь Х-ХI зуунд холбогдох байх хэмээн үзсэнийг нэрт эрдэмтэн, археологич Х.Пэрлээ залруулж XIX зуунд бүтээгдсэн болохыг баримтаар нотолжээ. Монголчуудын [[төвөд]] хэлээр бичсэн олон зуун боть зохиолын дотор дүрслэх урлагийн төрлөөр монгол эрдэмтэн лам нарын зохиосон олон арван бүтээлүүд бий. Тэдгээрийн дотроос уран бүтээлээрээ тодорч, Монголын шашны сонгодог урлагийн дэг сургуулийг үндэслэгч Халхын түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазар (1635-1723) юм. Өндөр гэгээн Г. Занабазар “Номын их хүрээ” (одоогийн Улаанбаатар), “Баруун хүрээ”, “Төвхөн” зэрэг Төв халхын олон хийдүүдийг үндэслэн байгуулж, Монголын “соёмбон бичиг” зохиож, хэл, уран зохиол, дүрслэх урлагийн хэд хэдэн төрлийн бүтээл туурвисан шашин-төрийн нэрт зүтгэлтэн байв. Занабазар урлагийн олон төрөл дотроос уран баримал дээр онцгой тодорч, 1680-аад оны үед Их Хүрээний гол шүтээн “Очирдарь”, “Язгуурын таван бурхан”, “Хорин нэгэн дарь эх”, том хэмжээний “Цэвэгмид” тэргүүтэн алтан цутгамал олныг бүтээсэн. Их Хүрээний таван нандин гэж алдаршсан эхийн “Зуу” (будда), “Аюуш”, “Намсрай”, “Манал”, “Барайшир” (Сосорбарам), Эрдэнэзуу хийдэд байсан магнай дээрээ хумсны толионы дайтай сувд шигтгээтэй “Очирдарь”, баруун Хүрээний гол сахиус “Махгал”, гурван настай хүүхдийн дайтай “Хажид”, Гантэгчинлэн хийдийн гол шүтээн Занабазарын бүтээсэн “Очирдарь” зэрэг халх даяар цуутай олон бүтээл байна. ''Хорин нэгэн дарь эх. Ө''ндөр гэгээний хорин нэгэн дарь эх бурхан эдүгээ Богд хааны ордон музейн Лаврин-д хадгалагдаж байна. Ард олны дунд энэ зууны эхээр яригдаж байсан нэгэн хууч ярианд: “Занабазартай хамт амьдарч байсан Хүүхэн ноён хэмээх эмэгтэйг таалал болоход түүнд зориулж бүтээсэн” гэдэг. Харин хорин нэгэн дарь эх нь өөр өөр байдгаас Ногоон дарь эх голлож томоор бусдыг нь ижил хэмжээнд бүтээсэн байж болох ажээ. Хорин нэгэн дарь эх баримлуудыг харьцуулахад Ногоон дарь эхийг гурван янзын цутгавраар бүтээсэн гэж тайлбарладаг. Жишээ нь: Ралджигма баруун хөлөө буулгаж, зүүн хөлөө эвхэж суусан байх ба баруун мутартаа бумба барьж, эзэн мутартаа дигуг барьсан, Одсэржамаа хоёр хөлөө очироор завилж, зуун мутраа өвдгөндөө аваачиж, алгаа дэлгэж, баруун мутартаа цэцэг барьсан байна. Эндээс нэгэн зүйлийн ялгаа гарч буй нь Ралджигма, Ногоон дарь эх хоёрын хөлийн байрлал зөрж байхад, Ногоон дарь эх, Одсэржмаа хоёрын гарын байрлал зөрж, тэгснээрээ өвөрмөц нэгдмэл нэгэн хэмнэл бүрэлдүүлж байна. Ралджигмаагын 2 мөрөн дээр цэцэг байхгүй, Одсэржамаагийн баруун мөрөн дээр цэцэг дэлбээгээ нээж, Ногоон дарь эхийн баруун, зүүн 2 талд удвал цэцэг дэлгэрч байгаагаас үзэхэд эдгээр гурван бурхан хоорондоо давтагдаагүйн жишээ болох бөгөөд бусад нь буюу үлдсэн 18 нь нэг хэвэнд цутгажээ. Тэдгээрээс арай өвөрмөц нь зүүн хөлөө буулгасан Нурвамбу, догшин харц, мэлмий бүхий Чогдарма нар болно. === Цагаан дарь эх === ''Цагаан дарь эх:'' Цагаан дарь эх бурхныг арван зургаан настай охины биетэй бүтээдэг учир цэвэр ариуны билэгдэл гэдэг. Занабазарын бүтээсэн Цагаан Дарь эх нь бага залуу монгол эмэгтэй хүний гоо сайхныг харуулсан, лянхуа суултаар сууж, баруун мөрөнд нь удвал цэцэг дэлбээгээ нээжээ. Дух болон хоёр мутар нь билгийн нүд нээгдсэн ийм Дарь эхийг Долоон мэлмийт Цагаан дарь эх гэдэг билээ. === Ногоон дарь эх === ''Ногоон дарь эх''. Ногоон дарь эхийг анхны үүссэн дарь эх гэх ба Занабазарын уран бүтээлийн оргил энэ бүтээл үзэгч олны сэтгэлийг булаах нууц нь уг баримлын биеийн хэлбэрийг аль ч талаас нь тойруулан харахад зохицсон уран гоё хийцэнд нь байдаг байна. Бэлхүүсээрээ бага зэрэг хазайсан хирнээ тэргүүн нь суултын төвтэйгээ тэнцсэн нь тус зохиомжын нэгэн нууц увидас юм. Хэрвээ Ногоон Дарь Эхийн суурь лянхуаг байхгүй болгоод сэтгэлдээ ургуулан бодвол дарь эхийн бүжиглэж байгаа дүрийг олж харах бөгөөд эмэгтэй хүний суултын донжинд бүжгийн хөдөлгөөнийг ингэж шингээсэн бүтээл дэлхийн урлагт өөр бий болов уу. Хоёр мутар нь хүртэл бүжигт оролцож байгаа бөгөөд удвал бариад бүжиглэж байх шиг сэтгэгдлийг олж харсан хэн ч түүний увидсанд аяндаа автана. Монголын урчууд ногоон дарь эхийн баримлыг янз бүрийн материалаар асар ихээр бүтээж байсан боловч Занабазарын бүтээл шиг бүжиглэл илэрхийлсэн хүний сэтгэлд амьд жавхаатайгаараа тод томруун харагдах, уран сайхны ийм өвөрмөц шийдлийг бүтээж чадсан нь байхгүй болой. == Шуумал == Дуган, сүмд байх гол бурхан шүтээн, дөрвөн Махаража зэргийг гол төлөв муутуу цаас хольж биежүүлсэн шавраар шаваж бариад, гадаргууг цардаж өнгө будгаар ялган будаж, заримыг нь алтадсан байдаг. Шавар урлагийн талаар бол томоохон хийд, хүрээнд нөлөөтэй том лам, хутагт хувилгаад жижиг багц бурханыг олноор хийж, өөрийн шавь нар, өглөгийн эздэд тараадаг байсан нь монголын бага хэлбэрийн баримлын урлагийг ихэд баяжуулжээ. 1-10 см хэмжээний дугираг, гонзгой хэлбэрийн талбай дээр догшин дүртэй Чойжин сахиус, насны гурван бурхадын ингэмэл медальонуудыг жижиг гуунд хийж хүзүүнд зүүхэд зориулагдаж байсан эдгээр гуулинд хэвлэн дарж олшруулсан ингэмлүүдийг өнгөөр ялгаж, заримыг нь алтадсан байх нь том бүтээлүүдээс ялгагдахгүй биеэ даасан урлагийн төрөл байв. Уран баримлын бас нэг томоохон төрөл бол цаасан шуумал том жижиг бүтэн баримал, ингэмэл мөн цамын баг юм. Нэг иж бүрэн цам хийхэд Чойжин сахиус голлосон зуугаад бурхан, амьтадын баг шаардагдана. Аливаа хүрээ хийд цамтай болохдоо нутаг хошууныхаа зураач, барималч, наамалч, урчууд, үйлч, оёдолчдыг цуглуулж, мэргэжлийн хүнээр удирдуулж хамтын хүчээр тэдгээр баг, хувцас, зүүлт чимгийг бүтээдэг байв. Одоогоос зуугаад жилийн өмнө хүрээ цамын хувцас хэрэгслийг шинэтгэх ажлыг нэртэй зураач, барималч Пунцаг-Осор чамбон удирдаж байжээ. Хүрээ цамын багууд дотроос Тавхай Борын урласан Жамсрангийн (Бэгзийн) багийг цаасаар шууж, гадуур нь нүүрний мах булчингийн ширхэг дагуу том жижиг улаан шүрээр битүү шигтгэж урласан нь хосгүй урлаг болсон бөгөөд иймэрхүү хэд хэдэн баг одоо Улаанбаатарын гол музейнүүдэд хадгалагдаж байна. [[Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей|Дүрслэх урлагийн музей]]<nowiki/>д байдаг Намсрай, Лүнтэн гэдэг өнгөлсөн тунгалаг хар чулуун нүдтэй Сэндмийн (арслангийн) баг, инээлгэн баясгагч, урт наст монгол царайтай Цагаан өвгөн, уулын эзэн, соёо нь зөрсөн Хөх өвгөн, цоохор буга, өглөгийн эзэн малигар өвгөн, түүний хүүхдүүд зэрэг нь манай уран баримлын сайхан бүтээлүүдийн нэг юм. Шүрэн шуумал нь цаасан шуумал, бөс шуумал дээр том жижиг шүр шигтгээлэн шууж урласныг ”шүрэн шуумал” гэдэг. Мөн цамын дүрийг илэрхийлэх багыг цаасан шуумлын аргаар хийдэг байна. Энэ дурсгал Монгол Улсад хоёрхон ширхэг байдаг Завханы музейд хадгалагдаж буй улаан сахиусны шүрэн баг Жамсран харин нөгөөх нь [[Чойжин ламын сүм музей]]<nowiki/>д Монгол Улсын хосгүй үнэт өв болох шүрэн баг, иж бүрэн өмсгөлийн хамт  хадгалагддаг юм. Энэ бүтээлийг XIX зууны үед хүрээний алдарт барималч Пунцаг-Осор цаасан шуумлын аргаар урлаж, алт, мөнгө, шүр, сувд, оюу, номин зэрэг эрдэнэсийн чулуугаар чимэглэжээ. Улаан Жамсрангийн цамын багийг бүтээхдээ бурхны хилэнт дүр төрхийг 6000 гаруй цэвэр улаан шүрээр чамин хийцээр шигтгэж урласан байна. Цамын баг нь дангаараа 30 кг жинтэй бөгөөд өмсгөлтэйгөө нийлээд 70 кг жинтэй аж.  Улаан Жамсран бурхны өмсгөлд шүрэн баг, дээл, жавдар, хиур, рүжин буюу ясан чимэг, мядаг буюу хормогч, цээживч, тэтэжад буюу Жамсран бурхны дагуул нөхдийн шүр, үлбэн чимэглэлтэй цаасан шуумал цамын баг зэрэг 18 зүйл багтдаг байна.  Улаан Жамсран бурхны шүрэн багийг Монгол улсын Засгийн газрын 1995 оны 241 тоот тогтоолоор хосгүй үнэт өвд бүртгэжээ. Харин 2013 онд  Монгол Улсын Засгийн газрын 227 тоот тогтоолоор бүрэн өмсгөлийг нь хосгүй үнэт өвд бүртгэсэн байна. Шашны уран барималд холбогдох нэг төрөл бол тосон баримлын урлаг юм. Шарын шашны бурхан сахиусанд өргөдөг гурилан балин дээр тосоор хийсэн цэцэг, навч, эрдэнэ, хүн амьтны дүрсийг дагнаасаар алаглуулан нааж, хажуу ирсэгээр нь бадарч байгаа галыг мөнгө өнгө алаглуулан нааж гоёмсог баримал урлаг болгодог байв. Ардын гар урлалын зарим төрөл зүйлс нь баримлын төрөл зүйлд ордог. == Монгол гэр == "[[Гэр]]"  монголчуудын байгаль орчныг танин мэдэх олон зуун жилийн бүтээлч үйл ажиллагааны  дүнд үүссэн байна. Гэр нь зөвхөн хүний амьдран суух оромж байрнаас гадна амьдралынхаа хэв маяг, заншил байгалийн өвөрмөц шинжтэй зохицох явцдаа монгол сийлбэрийн урлагийг хөгжүүлж иржээ. Өнө эртнээс монголын дүрслэх урлаг хөгжсөөр ирсэн баримт нь манай орны нутаг дэвсгэрээс олдож байгаа археологийн зүйлсийн дотроос сийлбэрийн төрлийн холбогдолтой эд өлгийн зүйлс нэлээд байдаг. Жишээ нь: Норовлингийн Неолитын үеийн булшны гар урлалын зүйлс эртний хүмүүс энэ аргыг эзэмшиж эхэлснийг харуулна. Дорнод аймгийн Булган сумын нутагт Норовлин уулын баруун суганд оршино. Анх [[1972 он|1972]] онд энэхүү дурсгалт газрыг Монгол-Зөвлөлтийн геологийн экспедицийн геологич В.П.Дергач анх илрүүлсэн. Улмаар тэр жилдээ Н.Сэр-Оджав, В.В.Волков нар малтан судалсан байна. Тухайн дурсгалт газарт 1974 онд археологич Н.Сэр-Оджав, В.В.Волков нар дахин судалгаа хийсэн боловч ганц тахилгын байгууламжаас өөр дурсгал илрүүлээгүй байна. Булшны тал хэсэг эвдэрсэн байсан ба малтлагын дүнд 1,6 м-ийн гүнд өвдгөөр нь атийлгаж, суугаа байдлаар, монгол төрхийн хүнийг оршуулсан байсан нь тогтоогдсон юм.Түүний толгой хавьд нь 1,5-2 мм голдоч бүхий 3000 орчим сондор байсан нь уг хүний дээл малгайд хадаж байсан бололтой. Мөн оршуулгад хүний нүүрний дүрс бүхий цайвар өнгийн чулуугаар хийсэн 22,5 см урт чулуун онго, 43 см урт хоёр талдаа зуулга чулуун иртэй ясан хутга, гахай, тарвага, хүдрийн соёогоор хийсэн ясан зүүлт, гахай, зарааны дүрстэй танан чимэг, дугуй ба сар хэлбэрийн гоёл чимэглэлийн зүйл, ясан бугуйвч, 10,5 см урт захыг нь ирлээгүй хос хутган ялтас, хоёр захыг нь сэлтлэн ирлэж зассан 6 ш жижиг хутган ялтас зэргийг дагалдуулан тавьсан байжээ. Монголчууд сайхан [[морь]], хурдан хүлэг, таван төрлийн эцэг малыг сийлүүлж гэртээ тавих дуртай. Сийлбэрч, барималчид нь ч мал амьтны анатоми, үе мөчний харьцаа хурдан, жороо морины хэлбэр, галбир, гоо сайхны бүх шинж төрхийг сайн мэддэг, чадварлаг гаргасан нь бий. Дүрслэх урлагийн музейд байдаг гаанс, тамхиа барьж суугаа ноён, эрхээ эргүүлж суугаа догшин дүртэй хатан, хөнгөмсөг зантай чинээлэг эхнэр, ажилсаг цагаан сэтгэлтэй эхнэр, сүм хийдийн дуулгавартай банди зэрэг нийгмийн янз бүрийн хүмүүсийн зан төрх, хэлбэр донжийг нь олж ёгт үнэн байдлаар дүрсэлсэн баримлууд бий. Тийм төрлийн нэг жишээ баримт бол Эрдэнэ бандид ламын гэгээний хүрээнд жил бүр тосон хүүхэлдэйн баяр тэмцээн болж, цул зандангаар цогцолсон цогчин дуганы нь гадна дотно, дээвэр туургагүй ямааны өөхөн тосоор хийж өнгө өнгийн будгаар ширдсэн элдэв янзын амьтны дүрс ирийж, дуганд тусхайлан зассан хүүхэлдэйн бяцхан тавцан дээр гэвхий лам нарын хатуу ширүүн, манж хятадын худалдаачны ховдог шунахайг шүүмжилсэн хүүхэлдэйн жүжиг гардаг байсан гэдэг. === Монгол шатар === Ардын жижиг баримлын төрөлд айл бүхэнд байдаг монгол шатар зонхилох байр эзэлдэг. Ноён, бэрс, (арслан, барс) тэмээ, тэрэг, морьдыг хичнээн жижиг байдаг ч ерөнхий тойм дүрсийг ямар ч хөшөө дурсгалын баримлаас дутахгүйгээр хийсэн байдаг. Нэр нь үл мэдэгдэх ардын урчууд, барималчдын тэдгээр бүтээл ямар ч тиг, хэвшилд баригдаагүй, бүтээлчийн хувьд монгол хүний оюун сэтгэлгээг шингээсний хувьд манай уран баримлын үндэс суурь болсон сонгодог урлагийн нэг гэж хэлж болно.Вангийн хошуунд хөгжиж асан ган сийлбэрийн арга барилаар бүтээгдсэн бүтээл бол Ц.Сумъяагийн “12 түлхүүртэй цоож” 12 жилийн амьтдын дүрстэй 12 түлхүүртэй бөгөөд уг түлхүүрүүдийг 12 жилийн дэс дарааллаар нэг нэгээр нь цувуулан хийсний Монгол түмэн ардын гар урлалын арвин их өвтэй бөгөөд 1950-иад оноос тухайн үеийн төр засгаас арга хэмжээ авч, гар урчуудын нэгдэл, артель байгуулж хөхүүлэн дэмжиж байснаар манай урчуудын залгамж халаа тасралгүй үргэлжилсээр өдгөө бидний үед иржээ. [[Монголын уран зургийн галерей|Уран Зургийн Галерей]]<nowiki/>н сийлбэрийн сан хөмрөгт нийт 460 орчим бүтээлүүд хадгалагдах агаад мод, яс, чулуу, төмөр зэрэг бүхий л төрлийн материалаар урласан хосгүй үнэт бүтээлүүд байдаг. === Сийлбэрчид === Дэлхийд ховордож, улаан номд орсон зааны соёогоор урласан цөөн тооны бүтээлүүд урлагдсан байдгаас Монгол улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн С.Сэнгээгийн “Бөхийж үзээгүй туг”, “1921 оны ялалт”, “Халх голын ялалт”, “Хавар адууны бригад”, “Үхэр хөсгийн цуваа”, “Сүхбаатарын хөшөө”, “Гурван давхар бөмбөлөг”, Ардын зураач, УГЗүтгэлтэн Л.Чуваамид “Энхийн төлөө”, “Дэвшил соёмбо”, “Их жанжин Д.Сүхбаатар”, “Лениний хөрөг” зэрэг бүтээлүүд тус галерейн алтан сан хөмрөгт хадгалагдаж иржээ. Амьд зааны соёог агнаж авахыг дэлхий нийтээр хориглосон өнөө цагт эдгээр үзмэрүүд нь цаг ирэх тусам уран сайхны үнэ цэнэ нь нэмэгдэх болно. Ялангуяа олноо “Уран” хэмээн алдаршсан С.Сэнгээ агсны “Гурван давхар бөмбөлөг”, “Бөхийж үзээгүй далбаа” үзмэрүүд нь зохиомж, хийц, ур чадвар, гүйцэтгэлийн хувьд хэзээ ч давтагдашгүй, сонгодог бүтээлүүд юм. Түүнчлэн Монгол дарханы уламжлалт арга барилыг шингээн урласан уран дархан Д.Дамдины “Ган хөөрөг”, Ц.Сумъяа “12 түлхүүртэй цоож”, цутгуурын аргаар урласан М.Мижирийн “Хурдан морь” зэрэг бүтээлүүд тус галерейн сийлбэрийн сан хөмрөгт хадгалагдаж байдаг. Дамдины “Ган хөөрөг” нь хуучин Халхын Далай Чойнхор эцэст сая цоожийг нээдгээр хийсэн ур хийц, оньс түгжээний хувьд гайхалтай цогц шийдэл болж чаджээ. Монголчууд “Дархан хүмүүн Бурхан ухаантай” хэмээн хэзээнээс нааш урчууд, дархчуулынхаа ур, ухааныг гайхан магтдаг нь үүний нотолгоо ажээ. Монгол гар урчуудын их өвийг үргэлжлүүлж явсан уран сийлбэрч Р.Төртулгын урласан “Хуучир нум” хөгжим, Үйлдвэр хоршооны гар урчуудын бүтээсэн “Гоёлын толь” бүтээлүүд нь ур хийц, чимэг тоноглол, хээ угалзны хувьд ахин давтагдашгүй үлгэр жишээ болохуйц бүтээлүүд билээ. 1930-1940 -өөд оны эхээр уран баримлын нэг төрөл болох сийлбэрийн урлаг хөгжиж эхэлжээ. 1931 онд хуучны ламын гэгээний нутгаас Өвөрмонголд дүрвэж, 1945 онд Дорноговь аймагт буцаж ирсэн лам Цэрэннадмид гэдэг уран сийлбэрчний сийлсэн морин хуур хөгжмийн толгой, чимэглэлийн сийлбэр үнэхээр хосгүй бөгөөд хуурдахад нь мориных ь чих, нүд хөдөлдөг байсан гэлцдэг. Уран сийлбэрч Цэрэннадмидын сийлсэн модон шатар одоо Дүрслэх урлагийн музейд бий. Хэнтий аймгийн нэр нь үл мэдэгдэх сийлбэрч савхны толгойд 4-5мм-ийн хэмжээнд 12 жилийг багтаан уран чадмаг сийлснийг зөвхөн өсгөдөг шилээр л үзэж болдог ажээ. == Хөрөг == ХХ зууны Монголд өрнийн соёлын нөлөө хүчтэй ор ирж нийгэм, эдийн засаг, улс төр, оюун санаа, соёлын амьдралд өөрчлөлтүүд гарсан нь ''уран баримлын'' уламжлал шинэчлэлд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн юм. 1930-аад оноос бурхан шашны чиглэлтэй уран баримлууд соёлын хэрэгцээнээс үндсэндээ хасагдаж, түүх хувьсгалын сэдэвтэй хөшөө дурсгалууд зонхилох байр суурьтай болж байв. 1929 онд Улаанбаатар хотод хуучнаар Намын дээд сургуулийн өмнөх талбайд жанжин Д. Сүхбаатарын хөшөөг босгосон нь шинэ цагийн анхны хөшөөний эхлэл болжээ. Дэлхийн II дайны дараа манай улсад нэг хүнийг тахин шүтэх Зөвлөлтийн загвар суртал ноёрхсоноор К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин, И.В.Сталин, Д. Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын том, жижиг хөргийг гипсээр цутган улаан булан, хурлын танхим, албан тасалгаанд байрлуулах нь хэвшил болж байлаа. 1940-өөд онд хөдөөгийн ахуй амьдрал, малчдын сэдвээр хэд хэдэн бүтээл туурвисан бөгөөд Нийслэлийн I дунд сургуулийн барилгын гаднах нүүрэн хэсэгт улсын сүлд, Монгол-Зөвлөлтийн удирдагчдын хөргийг хуучны уламжлалт ингэмэл баримлаар урлажээ. 1946 онд зураг урлалын газрын дэргэд уран баримлын урлан байгуулагдсан нь тухайн төрлийн урлаг цаашид амжилттай хөгжихөд чухал түлхэц болсон юм. Тэнд С.Чоймбол, Б.Чимэд нарын уран барималчид ажиллаж байсан бөгөөд С. Чоймол Зөвлөлтийн нэрт барималч С. Д. Меркуровын урланд мэргэжил дээшлүүлэн суралцсан нь дэлхийн уран баримлын урлагтай танилцахад чухал алхам болсон байна. Москва хотын “Арабатын” метро буудлын усан оргилуурын мэлхийн хүрэл баримлыг С.Чоймбол дадлагын ажлаараа урлан бүтээжээ. === Д.Сүхбаатарын хөшөө === Лам байсан залуу авьяастан С. Чоймбол 1930-аад оны сүүлчээр цэцэрлэгт талбайд цэрэг эх орон, биеийн тамирын сэдэвт бүтээлүүд бүтээж эхэлсэн нь шинэ үеийн уран баримлын хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох болов. Уран барималч С.Чоймбол 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойгоор өөрийн загвараараа залуу барималч Н.Жамбаа, Д. Дамдимаа нарын хамт жанжин Сүхбаатарын морьт хөшөөг Улаанбаатар хотын төв талбайд босгосон байна. Сүхбаатар болон түүний унасан морийг эрчимт хөдөлгөөнтэй, сүр жавхлантай харагдахаар зохиомжилж чулуун сууринаас дээш 4м өндөр, хөшөөний эргэн тойрон арслангуудыг гинжээр холбосон хамгаалалт нь ард түмний нэгдэл нягтрал бэлгэдэн илэрхийлсэн, хөшөөний суурийн хоёр талд ардын хувьсгалын төлөө тэмцэж байгаа цэргүүдийн зоримог дайралт болон хувьсгалаа тунхаглан зарлаж байгааг хагас товгор баримлын аргаар дүрслэн үзүүлсэн. Энэ бүтээлээрээ 1946 онд төрийн шагнал хүртсэн. 2011 онд хөшөөг анхны эх байдлаар бүхэлд нь шинэчилж, Д.Сүхбаатарын морьтой хөшөөг хүрэлджээ. Хөшөөний урт 4.1 метр, өргөн 1.85 метр, өндөр 10.62 метр, морьтой хөшөөний өндөр 4 метр. 1946 онд С.Чоймбол [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн төв байрны өмнө, 1948 онд Дорнод аймагт Х.Чойбалсангийн хөшөө, 1945 онд Д.Сүхбаатарын дурсгалын хөшөө босгох даалгавар авч 14х18м-ийн үелсэн шат бүхий суурийн төвд 8м өндөр чулуун дээр хөшөөг босгохоор зураг гаргасан. Түүний Сурчид, Бөхийн гараа, Эсгүүрчин Нямжав, Ж.Самбуу баримлууд, ард кино театр, Барилгачдын соёлын ордон, Улсын төв музейн хана, туурга, багана, шалны чимэглэлийг урлажээ. 1940-1950-аад онуудад нийслэлийн барилга байшин, цэцэрлэг, гудамж талбай, амралт сувиллуудын газарт малчид, ажилчдын сэдэвт баримлуудыг бетон, хиймэл чулуугаар бүтээж байсан Жнь: Н. Жамбаагийн “Эмгэг сургагч”, “Саальчин” (1949), “Анчин” (1951), мөн түүхт хүмүүсийн хөрөг дүрс баримлуудыг бүтээж байлаа. 1956 онд хүрэл цутгуурын тасаг байгуулагдсанаар барималчид бүтээлээ хүрлээр цутгах болсон. Үүнд: уран барималч Л. Махбалын “Партизан”, С.Дамдинжавын “Аавын малгай”, Н.Жамбаагийн “Айраг” зэрэг бүтээлүүд болно. Уран барималч Л.Дашдэлэгийн Өвөрхангай аймгийн төвд улсын баатар Л.Аюушийн хөшөө, Дорнод аймгийн Зөвлөлтийн дайчдын хөшөө, Булган аймагт Хатанбаатар Магсаржавын бунхант хөшөө, Ховдод Тэгшээгийн хөшөөг тус тус босгосон бол Л. Махгал 1963 онд Улаанбаатар хотод их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг босгожээ. Уран бармалын зэрэгцээ чулуу, яс, модон сийлбэрээр Д.Гэвшээхүү, Д.Дорж, С.Сэнгээ, Л.Чуваамид, Б.Жамъяншарав, Н.Лувсанцэрэн, Т. Жамбал зэрэг алдартай сийлбэрчид ажиллаж байсан бөгөөд С.Сэнгээ, Л.Чуваамид нарын зааны ясаар сийлсэн алдартай бүтээлүүдээс уран зургийн галерей дахь ганц нэг бүтээлийг эс тооцвол ихэнх нь гадаадын зочид төлөөлөгчдийн бэлэг дурсгалд гарч байсан нэн харамсалтай. Барималч Д.Даваацэрэн, С.Доржпалам нар хүүхдийн паркийн чимэглэл бармалууд, Ерэн баатрын хөшөө, Халх голын Монгол Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөг бүтээжээ. === Зайсан толгой === 1971 онд Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойгоор [[Зайсан толгой]] дээрх Зөвлөлтийн дайчдын уран барилга, баримлын цогц байгууламжийг Зөвлөлтийн Беларусын хөшөөний хэлбэр дүрслэлээр үлгэр авч хийсэн бөгөөд уран барималчдаас Ц.Доржсүрэн оролцсон байна. Зайсан толгойн оройд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор бий. [[Халхын голын байлдаан|Халхын голын байлдаанд]] эрэлхгээр байлдаж амиа алдсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн дурсгал болгож барьсан уг цогцолборыг 1969 онд архитектор А.Хишигтээр ахлуулсан уран барилгачид барьж эхэлсэн бөгөөд 1971 он буюу [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] 50 жилийн ойгоор нээлтээ хийсэн. Цогцолборын доод ханан дээр “Энд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалыг тэнгэрт нартай хамт мөнхлөв, газарт галтай цуг дархлав” гэсэн үгийг сийлжээ. Орой өөд 600 гаруй гишгүүр бүхий 300 метр урт шатаар өгсөж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] цэрэг эрийн хөшөө бүхий дугуй ханаар хүрээлэгдсэн талбайд хүрнэ. Талбайн төв дунд 3 метрийн голчтой мөнхийн гал буюу тулга байдаг бөгөөд амь үрэгдсэн дайчдын гэгээн дурсгалыг үүрд дурсан санахыг бэлгэдсэн байдаг. Дугуй хананы тойрог урт нь 60 метр бөгөөд төмөр бетоноор цутгаж хийжээ. Хананы гадна талаар Монгол Зөвлөлтийн гавьяаны одонгуудыг товойлгон сийлж Монгол үндэсний хээ угалзаар чимсэн байдаг бол хананы дотор талд шилэн шигтгэмлийн аргаар урласан хоёр орны ард түмний найрамдалт харилцааг он дарааллаар илэрхийлсэн зураглал бий. === Г.К.Жуковын хөшөө === Барималч С.Доржпалам Увсад Ю.Цэдэнбалын хөшөө, Улаанбаатарт маршал [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуков]]<nowiki/>ын хөшөө, Л. Дашдэлэг Завханд Элдэв-Очир, Эрдэнэтэд маршал К.К.Рокоссовскийн хөшөөг, Ц. Амгалан Дорнодод Зөвлөлтийн барималчидтай хамтран Монгол-Зөвлөлтийн дайчдын хөшөө, Р.Энхтайван Говь-Алтайд холбоочин Жанчивын хөшөөг, мөн Монгол- Зөвлөлтийн нисэгчдийн дурсгалд зориулсан цогцолборыг босгов. [[1980 он|1980]]-аад оны эхээр Монументаль чимэглэлийн газар байгуулагдсанаар хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, хүүхдийн тоглоомын талбай, цэцэрлэгт чимэглэлийн баримлууд баригдах болсон. Үүнд: * барималч Р.Энхтайваны “Баавгай”, “Өвөө, эмээ хоёр”, “Энхийн мод”, * С.Бадралын “[[Тэмээ]]”, Д.Батжаргалын “Савлууртай баавгай”, * Д.Баяраагийн “Ямаа”, Х.Болдын “Олон бөхтэй тэмээ”, * А.Даваацэрэнгийн Хүүхдийн паркийн “Үлгэрийн баатарууд”, [[1981 он|1981]] онд монгол хүн сансарт ниссэнтэй холбогдуулан энэ сэдвээр Ц.Доржсүрэн, Ц.Амгалан нар олон бүтээл хийжээ. === Монголын нууц товчооны хөшөөнүүд === “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]<nowiki/>ны” 750 жилийн ойд зориулж Г.Сэрээтэрийн “Хөрөг”, С. Бадралын “Жирэмсэн Бөртэ”, Н.Аргайсүхийн “Чингис”, Ч.Угтаабаярын “Миний Монгол” зэрэг бүтээлүүд үзэсгэлэнд тавигдаж үзэгч судлаачдаас өндөр үнэлэлт авсан байна. Мөн тус ойд зориулж Засгийн газраас ивээн тэтгэж, боржин чулуугаар 3м өндөр хөшөөг Хэрлэнгийн хөдөө аралд босгов. Хөшөөнд Чингис хааны дүр, овог аймгийн тамгын дүрс, монгол бичгийг сийлжээ. [[1990 он|1990]] оноос хойш уран барималч Л. Болд хэлмэгдэгсдийн дурсгалд зориулсан хөшөөг Үндэсний түүхийн музейн өмнөх талбайд, Зураг урлалын компаниас мэлхий чулууны дурсгалыг нийслэл хотын шавь тавьсан газар Төв цэцэрлэгт, уран барималч Б. Хийморь Булган аймагт Чин ван Ханддорж, Архангайд Вандан аваргын хөшөө, Улаанбаатарт ерөнхий сайд Цэрэндоржийн суугаа баримал, С.Саранцацрал “Эх” боржин чулуун баримал тус тус бүтээжээ. === Мэгжиджанрайсэг === Дэлхийн  II дайны үеэр зөвлөлтийн цэргүүд өндөр Жанрайсигийг буулгаж хойш нь их бууны хонгио хийх  зорилгоор зэсийг нь  зөөсөн гэдэг. Манай барималчид 1994 онд аварга том [[Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган|Мэгжиджанрайсэг]] бурхныг хуучин байснаар нь шинээр зэсээр хөөж гагнан алтдаж, эрдэнийн чулуугаар шигтгээ хийж бүтээсэн том хэмжээний уран баримал болно. Мигжэджанрайсиг шүтээнд зориулж нэг түмэн Аюуш бурхан нэг мянгаад зэс барын Жадамба хөлгөн судар, найман суварга тэргүүтнийг дагалдуулан бүтээн цогцлоосон бөгөөд энэ нүсэр их ажлыг хоёрхон жилийн дотор багтаан гүйцэлдүүлсэн нь гайхалтай. [[1995 он|1995]] онд баригдсан зураач, барималчдын урлан нь уран бүтээлчдэд бие даан бүтээлээ туурвих сайхан боломж олгожээ. Мөн”Ногоон морь”, “Модерн арт”, шинэ урлагийн төв, шашны дээд сургуулийн урлахуйн ухааны тэнхим, үндэсний урлагийн “Агула” төв зэрэг уламжлалт тигийг сэргээх болон орчин үеийн урлагийг хөгжүүлж байна. === Танкийн хөшөө === Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөний цогцолборын нэг хэсэгт [[Берлин]] хүрсэн ''Танкийн хөшөө'' багтана. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь Берлин хүртэл аялан гарамгай гавьяа байгуулж [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавьяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна. 2003 онд хотын төв болон Зайсангийн хоорондох замын уулзвараас нүүлгэж зайсанд аваачсан байна. === Тэмээн жин === Хан-Уул дүүргийн нутаг дэвсгэр дэх хуучин танктай хөшөө байсан замын уулзварт “[[Торгоны зам]]” нэртэй баримлыг нохойгоо дагуулсан морьтой хүн, жингийн 9 [[Тэмээн жин|тэмээ цувран алхаж яваа]] орон зайн баримал баригджээ.  [[Тэмээн жин]] бүхий цогцолбор баримлын өндөр нь 350, урт нь 520, өргөн нь  260 см хэмжээтэй юм. [[Тэмээн жин|Жингийн цуваа]]<nowiki/>нд яваа тэмээдийг өөр өөрийн онцлог бүхий хөдөлгөөнөөр алхаж байгаагаар дүрслэх бөгөөд уран барималч Ё.Далх-Очир урласан ажээ. [[Торгоны зам]] бүхий [[тэмээн жин]]<nowiki/>гийн цуваа Нийслэлийн төв рүү алхаж байгаа нь эд баялгийг эх орондоо авч ирж буйн бэлгэдэл ажээ. Түүнчлэн хүч тэнхээ ихтэй, холын замд тэсвэртэй [[таван хошуу мал]]<nowiki/>ын нэг тэмээг онцгойлон цогцолборын төв болгосон нь эх орны хөгжил дэвшил, түүхэн соёлыг харуулах зорилготой ажээ. <ref>Л.Хэрлэн "Монголын урлагийн түүхээс" 2019 он</ref> ==Мөн үзэх== * [[Уран баримал]] * [[Хөшөө дурсгал]] * [[Цээж баримал]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Sculptures|Баримал}} [[Ангилал:Уран сайхны арга техник|!]] [[Ангилал:Уран баримал]] [[Ангилал:Урлагийн хэлбэр]] [[Ангилал:Урлагийн бүтээл (уран баримал)| ]] i9t6j36k9w9lf8nzv6fupxpq3iecsx3 14 83600 868972 607061 2026-09-08T22:49:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өмнөд Солонгос-Умард Солонгосын хоорондын хил]] to [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын хил]] without leaving a redirect 607061 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Солонгосын хуваагдал]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хил]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хил|Умард #Солонгос]] tqpim6hcjyq35q3y4yojli35ekhbf27 868975 868972 2026-09-08T22:53:12Z Enkhsaihan2005 64429 868975 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын хил|Өмнөд Солонгос]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хил|Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Хилийн хэрэм бэхлэлт]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Улс төрийн хил]] 8u8zyzrpktxipa750v8205o49uh1w9q 14 83602 868973 568226 2026-09-08T22:49:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өмнөд Солонгос-Умард Солонгосын харилцаа]] to [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын харилцаа]] without leaving a redirect 568226 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Relations of North Korea and South Korea|Өмнөд Солонгос-Умард Солонгосын харилцаа}} [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Умард Солонгос)|Өмнөд Солонгос]] [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Өмнөд Солонгос)|Умард Солонгос]] n05eb3rsvi5ce87xcfkd1c9o6k9e6mj 868974 868973 2026-09-08T22:52:04Z Enkhsaihan2005 64429 868974 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Relations of North Korea and South Korea|Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын харилцаа}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа|Өмнөд Солонгос]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хоёр талын харилцаа|Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Солонгосын мөргөлдөөн| ]] dn49d5wa0fumw6ayjeb97qvd8mm4f47 14 83620 868966 568306 2026-09-08T22:33:24Z Enkhsaihan2005 64429 868966 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын газар зүй]] [[Ангилал:Суурин улс орноор]] [[Ангилал:Азийн суурин улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын суурин| ]] 9xaco0tglo507t5twzu74dmzfmu4kxi 0 90338 868992 827656 2026-09-09T01:59:55Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868992 wikitext text/x-wiki 2013 онд ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах шаардлагатай СББӨ-ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн өвөрмөц, гайхамшигт урлаг. Монгол уран бичлэг бол эртний уламжлалт утга соёл, эрдэм мэдлэг, оюуны боловсрол, хүний дотоод сэтгэлийн торгон мэдрэмжийг монгол бичгийн зурлагаар илэрхийлж үзүүлдэг бийрийн урлаг юм. Бийрээр бичих нь хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралтай холбоотой төдийгүй урлаг гоо сайхны боловсролыг байнга хөгжүүлж байдаг. Дорно дахины улс орнуудад уран бичлэг нь бийр, бэх, цаас, нийлүүрийг ашиглан утга агуулга, үсгийн хэмнэлээр урлагийн бүтээл туурвидаг. {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Hohhot.Dazhao Temple.stele.Mongolian calligraphy.jpg|150px]] || align="left" | [[File:Mongolian Calligraphy (1).jpg|300px]] |- | align="center" | Монгол уран бичлэгээс <br />бүрдсэн хөшөө | align="center" | Монгол уран бичлэгийн <br />хэв маяг |} Анхны авианы бичиг өрнө зүгт дэлгэрэн Грек, Латин цагаан толгойн үндэс болж, дорно зүгт Арамей, Сири, Согдоор дамжин Уйгур үсэг Монгол бичгийн цагаан толгойн үндэс болжээ. Монгол уран бичлэг нь нүүдэлчдийн ахуй амьдрал байгаль дэлхийтэй уялдаж зохицсон мэт дээрээсээ доошоо чиглэлтэй нар зөв эргүүлэн бичдэг. Үсгийн бүтэц нь цөөхөн зурлагатай, нэг үсэг нь үгийн эхэнд, үгийн дунд, үгийн адагт гурван янзын дүрсээр тэмдэглэгддэг. Бичих онцлог нь үсгийн зурлагуудаа хооронд нь залгаж үг бүтээж бичдэг. Монгол уран бичлэг нь монгол туургатны утга соёл, оюун сэтгэлгээний бахархал, үндэсний билэг тэмдэг билээ. Уран бичлэгийн үндсэн хэлбэр эртний тиг, хичээнгүй тиг, (албан ёсны бичлэг) гүйлгэн тиг, таталган тиг, эвхмэл тиг,[[хулсан үзэг]] тиг,(дугуй эвхмэл, дөрвөлжин эвхмэл) тамганы тиг, хос уянгын төрөл гэх мэт олон янз байдаг. Бидэнд олдож байгаа монгол уран бичлэгийн хамгийн эртний дурсгал нь Чингисийн чулууны бичиг гэж алдаршсан, Есүнхэй мэргэний 335 алдад харваж оносныг алдаршуулан босгосон чулуун дээрх таван мөр, эртний тигээр сийлсэн бичээсийг 1224 онд бичигдсэн гэж эрдэмтэд үздэг. Монголчууд түүхэндээ монгол бичгээс гадна “Хятан бичиг”, Пагва лам Лодойжалцаны 1269 онд зохиосон “Дөрвөлжин бичиг”, Зая бандид Намхайжамцын 1648 онд зохиосон “Тод бичиг, Өндөр гэгээн Занабазарын 1686 онд зохиосон “Соёмбо бичиг”, “Хэвтээ дөрвөлжин бичиг, Ханчен Агвааны 1905 онд зохиосон “Вагиндра бичиг”,“Латин бичиг” зэрэг үсэг бичгийн тогтолцоог хэрэглэж байв. Эртний монгол үсэгтэй дурсгал 1267 оны Абага ханы захидал, 1289 оны Аргун ханы захидал, Өлзийт ханы захидлууд болон гадаадын улс оронд хадгалагдаж байгаа нэн ховор дурсгалууд олон байдаг. Монголын түүхэнд XII зууны үеийн уран бичлэгийн нэртэй уран бичээч Чингай, Тататунга, Шихихутуг гэх мэт. Монгол даяар алдаршсан Эрхэмийн аймгийн Шагдар, Вангай аймгийн Наваан, Жасын аймгийн Лувсанжамц гээд хичээнгүй сайхан, хурдан бичдэг, гайхамшигтай хүмүүс байжээ. Богд хаант Монгол улсын эхэн үед яаралтай мэдээг Сэцэн хан аймгийн Дашням гүн морины хурдаар довтолгон явахын зуур бичиж дамжуулж байсан гэдэг. 1911 онд шар торгон дээр уран бичсэн захидал дээр соёмбо үсэг, монгол үсэг, дөрвөлжин үсэг сийлсэн улаан үсэгтэй тамга дарсан захидал бидэнд өвлөгдөж үлдсэн билээ. Эртний монгол уран бичээчид эхний бичсэн мөрийн бэх нь хатаагүй байхад, дараагийн мөрийг бичиж дуусгах, амьсгалаа тохируулж нэг амьсгаагаар бичих, жигд хэмнэлээр олон хуудас тасралтгүй бичих, өнгө өнгийн бэхээр алаглан бичих, нэг дусал бэхээр ч урлан бичдэг. Уран бичлэгээр бийрийн эрдэмд суралцсан бичгийн эрдэмтэд нэг үгийг 10,000 удаа бичиж байж сая сайн бичээч болдог гэлцдэг. Иймээс бийрээр хичээнгүй сайхан бичихэд сэтгэл оюун, хичээл зүтгэл, тэсвэр тэвчээр нэн чухал байдаг. Монгол уран бичээчид ном судраа бүтээхдээ өөрсдөө бийрээ урлан хийдэг байсан. Туулай, шилүүсний чихний үзүүрийн үс, алаг даага, гахайн сэрвээний, үхрийн чихний дотор талын үс, солонго, тарвага, зурам, хэрэмний сүүл, адууны дэл зэрэг монголын нутагт амьдардаг амьтдын үсээр бийрээ үслэдэг байжээ. Цаасыг том хэмжээтэйг нь морин цаас, жижгийг нь хонин цаас гэж нэрлэдэг. Хийгдсэн материалаар нь улаалжин, хулсан, хөвөнлөг, идээлсэн цаас , муувин, бидэрт цаас, цаваг цаас, зориулалтаар нь дөрөвт цаас, зургаат цаас, мөн гарал үүслээр нь Солонгос, Нанхиад, Төвд, [[Япон]], Орос цаасыг ашигладаг байжээ. Монгол уран бичлэгийн урлагийг Жалайр Д.Батбаяр, Д.Баттөмөр, Д.Ганбаатар, Б.Элбэгзаяа болон Г.Аким нарыг нийтэд түгээн дэлгэрүүлсэн уран бичээч, сэтгүүлчдийн төлөөлөгчид гэж үздэг. Монголын төрийн бус байгууллага болон Монгол хэл соёлын сургуулийн судлаачид, уран бичлэгийг бие даан суралцагч 150 гаруй гишүүд “Монголын орчин үеийн каллиграфчдын холбоо”, “Ас” уран бичлэгийн төв, “Бичиг соёл төв” нь монголын уран бичлэгийг хөгжүүлэх, дэлгэрүүлэх, төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж, зохион байгуулан ажиллаж байна. Монголын “Хүмүүн бичиг” сонингоор монгол уран бичлэгийн судалгаа, үзэсгэлэн бүтээл, заах арга, ярилцлага зэргийг [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] ерөнхий боловсролын сургуульд мэдээлэл, мэдлэг боловсролыг түгээн дэлгэрүүлдэг. 2006 оноос “Бичиг соёл төв” монгол уран бичлэгийн “Бичиг соёл” нэртэй үзэсгэлэнг залуу уран бичээчдийн дунд жил бүр гаргаж, энэ үеэр “Бийрийн эрдэм” уран бичлэгийн уралдаан зохион байгуулдаг. ”Монголын орчин үеийн каллиграфчдын холбоо” 2007 онд байгуулагдаж залуу уран бичээч, суралцагчдыг дэмжих зорилготой “Шинэ цас” нэртэй үзэсгэлэнг нийт уран бичээчдийн дунд жил бүр зохион байгуулдаг. Монголын үндэсний түүхийн музей, Түүхийн төв архив, Монголын үндэсний төв номын сан, Монгол улсын их сургуулийн дэргэдэх монгол хэл соёлын сургууль зэрэг байгууллагууд ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн жагсаалтанд Монгол уран бичлэгийг нэр дэвшүүлэх ажилд туслалцаа үзүүлэн бичиг соёлын дурсгалууд болон ном судруудаа үзүүлж дэмжин ажиллалаа. ==Эшлэл== [https://www.montsame.mn/mn/read/96052 Уран бичлэг 10 жилийн дараа Монгол Улсад мэргэжлийн хэмжээнд хөгжсөн урлаг болно] [[Ангилал:Уран бичлэг]] [[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]] kianpusrfktf0l8be67irjwnc571k88 14 90429 868924 589278 2026-09-08T19:25:17Z Enkhsaihan2005 64429 868924 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pyongyang|Пёньян}} {{Cat main|Пёньян}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын шууд захирагдах хот ба тусгай захиргааны бүс нутаг]] m74l0uw3y2vclsgmgf3zvujwk2tkzym 14 96069 868976 607062 2026-09-08T22:53:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хил]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хил]] without leaving a redirect 607062 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} [[Ангилал:Хил улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын газар зүй|Хил]] expuun7dnt1ya9hus4iske7fqkys0o1 868977 868976 2026-09-08T22:54:04Z Enkhsaihan2005 64429 868977 wikitext text/x-wiki {{Commons category|International borders of North Korea|Хойд Солонгосын хил}} [[Ангилал:Хил улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын газар зүй]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын гадаад бодлого]] 39evoyuxgoe3pj1coe6ezob2o6os4py 0 105858 868897 743702 2026-09-08T18:41:59Z Enkhsaihan2005 64429 868897 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Умард Солонгосын аймаг |Titel=Расон |Bild=Rason montage.png |Hangeul=라선특별시 |Hanja=羅先特別市 |Rr=Naseon Teukbyeolsi |Mr=Rasŏn T’ŭkpyŏlsi |Fläche=798 |Einwohner=196954 |Stand=2008 |Gliederung= * 1 хотын дүүрэг * 1 орон нутгийн тойрог |Verwaltungssitz= |Karte=Rason-teukbyeolsi in North Korea.svg |Karte-Imagemap = Imagemap Умард Солонгос1 }} '''Расон''' нь [[Умард Солонгос]]ын 196.954 оршин суугч<ref name="census">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |wayback=20110514111837 |text=''2008 Census of Population of DPR Korea'' |archiv-bot=2023-09-26 17:17:58 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,4&nbsp;MB), ''Central Bureau of Statistics'', S. 18 ''Rason City'' (englisch).</ref> бүхий боомт хот юм. == Цахим холбоос == {{commonscat|Rason|Расон}} * [https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/foreign-investors-race-to-north-korean-city-of-rason/2011/09/25/gIQApBSSzK_gallery.html ''Зургийн цомог: Foreign investors race to North Korean city of Rason''] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Расон| ]] [[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн хот]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын шууд захирагдах хот ба тусгай захиргааны бүс нутаг]] l26knzrsd080lky3acauqnopmuynsde 868900 868897 2026-09-08T18:47:02Z Enkhsaihan2005 64429 868900 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Расон | native_name = {{nobold|라선시}} | native_name_lang = ko |settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Тусгай хот]] |official_name = {{nobold|{{lang|ko|라선특별시}}}}{{·}} Расон Тусгай Хот |image_seal = |translit_lang1 = Солонгос |translit_lang1_type = [[Хангыл|Чосонгыл]] |translit_lang1_info = {{lang|ko|라선특별시}} |translit_lang1_type1 = [[Ханжа]] |translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|羅|先|特|別|市}}}} |translit_lang1_type2 = {{nowrap|[[Маккьюн-Райшауэр]]}} |translit_lang1_info2 = Rasŏn T'ŭkpyŏlsi |translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Шинэчилсэн латинчлал]]}} |translit_lang1_info3 = Raseon Teukbyeolsi |image_skyline = Rason montage.png |imagesize = |image_caption = |image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}} |mapsize = |image_map1 = Rason Map 2020.png |image_flag = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- name of a location map as per Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} |subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] |subdivision_name1 = [[Кванбук]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = | leader_party = [[Солонгосын Ажилчдын Нам|САН]] | leader_title = Хотын Намын Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name = [[Шинь Юн-чоль]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=권력기구도 |location=Seoul|publisher=Улс төр, цэргийн шинжилгээний хэлтэс, Тагнуул, шинжилгээний товчоо; Нэгдлийн яам |date=2025|access-date=2026-09-08|url=https://nkinfo.unikorea.go.kr/nkp/pge/ps/ps.do?menuId=PO009}}</ref> | leader_title2 = Хотын Ардын Хорооны дарга | leader_name2 = [[Шинь Чан-иль]]<ref name=unikorea/> |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |founder = |named_for = |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 746 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_dunam = <!--Used in Middle East articles only--> |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> |elevation_m = 27 |elevation_ft = |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = |population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref name="朝鲜罗先市">{{ cite web | url=http://wb.jl.gov.cn/yhcs_85472/201910/t20191018_6115233.html | language=zh | title=朝鲜罗先市 | date=2019-10-18 | access-date=2026-09-08 }}</ref> |population_note = |population_total = 205000 |population_density_km2 = 275 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = Аялга |population_blank1 = [[Хамгён аялга|Хамгён]] |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[Хойд Солонгос дахь цаг|Пёньяны цаг]] |utc_offset = +9 |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |twin1 = |twin1_country = |twin2 = |twin2_country = |twin3 = |twin3_country = |twin4 = |twin4_country = |twin5 = |twin5_country = |twin6 = |twin6_country = |twin7 = |twin7_country = |blank_name = [[ISO 3166-2:KP|ISO Код]] |blank_info = KP-13 |blank1_name = |blank1_info = |blank2_name = |blank2_info = |blank3_name = |blank3_info = |blank4_name = |blank4_info = |blank5_name = |blank5_info = |blank6_name = |blank6_info = |website = |footnotes = }} '''Расон''' нь [[Хойд Солонгос]]ын 196.954 оршин суугч<ref name="census">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |wayback=20110514111837 |text=''2008 Census of Population of DPR Korea'' |archiv-bot=2023-09-26 17:17:58 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,4&nbsp;MB), ''Central Bureau of Statistics'', S. 18 ''Rason City'' (englisch).</ref> бүхий боомт хот юм. == Цахим холбоос == {{commonscat|Rason|Расон}} * [https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/foreign-investors-race-to-north-korean-city-of-rason/2011/09/25/gIQApBSSzK_gallery.html ''Зургийн цомог: Foreign investors race to North Korean city of Rason''] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Расон| ]] [[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн хот]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын шууд захирагдах хот ба тусгай захиргааны бүс нутаг]] cb7nly6mgkyf7phhy5pq5aufiuq2fj7 0 107040 868857 847799 2026-09-08T12:14:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 868857 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Буриад Улсын Ардын Хурал | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = 6-р хурал | сүлд_зураг = Coat_of_Arms_of_Buryatia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга_эсвэл1 = -testing | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Дарга | дарга2 = | нам2 = Владимир Анатольевич Павлов, [[Нэгдсэн Орос]] | дарга_эсвэл3 = | дарга3 = | нам3 = | сонгууль3 = | гишүүний_тоо = 66 | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = People's_Hural_of_Buryatya_(VII).svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 270px | өнгөрсөн_сонгууль1 = 2018 оны 9-р сарын 9-нд явагдсан. | session_room = Буряад_Уласай_Арадай_Хурал.jpg | хуран_чуулах_газар = | цахим_хаяг = egov-buryatia.ru }} '''Буриад улсын Ардын хурал''' ([[Буриад аялга|бур.]] Буряад Уласай Арадай Хурал) ОХУ-ын [[Буриад|Бүгд Найрамдах Буриад Улсын]] хууль тогтоох байгууллага. ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад улсын Үндсэн хуульд зааснаар Ардын Хурал 66 депутатаас бүрддэг. Сонгууль холимог тогтолцооны дагуу явагддаг: депутатуудын тал хувь нь (33) пропорциональ системээр, үлдсэн (33) нь мажоритар систем дээр суурилсан нэг мандаттай сонгуулийн тойрогт таван жилийн хугацаатай сонгодог байна. Ардын Хуралын гишүүдийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусахаас гурваас доошгүй сарын өмнө сонгуулийг товлон зарладаг. Нэр дэвшүүлэх эрхийг улс төрийн намууд болон сонгогчидод олгодог байна. Буриадын Ардын хурлын анхны даргаар Михаил Семёнов сонгогдож байжээ. == Түүх == 1994 оны 7-р сарын 19-нд Буриад-Монголын Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Гүйцэтгэх Төв Хорооноос (1923 оны 12-р сарын 4-өөс 1994 оны 7-р сарын 19-ний хооронд) байгуулагдсан бүрэлдэхүүнээс Буриадын Ардын Хурал анхдугаар чуулганаар байгуулагдсан. ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Автономит Буриад улсын Дээд зөвлөлийн хууль ёсны залгамжлагч юм. == Бүтэц == * Нийгмийн бодлогын хороо; * Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын эдийн засгийн бодлого, байгалийн нөөцийн ашиглалт, экологи, худалдааны хороо; * Төсөв, татвар, санхүү, банкны хороо; * Төрийн байгуулалт, нутгийн өөрөө удирдах ёсны, хууль тогтоомж, хууль тогтоомжийн хороо; * Олон улсын болон бүс нутгийн харилцаа, үндэсний асуудал, олон нийтийн байгууллага, шашны холбоодын асуудал эрхэлсэн хороо. Бүгд Найрамдах Буриад улсын Ардын хурлын тогтоолоор хороодыг тухайн Ардын хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд байгуулдаг. 1995 оны 9-р сарын 7-нд “БНБУ-ын Ардын Хурлын Тооцооны танхимын тухай” Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хууль батлагдсан. Тооцооны танхим /монгол. Аудитын газар/ бол Ардын Хурлаас байгуулагдаж, түүнд тайлагнадаг төрийн санхүүгийн хяналтын байнгын байгууллага юм. === Ардын хурлын дарга нар === {| class="wikitable" !Чуулган !Даргын овог нэр !Даргаар ажилласан хугацаа |- |   1 | rowspan="2" |[[Михаил Семёнов|Михаил Иннокентьевич Семёнов]] ([[Буриад ястан|буриад]]) |21.07.1994 — 05.07.1998 |- |   2 |20.07.1998 — 23.06.2002 |- |   3 |Александр Гомбоевич Лубсанов ([[Буриад ястан|буриад]]) |22.06.2002 — 02.12.2007 |- |   4 | rowspan="2" |Матвей Матвеевич Гершевич ([[Оросууд|буриад]]) |11.12.2007 — 08.09.2013 |- | rowspan="2" |   5 |17.09.2013 — 23.04.2015 |- |Цырен-Даши Эрдынеевич Доржиев ([[Буриад ястан|буриад]]) |28.08.2015 — 19.09.2018 |- |  6 | rowspan="2" |[[Владимир Павлов|Владимир Анатольевич Павлов]] ([[Оросууд|орос]]) |19.09.2018 — 24.09.2023 |- |   7 |25.09.2023 — өнөө хүртэл |} 2018 оны 9-р сарын 19-нд [[Оросууд|орос]] үндэстэн [[Александр Варфоломеев|Александр Варфоломеевт]] ОХУ-ын [[Холбооны Зөвлөл (Орос)|Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөлд]] Буриад Улсын Ардын Хурлыг төлөөлөх бүрэн эрх олгосон байна. Тэрээр ОХУ-ын Холбооны Зөвлөлийн Нийгмийн бодлогын хорооны орлогч дарга юм. [[Ангилал:Азийн парламент]] [[Ангилал:Оросын үндэсний дэд парламент]] 95avdn62932jafydm3chc3pejx2r5x5 14 115361 868965 668096 2026-09-08T22:31:49Z Enkhsaihan2005 64429 868965 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Cities in South Korea|Өмнөд Солонгосын хот}} {{Cat main|Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт}} [[Ангилал:Хот улс орноор]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Азийн хот улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын хот|*]] tpix0kbrjol2eidov7ciceq3isk1bsj 0 118099 868999 787394 2026-09-09T02:05:45Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 868999 wikitext text/x-wiki ·        Хөөн хэлэлцэх хугацаа тогтоох үндэслэлүүд Англи-Саксоны эрх зүйн бүлд хөөн хэлэлцэх хугацааны ойлголт бараг байдаггүй бол эх газрын буюу Ром-Германы эрх зүйн системтэй орнуудад хөөн хэлэлцэх хугацааны ойлголт байдгийг Европын дийлэнх орнууд авч хэрэглэдэг бөгөөд тухайн системийг авч хэрэглдэг улс орнуудад Эрүүгийн эрх зүй / Нийтийн эрх зүй / хөөн хэлэлцэх хугацааг тогтоох арга хэлбэр нь маргаантай байдаг. Энэ нь зарим судлаачид гэмт хэрэг үйлдэгдсэнээс хойш удаан хугацааны дараа тухайн гэмт хэргийн нийгмийн хор аюул арилдаг гэж үздэгтэй холбоотой байдаг.. [1][2][3] Энэхүү үзэл бодлыг шүүмжлэгчид тухайн үйлдлийн нийгмийн хор аюул нь цаг хугацааны явцад алга болдоггүй харин гэмт хэргийн нийгмийн хор аюул нь тухайн гэмт хэргийн үйлдэх үед байсан гэж үздэг.[4] Хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссаны дараа гэмт этгээдийг эрүүгийн хариуцлагад татах нь ямар нэгэн ач холбогдолгүй гэж зарим судлаачид тайлбарлдаг.[5] Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд урт хугацааны турш дахин гэмт хэрэг үйлдээгүй, нийгэмд хор аюул учруулаагүй бол түүний үйлдсэн гэмт хэргийн хор аюул нь арилдаг гэж үздэг үзэл.[6][7] Гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан гэдэг үндэслэлээр эрүүгийн хариуцлагад татахгүй байх үндэслэлүүд байдаг. Ихэнх тохиолдуудад гэмт хэрэг үйлдэгдээд тодорхой хугацаа өнгөрсний дараа эрүүгийн хариуцлагад татах нь эрүүгийн хариуцлагын урьдчилан сэргийлэх, хохирогчийн эрх ашгийг сэргээх, шударга ёс тогтоох зэрэг зорилгуудад нь нийцдэгүй. Үүнээс гадна эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бэрхшээл учруулдаг, гэмт хэргийн ул мөр арилах, нотлох баримт устгагдах, гэрчээс үнэн зөв мэдүүлэг авахад төвөг учруулдаг зэрэг бэрхшээл тохиолддог байна. Гэмт хэргийн нийгмийн хор аюул нь цаг хугацааны явцад арилахгүй байх, улмаар хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэглэхгүй байх нөхцөлүүдийг хууль тогтоомжоор тогтоож болно. Цэргийн гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд хөөн хэлэлцэх хугацаа хамаарахгүй гэдэг нь олон улсын түвшинд зөвшөөрөгдсөн ойлголт. [8][9] ·        Дэлхийн улс орнууд дахь гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацааны талаарх зохицуулалт Гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацааны талаарх ойлголт анх эртий Ром улсад бий болсон. Энэ улмаар эх газрын эрх зүйн тогтолцоотой улс орнуудын хууль тогтоомжуудад тусалгалаа олж эхэлсэн.  Одоо гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаатай зохицуулалтууд ром-германы эрх зүйн тогтолцоотой ихэнх улс оруудын Эрүүгийн болон Эрүүгийн процессын хууль тогтоомжуудад байдаг. Англи-саксоны эрх зүйн тогтолцоотой улс орнуудад хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэглэх нь хязгаарлагдмал байдаг бөгөөд зөвхөн зарим төрлийн хөнгөн ангиллын гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэдэг онцлогтой. ·        Хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолох журам Дэлхийн улс орнуудын Эрүүгийн хууль тогтоомжид хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолох журмууд нь тухайн улс орны онцлогтой холбоотойгоор ялгамжтай байдаг. Жишээлбэл Европын холбооны гишүүн орон болох Литва улсад шүүхийн шийтгэх тогтоол гарснаар, хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан бусад орнуудад шүүхийн шийтгэх тогтоол хуулийн хүчин төгөлдөр болсноор, Австри, Герман, [[Итали]], Турк, Норвег, Мексик, Итали, Испани, Бразил, Швейцар зэрэг барууны орнуудад эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг эхлүүлснээр хөөн  хэлэлцэх хугацааг тасалбар болдог. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг эхлүүлснээр хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохыг зогсоох гэх ойлголт улс орон бүрийн Эрүүгийн хууль тогтоомжуудад өөр өөр онцлогтойгоор зохицуулагдсан. Харин Герман улсад гэмт хэрэг үйлдсэн гэх этгээдтэй холбоотой аливаа процессын шинжтэй үйл ажиллагааг эхлүүлснээр, Балгар улсад эрх бүхий байгууллага аливаа нэг этгээдэд холбогдуулан үйл ажиллагаа эхлүүлснээр, Гүрж улсад яллагдагчаар татсанаар, Испани улсад эрүүгийн хэрэг үүсгэсээр, Латви улсад яллах дүгнэлт үйлдсэнээр, Нидерланд улсад гэмт хэргийн талаар мөрдөн шалгах эрх бүхий байгууллагад ил болсноор хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохыг зогсоодог. Герман, Нидерланд, Турк зэрэг улс орнуудад хөөн хэлэлцэх хугацааг тасалдуулсны дараагаар дахин тоолох тохиолдлыг эрүүгийн хуулиар зохилцуулсан байдаг. Австри зэрэг зарим оруудад эрүүгийн хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэх шатанд хөөн хэлэлцэх хугацааг тасалдуулахгүй тоолдог бол Испани, Норвег зэрэг улс орнуудад эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх бүхий л шатанд хөөн хэлэлцэх хугацааг тасалдуулахгүй тоолдог. Зарим тохиолдолд эрүүгийн мөрдөн байцаалтын ажиллагаа шүүхийн шийдвэргүйгээр дуусгавар болсон тохиолдолд хөөн хэлэлцэх хугацааг шинээр эхлэн тоолдог (Испани, Норвег улсын Эрүүгийн хууль). Австри улсад шинээр үйлдэгдсэн гэмт хэргийн ниймгийн хор аюулын шинж нь өмнө үйлдэгдсэн гэмт хэргийн нийгмийн хор аюулын шинжтэй ижил байвал харин Казахстан, Армени, Пери, Беларусь зэрэг улс орнуудад өмнө үйлдэгдсэн гэмт хэрэг нь сүүлд үйлдэгдсэн гэмт хэргийн ангилал, ялын хугацаа, гэм буруугийн хэлбэрийн хэлбэр зэргээс хамаарч сүүлд үйлдэгдсэн гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаагаар шинээр тоологдоно. Харин Гүрж, Орос зэрэг улс орнуудын Эрүүгийн хууль тогтоомжид тийм зохицуулалт байхгүй бөгөөд гэмт хэрэг тус бүрийн хөөн хэлэлцэх хугацааг бие даан тоолдог. ·        Гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаатай холбоотой гэмт хэргийн ангиллын тоо 3-аас 7 хүртэл байдаг. 3 ангилал - Вануату, Туркменистан, Эстони; 4 ангилал - ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан бусад орнууд, ОХУ, Дани; 5 ангилал - Австри, Албани, Аргентин, Болгар, Герман, Литва, Монгол, Украин 6 ангилал - Бразил, Итали 7 ангилал - Сан Марино. ·        Хөөн хэлэлцэх хугацааны доод хэмжээ, Үүнд 2 сар - Филиппин; 6 сар - Латви, Турк; 1 жил - Австри, Вануату, Испани, Лаос, Польш, Руанда, Сан Марино; 2 жил - Азербайжан, Албани, Аргентин, Армен, Беларусь, Болгар, Гүрж, Бразил, Дани, Итали, Казахстан, Хятад, Литва, Македон, Нидерланд, Норвеги, Орос, Румын, Украйн, Финланд, Хорват, 3 жил - Унгар, Герман, Камбож, Узбекистан, Чех; 5 жил - Колумб, Эстони. ·        Хөөн хэлэлцэх хугацааны хамгийн дээд хэмжээ нь 10 жил - Камбож, Руанда, Эстони; 15 жил - Азербайжан, Аргентин, Армен, Беларусь, Дани, Казахстан, Лаос, Латви, Литва, Орос, Румын, Узбекистан, Украин; 18 жил - Нидерланд; 20 жил - Австри, Албани, Бразил, Вануату, Унгар, Итали, Испани, Хятад, Филиппин, Финлянд, Чех, Швейцарь; 25 жил - Гүрж, Молдав, Норвеги, Турк, Хорват, Швед; 30 нас - Герман, Колумб, Македон, Монгол, Польш; 35 настай - Босни ба Херцеговин, Болгар. Хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолохгүй байх тохиолдлууд ·        Олон улсын эрүүгийн эрх зүй хүрээнд Дэлхийн хоёр дугаар дайны үед хүн төрөлхтний эсрэг болон дайны олон тооны гэмт хэрэг үйлдэгдсэнтэй холбоотойгоор олон улсын эрх зүйд тухайн төрлийн гэмт хэргүүдийг үйлдсэн этгээдүүдийн үйлдэлд хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолохгүй байх тухай ойлголт бий болсон.  Энэ нь 1968 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдрийн Дайны гэмт хэрэг болон хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа үл хэрэглэх тухай конвенц Страсбург хотод 1974 оны 01 дүгээр сарын 25-ны өдөр батлагдсан Хүн төрлөхий эсрэг гэмт хэрэг болон цэргийн гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэхгүй байх тухай Европын конвенц, Олон улсын Эрүүгийн шүүхийн Ромын дүрэм зэрэг олон улсын хэм хэмжээний актад тусгагдсан. Энэ олон услын гэрээнүүдийн зохицуулалтууд ихэнх улс орнуудын эрүүгийн хууль тогтоомжуудад зохицуулагдсан.Гэтэл Коломби улсад хоморголон устгах, эрүүдэн шүүх зэрэг гэмт хэрүүдэд хөөн хугацааг 30 жилээр зохицуулснаар онцлогтой. ·        Үндэсний эрх зүйн хүрээнд Дэлхийн олон улс орнуудын эрүүгийн хууль тогтоомжуудад цаазаар авах ял болон бүх насаар нь хорих ял оногдуулахаар заасан онц хүнд гэмт хэргүүдэд хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохгүй байхаар зохицуулсан. Австри,Герман, Турк зэрэг орнуудад уг харилцааг императив хэм хэмжээгээр зохицуулагддаг.  Харин ОХУ, Украйн, Казахстан, Латвия зэрэг улс орнуудын хууль тогтоомжуудад цаазаар авах ял болон бүх насаар нь хорих ял оногдуулахаар заасан гэмт хэргүүдийг хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолох эсэхийг шүүх, прокурор шийдвэрлэхээр тогтоосон. Гэтэл энэ зохицуулалт нь Норвег, Нидерланд, Швед зэрэг орнуудад бүх хүнд ангиллын хэргүүдэд хөөн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэхгүй. Бразил улсад үндсэн хуульт тогтоолцоо болон ардчиллын эсрэг зэвсэгт бүлэглэлийн үйлдсэн гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохгүй. Герман, Унгар улсуудад хүнийг хүндрүүлэх нөхцөл байдалт алах гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохгүй. ----[1]''Витрук Н.В.'' Общая теория юридической ответственности. — 2-е изд., исправленное и доп. — М.: Норма, 2009. — 432 с. [2]''Трайнин А. Н.'' Уголовное право : Общая часть. — М.: изд-во 1-го Моск. госуд. ун-та, 1929. — С. 488. — 511 с. [3] ''Фефелов П. А.'' Критерии установления уголовной наказуемости деяний // Советское государство и право. — 1970. — № 11. — С. 105. [4] Голоднюк М.Н., Зубкова В.И., Крылова Н.Е. и др. Курс уголовного права : В 5-ти т. / Моск. гос. ун-т им. М.В. Ломоносова. Юрид. фак.; Под ред. Н.Ф. Кузнецовой, И.М. Тяжковой. — М.: Зерцало-М, 2002. — Т. 2: Общая часть. Учение о наказании. — 454 с. — <nowiki>ISBN 5-94373-035-4</nowiki>. [5] Фефелов П. А. Понятие и система принципов советского уголовного права / Высш. школа МВД СССР. Свердл. отд-ние. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1970. — С. 40-47. — 144 с. [6] Филимонов Д. О. О давности уголовного преследования по уголовному праву // Ученые записки Томского университета. — 1957. — № 33. — С. 108. [7] Никифоров Б. С. Освобождение от уголовной ответственности и наказания // Социалистическая законность. — 1960. — № 6. [8] Хүн төрлөхий эсрэг гэмт хэрэг болон цэргийн гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэхгүй байх тухай Европын конвенц. 1974 [9] Дайны гэмт хэрэг болон хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа үл хэрэглэх тухай конвенц 1968 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр, Страсбурк хот [[Ангилал:Иргэний байцаан шийтгэх эрх зүй]] [[Ангилал:Эрх зүй]] d00bqe8101shmovlhg6n3ammjzjiovr 0 118336 868988 841341 2026-09-09T01:57:55Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868988 wikitext text/x-wiki Өрнөдийн '''философи''' (эртний [[Грек хэл|грекээр]]: φιλοσοφία philosophía, латинаар: philosophia, үгчилбэл: Цэцэн ухаанд дурлах)- (англ. Western philosophy) нь МЭӨ 6-р зуунд Эртний Грекд үүсч хожим Баруун Европд хөгжсөн ухаан. Өнөөгийн шинжлэх ухаануудын эхлэл, тэдгээрийн арга зүйн чиглүүлэгч. Философи нь '''ертөнц''' ,'''хүн''', '''хүний нийгмийн''' оршихуйн зүй тогтлыг олох, утга учрыг нь тайлбарладаг мэдлэгийн салбар. Бусад ШУ-аас ялгарах онцлог нь ямар нэгэн сэдэв эсвэл арга барилд үл баригдах байдал нь юм. Ямар ч асуудлын мөн чанарыг нь асууж, өөрийн өвөрмөц аргаар дүн шинжилгээ хийж, хариулт өгдөг онцлогтой. Эртний Грект юмсыг '''системтэй''', '''шинжлэх ухаанчаар''' тайлбарлах анхны оролдлого болон үүссэн. Үүгээрээ юмс үзэгдлийг тайлбарлах бусад аргуудаас тухайлбал шашны, [[Иррационал тоо|иррационал]], домогчилсон тайлбаруудаас ялгардаг. Хөгжлийнхөө явцад өөрөөсөө маш олон мэдлэгийн салбар (ШУ)-ыг төрүүлж, тэдгээрт тохирсон үй олон арга, аргачлал, аргазүйн зарчмуудыг гаргаж ирсэн. Философи нь '''Логик''' (зөв сэтгэх тухай ухаан), '''Этик''' (зөв үйлийн тухай ухаан) '''Метафизик''' (Юмс үзэгдлийн анхдагч шалтгаан, оршихуйн тухай ухаан) гэсэн үндсэн 3 салбартай. Мөн '''танин мэдэхүйн онол'''''', '''ШУ-ы танин мэдэхүйн онол''' (ерөнхий болон тухайлсан мэдлэг, судалгааны арга барилын тухай ухаан) нь философийн аргазүйн үндсэн салбар болно. '''Философийн асуултууд''' Философи нь ихэнхдээ ШУ-ууд хангалттай тайлбар өгч чаддаггүй тийм ойлголтуудыг онцолж авч үздэг. Тухайлбал юуг '''сайн''' гэх вэ, юуг '''муу''''' '' гэх вэ? '''Шударга''' '''ёс''' гэж юу юм? '''Бурхан''' байдаг уу? Хүн '''сүнстэй''' юу? '''Амьдрал''' '''утга''' '''учиртай''' '''юу''' гэх мэт. Мөн бусад ШУ-уудын асуудлуудыг ч өөрийн өнцгөөс харж шинжилдэг. Жишээ нь '''биологид''' '''амьд''' организмыг судалдаг ч "'''амь'''" гэж чухам юуг хэлэх юм? Амийг таслах гэж юу юм? '''Ямар''' '''үед''' '''амийг''' '''таслаж''' '''болох''' '''вэ?''' '''Амь''' '''настай''' '''холбоотой''' '''эрх''' '''ба''' '''үүргүүд''' '''гэж''' '''юу''' '''вэ'''? гэх мэт асуудлууд биологид биш философид яригддаг. Түүнчлэн [[физик]], математикт байгалийн тухайлсан хууль зүй тогтлыг томъёолж болох ч ерөөсөө байгаль '''ертөнц''' өөрөө ямар '''нэг''' '''зүй''' '''тогтлын дагуу бий''' '''болсон''' '''уу''' гэсэн асуултад хариулт өгч чаддаггүй. - Эрх зүйд ямарваа үйлдлийг хуульд нийцсэн эсвэл эс нийцсэн эсэхийг ярьж болох ч '''хууль''' '''гэж''' '''ямар''' '''байх''' '''юм''' гэсэн асуудал нь философийн асуудал болж хувирдаг. Философи нь танин мэдэхүйн онолоороо ШУ-уудын өөрсдийнх нь тулгамдсан асуудлуудыг гаргаж ирэхээс гадна тэдгээрийн нийлүүлж байгаа мэдлэгүүдийг бид чухам яах, хэрэглэхэд ямар үр дагавар гарах зэрэг асуудлуудыг гаргаж тавьдаг. Дээрээс нь философид '''бидний''' '''бодит''' '''байдал''' гэж байгаа зүйлс '''үнэхээр''' бодитой '''оршиж''' '''байгаа''' '''юу''' гэх мэт сэтгэхүйн хязгаарт тулсан асуултуудыг тавьдаг. [[File:The School of Athens (cropped).jpg | thumb | 220x124px | right]] Иймэрхүү асуултуудад тусгаар ШУ-ууд мухарддаг бөгөөд философи л тэдгээрт хариулт хайдаг. Философи заримдаа " Ардчилал төрийн хамгийн зөв хэлбэр"," Үнэн бол шалгагдах ёстой", "Сэтгэхүй бол чөлөөтэй" гм хэн ч мэдээжийн юм шиг асуудлуудыг дахин нухацтай асуух нь бий. Философийн хувьд иймэрхүү анх сонсоход үнэмшмээр ярианууд харин ч эргэлзээтэй зүйлс байх нь олонтоо. Эцсийн бүлэгт аливаад '''эргэлзэх, гайхшрах хандлага бол философийн эхлэл''' мөн. [[Ангилал:Гүн ухаан]] [[Ангилал:Өрнө дахин]] in6j1lxrct0uuapyirmm41dsk9t7140 0 119289 869017 854168 2026-09-09T02:12:27Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869017 wikitext text/x-wiki [[Файл:London school of economics logo with name.svg|thumb|351x351px|Лондоны эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуулийн нэр болон лого.]] '''Лондоны эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль''' ([[Англи хэл|англи]]. The London School of Economics and Political Science, LSE) - Лондон Их Сургуулийн салбар сургууль. Нийгмийг сайжруулах зорилготой 1895 онд байгуулагдаж 2020 онд 125 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн алдартай бөгөөд дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй их сургуулиудын нэг юм. Тус сургууль нь [[нийгмийн шинжлэх ухаан]] судлах чиглэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Лондоны эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль нь Их Британийн тэргүүлэх судалгааны Их сургуулиудын «Рассел» групп, G5 болон "Алтан гурвалжин"-д багтдаг. Мөн тус сургууль нийгмийн ухааны салбартаа Харвардын Их сургуулийн дараа дэлхийд 2 дугаарт ордог байна. 20 хичээлээс 15 нь дэлхийн эхний 10 ордог бөгөөд улс төр судлал (3 байр), эдийн засаг(5 байр), сэтгүүл зүй (3 байр), нийгмийн бодлого (3 байр), газарзүй (3 байр), социологи (4 байр) зэрэг салбарын сургалтаарааа алдартай. Тус сургууль нь дэлхийн улс төр, бизнес, хуулийн салбарт үлэмж нэр хүндтэй юм. Учир нь тус их сургуулийн 55 төгсөгч эсвэл багш дэлхийн улс орнуудын Төрийн тэргүүн байсан болон одоо үүргээ гүйцэтгэж байгаа эрхмүүд, Их Британийн Нийтийн танхимын өнөөгийн 20 гишүүн, Лордуудын танхимын 42 гишүүн байдаг ажээ. 2016 оны байдлаар Лондоны эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуулийн төгсөгчид болон багш нараас Нобелийн шагналыг эдийн засгийн чиглэлээр 13 , утга зохиолын чиглэлээр 2, энх тайвны чиглэлээр 3 хүн хүртжээ. 2014 оны "Тэрбумтнуудын чансаа"-гаар Лондоны Эдийн засгийн сургуулийг төгсөгч тэрбумтнууд Европын бусад их сургуулиас хавьгүй олон байна. [[Файл:London School of Economics Coat of Arms.svg|thumb|Лондоны эдийн засгийн сургуулийн сүлд ]] Одоогоор тус сургуульд 160 гаруй орны 11000 орчим оюутан бүтэн цагаар (өдрийн цагаар) суралцаж байгаагийн 32% - [[Их Британи]], 19% - ЕХ-ны орнууд, 49% нь дэлхийн бусад улс орнуудаас суралцаж байна. Лондоны Эдийн засгийн сургуульд элсэх босго маш өндөр байдаг. Тус сургууль 2016 онд 1650 орон тоонд 18000 өргөдөл хүлээн авснаас 1625 хүн бүртгүүлсэн байх жишээтэй. Өрсөлдөөний ерөнхий үзүүлэлтээр бакалаврын сургалтад нэг орон тоонд 11 хүн өрсөлддөг. Элсэх өргөдлийг Их Британий их сургуулиудад нэгдсэн '''UCAS (Universities and Colleges Admissions Service)''' системээр авдаг байна. Гадаад оюутнууд англи хэлний мэдлэгээ IELTS-ийн 7, TOEFL 110-120-д нийцсэн ахисан (дэвшилтэт) түвшинд батлах ёстой байдаг. Монгол өргөдөл гаргагчийн хувьд ерөнхий боловсролын дунд (бүрэн) боловсролын гэрчилгээ нь өргөдөл гаргахад хангалтгүй тул тэд олон улсын их сургуулийн өмнөх бэлтгэлийн хөтөлбөрүүдийн аль нэгийг (Foundation, IB, A-level) дүүргэх, эсвэл нэг жил Дээд сургуульд 4.5-аас доошгүй дундаж оноотой сурсан байх шаардлагатай ажээ. ==Сургуулийн захиалууд== # 1895—1903 — Уильям Хьюинс # 1903—1908 — сэр Хэлфорд Маккиндер # 1908—1919 — Уильям Пембер Ривс # 1919—1937 — сэр (сүүлд — лорд) Уильям Бевериж # 1937—1957 — сэр Александер Карр—Саундерс # 1957—1967 — сэр Сидни Кэйн # 1967—1974 — сэр Вальтер Адамс # 1974—1984 — профессор лорд Ральф Дарендорф # 1984—1989 — доктор Индрапрасад Патель # 1990—1996 — сэр Жон Эшворт # 1997—2003 — профессор (сүүлд — лорд) Энтони Гидденс # 2003—2011 — сэр Ховард Дэйвис # 2011—2012 — профессор Жудит Рис # 2012—2016 — профессор Грэг Калхун # 2016—2017 — профессор Жулия Блэк # 2017 оны 9 дүгээр сараас өнөө хүртэл — Дама одонт баронесс '''Немат Шафик'''.(Nemat (Minouche) Shafik: Дэлхийн банкны дэд ерөнхийлөгч, 2011-2014 онд Олон улсын Валютын сангийн дэд захирал, 2014-2017 онд Английн банкны "Bank of England" дэд ерөнхийлөгч, 2020 оноос Их Британийн Лордуудын танхимын "Пэр" болсон). ==Цахим холбоос== {{official|https://www.lse.ac.uk/}} [[Ангилал:1895 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Лондон Их Сургууль]] 3u75me4ew9iq5nzvuslf6yejof88egm 0 120034 869006 697641 2026-09-09T02:08:06Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869006 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Hoppner (1758-1810) - Franz Joseph Haydn (1732-1809) - RCIN 406987 - Royal Collection.jpg|thumb|Франц Иозеф Гайдн (1732-1810)]] '''Франц Иозеф Гайдн''' ({{lang-de|Franz Joseph Haydn}}, 1732 оны 3 дугаар сарын 31-нд Австрийн Рорау тосгонд төрж, Вена хотод 1809 оны 5 дугаар сарын 31-нд нас барсан) - [[Австри]]йн агуу хөгжмийн зохиолч, Венийн сонгодог дэгийн төлөөлөгч, симфони болон чавдаст дөрвөл зэрэг хөгжмийн жанрын суурийг тавилцсан хүн. Мөн сонат, клавира зэрэг жанрт том хувь нэмрээ оруулсан хүн юм. == Намтар == Франц Иозеф Гайдн 1732 оны 3 дугаар сарын 31-нд Унгартай хиллэдэг Доод Австрийн Рорау тосгоны Харрах гүнгийн эдлэнд төржээ. Гайдн бол сүйх тэрэгний мужаан Маттиас Гайдны (1699-1763) хүү юм. Дуу, хөгжимд маш их дуртай эцэг эх нь хүүгийн хөгжмийн авьяас чадварыг олж мэдээд 1737 онд Иозефыг авга ах Иоганн Маттиас Фрэнк дагуулан Дунай дахь Хайнбург хотод аваачиж, хүүгээ найрал дуу хөгжмөөр суралцуулсан байна. 1740 онд түүнийг Вена дахь Гэгээн Стефан сүмийн найрал дууны захирал Георг фон Ройтер анзаарч авьяаслаг хүүг сүмд аваачсанаар, есөн жилийн турш (1740-1749 он хүртэл) Вена дахь Гэгээн Стефаны сүмийн найрал дуунд (хэд хэдэн жил дүү нартайгаа хамт) дуулж, мөн хэд хэдэн хөгжмийн зэмсгийн чиглэлээр суралцжээ. Иозеф Венийн хөгжмийн зохиолч, дууны багш Никола Порпорагийн үйлчлэгч зэрэг янз бүрийн ажил хийжээ. Гайдн Никола Порпорагийн шавь болохыг үнэхээр их хүсч байсан ч хичээл нь маш их өндөр үнэтэй байсан тул хичээлийн үеэр хөшигний ард суугаад хэнд ч саад учруулахгүйгээр сонсохоор тохиролцсон байна. Гайдн өөрийн хөгжмийн боловсролын цоорхойг нөхөхийг хичээж, Эммануэль Бахын бүтээлүүд болон найруулгын онолыг хичээнгүйлэн судалжээ. И.Фукс, И.Матесон болон бусад хүмүүсийн хөгжмийн бүтээлүүд болон онолын бүтээлүүдийг судлах нь Иозеф Гайдны системтэй хөгжмийн боловсролтой болоход их хэрэг болсон байна. Тухайн үед түүний зохиосон клавесын сонатууд хэвлэгдэж олны анхаарлыг татсан юм. 1779 он бол Жозеф Гайдны өсөх замд эргэлтийн үе болсон - өмнө нь түүний бүх зохиол нь гэрээний дагуу унгар баян гүн Миклош Иозеф Эстерхазийн гэр бүлийн өмч байсан бол одоо тэрбээр бусдад зориулж бичиж, бүтээлээ хэвлэн нийтлэгчид зарах эрхтэй болжээ. Удалгүй энэ нөхцөл байдлыг харгалзан Гайдн хөгжмийн зохиолынхоо анхаарлыг өөрчилж дуурь бага бичиж, олон квартет, симфони олноор бүтээж эхэлжээ. Нэмж дурдахад тэрээр Австри болон гадаадын хэд хэдэн хэвлэн нийтлэгчидтэй хэлэлцээр хийж эхэлсэн байна. Эстерхазийн ордонд бараг гучин жил ажиллахдаа хөгжмийн зохиолч Гайдн олон тооны бүтээл туурвиж, алдар нэр нь улам бүр нэмэгдсээр байлаа. 1781 онд Гайдн Венад байх хугацаандаа Вольфганг Амадей Моцарттай танилцаж нөхөрлөсөн байна. 1790 онд Миклош Эстерхазийг нас барсны дараа түүний хүү, залгамжлагч хунтайж Антал Эстерхази хөгжимд дуртай биш байсан тул найрал хөгжмийг татан буулгажээ. 1791 онд Гайдн Англид ажиллах гэрээ авч тэрээр Австри, Их Британид нэлээдгүй ажилласан байна. Лондонд Гайдн асар их үзэгчдийг цуглуулж түүний концертод маш олон сонсогч ирсэн нь хөгжмийн зохиолчийн алдар нэрийг нэмэгдүүлж, их хэмжээний ашиг олж, эцэст нь тэрбээр санхүүгийн хувьд айх зүйлгүй болжээ. [[Файл:HaydnsHouseInVienna.PNG|thumb|295x295px|Вена хот дахь Иозеф Гайдны гэр-мүзэй]] 1791 онд Иозеф Гайдн Английн Оксфордын их сургуулийн хүндэт доктор цол хүртжээ. Энэ үеэр Оксфордын симфони гэж нэрлэгддэг Англи руу аялахаас өмнө бичсэн 92-р симфонийг тоглосон байна. 1792 онд Лондонд хийсэн анхны аяллаасаа буцаж ирээд Бонн хотоор дамжин өнгөрөхдөө Гайдн залуу Бетховентой уулзаж, түүнийг дагалдангаар авч байжээ. Гайдн Лондонд хийсэн хоёр дахь аяллаасаа буцаж ирээд 1795 онд Венад суурьшжээ. Тэр үед хунтайж Антал Эстерхази нас барсан бөгөөд түүний залгамжлагч II Миклос Гайдны удирдлага дор Эстерхази хөгжмийн байгууллагуудыг дахин сэргээхийг санал болгов. Гайдн саналыг хүлээн авчээ. Гайдн бүх төрлийн хөгжмийн зохиолд хүчээ сорьсон боловч түүний бүтээлийн бүх төрлүүд ижил мундаг хүч чадалтай байсангүй. Зэмсэгт хөгжмийн салбарт түүнийг 18-р зууны хоёрдугаар хагас, 19-р зууны эхэн үеийн хамгийн агуу хөгжмийн зохиолчдын нэг гэж зүй ёсоор тооцдог. Иозеф Гайдны хөгжмийн зохиолчийн хувьд агуу гэдэг нь түүний сүүлчийн хоёр бүтээл болох "Ертөнцийг бүтээн байгуулсан нь" (1798), "Жилийн улирлууд" (1801) гэсэн агуу ораториод хамгийн их илэрсэн юм. Наполеон тэргүүтэй Францын арми Вена руу дайрсны дараахан Гайдн 1809 оны тавдугаар сарын 31-нд Вена хотод нас баржээ. == Уран бүтээлүүд == Хөгжмийн зохиолч 24 дуурь туурвиж, 104 симфони, 83 чавхдаст дөрвөл, 52 төгөлдөр хуурын сонат, баритон 126 трио, увертюра, марш, бүжиг, найрал хөгжим болон төрөл бүрийн хөгжмийн зэмсгүүдэд зориулсан дивертисс, клавьер болон бусад хөгжмийн зэмсгүүдэд зориулсан концерт зэрэг төрөл бүрийн хөгжмийн зохиол бичсэн. [[Шотланд]], [[Ирланд]], Уэльс дуунуудын найруулга, [[төгөлдөр хуур]], хийл (хийл эсвэл хийл нэмэлт) тааруулж хийсэн байна. '''Хобокены цуглуулга-каталог''' (герман. Hoboken-Verzeichnis, товч. '''Hob.''') Гайдны зохиосон хөгжмийн бүтээлүүдийн цуглуулга. {{DEFAULTSORT:Гайдн, Франц Иозеф}} [[Ангилал:Австрийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Иозеф Гайдн| ]] [[Ангилал:Михаэл Гайдн]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сонгодог эрин үеийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:18-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Австрийн чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Айзенштадтын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Венийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Роораугийн (Доод Австри) хүн]] [[Ангилал:Хабсбургийн эзэнт улсын хүн]] [[Ангилал:Австрийн Хаант Улсын хүн]] [[Ангилал:1732 онд төрсөн]] [[Ангилал:1809 онд өнгөрсөн]] fpgumju93z1a59e9mwgml5owncn6jj4 0 121216 869020 737527 2026-09-09T02:19:02Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869020 wikitext text/x-wiki [[Файл:Josip Broz Tito Bihać 1942.jpg|thumb|'''Иосип Броз Тито''']] '''Иосип Броз Тито''' (серб-хорват. Јосип Броз "Тито" / Josip Broz "Tito", ; '''''Ти́то''''' — гэж намын нууц нэрийг овог дээрээ нэмсэн байна), (1892 оны 5-р сарын 7-нд Хорватын хаант улсын Кумровец хотод төрсөн- 1980 оны 5-р сарын 4-нд Югослав улсын [[Любляна]] хотод нас барсан) — югославын хувьсгалч, улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. 1945 оноос 1980 хүртэл нас бартлаа [[Югослав]]<nowiki/>ын удирдагч байсан. 1937 оноос Югославын Коммунист намын (ЮКН) дарга байсан. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед Тито бол эзлэгдсэн [[Европ]] дахь хамгийн үр дүнтэй эсэргүүцлийн хөдөлгөөн гэж нэрлэгддэг Югославын партизануудын удирдагч байв. Тэрээр Югослав болон гадаадад их алдартай хүн байсан. Түүний нэгдмэл байдлын бэлгэ тэмдэг гэж тооцогддог дотоод бодлого нь Югославын холбооны ард түмний энх тайванч зэрэгцэн оршихыг хадгалж чадсан юм. Тэрээр "Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн"-ий гол удирдагч байснаараа Энэтхэгийн [[Жавахарлал Неру]], Египетийн Гамал Абдель Нассер, Индонезийн Сукарно болон бусад удирдагчидтай хамтран ажиллаж чаддаг байсан улс төрч юм. 1980 онд Титог нас барсны дараа Югославын Бүгд найрамдах улсуудын хооронд зөрчилдөөн үүсч эхэлсэн. 1991 онд Югослав задарсны дараа түүний бүрэлдэхүүнд багтдаг бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэрт хэд хэдэн зэвсэгт мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1990-ээд оны эцэс хүртэл үргэлжилсэн юм. Тэдний үр дагавар нь хуучин Югославын бүгд найрамдах улсуудын амьдралд нөлөөлсөн хэвээр байна. == Намтар == Иосип Броз 1892 оны 5-р сарын 7-нд тухайн үед Австри-Унгарын нутаг дэвсгэрт орших Хорватын Кумровец тосгонд төрсөн. Төрөхдөө тэрээр католик сүмд баптист загалмай хүртсэн. Ирээдүйн Югославын удирдагчийн эцэг Франио Броз нь хорват хүн байсан: Иосипийн эх Мария Броз, өмнө нь Яверсек нь Подсреда тосгоны Словен хүн байжээ. 1907 онд эцэг Франио Броз хүүгээ АНУ-д ажиллуулах гэж оролдсон боловч гэр бүлийнхэн нь явуулах мөнгө цуглуулж чадаагүй ажээ. Үүний дараа арван таван настай Иосип үеэл Юрицагийн цэргийн алба хааж байсан Сисак хотод очжээ. Эхлээд Иосип Юрицагийн зохицуулсанаар зоогийн газрын зөөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь төрөл бүрийн ажил хийсээр слесарь болохоор суран ажилдаг байжээ. 1910 оны 9-р сард Иосип сургуулиа төгсөж, мэргэшсэн слесарь болжээ. Үүний дараа тэрээр Загреб руу нүүж, Сисак дахь танилуудын ачаар ажил олж чаджээ. Загреб хотод тэрээр Металлчдын үйлдвэрчний эвлэл, Хорват, Славоны Социал Демократ Намд элсэн улс төрд хөл тавьжээ. 1913 оны 5-р сард Броз Австри-Унгарын эзэн хааны армид татагдан хоёр жил алба хаах ёстой болжээ. Цэрэгт байхдаа сурсан зүйлээ ашиглаж нэр хүнд олж авчээ. 1915 онд тэрээр шархадаж оросуудад олзлогдож 13 сар болж эмнэлэгт хэвтээд орос хэл сурчээ. Улмаар Оросын 1917 оны хувьсгалд оролцож Сибирь явжээ. 1920 оны 9-р сард Иосип Пелагея гэх эмэгтэйтэй гэрлэж Брозович гэж овог авчээ. 1920 оны сүүлээр Брозович гэр бүл Оросыг орхиж Югослав явжээ. Нутагтаа ирээд Югославын коммунист намд элсэж улс төрийн ажил хийжээ. 1937 онд Югославын Коммунист намын дарга болж Дэлхийн хоёрдугаар дайнд партизаны хөдөлгөөн зохион байгуулж амжилт олсон. Улмаар Югославыг нэгтгэж нас бартлаа тус улсыг удирсан байна. 1980 онд Иосип Броз Тито хүнд өвчтэй болжээ. Өвчний нэг шалтгаан нь удаан хугацаагаар тамхи татсантай холбоотой байжээ. Зүүн хөлөнд нь судасны бөглөрөл илэрсэн бөгөөд нэгдүгээр сард зүүн хөлөө тайруулсан ч биеийн байдал нь сайжраагүй байна. Тэрээр 1980 оны тавдугаар сарын 4-ний шөнө 88 нас хүрэхээсээ гурав хоногийн өмнө Любляна хотод нас баржээ. Түүнийг Белград дахь "Цэцгийн байшин" бунханд оршуулжээ. Дараагийн арван жилийн турш 5-р сарын 4-ний 15:55 цагт Югослав бүхэлдээ Иосип Броз Титогийн таалал төгссөн өдрийг нэг минут дуугуй зогсож хүндэтгэл үзүүлдэг байжээ. {{DEFAULTSORT:Тито, Иосип Броз}} [[Ангилал:1892 онд төрсөн]] [[Ангилал:1980 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Югославчууд]] [[Ангилал:Австри-Унгарын хүн]] [[Ангилал:Югославын улс төрч]] [[Ангилал:Хорватын улс төрч]] [[Ангилал:Югославын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Коминтерний тэргүүн]] [[Ангилал:Маршал]] [[Ангилал:Католик шашны сүмээс хөөгдсөн хүн]] [[Ангилал:Дайны олзлогдогч]] [[Ангилал:Марксист онолч]] [[Ангилал:Югославын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Зоригт Михай Цэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Ард Түмний Найрамдлын Од шагналтан]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Белградын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Скопьегийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Загребын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Югославын коммунистуудын холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Австри-Унгарын дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссариатын хүн]] [[Ангилал:Түүхэн улсын ноёрхогч]] 48jj486dzf94hh6aodsakmivpgb85xu 0 122166 869022 865071 2026-09-09T02:19:52Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869022 wikitext text/x-wiki {{Infobox/testcases|name=Тамгагүй Төр|image=[[File:TMK Cover Page.jpg|thumb|The Mongol Khan cover]]|international_name=Монгол Хаан|english_name=The Mongol Khan|written_by=Б.Лхагвасүрэн|directed_by=Б.Баатар ("Hero Baatar")|executive_producer=М.Есөнмөнх, А.Амундра|producer=Б.Баярцэцэг|music_by=М.Бирваа, Б.Одбаяр|premiere=2022 оны 4-р сарын 17|place=Улсын Драмын Эрдмийн Театр|type=Физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг|created for=Монгол соёл, уран бүтээлийг дэлхий даяар сурталчлах|company=ХЕРО Энтертайнмент (“HERO Entertainment”)|website=[https://themongolkhan.com]}} '''Тамгагүй төр (Монгол хаан)''' нь 1998 онд Ардын уран зохиолч [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн бичсэн, 3 бүлэг 6 үзэгдэлтэй эмгэнэлт түүхэн жүжиг юм. Тамгагүй төр (Монгол хаан) театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор <u>Hero</u> <u>Entertainment Group</u> ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref> Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, [[Ардын Уран Зохиолч|Ардын уран зохиолч]], төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2022-06-07 |title="Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2563300/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группын найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] буюу Hero Baatar физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> == '''Агуулга''' == * Түүхэн тойм * Жүжгийн баг * Жүжгийн үйл явдал * БНХАУ дахь тоглолт * ИБУИНХУ дахь тоглолт * Олон улсын аялан тоглолтууд * График Комик ном * Хувцас чимэглэл дизайн * Хөгжим, гэрлийн технологи * Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл * Гадаад холбоос == '''Түүхэн тойм''' == [[1998 он|1998]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа тавигдаж байв. Найруулагч [[Чойнхорын Найдандорж]] /МУСГЗ/ анх тайзнаа тавихад Арчуг хааны дүрийг [[Ардын Жүжигчин|ардын жүжигчин]] Л.Жамсранжав, Эгэрэг түшмэлийн дүрийг ардын жүжигчин П.Цэрэндавга нар амилуулж байв. Б.Лхагвасүрэн энэхүү жүжгийн зохиолоо бичихдээ Арчуг хааны дүрийг Ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав|Лоолийн Жамсранжавт]] зориулав хэмээн тэмдэглэн үлдээснийг найруулагч Ч.Найдандорж дурссан байдаг. [[2008 он|2008]] оны үес буюу "Тамгагүй төр" жүжиг тайзнаа тавигдсанаасаа хойш арван жил завсарлаж дахин тайзнаа тавигдахад гол дүрд уран уншлагын нэрт мастер [[Гомбын Равдан]] /АЖ/, улмаар 2015 оноос [[Бэх-Очирын Жаргалсайхан]] /МУГЖ/ тоглож эхлэв. Мөн Эгэрэг түшмэлд [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|Пүрэвдоржийн Цэрэндавга]] /АЖ/, Цэцэр их хатанд [[Батсүхийн Нармандах]] /МУГЖ/, Гүргэл бага хатан М.Тогтохжаргал /МУСТА/, А.Алтантөр /МУСТА/,  Б.Тамир /МУСТА/ нар тогложээ. [[2022 он|2022]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] мюзикл драмын хэлбэрт оруулан найруулж толилуулсан юм. 2022 оны 4-р сарын 17-нд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] анх нээлтээ хийжээ. Түүнээс хойш Монголын театрын түүхэнд анх удаа 180 удаа тасралтгүй тоглож, 75 мянга орчим үзэгчдэд хүргэсэн байна<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref>. == '''Жүжгийн баг''' == [[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan Team photo | London Colesium, 2023</nowiki><ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=0N9A0257 |date=2023-12-02 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54272985898/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] * '''Зохиолч''': Б.Лхагвасүрэн / Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч * '''Ерөнхий найруулагч''': Б.Баатар / СТА * '''Ерөнхий зураач''': Д.Ганзориг / СТА * '''Хөгжмийн зохиолч''': М.Бирваа / МУУГЗ * '''Хөгжмийн зохиолч''': Б.Одбаяр / СТА * '''Бүжиг дэглээч''': Д.Баярбаатар / МУУГЗ * '''Бүжиг дэглээч''': Х.Хашхүү / СТА * '''Хувцасны зураач''': Д.Болд / СТА * '''Ерөнхий продюсер''': М.Есөнмөнх / МУАҮГА, А.Амундра * '''Гүйцэтгэх продюсер''': Б.Баярцэцэг * '''Уран сайхны удирдагч''': Г.Цоггэрэл / МУУГЗ * '''Зохион байгуулагч''': Б.Отгонбат / МУУГЗ * '''Редактор''': Л.Хасар * '''Асс. Найруулагч''': Э.Ёндоншарав / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> === Дүрүүдэд === * '''Арч хаан''': Г.Эрдэнэбилэг / МУГЖ * '''Эгэрэг түшмэл''': С.Болд-Эрдэнэ / МУГЖ * '''Цэцэр хатан''': У.Уранчимэг / МУГЖ * '''Гүргэл хатан''': О.Дөлгөөн / СТА * '''Том хүү Ачир''': Ш.Доржсүрэн / МУГЖ * '''Бага хүү Хүчир''': О.Самданпүрэв / СТА * '''Бөө''': Х.Хашхүү / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> == '''Жүжгийн үйл явдал''' == [[Файл:TMK scene.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01405 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798596/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Евро-Азийн газар нутгийг дамнан эрхшээсэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] нь НТӨ III зуунаас НТ I зууны хооронд оршин тогтнож байсан нүүдэлчдийн төрт улс бөгөөд эрхшээсэн газар нутаг нь өргөн уудам тул олон үндэс, угсаатантай, ноёлох аймаг нь эртний Монгол угсаатнууд байсныг археологийн нээлтүүд нотолсоор байна.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Тус жүжгийн үйл явдал нь [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] хүчирхэг төр ёс сулран доройтож буй үеийн нэгэн хааны хувь хүний алдаа, буруу шийдвэрүүд нь төрийг нь мөхөлд хүргэх аюулыг үүсгэдэг.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Улмаар [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийн эрхийг балмад, хэрцгий хүмүүст алдахгүйн тулд золих золиос, төлөх төлөөсөө төлж, хүчирхэг [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийг үлдээх шийдвэрийг гаргаж буй Арчуг хааны амьдралаар, Монголчуудын төрт ёсыг эрхэмлэх үзлийг өгүүлнэ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Нийтийн эрх ашгийг, өөрийн хувийн эрх ашгаас илүүд эрэмблэх Монголчуудын үзэл нь өрнө дорно дахины соёл, шашны ялгаатай олон үндэстнүүдийг нэгтгэж, Монголын төрт ёсонд үндэслэсэн гурван их гүрнүүдийг байгуулсан, ялгуусан түүхийг хүн төрөлхтний түүхэнд үлдээсэн байна.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> [[Тамгагүй төр|“Тамгагүй төр”]] жүжиг нь энэ гурван их гүрний нэг болох Хүннү гүрний тухай өгүүлэх зохиол болно.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Хаан Арчугт их хатан Цэцэр, бага хатан Гүргэл нар нэг өдөр хоёр нуган үр төрүүлэн өгсөнд хаантан хурмаст тэнгэр, хувь заяаны даажигналыг хэрхэхээ мэдэхгүй балмагдана. Үр заяах битгий хэл үнэрийг нь мартсан их хатныхаа хүүг өөрийн хүү биш тул бага хатан Гүргэлээс төрсөн хүүгээ өлгийтэйд нь хаанд өргөмжлөхөөр зарлиг буулгаж эхэлнэ. [[Файл:TMK stage photo 2.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01967 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798466/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Хааны итгэлт шадар Эгэрэг энэ зарлигийг нь эсэргүүцэвч яаж ч чадахгүй буцна. Эгэрэг их хатан Цэцэрийн хэвлийгээс төрсөн өөрийн нууц хүүхдээ хааны сэнтийд суулгахаар заль мэх зохионо. Их хатан Цэцэр өөрөөс төрсөн нялх үрээ солихыг үл хүсэвч ёсоор болгож, бага хатны хүүг өөрийн хүүтэй солино. Хаан Арчуг хүүгээ татаж унадаг өвчтэй, санаа муутай болохыг нь өсөж том болоход нь мэдэн гуниглаж, хаан ширээнд тохирох хүн биш хэмээн яллаж, нугасыг нь таслан, хайрт хатан Гүргэлээ хүүгээ алдан энэ хорвоод шаналж амьдрахыг нь харахгүйн тулд мөн егүүтгэнэ. Харин хааны шадар Эгэрэг хүүгээ үхсэнд хорсож, хааны жинхэнэ хүүг хорооно. Эгэрэг өөрөө хаан ширээнд суухаар завдан хаантай тэрсэлдэж төрийн тамга, түмний эрхийг нэхэн тулалдаж их хаанд ялагдаж байгаагаар төгсөнө. === Монгол Хаан жүжиг === “Монгол хаан” театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор Hero entertainment group ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно. “Монгол хаан” төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “[[Тамгагүй төр]]” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=ikon.mn |first=М. Батчимэг |date=2023-11-13 |title="Лондонд тоглогдох "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтарч буй гаднын хөрөнгө оруулалттай төсөл" |url=https://ikon.mn/n/305x |access-date=2025-01-16 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == '''БНХАУ дахь тоглолт''' == Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг 2023 оны 9-р сарын 19-23-нд [[БНХАУ]]-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Эзэн хороо театрт тоглохоор хоёр тал гэрээ байгуулсан байсан боловч тоглолт эхлэхээс хэдхэн минутын өмнө “цахилгаан тасарсан” шалтгаар Хятадын эрх баригчид тоглолтыг цуцалжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Radio Free Asia агентлагийн мэдээлснээр, “[[Тамгагүй төр]]” монгол жүжгийг ӨМӨЗО-ы Ордос хотын Эзэн хороо хошууны их театрт есдүгээр сарын 19-нөөс 21-ний хооронд тоглохоор төлөвлөж байсан ч олон зуун үзэгчид цугларч тоглолтын танхим руу орохоос өмнө техникийн саатал шалтгаар, тоглолтыг зогсоосныг мэдэгдсэн боловч, тоглолтыг зогсоосон шалтгаан нь эрх баригчдын шийдвэр байжээ. Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийн багийнхан тоглолтоо гаргах найдлага тээж холбогдох хүмүүстэй уулзаж ярилцсаар байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Анхтуяа |date=2023-10-04 |title=China bans Mongolian theatre production - News.MN |url=https://news.mn/en/799931/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - The source of news |language=en}}</ref> Энэ талаар Ордос хотын сургуулийн нэгэн багш  “Өвөр Монголын өнцөг булан бүрээс ирсэн үзэгчид тасалбар худалдаж авсан ч хотын засаг захиргааны зүгээс тоглолтыг түр зогсоосон. “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчид тоглолтоо нээхтэй зэрэгцэж "Эзэн хороо хошуу" их театрын цахилгаан тасарч, цахилгаангүйн улмаас тоглолтыг хойшлуулах тайлбар гарсан. Энэхүү жүжгийг Монголд маш олон удаа тоглосон нь Өвөр Монголчуудын анхаарлыг татаж зорьж ирэхэд нь ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Жүжгийг үзэхээр Шилийн голын үзэгчид болон Хөлөн Буйр, Бор тал, Ховог сайр, Хөхнуур, Цайдам зэрэг Өвөр Монголын бараг хошуу бүрээс, Японы иргэншилтэй Өвөрмонголчууд хүртэл Японоос үзэхээр ирцгээж, тасалбараа худалдаж авчихсан байсан” гэжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Түүнчлэн “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг тоглохыг хориглосон гол шалтгаан нь ӨМӨЗО-д үндэстний цөөнхийн боловсон хүчин, эрдэмтэн судлаачдыг онилсон "Монголын ерөнхий түүх"-ийг тавиур дээрээс хасаж, худалдаалахыг хориглосон, Өвөрмонголд соёлын цэвэрлэгээ эрчимжиж, эрх баригчид бага, дунд сургуулийн түүхийн сурах бичгүүдэд арга хэмжээ авч байгаа энэ үед баатарлаг, улс төрийн гүнзгий агуулгатай [[Монголын түүх]], соёл нэвт шингээсэн бүтээл тоглогдох гэж байсан тул Монгол үндэстний үзэл баримтлал нь Өвөрмонголд тогтоосон хяналтад нөлөөлнө гэж [[Хятад]] улс санаа зовж байна гэж албаны эх сурвалжууд мэдээлснийг RFA агентлаг эш татан мэдээлэв<ref>{{Cite web |last=Bagshaw |first=Eryk |date=2023-10-03 |title=China bans West End-bound theatre production |url=https://www.smh.com.au/world/asia/china-pulls-the-plug-on-west-end-bound-theatre-production-20231003-p5e9bi.html |access-date=2025-01-27 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref>. == '''ИБУИНХУ дахь тоглолт''' == "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтран зохион байгуулж буй гадаадын хөрөнгө оруулалтаар Монголын соёл урлагийг дэлхийн тайзнаа гаргасан төсөл юм. [[Файл:London Colesium Theatre.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | London Colesium Theatre, 2023 </nowiki>]] [[Англи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]<nowiki/>ын нийслэл [[Лондон]] хотноо [https://londoncoliseum.org/ Колисиум] театрт 2023 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 12 дугаар сарын 2 хүртэл 15 өдрийн турш 17 удаа тоглож, нийт 40 мянга орчим үзэгчдэд толилуулжээ.<ref>{{Cite web |title=Лондон хотын Колизей театрт 17 удаа тоглогдсон "Монгол хаан" жүжиг 40000 гаруй үзэгчид хүрчээ |url=https://montsame.mn/mn/read/332683 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> [[Файл:Lord Mayor's Show 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Lord Mayor's show, 2023</nowiki>]] Тоглолтын өмнө "Монгол хаан" жүжгийн уран бүтээлчид 2023 оны 11-р сард Лондон хотод болсон "[https://lordmayorsshow.london/ The Lord Mayor's]" шоунд оролцож, жүжгийн хувцас хэрэглэл болон “Өв” брэндийн монгол дээлээр гоёж, Лондон хотын гудамжаар морьтой явсан билээ.<ref>{{Cite web |last=Limited |first=Alamy |title=The Mongol Khan group at Lord Mayor's Show Procession 2023, on Armistice Day, passing along Poultry in the historic City of London, UK Stock Photo - Alamy |url=https://www.alamy.com/the-mongol-khan-group-at-lord-mayors-show-procession-2023-on-armistice-day-passing-along-poultry-in-the-historic-city-of-london-uk-image572229801.html |access-date=2025-01-28 |website=www.alamy.com |language=en}}</ref> Theatreweekly хэмээх мэргэжлийн хэвлэл “Лондон Колисиум бол Лондонгийн хамгийн том тайзуудын нэг. Гэвч Монгол Хаан жүжиг энэ театрын өнцөг булан бүрийг дүүргэж чадаж байна. Өмнө нь Лондонд ийм зүйл болж байгаагүй юм. Монголын зөвхөн театрын урлагийг таниулж байгаагийн хувьд ч бус, Монголын соёл, уламжлалын хаалгыг нээж байгаагийн хувьд энэ бол ялалт байлаа. Монгол Хаан бол үзсэн үзэгчид нь өөрсдийгөө азтайд тооцож болох, урьд өмнө байгаагүй тийм үзэгдэл, үйл явдал болж байна.<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref>” гэж дүгнэжээ. === Чарльз хааны захидал === 2024 оны 3-р сард [[III Чарльз|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улсын Цог Жавхлант хаан III Чарльз]] Лондон хотын Уэст Эндийн Колисиум театрт тоглолтоо толилуулсан “Монгол хаан” жүжгийн багт талархлын захидал илгээж, мэндчилгээ дэвшүүлснийг Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах Муна Шамсуддин Монгол Улсаас тус улсад суугаа Элчин сайдын яамаар дамжуулан уламжилжээ. Энэхүү захидалд: <u>Букингемын ордон</u> 2024 оны 3 дугаар сарын 18 Эрхэм дээдэст өгөөмөр бэлэг болгон сайн сайхныг ерөөн илгээсэн уран зураг, санаа тавьж бичсэн захидалд талархал илэрхийлэхийг Эзэн хаан надад даалгасан билээ. Та бүхний сэтгэл гарган илгээсэн захидалд ихэд талархаж байна. Эзэн хааны зүгээс Та бүхэнд ч бас Зул сарын баярыг сайхан тэмдэглэж, шинэ ондоо үлэмж амжилт гаргахыг хүссэнийг хүлээн авна уу. Эрхэм дээдэс “Монгол хаан” жүжгийн баг, Монгол Улсын Элчин сайдын яамны хамт олонд эл мэндчилгээг хүргэхийн ялдамд чин сэтгэлийн талархал, хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөж байна. Муна Шамсуддин, Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=Эзэн хаан захидал copy |date=2025-01-28 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54292650096/ |access-date=2025-01-28}}</ref> == '''Олон Улсын Аялан тоглолтууд''' == === '''Сингапур улс дахь тоглолт''' === 2024 оны 3-р сарын 19-нд Сингапурын соёлын тэргүүлэх компани Base Entertainment “Монгол хаан” жүжгийг Сингапур улсад хамтран продюсер хийж, хөрөнгө оруулахаар тохиролцон гэрээгээ албан ёсоор байгуулжээ. Энэ нь Монголын уран бүтээлчид анх удаа гадаадын продюсинг компанитай зах зээлийн зарчмаар хамтран ажиллаж, хилийн чанадад уран бүтээлээ толилуулж байгаа тохиолдол болж байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2024-03-21 |title="The Mongol Khan" will be performed in Singapore - News.MN |url=https://news.mn/en/800627/ |access-date=2025-01-28 |website=News.MN - The source of news |language=en |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128113842/https://news.mn/en/800627/ |url-status=dead }}</ref> Base Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал Chantal Prud’homme “Бродвэйн түвшний маш өндөр чанартай Азийн шилдэг бүтээлийг Сингапурт авчрахыг бид удаан хугацаанд мөрөөдсөн. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард Лондонгийн Колисиумд энэхүү гайхалтай жүжгийг үзсэнийхээ дараа энэ бол бидний хайж байсан зүйл мөн гэдгийг шууд ойлгосон” гэж онцолсон байна.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> 2024 онд Марина Бэй Сэндс цогцолборын Сэндс театр нь Matilda, Hamilton, Miss Saigon, Монгол Хаан гэсэн дэлхийн театрын дөрвөн томоохон уран бүтээлийг тоглуулахаар сонгожээ.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> Сингапур улсад, тус цогцолборт анх удаа Азийн жүжгийг дөрвөн долоо хоногийн турш толилуулахаар болсон нь жүжгийн өгүүлэмж, илэрхийлэл нь ямарваа нэгэн үндэстэн, соёл, шашин шүтлэгээс үл хамааран дэлхийн нийт үзэгчдийн таалалд нийцэхийг илэрхийлжээ. {| class="wikitable" |+ !№ !Театрын нэр !Хот, улс !Огноо |- |1 |[https://web.archive.org/web/20250128113846/https://www.robertoplano.com/ulan-cia-gran-theatre-hohhot-china/ Ulan Cia Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сар Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |2 |[https://regional.chinadaily.com.cn/en/2024-10/02/c_1029695.htm Ordos Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сарын 19-оос 21н хүртэл Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |3 |[https://londoncoliseum.org/ London Colesium Theatre] |Лондон хот, ИБУИНХУ |2023 оны 11-р сарын 17-оос 2023 оны 12-р сарын 2н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Limited |first=London Theatre Direct |title=The Mongol Khan |url=https://www.londontheatredirect.com/musical/the-mongol-khan-tickets |access-date=2025-01-28 |website=London Theatre Direct |language=en}}</ref> |- |4 |[https://www.marinabaysands.com/entertainment/shows.html Sands Theatre, Marina Bay Sands]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Сингапур улс |2024 оны 10-р сарын 17-оос 2024 оны 11-р сарын 3н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Travel |first=Klook |title=The Mongol Khan at Sands Theatre in Singapore - Klook Singapore |url=https://www.klook.com/en-SG/activity/114570-the-mongol-khan-at-sands-theatre-singapore/ |access-date=2025-01-28 |website=Klook Travel |language=en-SG}}</ref> |- |5 |[https://www.t-i-forum.co.jp/en/facilities/a/ Tokyo International Forum Hall] |Токио, Япон |2025 оны 10-р сарын 10-аас 2025 оны 10-р сарын 20н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |6 |[https://www.nagoya-phil.or.jp/en/hall/hall_aichi Aichi Prefecture Art Theatre] |Нагоя, Япон |2025 оны 10-р сарын 24-оос 2025 оны 10-р сарын 26н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |7 |[https://dolbytheatre.com/ Dolby Theatre] |Лос Анджелес, АНУ |Тун удахгүй |- |8 |[[:en:Broadway_Theatre_(53rd_Street)|Broadway Theatre]] |Нью Йорк, АНУ |Тун удахгүй |} == '''График Комик Ном''' == [[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Graphic Novel Launch, London Colesium, 2023</nowiki>]] “Монгол хаан” жүжгээс сэдэвлэсэн “Монгол хаан” комик номыг Монголд анх удаа олон улсын стандартад нийцүүлэн англи, монгол хэлээр хэвлэсэн байна. 2023 оны 11-р сарын 8-нд ИБУИНХУ-ын нийслэл Лондон хотноо Колисиум театрт “Монгол хаан” комик номын англи хувилбар анх нээлтээ хийжээ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/news/53 |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> 2024 оны 2-р сарын 24-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо “Монгол хаан” комик номын монгол хувилбар нээлтээ хийсэн юм. 2024 оны 7-р сарын 30-нд Сингапур Улсад мөн нээлтээ хийж, Сингапурын Times Distribution компани борлуулахаар болсон бөгөөд Азийн алдарт Kinokuniya сүлжээ номын дэлгүүрт зарагдаж байна<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} Books Kinokuniya |url=https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=kinokuniya.com.sg |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128120314/https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |url-status=dead }}</ref>. “Монгол хаан” жүжгийн продюсер, Base Entertaiment-ийн захирал Шантал ярилцлага өгөхдөө “Номын нээлтээ Сингапурт хийсэн нь үнэхээр зөв алхам болсон. Яагаад гэвэл удахгүй тоглох жүжгийн маань томоохон сурталчилгаа болсон. Миний хувьд энэ жүжиг шууд сэтгэлд минь хүрсэн. Би сэтгэл зүрхээрээ мэдэрсэн. Би бол Францын Канад гаралтай иргэн. Надад ийм мэдрэмж төрүүлж байхад сингапурчуудад ямар сэтгэгдэл төрөх нь тодорхой.” гэж онцолжээ. Испанийн "Amok Ediciones Publishing" хэвлэлийн газар уг номыг испани хэлээр орчуулан гаргаж, улсынхаа номын дэлгүүрүүдээс гадна Латин Америкийн 18 оронд борлуулахаар болжээ. == '''Хувцас чимэглэл дизайн''' == “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчдийн жүжгийн хувцас чимэглэлийг евразийг дамнасан Хүннү гүрний нутаг дэвсгэр, одоогийн Монгол, ОХУ, Хятад, Казахстан, Унгар, Турк зэрэг улсуудын нутаг дэвсгэрээс олдсон археологийн олдворуудад тулгуурлан урлажээ. Мөн хүннүгийн өмнөх үеийн Дөрвөлжин булш, Хиргисүүр, Скиф-Сибирийн соёл, Алтайн бажираг, Грек-Бактрийн соёлын нүүдэлчдийн хувцас өмсгөлийн түүхэн олдворууд, хэв загвар, хээ угалз, гоёл чимэглэлд үндэслэн бүтээсэн байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://isee.mn/n/39005 |access-date=2025-01-28 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> * Тухайлбал, “Монгол хаан” жүжгийн гол дүр, хааны бага хатан Гүргэлийн гутлыг урлахдаа 2015 онд Монгол улсаас олдсон 1000 гаруй жилийн өмнөх Х зууны Хятан улсын үед амьдарч байсан эмэгтэйн “адидас гутал” гэж алдаршсан эсгий гутлыг дууриан сэргээжээ.<ref>{{Cite web |date=2022-04-22 |title=Гүргэл хатны гутлыг 1000 жилийн өмнөх “Адидас гутал”-аас сэдэвлэн бүтээжээ |url=https://eguur.mn/317442/ |access-date=2025-01-28 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> * Арчуг хааны алтан титмийг урлахдаа Хүн төрөлхөтний түүхэн дэхь Монголчуудын байгуулсан төр улсуудын нэг болох  Хүннү гүрний Шаньюйн алтан титмийн олдвороос сэргээн үйлдсэн байна.<ref>{{Cite web |date=2022-05-31 |title=ХҮННҮГИЙН ҮЕИЙН АЛТАН ТИТЭМ |url=https://taiz.mn/archives/12608 |access-date=2025-01-28 |website=www.taiz.mn |language=en-US}}</ref> * 2008 онд Монголын археологчдын олсон 1400 орчим жилийн тэртээх Монголын эртний чавхдаст хөгжмийн олдвороос ятга хөгжмийг сэргээн урлаж, жүжгийн үйл явдал, өрнөлүүдэд эгшиглүүлжээ.<ref>{{Cite web |title=Эртний Монголчуудын хэрэглэж байсан хөгжмийн зэмсгийг сэргээн, найрал хөгжмийн баг бүрдүүллээ |url=https://sonin.mn/news/enews/129252 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> * 2010 онд Монголын археологичид илэрүүлж олсон Нийтийн тоололын өмнөх III зуунаас Нийтийн тоололын I зууны үед Хүннүгийн язгууртнуудын хэрэглэж байсан Ромын шилэн аягыг сэргээн ашиглажээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрсэн олдворуудыг олон нийтэд дэлгэв |url=https://gogo.mn/r/jnyjj |access-date=2025-01-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Тус олдвор нь Хүннү-Ромын харилцааг нотолдог. * МӨН НТӨ XII-VII зууны үеийн Хүннүгийн металл боловсруулах тенхологийн тод баримт болох хүрэл илдийг сэргээн урласан байна. * 2019 онд Монголын археологчдын олж, Дэлхийн шилдэг 10 археологийн нээлтэд бүртгэгдсэн хос мөнгөн лууны загвараар Хүннүгийн хааны бэлгэдэл лууг сэргээн урлажээ.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/66088 |access-date=2025-01-28 |website=eagle.mn}}</ref> Тус жүжгийн хувцасны зураачаар Торго салоны зураач Д.Болд ажилласан ба хувцсыг Торго салоны урлаачид оёж чимэглэлийг дархан Самбуу урласан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/castandcreatives |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> == '''Хөгжим, гэрлийн технологи''' == “Монгол хаан” жүжгийн хөгжим, аудио нь технологийн хувьд Монголын анхны 5.1 surround (dolby digital) буюу орчин үеийн dolby digital дуугаралттай кино театрын стандарт дуугаралтыг амжилттай нэвтрүүлсэн тохиолдол юм. Мөн жүжигчдийн микрофон нь хамгийн сүүлийн үеийн технологи болох жүжигчдийн духны дээр байршуулах зориулалттай DPA 6060 Omni Lavaliere микрофоныг утасгүй аудио дамжуулалтын дэлхийд өндөр чанартай (1. Sennheiser EM 6000 Digital 2 Channel Receiver Sennheiser SK 6212 Ultra-Light Digital Mini-Bodypack) wireless системтэй хослуулан ашигласан нь үзэгчдээс төдийгүй мэргэжлийн ажилтнуудаас өндөр үнэлэлт авсан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/sightsandsounds |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> Гэрлийн техникийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн том театруудад л хэрэглэгддэг хамгийн олон тооны гэрлийн төхөөрөмжүүдийг нэг зэрэг ашиглаж, бүжгийн хөдлгөөнийг тод илэрхийлэхэд зориулсан хурдан удааны хосолмол, хөдөлгөөнтэй гэрлийн найруулга хийснээрээ онцлогтой.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Герман, Япон улсын мэргэжлийн продюсерүүдийн дүгнэснээр “Монгол хаан” бүтээл нь дуу хөгжим, гэрлийн технологийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн бүтээлтэй эн зэрэгцэж байна. === Хөгжмийн бүтээл === Тус жүжгийн хөгжим нь үндсэндээ сонгодог симфони найрал хөгжим ба үндэсний их найрал хөгжимд зориулагдан бичигдсэн cinematic шинжтэй бөгөөд үндэсний болон сонгодог эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн зэрэг найрал дуу, Монгол улсаас ЮНЕСКО Соёлын биет болон биет бус өвд бүртгэлтэй Монгол уртын дуу, морин хуур, лимбийн битүү амьсгаа, хөөмий зэргээс гадна Торгоны зам дагуух улс орнуудын хөгжмийн зэмсгийн баялаг дуугаралтыг хамруулсан маш өргөн баялаг хөгжмийн бүрэлдэхүүнтэй. Тус бүтээлд Монгол улсын Үндэсний урлагийн их театрын Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрлын хөгжимчид, симфони найрал хөгжим, халимаг, солонгос, хятад улсын хөгжимчид зэрэг өндөр зэрэглэлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүнүүд оролцон тоглосон.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Энэхүү жүжгийн турш special effects, ambience -г уран сайхны кино шиг өргөн ашигладаг тул хөгжмийн бичлэгийн mix, master формат нь 5.1 surround дуугаралттай, олон тооны cinematic midi programming sound ашигласан болно. Товчхондоо Торгоны зам дагуух өрнө дорнын их найрал хөгжмийн уламжлалт хослол дээр хамгийн сүүлийн үеийн хөгжмийн дуугаралтын программыг амжилттай хослуулсан cinematic арга барилтай бүтээл юм.[[Файл:Tmk reviews 1920x1080+.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн Олон Улсын нийтлэлийн шүүмж]] === Монгол Хаан жүжгийн дуу === Жүжгийн дууг Б.Лхагвасүрэнгийн үг, хөгжмийн зохиолч Б.Одбаярын хөгжим, Өвөр Монголын алдарт дуучин Тэнгэр дуулжээ<ref>{{Citation |last=The Mongol Khan |title="The Mongol Khan" - Official Soundtrack |date=2023-09-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dZ6ooFVQgZI |access-date=2025-01-28}}</ref>. == '''Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл''' == {| class="wikitable" |+ |} ==== Лондон Колисиум театрт тоглосноор театрын мэргэжлийн шүүмжлэгчид болон хэвлэл нийтлэлээс одоор дараах үнэлгээ ба шүүмжлэл өгсөн ==== {| class="wikitable" |'''#''' |'''Од''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |5 |The art desk |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan, London Coliseum review - unique operatic spectacle utterly overwhelms flaws in pacing and story |url=https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |access-date=2025-01-28 |website=theartsdesk.com |language=en |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223190659/https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |url-status=dead }}</ref> |- |2 |5 |The spy in the stalls |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=thespyinthestalls |date=2023-11-21 |title=thespyinthestalls review The Mongol Khan at London Coliseum |url=https://thespyinthestalls.com/2023/11/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=thespyinthestalls.com |language=en-GB}}</ref> |- |3 |5 |Seeing dance |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Kasner |first=Charlotte |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan |url=https://www.seeingdance.com/the-mongol-khan-231121/ |access-date=2025-01-28 |website=SeeingDance |language=en-GB}}</ref> |- |4 |5 |The arts dispatch |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Rudgyard |first=Carla |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review – London Coliseum |url=https://www.theartsdispatch.com/the-mongol-khan-review-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |language=en-GB}}</ref> |- |5 |5 |British Theatre Guide |05/01/2024 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Theatre review: The Mongol Khan from Hero Entertainment,, Wild Yak Productions and Maktub Productions at London Coliseum |url=https://www.britishtheatreguide.info/reviews/the-mongol-khan-london-coliseum-22760 |access-date=2025-01-28 |website=British Theatre Guide |language=en-GB}}</ref> |- |6 |5 |London reviews | |<ref>{{Cite web |date=2021-01-13 |title=London Reviews {{!}} Latest London Trends And Things To Do |url=https://londonreviews.co.uk |access-date=2025-01-28 |website=londonreviews.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |7 |5 |The Mancunion |29/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=The Mongol Khan review: Spectacle over substance - The Mancunion |url=https://mancunion.com/2023/11/29/the-mongol-khan-review-spectacle-over-substance/ |access-date=2025-01-28 |website=mancunion.com |language=en-GB}}</ref> |- |8 |5 |Yup voted |05/12/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Rise of Archug Khan |url=https://www.yupvoted.com/blog/the-rise-of-archug-khan |access-date=2025-01-28 |website=www.yupvoted.com}}</ref> |- |9 |5 |The fairy powered productions |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=FairyPoweredProductions |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review * Fairy Powered Productions |url=https://fairypoweredproductions.com/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Fairy Powered Productions |language=en-GB}}</ref> |- |10 |4.5 |The QR |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=WJQuinn |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan – London Coliseum |url=https://theqr.co.uk/2023/11/21/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=theqr.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |11 |4 |The Guardian |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Akbar |first=Arifa |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review – a spectacular, swashbuckling tale of succession |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/stage/2023/nov/21/the-mongol-khan-review-a-spectacular-swashbuckling-tale-of-succession-coliseum-london |access-date=2025-01-28 |issn=0261-3077}}</ref> |- |12 |4 |Culture whisper | |<ref>{{Cite news |title=A historic epic from Mongolia at the Coliseum |language=en-GB |work=Culture Whisper |url=https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |access-date=2025-01-28 |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110063202/https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |url-status=dead }}</ref> |- |13 |4 |First night |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of ‘The Mongol Khan’: “The dragon is awakening” |url=https://firstnightmagazine.com/2023/11/22/review-of-the-mongol-khan-the-dragon-is-awakening/ |access-date=2025-01-28 |website=First Night Magazine |language=en}}</ref> |- |14 |4 |London living large |11/2023 |<ref>{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |last3=X |last4=Pinterest |last5=Email |last6=Apps |first6=Other |title=The Mongol Khan ★★★★ London Coliseum {{!}} Nov 17 - Dec 2, 2023 |url=http://www.londonlivinglarge.com/2023/11/the-mongol-khan-london-coliseum-until.html |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |15 |4 |Everything theatre |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Lloyd |first=Irene |date=2023-11-22 |title=Review: The Mongol Khan, London Coliseum |url=https://everything-theatre.co.uk/2023/11/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Everything Theatre |language=en-GB}}</ref> |- |16 |4 |Broadway world |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Milazzo |first=Franco |title=Review: THE MONGOL KHAN, London Coliseum |url=https://www.broadwayworld.com/westend/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-London-Coliseum-20231121 |access-date=2025-01-28 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |17 |4 |London Box Office |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=King |first=Stuart |title=Review: THE MONGOL KHAN at London Coliseum |url=https://www.londonboxoffice.co.uk/news/post/mongol-khan-review |access-date=2025-01-28 |website=Theatre News and Reviews |language=en}}</ref> |- |18 |4 |The upcoming |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Snell |first=Will |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Theatre review |url=https://www.theupcoming.co.uk/2023/11/21/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-theatre-review/ |access-date=2025-01-28 |website=The Upcoming}}</ref> |- |19 |4 |Theatre weekly |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref> |- |20 |4 |West End evenings |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Chmielewska |first=Zuzanna |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan - London Coliseum - Review |url=https://westendevenings.co.uk/2023/11/22/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=West End Evenings |language=en-US}}</ref> |- |21 |4 |A yougish perspective |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of The Mongol Kahn |url=https://ayoungishperspective.co.uk/2023/11/22/review-the-mongol-kahn/ |access-date=2025-01-28 |website=A Young(ish) Perspective |language=en-US}}</ref> |- |22 |4 |Stage to page |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} REVIEW |url=http://www.stagetopage.co.uk/2023/11/the-mongol-khan-review.html |access-date=2025-01-28 |website=stagetopage}}</ref> |- |23 |4 |Morning star |04/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Monday |last2=December 4 |last3=2023 |date=2023-12-04 |title=Throne of blood |url=https://morningstaronline.co.uk/article/c/throne-blood |access-date=2025-01-28 |website=Morning Star |language=en}}</ref> |- |24 |4 |Jadar |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Review: The Mongol Khan |url=https://jadar.uk/2023/11/28/review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=JADAR |language=en-GB}}</ref> |- |25 |4 |Mark as pen |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=markaspen |date=2023-11-24 |title=The Mongol Khan |url=https://markaspen.com/2023/11/24/mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=Mark Aspen |language=en}}</ref> |- |26 |4 |London Theatre 1 |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Omaweng |first=Chris |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Review |url=https://www.londontheatre1.com/reviews/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=LondonTheatre1 |language=en-GB}}</ref> |- |27 |4 |The Strand |14/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Reddy |first=Vaishnavi |date=2023-12-14 |title=Reviewing 'The Mongol Khan': A Visually Stunning, Theatrical Spectacle |url=https://www.strandmagazine.co.uk/single-post/reviewing-the-mongol-khan-a-visually-stunning-theatrical-spectacle |access-date=2025-01-28 |website=STRAND Magazine |language=en}}</ref> |- |28 |4 |All that dazzles |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Admin |first=Sam- |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan (London Coliseum) |url=https://www.allthatdazzles.co.uk/post/review-the-mongol-khan-london-coliseum |access-date=2025-01-28 |website=All That Dazzles |language=en}}</ref> |- |29 |3 |The Times |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Craine |first=Debra |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review — like King Lear told by Cirque du Soleil |url=https://www.thetimes.com/culture/theatre-dance/article/the-mongol-khan-review-like-king-lear-told-by-cirque-du-soleil-725dp9fpz?region=global |access-date=2025-01-28 |website=www.thetimes.com |language=en}}</ref> |- |30 |3 |Time Out |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Bano |first=Tim |title=The Mongol Khan, London Coliseum review: hokey but lavish Mongolian national epic |language=en-GB |work=Time Out London |url=https://www.timeout.com/london/theatre/the-mongol-khan-review |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |31 |3 |Daily Mail |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Marmion |first=Patrick |date=2023-11-24 |title=The Witches review: Dahl's witches cast a spell over me. |url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-12785993/The-Witches-review-Dahls-witches-cast-spell-Im-not-fan-books-writes-PATRICK-MARMION.html |access-date=2025-01-28 |website=Mail Online}}</ref> |- |32 |3 |Express |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Norman |first=Neil |date=2023-11-28 |title=Greed, deceit, betrayal : Final chance to watch the epic Mongol Khan |url=https://www.express.co.uk/entertainment/theatre/1839757/mongol-khan-theatre-puppets-dance |access-date=2025-01-28 |website=Express.co.uk |language=en}}</ref> |- |33 |3 |Whats on the stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum – review |url=https://www.whatsonstage.com/news/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review_1551032/ |access-date=2025-01-28 |language=en-US}}</ref> |- |34 |3 |Upstage Reviews |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Barton |first=Matt |date=2023-11-26 |title=The Mongol Khan review: Can’t find a story to match the spectacle |url=https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Upstage Reviews |language=en |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415201801/https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |url-status=dead }}</ref> |- |35 |3 |The Spectator |25/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Christiansen |first=Rupert |date=2023-11-22 |title=An awesome spectacle: The Mongol Khan, at the London Coliseum, reviewed |url=https://www.spectator.co.uk/article/an-awesome-spectacle-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-reviewed/ |access-date=2025-01-28 |website=The Spectator |language=en-GB}}</ref> |- |36 |3 |Afridiziak Theatre news |27/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Nicole |first=Christina |date=2023-11-27 |title=The Mongol Khan - review • Afridiziak Theatre News |url=https://www.afridiziak.com/reviews/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=www.afridiziak.com |language=en-GB}}</ref> |- |37 |2 |Financial Times | |<ref>{{Cite news |last=Hemming |first=Sarah |date=2023-11-22 |title=The Witches at the National Theatre — a mischievous musical take on Roald Dahl |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/345d9cd3-4c4f-4a17-bc35-97abdf074648 |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |38 |2 |The Telegraph |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Swain |first=Marianka |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan: Oh no he can’t |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |issn=0307-1235}}</ref> |- |39 |2 |The Stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Mongol Khan review at the London Coliseum from Lkhagvasuren Bavuu and Timberlake Wertenbaker |url=https://www.thestage.co.uk/reviews/the-mongol-khan-review-at-the-london-coliseum-from-lkhagvasuren-bavuu-and-timberlake-wertenbaker |access-date=2025-01-28 |website=The Stage |language=En}}</ref> |- |40 |2 |The reviews hub |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=London |first=The Reviews Hub- |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan – Coliseum, London |url=https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |access-date=2025-01-28 |website=The Reviews Hub |language=en-GB |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415195959/https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |url-status=dead }}</ref> |} '''<br />Марина Бай Сандс театрт тоглосноор хэвлэл нийтлэлээс дараах шүүмжлэл өгсөн''' {| class="wikitable" |+ |'''#''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |RED HOT SG print |01/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=‘Art director is a 2,000-year-old man’: Mongolia’s first West End show premieres in Singapore |url=https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |access-date=2025-01-29 |website=Red Hot Singapore |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415200133/https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |url-status=dead }}</ref> |- |2 |The Straits Times print |01/11/2024 |Show Picks: Concerts by Asen, d4vd and The Mongol Khan |- |3 |Berita Harian |22/10/2024 |The stage of the theater turns into a battlefield for power |- |4 |Lianhe Zaobao |03/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=音乐剧《蒙古汗》感受草原帝国辉煌动荡 |url=https://www.zaobao.com.sg/lifestyle/culture/story20241025-5216137 |access-date=2025-01-29 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref> |- |5 |Berita Harian |28/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=cue |date=2024-10-28 |title=Singkap sejarah, sentuhan kreatif di sebalik ‘The Mongol Khan’, Berita Singapura - Beritaharian.sg |url=https://www.beritaharian.sg/singapura/singkap-sejarah-sentuhan-kreatif-di-sebalik-the-mongol-khan |access-date=2025-01-29 |website=BeritaHarian |language=ms}}</ref> |- |6 |8Days |01/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=Mark Dacascos On Iron Chef, Fate Of His John Wick 3 Character, And Tackling The Epic Play, The Mongol Khan |url=https://www.8days.sg/entertainment/hollywood/mark-dacascos-mongol-khan-memorable-roles-837526 |access-date=2025-01-29 |website=8days |language=en}}</ref> |- |7 |Justswipelah | |<ref>{{Citation |title=Kun Hua becomes a Mongolian Prince for a day! - mewatch |url=https://www.mewatch.sg/watch/justswipelah-E361-Kun-Hua-becomes-a-Mongolian-Prince-for-a-day-487238 |access-date=2025-01-29 |language=en}}</ref> |- |8 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=In Mongolia's countryside, the underrated joy of a bucket-list experience without phone reception |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/travel/mongolia-countryside-nomadic-life-yurt-naadam-festival-405736 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |9 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=We stayed at the Mongol Nomadic Camp in Mongolia for a taste of traditional culture |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/we-stayed-mongol-nomadic-camp-mongolia-taste-traditional-culture-411471 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |10 |CNA lifestyle - Mongolian culture |15/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Behind-the-scenes at The Mongol Khan in Mongolia |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/behind-scenes-mongol-khan-mongolia-412041 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |11 |8world |02/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】蒙古史诗剧“The Mongol Khan”7大看点 |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2554686 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |12 |8world |20/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】“The Mongol Khan”原是“爱情剧”？这名演员28年前就演过同一角色！ |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2581156 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |13 |8world |03/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-04 |title=蒙古史诗剧“The Mongol Khan”原来是“爱情剧”？ |url=https://vibes.8world.com/videos/lifestyle/the-mongol-khan-2584046 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |14 |The New Paper |17/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=Fetalvero |first=Nathaniel |date=2024-09-17 |title=Steppe spectacle The Mongol Khan to gallop onto S'pore stage |url=https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |access-date=2025-01-29 |website=The New Paper |language=en |archive-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114222540/https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |url-status=dead }}</ref> |- |15 |Catch |16/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Celebrate and learn about Mongolian culture: The Mongol Khan’s journey from graphic novel to Marina Bay Sands Theatre in Singapore |url=https://www.catch.sg/Article/The-Mongol-Khan-Singapore-Marina-Bay-Sands-Mongolia-culture-tradition?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAaZ1kAZB95tHF3q-i8ba9vsQDeZwq5y7qq4LncRKgbOZkpgSMos8fUm-Bs4_aem_U_1ka9pie3GcVg2m1SSkMg |access-date=2025-01-29 |website=www.catch.sg |language=en}}</ref> |- |16 |Nylon Singapore |19/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=corsivalab |date=2024-10-18 |title=The Mongol Khan review: A poetic and epic tale of betrayal, duty and love |url=https://nylon.com.sg/the-mongol-khan-review-a-poetic-and-epic-tale-of-betrayal-duty-and-love/ |access-date=2025-01-29 |website=NYLON |language=en-US}}</ref> |- |17 |Must Share news |24/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Suarez |first=Jocelyn |date=2024-10-24 |title=The Mongol Khan Review: A spectacular & dazzling epic that's more flash than substance |url=https://mustsharenews.com/mongol-khan-review/?utm_source=telegram |access-date=2025-01-29 |website=MS News - Independent News For Singaporeans |language=en-GB}}</ref> |- |18 |City Nomads |25/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Loo |first=Andrina |date=2024-10-25 |title=The Mongol Khan Review: A Dazzling Spectacle Through Mongolian Culture |url=https://citynomads.com/the-mongol-khan-review-a-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture/ |access-date=2025-01-29 |website=City Nomads |language=en-US}}</ref> |- |19 |Broadway World Singapore |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Gilbert Kim |title=Review: THE MONGOL KHAN is Theatrical Brilliance |url=https://www.broadwayworld.com/singapore/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-is-Theatrical-Brilliance-20241027?fbclid=IwY2xjawGLxI1leHRuA2FlbQIxMQABHRMdBq7XJfsQbVedU0JkMFejE6agsO1JaWbW-ycUfgOJb_FdizMY_5FSow_aem_IpP_Ol5x2IUird6-d2_8NQ |access-date=2025-01-29 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |20 |Esquire |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Cheong |first=Wayne |date=2024-10-27 |title=10-Word Theatre Review: The Mongol Khan |url=https://esquiresg.com/10-word-theatre-review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-29 |website=Esquire Singapore |language=en-US}}</ref> |- |21 |Weekender |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Chen |first=Xushuang |date=2024-10-30 |title=Theatre Review: The Mongol Khan, An Epic Tale and A Multi-Sensory Feast |url=https://weekender.com.sg/events_entertainment/theatre-review-the-mongol-khan-an-epic-tale-and-a-multi-sensory-feast/ |access-date=2025-01-29 |website=Weekender.Com.Sg |language=en-US}}</ref> |- |22 |AsiaOne |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-31 |title=The Mongol Khan review: A dazzling spectacle through Mongolian culture |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/mongol-khan-review-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture |access-date=2025-01-29 |website=AsiaOne}}</ref> |} == '''Гадаад холбоос''' == *[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=6457&fbclid=IwAR2cipPbXXDpYNB5qC5j-HrFkfO4Luz5ui3OnHDAT8tb0gCDvudD1XXRyT8 Роман, тууж: Б.Лхагвасүрэн : Тамгагүй төр /жүжиг /] *[https://news.mn/r/2554768/ “Тамгагүй төр”-ийн тамгагүй тэмдэглэл]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20220608002806/https://news.mn/r/2563300/ "Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ] *[https://web.archive.org/web/20220426112222/https://post.giga.mn/anna/%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%B9_%D1%82%D3%A9%D1%80_%D0%B1._%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD__1586027820125 Тамгагүй төр / Б. Лхагвасүрэн/] *[https://news.zindaa.mn/45jj “Тамгагүй төр”-ийг тамлаж уу, тамгалж уу!] [[Ангилал:Бавуугийн Лхагвасүрэн]] [[Ангилал:Монголын жүжиг]] 6f49nh7f2cql3ulbse1xak9fctd9o7v 0 122687 868859 867941 2026-09-08T12:51:36Z Chongkian 21163 868859 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Zokhiomj University.jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Бямбаагийн Цогтбаярын үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] {{Mongolia-stub}} {{university-stub}} nym9i0zks4at9gdv05i52dh9t57qqym 868875 868859 2026-09-08T13:53:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 868875 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Zokhiomj University.jpg|thumb|Зохиомж Их Сургууль]] '''Зохиомж Их Сургууль''' нь анх 1999 онд Зохиомж дээд сургууль нэртэйгээр Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн [[Бямбаагийн Цогтбаяр|Бямбаагийн Цогтбаярын]] үүсгэн байгуулсан хувийн хэвшлийн дээд сургууль юм. Зохиомж дээд сургууль нь 1999 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2020 онд нэрээ Боловсрол Соёл Эрх зүйн дээд сургууль болгон өөрчлисөн. 24 дахь хичээлийн жилдээ гурван тэнхимд 10 мэргэжлээр бакалаврын, 4 мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж байна. Бид шинэ үеийн түүхийг бичилцэж байна. Зохиомж их сургуулийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж  Боловсролын магадлан итгэмжлэлийн Үндэсний зөвлөлийн дээд боловсролын магадлан итгэмжлэх комиссын 2024 оны 2-р сарын 14 -ний өдрийн 01 тоот тогтоолоор 5 жилийн хугацаанд магадлан итгэмжлэгдсэн байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]] {{Mongolia-stub}} {{university-stub}} 7576q6c9kyw1jfdx2ah28djvs4hobha 0 124029 868994 714107 2026-09-09T02:00:28Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868994 wikitext text/x-wiki '''Доменико Скарлатти''' ({{lang-it|Domenico Scarlatti}}, 1685-1757) - Италийн хөгжмийн зохиолч, клавесин хөгжимчин, амьдралынхаа ихэнх хугацааг Испани, Португалд өнгөрүүлжээ. Хэдийгээр [[барокко]] үеийн хөгжмийн зохиолч боловч түүний хөгжим классицизмын үеийн хөгжмийн урлагт хүчтэй нөлөө үзүүлсэн ажээ. Скарлаттийнхны удмаас ихээхэн алдар хүндийг олж хөгжмийн түүхэнд үлдсэн хүн бол Алессандро Скарлаттийн хүү Доменико Скарлатти бөгөөд тэрээр И.С.Бах болон Г.Ф.Гендель нартай үе чацуутан юм. Д.Скарлатти нь төгөлдөр хуурт зориулсан уран бүтээл, урын сангийн анхдагчдын нэг гэдгээрээ, клавесин хөгжимдөх урлагийн виртуоз хэв маягийг үндэслэгчдийн нэг гэдгээрээ хөгжмийн түүхэнд үлдсэн байдаг. Скарлатти Неапольд төржээ. Бяцхан хүүгийн анхны хөгжмийн багш нь түүний төрсөн эцэг нь байсан бол удалгүй алдартай хөгжимчин Г.Герцийн шавь болж улмаар 16 насандаа орган хөгжимчин, Неаполитаны вангийн ордны капеллад хөгжмийн зохиолчоор ажиллах болжээ. Гэсэн хэдий боловч эцэг нь хүүгээ Венец рүү явуулж хөгжмийн боловсролоо дээшлүүлэх боломж олгосон байна. 4 жил италийн нэртэй хөгжмийн зохиолч Ф.Гаспаринитай хичээллэж, мөн Германы хөгжмийн зохиолч Г.Ф.Гендельтэй танилцан нөхөрлөж, алдарт Б.Марчеллотой харилцаж байсан нь түүний хөгжмийн ертөнцийг бүрэлдэн бий болоход чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Венецэд түүний амьдралын сурах, боловсрох цаг үе нь байсан бол их хамба Оттобонийн дэмжлэгтэйгээр Ромд ирснээр Скарлаттийн уран бүтээлийн чухал үе эхэлдэг. Скарлаттийн танилын хүрээнд Б.Паскуини, А.Корелли нар байсан гээд үзэхэд Ромын голлох уран бүтээлчдийн дунд тэр багтаж байжээ. Тэрбээр Польшийн хатан хааны захиалгаар дуурь бичиж 1714 оноос Ватиканы капельмейстерээр ажиллан олон тооны сүмийн хөгжим туурвисан аж. Үүний зэрэгцээ Скарлаттийн хөгжимчний нэр алдар мөн өсөж байв. Түүний нэр алдрыг Англид дуурсгах боломж олгож байсан Ирландын орган хөгжимчин Томас Розенгрейв хожим дурсахдаа “урд өмнө түүн шиг чадварлаг, гарамгай, сэтгэл хөдлөлтэй тоглолтыг үзэж, сонсож байсангүй, хөгжмийн даралт дээгүүр яг л олон мянган чөтгөр гүйх мэт сэтгэгдэл төрүүлж байлаа...” хэмээжээ. Гарамгай клавесин хөгжимчний тоглолтыг [[Европ]] даяараа биширч байлаа. 1720 онд Скарлатти [[Итали]] орныг орхин явсан ба дахиж эргэж ирээгүй юм. Тэр Португалын Лиссабон хотод ирж, Мария Барбарын ордонд хөгжмийн багш, капельмейстерээр ажиллах болжээ. Энэ албанд Скарлатти амьдралынхаа үлдсэн хугацааг зориулсан бол Мария Барбар хожим нь Испанийн хатан хаан болсон(1729) юм. Скарлатти мөн л түүнийг даган Испани руу явжээ. Энд байхдаа Испанийн А.Солер зэрэг хөгжмийн зохиолчидтой танилцан найзлаж нөхөрлөснөөр Скарлаттийн уран бүтээлийн нөлөө Испанийн клавирын урлагт тусгалаа олсон байдаг.  Түүний 20 дуурь, 20 орчим оратори болон кантат, дан хөгжмийн 12 концерт, месса “Miserere”, “Stabat mater” зэрэг өргөн хүрээтэй, далайцтай бүтээлүүдээс түүний клавирт зориулсан туурвилууд нь уран сайхны онцгой амьд мэдрэмжийг хадгалж үлдээсэн байдаг. Чухам эдгээр клавирын бүтээлүүдэд Скарлаттийн гоц авьяас бүхэлдээ тусгалаа олсон юм. Түүний нэг ангит сонатуудыг 555 орчим гэсэн тоон баримтыг судлаачид гаргажээ. Гэхдээ түүнийг нас барсны дараагаар хөгжмийн агуу зохиолчийн бүтээлүүд нь янз бүрийн номын сан, архиваар тарж, ихэнх нь хаягдаж үрэгдэх замаар хомсдох болсон бол XIX зуун дунд үеэс дахин сэргээх, хэвлэх эхлэл тавигдсан байна. Доменико Скарлаттийн уран бүтээлүүдийн онцгой шинж байдлыг дараах байдлаар тодорхойлж болох юм. Жишээ нь түүний хөгжмийн бүтээлд Испанийн ардын хөгжим хүчтэй нөлөө байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй. Үүнийг түүний бүтээл дэх фригийн ладын хэрэглээгээр, Европын хөгжмийн урлагт тэр бүр элбэг бус модуляцаар дамжуулан анзаарч болно. Мөн гитарын байж болох фактур, имитацаар таньж болно. Түүний уран бүтээлд испани ардын дууг бараг өөрчлөлтгүй хэрэглэх нь элбэг. Ийм хэрэглээг XX зууны Б.Барток хүртэл өөр хөгжмийн зохиолчид зориглон ашигласангүй. Скарлаттийн уран бүтээлд хожмын классицизмын гэж нэрлэгдэх хөгжмийн хэллэгүүд, хэлбэр бүтцийн шинж төлөвүүд байна. Сонат №60 си минор (1734) нь эртний сонатын хэлбэрт (АА₁) бичигдсэн. Нэгдүгээр хэсэгт гол болон туслах аялгуунуудыг үзүүлнэ. Хоёрдугаар хэсэгт гол аялгууг голчлон хөгжүүлэх ба туслах аялгууг үндсэн дэвсгэр хөгт эгшиглүүлдэг (реприз буюу давтах хэсэг). Сонатын нэгдүгээр хэсэгт дэвсгэр хөг нь тоникоосоо (си минороос) зэргэлдээ мажорын (D-dur) хөгт шилжих бол хоёрдугаар хэсэгт үндсэн дэвсгэр хөгт орж ирнэ. Нэгдүгээр хэсгийг хэд хэдэн хэсэгт хувааж үзэж болно. Үүнд: #Гол аялгууг үзүүлэх, мөн түүнийг хөгжүүлсэн байдаг (1-24 такт). #Туслах аялгуу эхлэхийн өмнөх холбоос аялгуу (24-33 такт) #Зэргэлдээ мажор буюу D-dur туслах аялгуу (34-47 такт) Хоёрдугаар хэсгийг мөн хэд хэдэн хэсэгт хувааж болох юм. #Гол аялгууг хөгжүүлэх хэсэг (энэ хэсэг нь зохиол дахь өрнүүлгийн үүргийг гүйцэтгэнэ) #Холбоос нь богинохон байх ба 4 такт болно. #Туслах аялгуу нь эргээд үндсэн дэвсгэр хөгт (h-moll) давталт байдлаар эгшиглэнэ.   Гол аялгуу нь 2 ангит хэлбэрт бичигдсэн байх ба эхнийх нь (1-12 такт) хэсэгт үндсэн сэдвийг үзүүлэх хэсэг болох бөгөөд үндсэн дэвсгэр хөгтөө тодорхой хэмжээний төгсгөлтэй бичигдсэн байна. Хоёрдугаар хэсэг нь мөн 2 хэсгээс бүрдэх бөгөөд эхний 6 такт нь үндсэн сэдвээ хөгжүүлж хоёрдугаар хэсэг нь нэгдүгээр хэсгийн төгсгөлийг давтана. Ерөнхий байдлаараа гол аялгуу буюу үндсэн сэдэв нь хөнгөн, бүжгийн маягтай бөгөөд хоёр хоолойн найруулгаар бичигдсэн аж. Холбох хэсэг нь туслах сэдвийн хөг рүү тэмүүлсэн маягаар хийгджээ. {{DEFAULTSORT:Скарлатти, Доменико}} [[Ангилал:Италийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Италийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Неаполийн хүн]] [[Ангилал:1685 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] fma4ixx0aomxs63daldmbmt12inozmg 0 124032 868997 736919 2026-09-09T02:01:15Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868997 wikitext text/x-wiki Шарль Франсуа Гуно ( франц. Charles François Gounod ; 1818 оны 6 сарын 17 - 1893 оны 10 сарын 18 ) нь Францын хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн шүүмжлэгч, дурсамж зохиолч юм. Францын уянгын дуурийн төрлийг үндэслэгч. Тэрээр 1818 оны 6-р сарын 17-нд Парист Чарльз Франсуагийн хүү зураач Франсуа Луи Гуно, хөгжмийн багш, төгөлдөр хуурч Виктория нарын гэр бүлд мэндэлжээ. Арван нэгэн настай Гуног лицейд оруулсан бөгөөд тэр суралцах хугацаандаа Шарль Гуно сүмийн найрал дуунд гоцлон дуулж, мөн хөгжмийн онолыг судалж, хөгжим зохиох болжээ. Ялангуяа дуурийн театрт очдог байсан нь түүнд хөгжмийн зохиол бичих дур хүслийг улам бадраажээ. 1838 онд Гуно Парисын консерваторид элсэн орохын өмнө Антонин Рейхээс цаг авч дуурьсахуйн ухаан, олон хоолойн хичээл заалгаж байв. Парисын консерваторид байхдаа Фроментал Галеви, Жан-Франсуа Лесюер, Фердинандо Паэр нараар хөгжмийн зохиомжийн , найруулгын нарийн арга барилуудыг заалгажээ. 1839 онд Гунод "Фернан" кантатаараа Ромын тэтгэлэгт шагнал хүртэж, Италид хоёр жил болсон зарим үед Вена болон Германд хэсэг хугацаагаарочиж байжээ. Италийн орчин үеийн дуурийн урлагт гайхширсан Гунод дундад зууны шашны хөгжим, ялангуяа Палестрины хөгжим анхаарал татаж байсан бөгөөд тэр хэмжээгээрээ сонирхох, ёудлах болжээ. Парист буцаж ирээд 1843-1848 онд Гуно сүмд органист, регентээр ажиллаж байв. Энэ жилүүдэд тэрээр зөвхөн шашны холбогдолтой бүтээл туурвиж байлаа. Энэ үед тэрээр шашны үзэл санаанд анхаарал хандуулах болов. 1847-1848 онд Гуно Сент-Сулписийн семинарт теологийн курст суралцжээ. Зөвхөн театр л хөгжмийн зохиолчид өдөр бүр олон нийттэй харилцах боломжтой гэдгийг ойлгосон тэрээр дахин дуурийн урлаг руу хандах болов. Түүний анхны дуурь "Сафо" 1851 онд нээлтээ хийсэн. 1852 онд Гуно [[Парис]] дахь Орфеоны захирал болжээ. Энэхүү найрал дууны сонирхогчдын нийгэмлэг нь тухайн үеийн хамгийн том хөгжим, боловсролын байгууллага байсан бөгөөд гишүүд нь ихэвчлэн Парисын ажилчид, хотын захын оршин суугчид байв. Эргэн тойрон дахь амьдралдаа сандарч, янз бүрийн үзэл суртлын нөлөөнд амархан автаж байсан Гуногийн сэтгэл санаа, уран бүтээлчийн сэтгэл зүй тогтворгүй байв. 1857 онд Гунод сэтгэцийн хүнд өвчний ирмэг дээр байсан ч 1860-аад онд шаргуу, үр бүтээлтэй ажилласан байдаг. 1858 онд "Доктор Вилли-Нилли" (Мольерийн зохиолоор) дуурийн нээлт болжээ. Уянгын театрт тавигдсан уг дуурийг өмнөх бүтээлүүдээс илүү халуун дотноор хүлээж авсан. Хошин зохиол, үйл явдлын бодит байдал, дүрүүдийн амьд байдал нь Гуногийн авъяас чадварын шинэ талыг нээж өгөв. Тэдгээр нь дараагийн бүтээлүүдэд нь бүрэн утгаараа ач холбогдолоо өгсөн байдаг. Энэ бол 1859 онд тус театрт тавигдсан “Фауст” дуурь мөн. Үзэгчид энэ дуурьт дурлаж, шинэлэг мөн чанарыг нь ойлгож, ухамсарлахад багагүй хугацаа зарцуулсан. Өөрөөр хэлбэл энэхүү дуурийн анхны тоглолтууд амжилтгүй болсон аж. Харин арваад жилийн дараа тэрээр Гранд опера театрт дахин тоглох болсон бөгөөд анхны харилцан яриа нь речитативаар солигдож, мөн балетын үзэгдэл нэмэгджээ. 1887 онд "Фауст"-ын таван зуу дахь тоглолтыг энд хийж байсан бол 1894 онд мянга дахь тоглолтыг нь тэмдэглэж байв. 1859 онд Гуно нь И.С.Бахын 1-р прелюди дээр үндэслэн Ave Maria бичжээ. Энэ нь сопрано, найрал хөгжим, орган, клавир зэрэгт зориулсан бүрэн хэмжээний бүтээл болж дуусмагц гайхалтай амжилтанд хүрсэн. Энэхүү, Бах-Гуногийн "Аве Мария" нь дэлхийн хамгийн алдартай хөгжмийн зохиолуудын тоонд багтаж байдаг юм. 1860-аад оны эхээр Гуно “Филемон ба Баукис”, “Тагтаа” гэсэн хоёр комик дуурь, мөн “Савсын хатан хаан” (1862), “Мириэль” (1864) зэрэг хошин дуурь зохиосон. Гуногийн хамгийн сүүлчийн уран бүтээл бол “Ромео баЖульетта” дуурь юм. Түүний нээлт 1867 онд болсон бөгөөд маш их амжилттай болов. Хоёрхон жилийн дараа гэхэд энэ дуурь нь 90 удаа тоглогдсон байсан юм. Түүний хэд хэдэн бүтээлүүд нь амжилтгүй болсоны улмаас (Полиевкт, 1878) тэрээр хөгжмийн театраас холдож, шашны хөгжмийг илүүд үзэж, түүнд бүтээлээ зориулах болжээ. Түүний сүүлчийн томоохон бүтээлүүдийн дунд "Цагаатгал" (1881), "Үхэл ба амьдрал" (1884) гэсэн хоёр оратори бий. Энэ үеэс Гуно утга зохиол, шүүмж бичих болсон ажээ. Гуно амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг Парисын ойролцоох Сен-Клод өнгөрөөж, залуу хөгжмийн зохиолч А.Буссеттэй хичээллэх болсон юм. Шарль Гуно 1893 оны 10-р сарын 18-нд Сент-Клод нас барав. Түүнийг Парисын Отой-д оршуулжээ. {{DEFAULTSORT:Гуно, Шарль}} [[Ангилал:1818 онд төрсөн]] [[Ангилал:1893 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Парисын хөгжимчин]] [[Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:19-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сонгодог орган хөгжимчин]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] ojuo8u72gmgdn1j4qk3cl3f8bydwni3 0 124369 869012 838831 2026-09-09T02:10:20Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869012 wikitext text/x-wiki [[File:Seleucus-removebg.png|thumb|right]] '''Селевк I Никатор''' ({{Langx|el|Σέλευκος Νικάτωρ}} ''Селевкос Никатор'', МЭӨ 358-281 он) нь [[Македон (эртний улс)|Македоны]] Грекийн жанжин, [[Македоны Александр|Александрын]] угсаа залгамжлагчдын нэг. ==Намтар<ref name="baabarpedia">{{cite web |url=http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BA_%D0%9D%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 |title=Селевк Нэгдүгээр Никатор (Baabarpedia) |last= |first= |date=2008-08-13 |publisher=Internet Archive |accessdate=2022-10-27 |quote= |archive-date=2008-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080813094212/http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BA_%D0%9D%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 |url-status=bot: unknown }}</ref>== Бага Ази дахь Селевкүүдийн угсаа, улсыг үндэслэгч Селевк нь Александр Македонскийн жанжнууд дотроос хатуу чанга зан ааш, шийдвэрлэг байдал, зүйргүй их бяр тэнхээ, хурц ухаан, ямагт болгоомжтой ханддаг байдлаараа түүний гүн итгэлийг хүлээсэн байлаа. МЭӨ 326 онд Пенджабын нутагт Гидасп (өнөөгийн Желам гол) голын эрэг дээр Александр Македонскийн арми 200 байлдааны заан, 300 байлдааны тэрэг бүхий Энэтхэгийн Пор хааны цэрэгтэй тулалдахад Селевк давшилтад жагсаалаар орж ирж байгаа заануудаас айж эмээсэнгүй, цэргүүдээ уриалан дайралтад орж эрэлхэг зоригтой цэргийн дарга болохоо харуулж "Никатор" ("Ялагч") гэж алдаршжээ. Энэ тулалдаанд Александр Македонскийн арми энэтхэгийн армийг бут ниргэсэн төдийгүй Пор хааныг олзолжээ. МЭӨ 321 онд Александр Македонский гэнэт нас барж түүний эзэнт гүрнийг хуваахад Селевк эхлээд Вавилон муж, дараа нь МЭӨ 311 онд Дорно зүгт Евфрат мөрнөөс [[Энэтхэг]] хүртэл өргөн уудам нутгийг эзэмшилдээ авчээ. МЭӨ 312 онд Эртний ертөнцийн түүхэнд Селевкийн эрин үе эхэлж [[Эртний Грек]], Баруун Азийн түүхэнд тодорхой ул мөр үлдээсэн нэгдүгээр Селевкийн хаанчлал, түүний үндэслэсэн Селевкийн эллиний хааны угсаа бий болсон юм. Александр Македонскийг өөд болсны дараа аливаад тооцоотой, болгоомжтой ханддаг Селевк Никатор их байлдан дагуулагчийн залгамжлагч нарын ахлагч болох Пердиккийн ойрын туслах болжээ. Ази дахь ерөнхий стратегич Пердикк эзэнт гүрнийг журамтай байлгах, салган тусгаарлах илэрлүүдтэй тэмцэх үүргийг бас хүлээсэн байжээ. Вавилон мужийн захирагч Селевк Никатор 321 онд Пердиккийн удирдлага дор Египет рүү аян дайн хийж, үерлэсэн Нил мөрнийг гатлах үед цэргийн дийлэнх нь живж үхэж түүнээс үүдэн цэргүүд Пердиккийн эсрэг бослого гарахад Селевк тэдний талд оржээ. Их байлдан дагуулагчийг залгамжилж эзэнт гүрнийг нь захирч байсан Пердикк алагдсанаар мужийн захирагч нар бүгд бие даах болж эзэнт гүрний дээд эрх мэдэл, газар нутгийг дахин хуваахын төлөө тэмцэл өрнөжээ. Гэхдээ баялаг их, хүн ам олонтой Вавилон мужийн захирагч болсон Селевк Никатор мужийн захирагч нарын хоорондын тэмцэлд анхандаа оролцсонгүй, есөн жилийн турш муждаа байж эрх мэдлээ батжуулж байв. Юуны өмнө сайтар сургагдсан хөлсний арми байгуулж македони, грек иргэдээр явган цэргээ бүрдүүлж морин цэрэгтээ дорно зүгийн иргэдийг элсүүлэн авчээ. Энэтхэгт байлдаж байхдаа байлдааны зааныг их үнэлдэг болж Энэтхэг дэх зарим эзэмшил нутгаа (Арохиоси буюу өнөөгийн Афганистан дахь Кандагар, Гедроси буюу Белужистан муж) Магадхын Чандрагупт хаанд өгч 500 байлдааны заанаар сольж авч цохилтын тусгай баг байгуулжээ. Селевк Никатор мужуудын захирагч нарын хооронд олон удаа дайн байлдаан өдөөж байсан хийгээд тэдгээр олон дайны явцад Миди, Сузиана, Персид, тэрчилэн Дундад Азид орших Бактри мужуудыг эзлэн түрэмгийлж 305 онд өөрийгөө хаанаар зарлахад түүний хүчирхэг хүчин чадлыг мэдэх бусад захирагч нар нь эсэргүүцэж чадаагүй байна. Нэгдүгээр Селевк хаан Эллад, Бага Ази дахь төрөлх эх орон Македони болон грекийн бусад хот улстай нөхөрсөг харилцаа тогтоож Грек, Македониос хөлсний цэрэг элсүүлдэг байснаас гадна хариуд нь Газрын Дундад болон Эгийн тэнгисүүдэд болдог дайн, байлдаанд усан цэргийн флотоо хөлсөөр ашиглуулдаг байв. Мужуудын захирагч нарын хооронд болсон хэд хэдэн том байлдаанд Селевк Никатор гялалзсан ялалт байгуулсан ажээ. МЭӨ 312 онд Египет улс орох замд орших Газы хотын орчим болсон тулалдаанд Селевк Никатор, холбоотон Птоломей Сотерийн хамт египет, сирийн иргэдээс бүрдсэн 25 мянган цэрэгтэй арми удирдаж Деметрий Полиоркетийн удирдсан Македоний армитай халз тулж, тэр үеийн уламжлал ёсоор бие биенийхээ байлдааны журмын жигүүрүүд рүү дайрчээ. Тулалдааны ид үед Селевк Никатор, Птоломей Сотер нар байлдааны заануудаар дайсны дайралтын төв хэсэг рүү, морин цэргээр жигүүр, ар талаас нь цохилт өгч байлдааны хувь заяаг нааштайгаар шийджээ. Вавилончууд македоний армийн 5 мянган цэргийг алж 8 мянган цэргийг шархдуулж Ойрхи Дорнодод хийсэн дайн, байлдаанд олзолсон үнэт зүйлсийг нь булаан авчээ. Селевк Никатор МЭӨ 301 онд Фриги мужид Ипса хотын дэргэд мужийн захирагч Лисимахтай хамтран 32 мянган сирийн цэрэг захирч Баруун Азид ноёрхохын төлөө тэмцэлд гол дайсан нь болох Македоний нэрт жанжин, хөгшин Антигон, түүний хүү Деметрий нарын 30 мянган цэрэгтэй армийг бут цохисон нь цэргийн жанжны хувьд түүний амьдралдаа байгуулсан хамгийн том ялалт байв. Энэ ялалтын үр дүнд Македоний эзэнт гүрний газар нутгийг захирагч нар дахин хувааж Селевк нэгдүгээр Никатор хаан Месопотами, Сирийг эзэмшил нутагтаа нэгтгэж ялангуяа [[Сири]] улсын Газрын дундад тэнгис дэх усан фпотыг авч цэргийн хүчин чадлаа нэмжээ. МЭӨ 281 онд, цэргийн түүхэнд Курупедийн дэргэдэх тулалдаан гэж алдаршсан Кара тал дахь байлдаан болж Македоний захирагч Лисимахийн цэрэгтэй Селевк Никатор сирийн цэргийг удирдан байлдаж тулалдааны өмнө хоёр цэргийн жанжин халз тулаан хийхэд 61 настай жанжин хамтран зүтгэгч, холбоотон агснаа дийлж байв. Энэ тулалдаанд сирийн арми бүрэн ялалт байгуулж Селевк Никатор Лисимахын эзэмшил нутгийг булаан авсан төдийгүй Александр Македонскийн шадар жанжнуудаас ганцаараа амьд үлдсэн тул Бага Азийг бүхэлд нь захирах болжээ. Гэвч Селевк нэгдүгээр Никатор Бага Азийн асар уудам нутаг эзэмших болсондоо ханасангүй, эллиний ертөнцийг түрэмгийлэхээр шийдэж Элладаас хойд зүгт, европийн нутаг дэвсгэр дээр орших Фраки, Македони улсуудыг юуны түрүүнд эзлэхээр аян дайнд гарахдаа, их цэргээ хүү Антиохдоо итгэн хариуцуулжээ. Сирийн их цэрэг Геллеспонтийн хоолой (Дарданеллийн хоолой) хүрч, усан онгоцоор явж европ тив дээр хөл тавьж тавьсан зорилгодоо хүрэхэд ойртсон үед Селевк Никатор хамтран зүтгэгч нартаа алуулжээ. Селевк Никатор нас барсан ч түүний үндэслэсэн эллиний угсааны хаад асар уудам нутгийг бараг 200 зуун жил, манай эриний өмнөх 64 он хүртэл захирсан ч яваандаа хүчирхэг хүчин чадал нь саарсаар, том газар нутгаа алдсаар мөхжээ. == Номзүй == Алексей Васильевич Шишов - ''Суут цэргийн жанжнууд'' == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Македоны Александр]] [[Ангилал:МЭӨ 358 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 281 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 281 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Александрын аян дайны хүн]] [[Ангилал:Македоны цэргийн зүтгэлтэн]] tausp8ua5cb7fs3gma5d80c0z0lri7s 0 124463 869013 718026 2026-09-09T02:10:52Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869013 wikitext text/x-wiki [[Файл:Seal of the United States Agency for International Development.svg|thumb|АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн таних тэмдэг]] '''АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг''' (англи. United States Agency for International Development, USAID) - АНУ-ын гадаад орнуудад тусламж үзүүлдэг Холбооны хэмжээний Төрийн удирдах байгууллага. Агентлагийн дарга, орлогч нарыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Төрийн нарийн бичгийн даргатай зөвлөлдөж, Сенатын зөвшөөрсөнөөр томилдог журамтай. == Үйл ажиллагаа == Тус агентлагийн Дүрэмд заасан үндсэн чиглэл бол хөгжиж буй орнуудын ардчиллыг дэмжих, мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор худалдаа, [[хөдөө аж ахуй]], эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих бөгөөд эрүүл мэнд, хүмүүнлэгийн яаралтай тусламж үзүүлэх зэрэг юм. АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн тухай хуульд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди анх 1961 оны арваннэгдүгээр сард гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байна. Ингэсэнээр АНУ-ын төрийн байгууллага анх удаагаа бусад орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд урт хугацааны тусламж үзүүлэхэд бүхэлдээ анхаарч, өмнө нь ажиллаж байсан хэд хэдэн байгууллагын чиг үүргийг нэгтгэж өгсөн юм. АНУ-ын холбооны төсвийн 1 орчим хувийг жил бүр энэ байгууллагын хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхэд зориулдаг бөгөөд тус агентлаг Монголд болон дэлхийн ихэнх оронд өөрийн салбартай байна. == Монгол дахь үйл ажиллагаа == АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг ардчилсан хөгжлийг ахиулах, тогтвортой, хүртээмжтэй эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, тусгаар тогтнол, бие даах чадварыг нь бэхжүүлэх чиглэлээр 30 гаруй жилийн турш Монгол Улстай хамтран ажиллаж ирсэн. 2020 онд АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлаг (USAID)-ийн 15 сая ам.долларийн буцалтгүй тусламжаар 2024 он хүртэл хэрэгжих “Жижиг дунд бизнесийн тогтвортой хөгжлийг сайжруулах, ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх” хөтөлбөрийг эхлүүлсэн юм. 2021 оны 9-р сард Монгол Улсын Засгийн газрын Коронавируст халдварын (КОВИД-19) цар тахлын эсрэг хийж буй хүчин чармайлтыг дэмжих зорилгоор эмнэлгийн ажилтнуудыг сургах, амьсгалын аппаратны тохирyyлга хийх зориулалт бүхий 4 сая гаруй ам. доллар (11 тэрбум төгрөг) -ын үнэтэй 50 ширхэг хиймэл уушиг хүлээлгэн өгөв. ОУХА нь 1990-ээд оны эхэн үед [[Улаанбаатар]] хотын цахилгаан станцад яаралтай засвар хийснээс эхлэн өмнөх төвлөрсөн төлөвлөгөөт системээс зах зээлийн эдийн засгийн системд шилжих үед Монголын эрчим хүчний салбарыг дэмжиж тусламж үзүүлж ирсэн байна. 2022 онд Монгол Улсын эрчим хүчний засаглалыг хөгжүүлэх таван жилийн хугацаатай, 12 сая ам.долларын санхүүжилт бүхий хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. 1990 оноос хойш АНУ Монгол улсад нийт 600 гарэй сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлжээ. [[Ангилал:АНУ-ын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:АНУ-ын гадаад бодлого]] i9d454llbiia8fkoqpilqjrdxtjf5by 0 124666 869029 799482 2026-09-09T02:22:23Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 869029 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iis_logo(1).png|thumb|184x184px|[https://iis.ac.mn/c/991394 Олон улс судлалын хүрээлэн]]] '''Олон улс судлалын хүрээлэн''' нь [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] харьяа байгууллага бөгөөд Монгол Улс дахь орон судлал, олон улсын харилцааны суурь судалгааг дагнан хэрэгжүүлэгч, мэргэжлийн байгууллага. Тус хүрээлэн нь 1968 онд үүсэн байгуулагдсанаас хойш Монгол Улсын гадаад бодлогын шийдвэр гаргах үйл явцад судалгааны дэмжлэг үзүүлэх, шинэ мэдлэг бүтээх, нийгмийг соён гэгээрүүлэх талаар ажилласан. == Түүх == Олон улс судлалын хүрээлэн нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элссэний дараа гадаад харилцаагаа өргөжүүлэн тэлэх бодлого идэвхтэй явуулж эхэлсэн цаг үеийн зайлшгүй эрэлт шаардлагаар ШУА-ийн Тэргүүлэгчдийн газрын дэргэд Ази, Африкийн хэлтэс нэртэйгээр 1968 онд анх байгуулагдсан. Улмаар 1976 онд Дорно дахин судлалын хүрээлэн болж өргөжин, 1991 онд Дорно дахин, олон улс судлалын хүрээлэн, 1999 онд Олон улс судлалын хүрээлэн болон хөгжиж ирсэн эрдэм шинжилгээний ууган байгууллагуудын нэг юм. Тус хүрээлэн түүхэн хөгжлийн хугацаандаа “Хүрээлэнгийн үүсэл, төлөвшлийн үе” (1968-1990 он), “Хүрээлэнгийн ардчилал, шинэчлэлийн үе” (1990-1999 он), “Хүрээлэнгийн өрнөл хөгжлийн үе” (2000-2021 он) гэсэн 3 үе шатыг<ref>ШИНЖЛЭХ УХААНЫ АКАДЕМИЙН ОЛОН УЛСЫН ХАРИЛЦААНЫ ХҮРЭЭЛЭН: ХАГАС ЗУУНЫ ТҮҮХЭН ТОВЧООН (1968-2018). Улаанбаатар хот, 2018 он. Х 7</ref> туулан өнөөдрийн түвшинд хүрчээ. Суурь судалгааг дагнан хэрэгжүүлэгч манай эрдмийн хамт олон Монгол Улсад гадаад орон судлал, ялангуяа хөрш орон судлал, бүс нутаг, олон талт харилцаа судлалыг улс орны үндэсний эрх ашиг, гадаад бодлогын эн тэргүүний зорилтуудтай нягт уялдуулан хөгжүүлэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг бидний түүхэн хугацаанд хэвлүүлсэн олон ном бүтээл, эрдэм шинжилгээний сэтгүүлүүд, зохион байгуулсан хурлууд, бэлтгэсэн бодлогын зөвлөмжүүд илтгэн харуулдаг. Энэ үүднээс өнгөрсөн хугацаанд хөрш ОХУ, БНХАУ болон гуравдагч хөрш орнуудын ашиг сонирхол, бодлого, зорилт, хөгжил дэвшил, түүх, соёлыг өргөн хүрээнд судлахад үйл ажиллагаагаа бүрэн чиглүүлж иржээ. == Хүний нөөц, судалгааны чадамж == Тус хүрээлэн нь Орос судлал, Хятад судлал, Гуравдагч хөрш орон судлал, Бүс нутаг, олон талт хамтын ажиллагаа судлал гэсэн 4 үндсэн салбарт харьяалагддаг 34 эрдэм шинжилгээний ажилтан, 3 захиргааны ажилтан, бүгд 37 орон тоотой. Нийт эрдэм шинжилгээний ажилтнуудын дунд шинжлэх ухааны доктор (ScD) 4, боловсролын доктор (PhD) 14, магистр 16, эрдэм шинжилгээний ажилтны дундаж нас 40 байна. Хүний нөөц, боловсон хүчний хувьд ОХУ, БНХАУ, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Британи, ХБНГУ, Австрали, Япон, БНСУ, Турк, Вьетнам, [[Казахстан]], Тайванд доктор, магистрын зэрэг хамгаалж, мэргэжил дээшлүүлсэн, судлаачдын ихэнх нь орос, хятад, англи, япон, герман, солонгос, турк, вьетнам, казах зэрэг гадаад хэлний мэдлэг, чадвар эзэмшсэн. Тус хамт олны дунд эрдмийн бүтээл туурвилаараа Монгол Улсдаа төдийгүй олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн олон эрдэмтэн түүхэн хугацаанд тодрон гарсан байна. Тухайлбал, эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан академич Н.Ишжамц, Ч.Далай, Т.Намжим, шинжлэх ухааны доктор Л.Жамсран, Л.Хайсандай, Ц.Баатар, доктор Д.Алтай, доктор Д.Шүрхүү нарын 8 эрдэмтэн Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Ж.Баясах Монгол Улсын Гавьяат багш цолыг тус тус хүртэж, хүрээлэнгийн хамт олны дундаас нийт 8 гавьяат цолтон төрөн гарсан юм. Мөн доктор /ScD/ [[Оохнойн Батсайхан|О.Батсайхан]] шилдэг бүтээл туурвилаараа Монгол Төрийн дээд соёрхол хүртжээ. == Орос судлалын салбар == 1999 оны сүүлээр Олон улс судлалын хүрээлэн байгуулагдахад Орос судлалын салбар бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд<ref>МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААН 1058 БОТЬ ЦУВРАЛЫН 45-Р БОТЬ. Улаанбаатар, 2008 он. Х 28</ref> тухайн үед академич Б.Лхамсүрэн, Б.Балдоо, доктор (Sc), профессор С.Дамдинсүрэн тэргүүтэй эрдэмтэд ажиллаж байжээ. Орос судлалын салбар үндсэн 6 хүний бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагийн дотор шинжлэх ухааны доктор (ScD) 1, боловсролын доктор (PhD) 2, магистр 3 байна. Тус салбарын судалгааны зорилго нь ОХУ-ын түүх, өнөөгийн байдлыг бүтээлчээр харьцуулан судлах, бүс нутагт Оросын Холбооны Улсын баримталж буй гадаад бодлого, үйл ажиллагаа, ирээдүйн төлөв хандлага, Монгол-Оросын харилцааны механизм, шинэ хандлагыг бүрнээр судалж, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгааны санал, дүгнэлт боловсруулах, бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах төвшинд зөвлөмж, мэдээлэл өгөх, гадаад бодлогын үзэл баримтлалын хэрэгжилтийг хангахад шинжлэх ухааны талаас дэмжлэг үзүүлэхэд оршино. Салбарын судалгааны үндсэн чиглэл: * ОХУ-ын дотоод, гадаад бодлогын тулгамдсан асуудлууд * ОХУ-ын гадаад бодлогын шинэчлэл, нөлөөлөл, хүрээ * ОХУ-ын хөгжлийн стратегийн асуудлууд * Ази, Номхон далайн бүс нутагт хандсан ОХУ-ын бодлого, үйл ажиллагаа * Зүүн хойд Азийн орнуудтай тогтоосон ОХУ-ын хамтын ажиллагаа, бүс нутгийн эдийн засгийн интеграц дахь оролцоо * Монгол-Оросын харилцаа, түүх, улс төр, эдийн засаг, соёл, боловсролын харилцааны өнөөгийн байдал, шинэчлэл, ирээдүйн хандлага * Монгол Улс, ОХУ-ын бүс нутаг, хил орчмын хамтын ажиллагаа Тус салбараас Орос судлалыг өргөжүүлэн хөгжүүлэхдээ хоёр улсын харилцааны түүхэн замнал хийгээд орчин цагийн шаардлагад тулгуурлахыг зорьж байна. Үүний тулд олон тооны эрдэм шинжилгээний бага хурал, олон улсын хурал, форум зэргийг амжилттай зохион байгуулж, Монгол Улсын гадаад бодлого хийгээд шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр болохуйц ном товхимол, бүтээлүүдийг эрхлэн гаргасаар байна. ШУА-ийн Олон улсын судлалын хүрээлэнгээс Орос судлалын салбараараа дамжуулан ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэн, ОХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнодын хүрээлэн, мөн Монгол Түвд, Будда судлалын хүрээлэн зэрэг байгууллагатай идэвхтэй хамтарч ажиллаж байна. == Хятад судлалын салбар == Олон улс судлалын хүрээлэн 1976 онд Дорно дахин судлалын хүрээлэн болж, гурван тасагтайгаар судалгааны хүрээлэнгийн статусаар ажиллаж эхлэхэд аль нэгэн улсыг тусгайлан судлах судалгааны анхны бие даасан нэгж байгуулагдсан бөгөөд тэр нь Хятад судлалын тасаг байв. Үүнээс хойш Хятад судлалыг хүрээлэнгийн бүтцэд бие даасан нэгжийн статусаар байлгах хандлага (2015-2018 оны зурвас үеийг үл тооцов) өөрчлөгдөөгүй билээ. Хятад судлалын салбар байгуулагдсан цагаасаа хойш хөрш орон БНХАУ–ыг суурь судалгааны үүднээс орон судлалын чиглэлээр системтэй судалжээ. Хятадын эрт эдүгээгийн болон соёл иргэншлийн түүх, уламжлал, Монгол-Хятадын харилцааны түүх, Хятадын орчин үеийн байдал, тавьж буй хөгжлийн зорилт, даван туулж буй сорилт, нийгмийн хөгжлийн онцлог, геополитик болон геоэдийн засгийн бодлого хийгээд хятад хүний оюун санааны өвөрмөц байдал зэргийг манай салбарын үе үеийн эрдэмтэд боломжийн хэрээр судалж, судалгааныхаа үр дүнд тулгуурлан олон бүтээлийг хэвлүүлж чадсан байна. Тус салбар нийт 8 эрдэм шинжилгээний ажилтантайгаар салбарын судалгааны үндсэн чиглэлийн хүрээн дэх Хятадын улс төр, эдийн засаг, шашин соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан, цөөн тоот үндэстний бодлого, ногоон хөгжлийн бодлого хийгээд эдгээр салбарыг хамруулсан Монгол-Хятадын харилцаа ба Хятадын гадаад бодлогын асуудлыг гол болгосон судалгааны ажлыг хэрэгжүүлж байна. ==== Салбарын судалгааны үндсэн чиглэл ==== Монгол-Хятадын харилцааны судалгаа * Хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны түүх, орчин үе, хэтийн төлөв * Монгол Улс дахь Хятадын ашиг сонирхол Хятад орон судлал: * БНХАУ-ын улс төр, нийгэм-эдийн засгийн байдал, соёл, хөгжлийн бодлого, дотоод асуудал * БНХАУ-ын дипломат ажиллагаа, гадаад бодлого түүний Монгол Улс дахь нөлөө == [[Гуравдагч хөршийн бодлого|Гуравдагч хөрш орон судлал]] == Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал (2010), Монгол Улсын Гадаад Бодлогын Үзэл баримтлал (2011)-д “гуравдагч хөрш”-ийн асуудлыг Монгол төрийн гадаад бодлогын нэг чухал чиглэл болгон тодорхойлсон билээ. “Гуравдагч хөрш”-ийн бодлогын гол агуулга бол хоёр их хөршийн зэрэгцээ гуравдагч оронтой хүн төрөлхтний нийтлэг үнэт зүйлс буюу хүний эрх, эрх чөлөө, ардчилал, зах зээлийн харилцааны зарчимд суурилсан, харилцан ашигтай найрамдал, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх явдал мөн. Монгол төрийн гадаад бодлогын чухал чиглэл болох энэхүү бодлогын хэрэгжилт, тухайлбал “гуравдагч хөрш” орноор нэрлэгдсэн АНУ, Япон, ЕХ, Бүгд Найрамдах Турк Улс, Бүгд Найрамдах Энэтхэг улс зэрэг өрнө дорнын улс орнуудын улс төр, нийгэм, эдийн засгийн байдал, дотоод, гадаад бодлого, хөгжлийн туршлага, “гуравдагч хөрш” орнуудтай Монгол Улсаас хөгжүүлж буй хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны түүх, орчин үе, төлөв байдлын асуудал, хамтран хэрэгжүүлж буй төсөл хөтөлбөрийн хэрэгжилт зэргийг судлах нь тус салбарын судалгааны үндсэн чиглэл юм. Тус судлалын салбар үндсэн 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагийн дотор боловсролын доктор (PhD) 3, магистр 6 байна. == Бүс нутаг, олон талт хамтын ажиллагаа судлал == Тус салбар нь НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагууд болон Дэлхийн Банк, Олон Улсын Валютын Сан, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Азийн хөгжлийн банк, Европын хөгжлийн банк зэрэг олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагууд, мөн Зүүн Ази болон Төв Азийн улс орнууд, БНХАУ-ын “Бүс ба Зам” санаачлагын хүрээнд Монгол, Орос, Хятад улсын эдийн засгийн коридор, ЕвроАзийн эдийн засгийн холбоо, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагатай Монгол Улсын хамтын ажиллагааг судлах, үнэлэлт, дүгнэлт өгөх, бий болох аюул, эрсдэл, боломж, ач холбогдол, үр нөлөөг тогтоох чиглэлээр ажиллаж байна. Түүнчлэн олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагууд, Ази, Номхон далайн бүс нутгийн улс орнууд болон холбоо, эвсэлтэй харилцахад Монгол Улсын гадаад харилцааны номлол, бодлогын үзэл баримтлалыг тодорхойлоход шаардлагатай санал, зөвлөмж боловсруулах ажлыг гүйцэтгэж байна. 2022 оны байдлаар тус салбар нь нийт 6 эрдэм шинжилгээний ажилтны (доктор (Sc.D) 1, боловсролын доктор (Ph.D) 2, магистр зэрэгтэй 3) бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулж байна. == Архив, номын сан == ШУА-ийн Олон Улс Судлалын хүрээлэнгийн номын сан үндсэн чиг үүргийнхээ дагуу номын сангийн фондыг шинэ ном, мэргэжлийн сэтгүүлээр бүрдүүлэн баяжуулж, уншигч хэрэглэгчдэд түргэн шуурхай үйлчилж, фондны номын бүрэн бүтэн байдлыг ханган ажилладаг. Мөн гадаад дотоодын хамтран ажилладаг их дээд сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай ном, сэтгүүл солилцох зэрэг ажлуудыг холбогдох дүрэм, журмын дагуу хийж байна. Тус хүрээлэнгийн номын сангийн үндсэн фонд нь олон улсын харилцаа, гадаад бодлого олон улсын улс төр, эдийн засаг, түүхийн чиглэлээр хэвлэгдсэн ном, мэргэжлийн сэтгүүл, болон гадаад хэл дээрх мэргэжлийн ном сэтгүүлээс бүрддэг. Номын сан нь хүрээлэнгийн судлаачид болон уншигчид, хэрэглэгчдийг шаардлагатай ном сэтгүүлээр ханган ажиллаж байна. Тус хүрээлэнгийн номын фонд нь монгол хэлнээ хэвлэгдсэн нийт 1500 гаруй мэргэжлийн номтой, гадаад ном, сэтгүүл (Орос, Хятад, Англи, Япон, Солонгос, Энэтхэг, Герман) 2500 гаруй ном сэтгүүлүүд байна. Ангиллаар авч үзвэл орон судлал, олон улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа, гадаад, бодлого, аюулгүй байдал, улс төр, эдийн засаг, түүхийн чиглэлийн бүтээлүүд зонхилж байна. Сүүлийн жилүүдэд хүрээлэнгийн номын сан БНЭУ-ын ЭСЯ-ны дэмжлэгтэйгээр “Энэтхэг номын булан” (Indian Book Corner)-г байгуулсан мөн Япон улсын ЭСЯ-ны дэмжлэгээр “Япон номын булан”-г шинээр байгуулсан. Хүрээлэнгийн удирдлагаас баримталж буй “Цахим хүрээлэн” зорилтын хүрээнд ирэх 4 жилд голлох ном, сэтгүүлийн сангаа цахимжуулах, олон нийтэд нээлттэй болгох чиглэлд анхаарч, бэлтгэлээ хангаж байна. == Цахим сан == ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэн нь Цахим хүрээлэн (e-institute) болох зорилтоо өмнөө дэвшүүлэн ажиллаж, 2021 онд Конрад Аденауерын сангийн дэмжлэгтэйгээр эрдэм шинжилгээний өгүүллийн цахим сан үүсгэх төслийг амжилттай хэрэгжүүлж, одоогийн байдлаар [https://web.archive.org/web/20220810114952/http://mori.ac.mn/ www.mori.ac.mn] цахим санд тус хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаачдын 1978-1990 онд холбогдох эрдмийн ажлын гол үр дүн болсон орон судлал, олон улсын харилцаа, гадаад бодлого, түүх, нийгэм судлалын холбогдолтой 1100 орчим эрдэм шинжилгээний өгүүллийг олон нийтийн зүгээс цаг хугацаа, орон зайн хязгаарлалтгүйгээр цахимаар үзэж танилцах өргөн боломж бий болоод байна. Түүнчлэн, Монгол Улсын ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнгээс эрхлэн гаргаж буй “Олон улс судлал”, “Mongolian Journal of International Affairs” сэтгүүлийн 1990-2020 хүртэлх бүх дугаар цахим болж, Монгол Улсад гадаад орон судлал, олон улсын харилцааны чиглэлээр мэргэжлийн хянан магадалгаа хийдэг, эрдэм шинжилгээний бүтээлийн олон улсын нэгдсэн DOI (Digital Object Identifier) дугаар олгодог салбарын анхны цахим сэтгүүлүүд болжээ. Мөн тус хүрээлэнгийн [https://web.archive.org/web/20221122032007/http://catalog.mas.ac.mn/ номын сангийн каталог] бүрэн цахим болж, судлаачид, оюутнууд, хэрэглэгчдэд үйлчилж байна. ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэн нь 2025 онд цахим байгууллага болох зорилгыг өмнөө дэвшүүлэн ажиллаж байна. == Хэвлэл, нийтлэл == [[Файл:Cover_setguul_volume_111-1.jpg|right|frameless|170x170px|Олон улс судлал сэтгүүл]] Олон улсын харилцааны хүрээлэн нь хөгжил өөрчлөлтийн 54 жилийн түүхэн хугацаандаа олон улс судлал, гадаад бодлого, олон улсын харилцааны олон талт тулгамдсан асуудлыг шинжлэх ухааны үүднээс судалж, үнэлэлт дүгнэлт өгч олон улс болон Монгол Улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэм шинжилгээний цуврал болох “[https://www.mongoliajol.info/index.php/JIS ОЛОН УЛС СУДЛАЛ]” сэтгүүлийг 1978 оноос хойш монгол хэлээр хагас жил тутам, “[https://www.mongoliajol.info/index.php/MJIA MONGOLIAN JOURNAL OF INTERNATIONAL AFFAIRS]” сэтгүүлийг 1994 оноос хойш англи хэлээр жил тутам тус тус эрхлэн гаргаж байна. Тус хүрээлэнгийн түүхэн хөгжлийн онцлогтой холбоотойгоор албан сэтгүүл нь 1978 оноос “ДОРНО ДАХИНЫ СУДЛАЛЫН АСУУДАЛ” нэрээр 1990 он хүртэл хэвлэгдэн гарч байгаад ардчилал, зах зээлийн жилүүдэд тус хүрээлэнд явагдсан бүтцийн өөрчлөлтийн улмаас 1991 оноос “ДОРНО ӨРНӨ”, 1992 оноос “ЗҮҮН ХОЙТ АЗИ СУДЛАЛ''”'' гэсэн 2 сэтгүүл болон 1999 он хүртэл гарч байв. Улмаар 1999 оны Засгийн газрын тогтоолоор Олон улс судлалын хүрээлэн байгуулагдсан үеэс “ОЛОН УЛС СУДЛАЛ” сэтгүүл өнөөг хүртэл хэвлэгдэн гарч байна. /сэтгүүлийн зураг/ 1994 оноос хойш хэвлэгдэж буй “MONGOLIAN JOURNAL OF INTERNATIONAL AFFAIRS” нь Монгол Улсад гадаад орон судлал, олон улсын харилцааны чиглэлээр мэргэжлийн хянан магадлагаа хийдэг жил тутмын сэтгүүл бөгөөд 2012 оноос хойш цахим хэлбэрт шилжин, 20 гаруй дугаар нийтлэгдээд байна. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академи]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын гадаад бодлого]] 9phlapnb96atniuk76j4ea6sdgs0b7w 0 124914 869025 865640 2026-09-09T02:20:51Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 869025 wikitext text/x-wiki [[Файл:NHRCM.png|thumb]] [[Файл:Government Building 12.jpg|thumb|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] '''Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс''' нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг хамгаалах, дэмжих чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан үндэсний байгууллага юм. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагуудын Олон Улсын Зохицуулах Хороонд 2003, 2008, 2014, 2021 онуудад "А" статусаар магадлан итгэмжлэгдсэн, Ази Номхон Далайн Бүс Нутгийн Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагын Чуулганы бүрэн эрхт гишүүн юм. Хүний эрхийн Үндэсний Комисс 2015-2018 онд Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганыг даргалж байсан бөгөөд 2022-2023 онд Комиссын дарга Ж.Хунан Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганы дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. == Бэлэгдэл == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бэлгэдэл нь дээш доош гараа өргөн зөрүүлсэн хоёр хүний дүрсэн хэлхээ бөгөөд "Эх дэлхийн хүн нь дээр доор, баян ядуу, хүүхэд, өтгөс ялгалгүй хүний эдлэх ёстой эрхийг тэгш төгөлдөр эдэлнэ" гэх утгыг илэрхийлдэг. Энэхүү бэлгэдлийг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач [[Цэвээндоржийн Ойдов]] [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]]аас сэдэвлэн бүтээсэн байна. == Түүх == Монгол Улсын Их Хурлаас 2000 оны 12-р сарын 07-ны өдөр Монгол Улсын [https://legalinfo.mn/mn/detail/360 Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийг] баталж, 2001 оны 2-р сарын 02-ны өдөр Комиссын анхны гишүүдийг томилсноор Парисын зарчимд нийцсэн хүний эрхийн үндэсний байгууллага Монгол Улсад үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн. *'''С.Цэрэндорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2001-2007) * '''Г.Далайжамц''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2007) * '''Ж.Дашдорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2013) * '''Д.Солонго''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * '''Ж.Бямбадорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2020) * '''П.Оюунчимэг''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2007-2020) * '''Н.Ганбаяр''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2013-2020) Монгол Улсын Их Хурлаас [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг] 2021 оны 1-р сарын 23-ны өдөр баталснаар Комиссын чиг үүрэг, үйл ажиллагааны зарчим, дарга, гишүүний бүрэн эрх, зохион байгуулалт, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол мэдээллийг шийдвэрлэх ажиллагаа болон хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хамгаалах, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний механизмыг байгуулсан зэрэг томоохон өөрчлөлтийг хийсэн. == Алсын хараа == Хүний эрх бодитоор хэрэгждэг, ардчилсан Монгол Улсыг бэхжүүлэхэд манлайлагч, үндэсний итгэлт байгууллага байна. == Эрхэм зорилго == Хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх, хамгаалах, хангах төрийн үүргийн хэрэгжилтэд хараат бус хяналт хэрэгжүүлж, хүнлэг соёлыг түгээн дэлгэрүүлнэ. == Тэргүүлэх чиглэл == Иргэний оролцоог хамгаалж, тэгш бус байдлыг бууруулах замаар хүн төвтэй нийгмийн хөгжлийг бэхжүүлэх нь Комиссын тэргүүлэх чиглэл байна. == Үйл ажиллагааны зарчим == Комисс үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан зарчмаас гадна хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх, хүртээмжтэй байх, шударга, ил тод байх, хараат бус, бие даасан байх зарчмыг баримтална. == Уриа == Хүний эрх, эрх чөлөөг орон даяар, цаг ямагт хүн бүрд. == Комиссын дарга, гишүүд == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь дарга, таван гишүүн, Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээс бүрдэх бөгөөд бие даан хараат бусаар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлнэ. '''2001-2007''' * Сүрэнгийн '''Цэрэндорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга * Гүүширийн '''Далайжамц''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2007-2013''' * Дарамжавын '''Солонго''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2013), Хууль зүйн ухааны доктор '''2013-2020''' * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2013-2020), Хууль зүйн ухааны доктор * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Нанзадын '''Ганбаяр''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2020 оноос''' * Дугарын '''Сүнжид''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2023 оноос), Хууль зүйн ухааны доктор * Хүрэлбаатарын '''Мөнхзул,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Ганбатын '''Нарантуяа''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жаргалсайханы '''Хунан,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, (2020-2023 онд Комиссын дарга) * Батзэвэгийн '''Энхболд''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор '''2021 оноос''' * Сангишаравын '''Дондов,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн) * [[Ядамжавын Цэлмэн|Ядамжавын '''Цэлмэн''']], Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор Комиссын болон Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн хууль зүйн өндөр мэргэшилтэй, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилласан туршлагатай, Монгол Улсын гучин таван насанд хүрсэн иргэн 6 жилийн хугацаатайгаар томилогддог. Комиссын гишүүний бүрэн эрх Улсын Их Хурлаас томилсноор эхэлж, дараагийн Комиссын гишүүнийг томилсноор дуусгавар болно. Комиссын гишүүнийг нэг удаа улируулан томилж болно. Хууль зүйн байнгын хороо нэр дэвшигчийн сонсгол зохион байгуулж, Комиссын гишүүнийг томилох эсэхийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар шийдвэрлэдэг. == Комиссын чиг үүрэг == Комисс нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хууль болон бусад хууль, тогтоомжийн дагуу дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. Үүнд: • Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж гаргаж, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдэд хүргүүлэх; • Хууль тогтоомж, захиргааны байгууллагын шийдвэрийн төсөл Үндсэн хууль, олон улсын гэрээ, хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал гаргах; • Хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээнд нэгдэн орох, соёрхон батлах эсэх талаар санал хүргүүлэх, НҮБ-ын Хүний эрхийн Зөвлөл болон гэрээний хороодод мэдээлэл хүргүүлэх; • Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбогдсон хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох тухай саналаа хууль санаачлах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжлах; • Хүний эрхийн боловсролыг дэмжих, түгээх; Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах; Хүний эрхийн асуудлаар төр, иргэний нийгэм, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, хуулийн этгээд болон олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллах; • Шаардлагатай асуудлаар эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, ашгийн төлөө бус хуулийн этгээдээр судалгаа хийлгэх, тухайлсан асуудлаар мэргэшсэн шинжээч томилж, дүгнэлт гаргуулах; • Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж, тайланг УИХ-д хүргүүлэх; • Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа, гарсан зөрчил, мэдээллийн эзний эрхийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн хэрэгжилт болон хүний эрхийн хамгаалагчийн нөхцөл байдалд хяналт шинжилгээ, судалгаа хийж, илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Төрийн байгууллага, албан тушаалтан хүний эрхийг хангах, хамгаалах, хүндэтгэх үүргийн хэрэгжилтэд хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хяналт тавих. === Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмж === Комиссын гишүүн нь байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн гэж үзвэл зөрчлийг арилгуулахаар шаардлага хүргүүлнэ. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдийн шийдвэр, үйл ажиллагаа нь хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл шалтгаан, нөхцөлийг арилгуулахаар зөвлөмж хүргүүлнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийг хүлээн авсан байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд заавал биелүүлэх үүрэгтэй. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд [https://nhrcm.gov.mn/#/page/214/accordion/menu/214/224 шаардлагыг] хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор, [https://nhrcm.gov.mn/#/page/212/accordion/menu/212/212 зөвлөмжийг] хүлээн авснаас хойш 60 хоногийн дотор хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний талаар бичгээр хариу мэдэгдэнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийн дагуу арга хэмжээ аваагүй бол албан тушаалтныг огцруулах, албан тушаал бууруулах, хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах, биелүүлэх хүртэлх хугацаанд хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, үйл ажиллагааг нь зогсоох, түр зогсоох саналыг эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд гаргана. === Гомдол, мэдээлэл хүлээн авах, шалган шийдвэрлэх ажиллагаа === Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөн талаар Монгол Улсын иргэн дангаар, эсхүл хамтарч, Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын иргэний нэгэн адил гомдол, мэдээлэл гаргах эрхтэй. Хүүхэд болон иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, зарим, эсхүл бүрэн бус чадамжтай хүн өөрт хамаарах аливаа асуудлаар бие даан, эсхүл тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчээрээ дамжуулан гомдол, мэдээлэл гаргаж болно. Комисст гомдол, мэдээлэл гаргах хэлбэр, түүнд тавигдах шаардлага, хүлээн авч шийдвэрлэх хугацаа, Комиссын гишүүний гомдол, мэдээллийг шалгах, шийдвэрлэхтэй холбоотой бүрэн эрхийг [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн 21-26 дугаар зүйлд тусгайлан заасан.] == Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоо == Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль 2021 онд батлагдсанаар Монгол Улс Ази тивдээ Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоог бий болгосон анхны улс болсон. Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах бие даасан, хараат бус, иргэний нийгэм, ялгаварлан гадуурхалтад өртсөн бүлгүүдтэй нягт уялдаатай ажиллах чиг үүрэг бүхий Хүний эрх хамгаалагчийн Хороо нь Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дэргэд ажиллаж байна. Хүний эрх хамгаалагчийн хороо нь 7 гишүүнтэй. Хорооны даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн ажиллах бөгөөд бүрэлдэхүүнд нь ашгийн бус хуулийн этгээдээс нэр дэвшин, нээлттэй сонсголоор сонгогдсон 4 гишүүн, Монголын хуульчдын холбооны гишүүн хуульчид, Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны гишүүн өмгөөлөгчдөөс нэр дэвшигч сонгогдон ажиллаж байна. == Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа == Хүний хувийн мэдээллийг цуглуулах, боловсруулах, ашиглах, аюулгүй байдлыг хангахтай холбоотой харилцааг зохицуулах Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль 2021 онд батлагдсан. Комисс нь хүний эмзэг мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглахад хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор мэдээлэл хариуцагчид зөвлөмж өгч ажиллахын зэрэгцээ дуу, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийн төхөөрөмжийг байршуулах түүнийг ашиглахтай холбоотой харилцаанд хяналт тавьж, мэдээлэл хариуцагчийн мэдээлэл цуглуулах болон ашиглах үйл ажиллагаатай холбоотой гомдлыг хүлээн авч шалгаж шийдвэрлэдэг. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалахтай холбоотой чиг үүргийг Комиссын нэг гишүүн тусгайлан хариуцаж хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн Комиссын гишүүн хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааны тайланг жил бүрийн эхний улиралд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж, хэвлэн нийтэлдэг. Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. * “Бүх газар”-т аль ч цаг үед саадгүй нэвтрэх, хяналт шинжилгээ хийх; * Хууль тогтоомж, төрийн байгууллагын шийдвэрийн төсөл эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал, зөвлөмж гаргах; * Бүх газар, эрх чөлөөгөө хязгаарлуулсан хүний талаарх бүх төрлийн мэдээллийг аль ч үед гаргуулан авах; * Бүх газарт ажиллах явцдаа аюулгүй байдлаа хангуулах; * Бүх газрын нөхцөл байдлыг техник хэрэгсэл ашиглан баримтжуулах; * Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг шалгуулахаар холбогдох эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд болон бусад байгууллагатай хамтран ажиллах, харилцан мэдээлэл солилцох, олон нийтэд тогтмол мэдээлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг дотоод, гадаад харилцаанд төлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн даргыг томилох, чөлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод үйл ажиллагаатай холбогдсон дүрэм, журам баталж мөрдүүлэх. === Тамгын газар === Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газар Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга, гишүүд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай, Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль, Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө өгч, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, үйл ажиллагаагаа гүйцэтгэхэд туслах чиг үүрэг бүхий Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бүтцийн нэгж юм. '''Ажлын албаны дарга нар:''' * Амархүүгийн '''Батпүрэв''' (2001-2002) * Батчулууны '''Хишигсайхан''' (2002-2005) * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' (2005-2007) * Бийцээгийн '''Үнэнбат''' (2007-2008) * Дашдоржийн '''Гэрэлчулуун''' (2008-2010) * Ганбатын '''Нарантуяа''' (2010-2012) * Гантөмөрийн '''Золжаргал''' (2012-2013) * Александрын '''Дашдэлэг''' (2013-2017) '''Тамгын газрын дарга нар:''' * Чойжоогийн '''Алтангэрэл''' (2017-2021) * Цээхээгийн '''Адъяахишиг''' (2021-2025) * Тогоохүү '''Ихтамир''' (2025 оноос Тамгын газрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч) Тамгын газар нь бүтцийн хувьд Комиссын чиг үүргийг дагнан хэрэгжүүлэх дараах хэлтэстэй байна. Үүнд:  # Захиргаа, удирдлагын хэлтэс;   # Хүний эрхийн боловсролын хэлтэс; # Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэс; # Судалгаа, дүн шинжилгээний хэлтэс; # Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах хэлтэс; # Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах хэлтэс; # Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх хэлтэс; # [[Санхүү]], хөрөнгө оруулалтын хэлтэс; # Гадаад хамтын ажиллагааны тасаг; # Орон нутаг хариуцсан тасаг. === Иргэний нийгмийн зөвлөл === Комиссын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх чиг үүрэг бүхий орон тооны бус Иргэний нийгмийн зөвлөл ажилладаг. Иргэний нийгмийн зөвлөл нь хүний эрхийн асуудал эрхэлсэн ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их, дээд сургуулийн багш, судлаачдаас бүрдсэн 19 гишүүнтэй. Зөвлөлийн даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн ажилладаг. ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official|1=https://nhrcm.gov.mn/}} [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хүний эрх]] [[Ангилал:Монголын олон нийтийн засаг захиргаа]] esi39wsiinjx77vbl56khw2ty7khssj 0 125380 869030 850011 2026-09-09T02:22:37Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869030 wikitext text/x-wiki [[Файл:CFP Littré, Emile.jpg|thumb|'''Эмиль Литтре''']] '''Эмиль Литтре''' , бүтэн нэр нь -'''Эмиль Максимильен Поль Литтре''' ([[франц]]. ''Émile Maximilien Paul Littré''; 1801 оны 2-р сарын 1-нд [[Парис]] хотод төрсөн- 1881 оны 6-р сарын 2-нд Парис хотод нас барсан) - францын түүхч, гүн ухаантан, филологч, толь бичиг зохиогч; алдарт «Франц хэлний толь бичиг» (''Dictionnaire de la langue française'') зохион бүрдүүлэч, мөн «Литтрегийн толь бичиг» (''Dictionnaire Littré'') гэгддэг. == Намтар == Тэнгисийн цэргийн их буучны хүү тэрээр анагаахын сургууль төгссөн боловч аавыгаа нас барсны дараа гэр бүлдээ дэмжиж амь залгуулахын тулд залуугаасаа латин, грек хэлний хичээл зааж эхэлсэн байна. Тэрээр 1830 оны францын 7-р сарын хувьсгалд оролцож байв. Мөн өдөр тутмын «Le National» сонин болон либерал үзэлтэй «Revue des Deux Mondes» сэтгүүлд ажиллаж байжээ. 1863 оноос Литтре франц хэлний том толь бичгээ бүрдүүлж эхэлжээ, энэ ажилд нь хэл зүйч, арга зүйч багш [[Марсель Бернар Жюльен]] туслаж хамтран ажилласан байна. 1873 онд Литтрегийн толь бичиг үндсэндээ бэлэн болжээ. {{DEFAULTSORT:Литтре, Эмиль}} [[Ангилал:1801 онд төрсөн]] [[Ангилал:1881 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Парисын хүн]] [[Ангилал:Францын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Францын зохиолч]] [[Ангилал:19-р зууны гүн ухаантан]] [[Ангилал:19-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Хэл зүйч]] [[Ангилал:Францын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Бичээс ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] bvzigglb6vcq4fkv6gytsl7q16frl19 0 125804 868987 784862 2026-09-09T01:57:40Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 868987 wikitext text/x-wiki '''Филиппиин хэл''' буюу '''пилипи́но''', '''филипи́но''' (тагаль хэл. ''Pilipino, Filipino'') -Филиппин улсын үндэсний хэл бөгөөд англи хэлний нэгэн адил албан ёсны хэл юм. Австронезийн хэлний аймагт багтдаг ''тагаль'' зэрэг бүс нутгийн хэлнүүд дээр тулгууралдаг. Англи болон [[испани]] хэлнээс ихээхэн үг авсан байдаг. [[Ангилал:Малай-Полинезийн хэлнүүд]] [[Ангилал:Филиппин]] h74u9detblsdirbd2l7uo6yr7c7rbv2 0 126536 868878 802266 2026-09-08T13:58:29Z Chongkian 21163 868878 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Пунцоглин хийд''' нь Монголын Сүсэгтний холбооны анхны гишүүн Д.Галбадрахын санаачилгаар 1990 оны 10-р сарын 1 буюу цагаан морин жилийн намрын дунд сарын 12-ны өдөр Монголын сүсэгтний холбооны Төмөр зам дахь зөвлөл нэртэйгээр Төмөр замын удирдах газрын урд талд байх сурагчдын дотуур байрны гадна нэг гэр барин Дархан ловон лам А.Дэрэндорж, Н.Соном гуай нар сан тавьж нээлтэй хийсэн. 1991 оны 5-р сарын 28-нд буюу төмөр хонин жилийн зуны арван тавны билэгт сайн өдөр Төмөр замын сүсэгтний холбоо нэртэйгээр бие даасан холбоо байгуулагдснаар хүүхдийн сектор байсан дан байшинд хурал ном хурж, үйл ажиллагаа явуулан эхэлжээ. Тус холбооны анхны тэргүүлэгчээр Галбадрах болж Сосорбарам, Нямбуу, Даваасамбуу, Лхамсүрэн нарын долоо найман хүний бүрэлдхүүнтэй байсан. 1992 оны Усан бичин жилийн хаврын тэргүүн бар сард олноо Элчин багш хэмээн алдаршсан Монгол Улс дахь Энэтхэг Улсын Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий|Бакула Ринбүчий]] багшийн хамт одоогын МБШТ [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц]] хэлмэрчээр морилон саатаж лам хувраг сүсэгтэн олонд ном айлдахын дашрамд сүсэгтний холбоо нэрийг өөрчилж, орон хийдийн нэр хайрлахын айлтгасанд «Пунцоглин» хэмээх нэрийг хайрласан ажээ. Мөн ондоо цэцэрлэг байсан байрыг авч сүм дуганы хэлбэр маягын дагуу засч янзлан албан ёсны хийд болж дэг жаяг дагуу өдөр бүрийн уншлага, сарын дүйчэн хурлууд хурдаг болсон. 1992 онд хийдийн удирдлагын зохион байгуулалтанд оорчлолт оруулж хийдийн тэргүүн, Цорж лам, Ловон лам, Их, Бага умзад, Их Бага гэсгүй зэрэг мяндаг тушаал гаргаж Хийдийн тэргүүнээр Д.Галбадрах, Цорж ламаар С.Очир, Ловон ламаар Т.Бадам очир, Их умзад АДэрэндорж, Бага умзад О.Наваанжамц, Их гэсгүй Б.Цэнджав, Бага гэсгүй Х.Доржпалам нар, хурлыын ламаар Н.Соном, Лувсанданзан, Ширбазар, Д.Маналсүрэн, Ч.Эрдэнээ, Г.Хишигмөрөн, Адъяа, Пүрвээ, Батсайхан, Эрдэнэбилэг, Батбаяр, Дүгэрээ, Доной, Аптангэрэл, Гомбоо, Цэнд-очир, Отгонбаяр, Дамдиндорж, Дамдинсүрэн зэрэг хорь гаруй ламтай хурж эхэлсэн байна. 1993 оны үед лам нарын дийлэнх хувь нь хуучны гярган зоч лам нар байсан бөгөөд ярьж зөвлөсний үндсэн дээр номт гурван улс хэмээн алдаршсан Энэтхэг, Төвөд, Монгол гурван оронд дэлгэрсэн Их хөлгөний урсгалуудыг нэг болох Шижэдва (амирлуулан үйлдэгч) буюу Жод, лүйжингийн ёсыг баримтлан, Монгол оронд дэлгэрсэн олон жүд дамжлагаас нэн ялангуа Жагар ламын жүдийг голлон хурал номоо явуулжээ. Тухай үеийн лам нараас дурьдвал Цорж лам Очир, Ловон лам Бадам-Очир, Гэсгүй Цэнджав, Маналсүрэн. Ширээбазар зэрэг лам нар байсан байна. Өнөө үед тус хийдийн хамба лам нь [[Чимэдрэгзэнгийн Эрдэнэ|Чимэдрэгзэн Эрдэнэ]] юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]] [[Ангилал:20-р зууны хийд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] ig0lc5t4z3msv8gzn8imj4vncoh1ymx 868879 868878 2026-09-08T13:59:13Z Chongkian 21163 868879 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Puntsoglin Monastery.jpg|thumb|Пунцоглин Хийд]] '''Пунцоглин хийд''' нь Монголын Сүсэгтний холбооны анхны гишүүн Д.Галбадрахын санаачилгаар 1990 оны 10-р сарын 1 буюу цагаан морин жилийн намрын дунд сарын 12-ны өдөр Монголын сүсэгтний холбооны Төмөр зам дахь зөвлөл нэртэйгээр Төмөр замын удирдах газрын урд талд байх сурагчдын дотуур байрны гадна нэг гэр барин Дархан ловон лам А.Дэрэндорж, Н.Соном гуай нар сан тавьж нээлтэй хийсэн. 1991 оны 5-р сарын 28-нд буюу төмөр хонин жилийн зуны арван тавны билэгт сайн өдөр Төмөр замын сүсэгтний холбоо нэртэйгээр бие даасан холбоо байгуулагдснаар хүүхдийн сектор байсан дан байшинд хурал ном хурж, үйл ажиллагаа явуулан эхэлжээ. Тус холбооны анхны тэргүүлэгчээр Галбадрах болж Сосорбарам, Нямбуу, Даваасамбуу, Лхамсүрэн нарын долоо найман хүний бүрэлдхүүнтэй байсан. 1992 оны Усан бичин жилийн хаврын тэргүүн бар сард олноо Элчин багш хэмээн алдаршсан Монгол Улс дахь Энэтхэг Улсын Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий|Бакула Ринбүчий]] багшийн хамт одоогын МБШТ [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц]] хэлмэрчээр морилон саатаж лам хувраг сүсэгтэн олонд ном айлдахын дашрамд сүсэгтний холбоо нэрийг өөрчилж, орон хийдийн нэр хайрлахын айлтгасанд «Пунцоглин» хэмээх нэрийг хайрласан ажээ. Мөн ондоо цэцэрлэг байсан байрыг авч сүм дуганы хэлбэр маягын дагуу засч янзлан албан ёсны хийд болж дэг жаяг дагуу өдөр бүрийн уншлага, сарын дүйчэн хурлууд хурдаг болсон. 1992 онд хийдийн удирдлагын зохион байгуулалтанд оорчлолт оруулж хийдийн тэргүүн, Цорж лам, Ловон лам, Их, Бага умзад, Их Бага гэсгүй зэрэг мяндаг тушаал гаргаж Хийдийн тэргүүнээр Д.Галбадрах, Цорж ламаар С.Очир, Ловон ламаар Т.Бадам очир, Их умзад АДэрэндорж, Бага умзад О.Наваанжамц, Их гэсгүй Б.Цэнджав, Бага гэсгүй Х.Доржпалам нар, хурлыын ламаар Н.Соном, Лувсанданзан, Ширбазар, Д.Маналсүрэн, Ч.Эрдэнээ, Г.Хишигмөрөн, Адъяа, Пүрвээ, Батсайхан, Эрдэнэбилэг, Батбаяр, Дүгэрээ, Доной, Аптангэрэл, Гомбоо, Цэнд-очир, Отгонбаяр, Дамдиндорж, Дамдинсүрэн зэрэг хорь гаруй ламтай хурж эхэлсэн байна. 1993 оны үед лам нарын дийлэнх хувь нь хуучны гярган зоч лам нар байсан бөгөөд ярьж зөвлөсний үндсэн дээр номт гурван улс хэмээн алдаршсан Энэтхэг, Төвөд, Монгол гурван оронд дэлгэрсэн Их хөлгөний урсгалуудыг нэг болох Шижэдва (амирлуулан үйлдэгч) буюу Жод, лүйжингийн ёсыг баримтлан, Монгол оронд дэлгэрсэн олон жүд дамжлагаас нэн ялангуа Жагар ламын жүдийг голлон хурал номоо явуулжээ. Тухай үеийн лам нараас дурьдвал Цорж лам Очир, Ловон лам Бадам-Очир, Гэсгүй Цэнджав, Маналсүрэн. Ширээбазар зэрэг лам нар байсан байна. Өнөө үед тус хийдийн хамба лам нь [[Чимэдрэгзэнгийн Эрдэнэ|Чимэдрэгзэн Эрдэнэ]] юм. {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]] [[Ангилал:20-р зууны хийд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] 29c43tqvlmz7kqpi8s5peekuhha1n3k 868880 868879 2026-09-08T14:00:17Z Chongkian 21163 868880 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Puntsoglin Monastery.jpg|thumb|Пунцоглин Хийд]] '''Пунцоглин хийд''' нь Монголын Сүсэгтний холбооны анхны гишүүн Д.Галбадрахын санаачилгаар 1990 оны 10-р сарын 1 буюу цагаан морин жилийн намрын дунд сарын 12-ны өдөр Монголын сүсэгтний холбооны Төмөр зам дахь зөвлөл нэртэйгээр Төмөр замын удирдах газрын урд талд байх сурагчдын дотуур байрны гадна нэг гэр барин Дархан ловон лам А.Дэрэндорж, Н.Соном гуай нар сан тавьж нээлтэй хийсэн. 1991 оны 5-р сарын 28-нд буюу төмөр хонин жилийн зуны арван тавны билэгт сайн өдөр Төмөр замын сүсэгтний холбоо нэртэйгээр бие даасан холбоо байгуулагдснаар хүүхдийн сектор байсан дан байшинд хурал ном хурж, үйл ажиллагаа явуулан эхэлжээ. Тус холбооны анхны тэргүүлэгчээр Галбадрах болж Сосорбарам, Нямбуу, Даваасамбуу, Лхамсүрэн нарын долоо найман хүний бүрэлдхүүнтэй байсан. 1992 оны Усан бичин жилийн хаврын тэргүүн бар сард олноо Элчин багш хэмээн алдаршсан Монгол Улс дахь Энэтхэг Улсын Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий|Бакула Ринбүчий]] багшийн хамт одоогын МБШТ [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц]] хэлмэрчээр морилон саатаж лам хувраг сүсэгтэн олонд ном айлдахын дашрамд сүсэгтний холбоо нэрийг өөрчилж, орон хийдийн нэр хайрлахын айлтгасанд «Пунцоглин» хэмээх нэрийг хайрласан ажээ. Мөн ондоо цэцэрлэг байсан байрыг авч сүм дуганы хэлбэр маягын дагуу засч янзлан албан ёсны хийд болж дэг жаяг дагуу өдөр бүрийн уншлага, сарын дүйчэн хурлууд хурдаг болсон. 1992 онд хийдийн удирдлагын зохион байгуулалтанд оорчлолт оруулж хийдийн тэргүүн, Цорж лам, Ловон лам, Их, Бага умзад, Их Бага гэсгүй зэрэг мяндаг тушаал гаргаж Хийдийн тэргүүнээр Д.Галбадрах, Цорж ламаар С.Очир, Ловон ламаар Т.Бадам очир, Их умзад АДэрэндорж, Бага умзад О.Наваанжамц, Их гэсгүй Б.Цэнджав, Бага гэсгүй Х.Доржпалам нар, хурлыын ламаар Н.Соном, Лувсанданзан, Ширбазар, Д.Маналсүрэн, Ч.Эрдэнээ, Г.Хишигмөрөн, Адъяа, Пүрвээ, Батсайхан, Эрдэнэбилэг, Батбаяр, Дүгэрээ, Доной, Аптангэрэл, Гомбоо, Цэнд-очир, Отгонбаяр, Дамдиндорж, Дамдинсүрэн зэрэг хорь гаруй ламтай хурж эхэлсэн байна. 1993 оны үед лам нарын дийлэнх хувь нь хуучны гярган зоч лам нар байсан бөгөөд ярьж зөвлөсний үндсэн дээр номт гурван улс хэмээн алдаршсан Энэтхэг, Төвөд, Монгол гурван оронд дэлгэрсэн Их хөлгөний урсгалуудыг нэг болох Шижэдва (амирлуулан үйлдэгч) буюу Жод, лүйжингийн ёсыг баримтлан, Монгол оронд дэлгэрсэн олон жүд дамжлагаас нэн ялангуа Жагар ламын жүдийг голлон хурал номоо явуулжээ. Тухай үеийн лам нараас дурьдвал Цорж лам Очир, Ловон лам Бадам-Очир, Гэсгүй Цэнджав, Маналсүрэн. Ширээбазар зэрэг лам нар байсан байна. Өнөө үед тус хийдийн хамба лам нь [[Чимэдрэгзэнгийн Эрдэнэ|Чимэдрэгзэн Эрдэнэ]] юм. {{commonscat}} [[Ангилал:20-р зууны хийд]] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] nrdc873nod0ev9vjqdytoa8f0nhs90k 0 126560 869028 855916 2026-09-09T02:22:15Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869028 wikitext text/x-wiki '''Эгч дүү гурав-''' ([[Орос хэл|орос]]. ''"Три сестры"'') Оросын богино өгүүллэг болон жүгийн зохиолч [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] 1900 онд бичсэн 4 үзэгдэлт жүжиг. Анх 1901 оны «Русская мысль» сэтгүүлийн № 2 хэвлэгдсэн байна. [[Файл:Three Sisters cover 1901.jpg|thumb|"Эгч дүү гурав" жүжгийн анхны хэвлэл, 1901 он]] Москвагийн уран сайханы театрын ([[Орос хэл|орос.]] ''Московский Художественный театр'') захиалгаар бичсэн энэхүү жүжгийг 1901 оны 1-р сарын 31-нд тайзан дээр амьлуулсан байна. == Жүжгийн тухай == Антон Чехов хүний ​​​​амьдралын олон чухал асуудлыг инээдэмтэй ойлголттой болгож, уншигч, үзэгчдэд эмгэнэлтэй биш, харин хүнийг итгэл найдвараар гомдоохгүй, харин ч эсрэгээрээ түүнийг итгүүлэх эрүүл инээмсэглэлээр харах боломжийг олгосон. амьдрах хэрэгцээний тухай. А.Чехов "Эгч дүү гурав"-ын тухай "Роман шиг ээдрээтэй жүжиг" гарсан гэж бичсэн байдаг. Энэхүү жүжиг нь Оросын туульсын зохиолын уламжлалыг хамгийн тод илэрхийлдэг. Чеховын театрын уянгын эгшиг нь хүсэл тэмүүлэлтэй, драмын үзэл суртлын хурцадмал байдалд хүрдэг. "Гурван эгч"-ийн баатрууд "зураг дээр" байгаа юм шиг, бүрэн дүүрэн амьдрах боломж хэвээр байх болно гэж найдаж байгаа мэт амьдардаг. Тэдний өдөр тутмын амьдрал Москвагийн тухай гашуун сайхан мөрөөдөл, илүү сайхан ирээдүйгээр өнгөрдөг. Тэдний амьдралын цаг хугацаа нэг чиглэлд, мөрөөдөл нь өөр чиглэлд шилждэг. ХХ зууны турш "Эгч дүү гурав" жүжгийг оросын, зөвлөлтийн [[Владимир Немирович-Данченко|Вл.Немирович-Данченко]], [[Георгий Товстоногов]], [[Олег Ефремов]], [[Юрий Петрович Любимов|Юрий Петрович Любимов,]] [[Лоренс Оливье]], [[Эрвин Аксер]] нарын алдар цуутай найруулагчид тайзанд тавьж ирсэн байгаа бөгөөд ХI зуунд ч ач холбогдлоо алдаагүй байна. == Дүрүүд == * Прозоров Андрей Сергеевич * Наталья Ивановна- ''Андрей Прозоровын сүйт бүсгүй дараа нь эхнэр'' * Эгч дүү нар нь: Ольга, Маша, Ирина * Кулыгин Фёдор Ильич- ''гимназиин багш, Машагийн нөхөр'' * Вершинин Александр Игнатьевич- ''дэд хурандаа, цэргийн ангийн дарга'' * Тузенбах Николай Львович, ''барон,'' ''дэслэгч'' * Солёный Василий Васильевич- ''шахмад'' * Чебутыкин Иван Романович- ''цэргийн эмч'' * Федотик Алексей Петрович, - ''ахлагч'' * Родэ Владимир Карлович- ''ахлагч'' * Ферапонт- ''тосгоны захирогааны манаач өвгөн'' * Анфиса- ''80 настай хүүхэд асрагч эмгэн'' == Жүжгийн үйл явдал == === 1-р бүлэг === Ольга, Маша, Ирина -эгч дүү гурав, тэдний ах Андрей нар ухаалаг, боловсролтой хүмүүс гэр бүл. Андрейгийн хэлснээр хүмүүс зөвхөн "идэж, ууж, унтдаг бөгөөд уйтгар гунигаа тайлахын тулд муухай хов жив, архи, хөзөр, хов ярих зэргээр амьдралаа төрөлжүүлдэг" мужийн хотод амьдардаг. Эгч дүүсийн том нь Ольга охидын дунд сургуулийн багш. Ажил нь түүнд баяр баясгаланг авчирдаггүй: "Би дунд сургуульд дөрвөн жил ажиллахдаа хүч чадал, залуу нас минь өдөр бүр дусал дуслаар урсаж байгааг би мэдэрч байна" гэдэг. 18 настайдаа Маша ахлах сургуулийн багш Кулыгинтай гэрлэсэн бөгөөд нөхөр нь түүнийг үнэнчээр хайрладаг боловч гэр бүлийн амьдралдаа аз жаргалгүй байдаг. Хамгийн залуу, хорин настай Ирина сэтгэл хангалуун амьдрахыг мөрөөддөг ч хайрлаж чадах хүнээ олж чаддаггүй шигээ зорилгоо олж чаддаггүй. 11 жилийн өмнө тэдний аав, генерал томилолт авч, охидоо Москвагаас энэ хотод авчиржээ. Гэвч жилийн өмнө генерал эцэг нь нас барж, Прозоровуудын тав тухтай, хайхрамжгүй амьдрал дуусжээ. Энэ нь эцгийнхээ оршуулсан гашуудлын сүүлчийн өдрөөс эхэлдэг бөгөөд энэ нь Иринагийн өдөртэй давхцаж байв: амьдралын ирээдүйн талаар бодох цаг болсон бөгөөд хөдөөний амьдралын сүнслэг байдал, бүдүүлэг байдлын улмаас Прозоровчууд Москвад буцаж явахыг мөрөөддөг болжээ. Иринагийн өдөрт зориулан зочид цуглардаг бөгөөд үүнд Иринад хайртай офицер Солений, Тузенбах нар ирдэг. Тэдний араас шинэ цэргийн ангийн командлагч, дэд хурандаа Вершинин ирдэг байна. Тэр бас москвагийн хүн бөгөөд өмнө нь нэг удаа [[Москва]] дахь Прозоровын гэрт зочилж байжээ. Анхны уулзалтаас л тэр болон Маша хоёрын хооронд харилцан сонирхол бий болдог; Машагийн нэгэн адил Вершинин гэрлэлтдээ аз жаргалгүй байдаг бөгөөд хоёр охинтой ажээ. Андрейгийн хайрт Наташа бас ирдэг. Тэрээр Ольгаг сонин хөдөөний тохирохгүй хувцасаараа цочирдуулдаг. Энэ цугларсан хүмүүс Наташа эвгүй байдалд орж тав тухгүй байдаг ажээ. === 2-р бүлэг === Цаг хугацаа өнгөрч, Андрей Наташатай гэрлэж, хүүтэй болжээ. Нэгэн цагт өөрийгөө Москвагийн их сургуулийн профессор болох ирээдүйтэй байсан Андрей шинжлэх ухааныг орхисон байна. Одоо тэрээр Мужийн зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга бөгөөд хамгийн ихэд Мужийн зөвлөлийн гишүүн болох явдал болжээ. Тэрээр үүнээс болж уйтгар гунигт автсандаа хөзөрт донтож, их хэмжээний мөнгө алдсан байна. Ирина телеграфын оператороор ажилладаг боловч түүний мөрөөдөж байсан уг ажил нь түүний сэтгэлд нийцдэггүй байна. Тэрээр Москвад буцаж очихыг мөрөөдсөөр байв. Наташа Прозоровын гэрт суурьшиж, Андрейг эрхшээлдээ оруулжээ. Хүүхдийн хувьд тэрээр Наташагийн үзэж байгаагаар Ольгатай нэг өрөөнд амьдрах боломжтой Иринагийн өрөөг "түр зуур" санандаа олсон байна. Штабын ахмад Василий Солёнигийн хувьд түүнийг ойлгох чадвартай цорын ганц хүн бол Ирина юм шиг санагддаг байна. Тэр охинд хайраа зарласан боловч түүний өөрийн бүдүүлэг зан нь Иринад айдас, дайсагналыг л өдөөдөг юм. Татгалзсан хариу авсан офицер түүнд азтай өрсөлдөгч байх ёсгүй гэж тунхаглаж: "Ариун бүхнээрээ тангараглаж байна, би өрсөлдөгчөө ална ..." гэжээ. === 3-р бүлэг === Гурав дахь үйлдлийн эхэнд гал түймрийн дохиолол дуугардаг. Прозоровын гэр бүл энэ гамшигт өртөөгүй ажээ. Ольга, Ирина нар нэг өрөөнд амьдардаг. Гэрийн эзэгтэйн үүрэг хүлээсэн Наташа одоо 82 настай Прозоровын хуучин асрагч Анфисаг гэрээсээ хөөдөг байна. Ольга асрагчийг өрөвдөж Натальяд хэлсэнч ойлгуулж чадахгүй байв. Өрөнд баригдсан Андрей эгч нартаа мэдэгдэлгүйгээр хувийн байшингаа банкинд барьцаалж, Наталья бүх мөнгийг нь өөртөө зориулав. Маша, Вершинин хоёр бие биедээ хайртай, нууцаар уулздаг байв. Машагийн нөхөр Кулыгин юу ч анзаараагүй мэт дүр эсгэхийг оролддог. Энэ хооронд Тузенбах цэргийн алба хааж, өөр хотод, тоосгоны үйлдвэрт шинэ амьдрал эхлүүлэхийг хүсч, Иринаг түүнтэй хамт явахыг урьдаг байна. Аль хэдийн 24 нас хүрсэн Ирина хотын захиргаанд ажилладаг бөгөөд бүх зүйлийг үзэн ядаж, гутардаг. "Би удаан ажилласан" гэж Ольгад гомдоллож, "тархи минь хатаж, жингээ хасаж, муухай болж, хөгширч, юу ч биш, сэтгэл ханамжгүй, цаг хугацаа өнгөрч, чи жинхэнэ, сайхан амьдралаас холдож, улам бүр урагшилж, ямар нэгэн ангал руу явж байх шиг байна" гэжээ. Ольга эгчдээ Тузенбахтай гэрлэж, түүнтэй хамт явахыг зөвлөдөг байна. === 4-р бүлэг === Прозоровын гэр бүл эцгийнхээ нас барсан гашуудлын тайлж Иринагийн өдөр болгон тэмдэглэснээс хойш таван жил өнгөрчээ. Ольга дунд сургуулийн эрхлэгч болсон бөгөөд гэртээ ховор байдаг - тэр сургууль дээрээ амьдардаг. Наталья Андрейгийн охиныг төрүүлсэн бөгөөд түүнийг Иринагийн эзэлдэг байсан өрөөнд оруулахыг хүсчээ. Ирина эцэст нь Николай Тузенбахын саналыг хүлээн зөвшөөрсөн; Тэр баронд маш их дуртай, гэхдээ хайр гэж байдаггүй байсан. Гэсэн хэдий ч тэр "сэтгэлдээ далавчтай болсон": тэр багш болох шалгалтаа өгч, маргааш тэд гэрлэж, энэ хотыг орхиж, шинэ, утга учиртай амьдрал эхлэх болно. Наталья бүр ч аз жаргалтай байна: Ирина явахад тэр байшинд "ганцаараа" үлдэж, хүссэн төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх боломжтой болно. Татгалзах хариу авсан Солёный хэрүүл өдөөж, Тузенбахыг тулаанд уриалав. Прозоровын гэр бүлийн хуучин найз, хайхрамжгүй эмч Чебутыкин нэг талаараа бароныг өрөвдөж байгаа - тэр сайн хүн - гэхдээ нөгөө талаас "нэг барон байлаа эсвэл байхгүй нь ямар ялгаатай вэ?" гэдэг. Вершинин, Солёный нарын цэргийн ангийг [[Польш]] руу шилжүүлэх болов. Анги хотоос гарах болоход Вершинин Машатай салах ёс гүйцэтгэж, Солёный ч явахаар бэлдэж байгаа боловч эхлээд азтай өрсөлдөгчөө шийтгэх ёстой болов. "Би өнөөдөр кофе уугаагүй. Надад кофе чанаж өг гэж хэлж өгөөч" гээд Ирина руу хандсан эдгээр үгсээр Тузенбах дуэлд орохоор явав. Эмч Чебутыкин эгч дүү нарт бароныг дуэлийн үеэр алагдсан гэж мэдэгдэв. Цоглог цэргийн жагсаалын хөгжмийн чимээнээр тус цэргийн анги хотоос гарна. Эгч дүү гурав дангаараа үлдэв. Жүжиг Ольгагийн үгээр төгсдөг: "Хөгжим үнэхээр хөгжилтэй, баяр баясгалантай тоглож байна бид яагаад амьдарч, яагаад зовж шаналж байгаагаа одоохон мэдэх юм шиг ... Мэдэх юмсан , мэдэх юмсан !". [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Жүжиг]] [[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]] l7ugd9jvf2idckthyhnqtuk7ai3rzda 0 132182 868877 802264 2026-09-08T13:53:32Z Chongkian 21163 868877 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Төрийн тамганы хөшөө''' -Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвд орших [[Төрийн ордон|Төрийн ордны]] ар тал дахь цэцэрлэгт 2006 онд сүндэрлүүлсэн хөшөө юм. Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүрээнд 2006 онд Их эзэн Чингис хааны хөшөө, Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө цогцолборын бүрэлдхүүн хэсэг болгон “Монгол төрийн тамганы хөшөө”-г Төрийн ордны арын цэцэрлэгт босгосон юм. Энэхүү хөшөөний эх загварыг “Зураг урлал” компаний зураач [[Д.Наранжав]] зохиожээ. Монгол Төрийн тамгыг барын дүрстэй бариултайгаар бүтээсэн байна. Уг хөшөөний дөрвөн талд Их Монгол Улсын, Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсын, 1924 онд баталсан Үндсэн хуулиар батлагдсан БНМАУ-ын, 1992 онд батлагдсан Үндсэн хуулиар тунхагласан Монгол улсын төрийн тамгыг байрлуулсан байна. Мөн тамганы хөшөөний суурь хэсэгт төрөө хүндэлж, сүслэн дээдлэж ирсэн монголын олон омгийн 168 тамгыг гантиг чулуун дээр цоолборлон бүтээсэн байдаг юм. Тамганы нүүрэн талд Их Монгол Улсын далай хаан [[Гүюг хаан|Гүюгийн]] тамганы дардасын бичсэн сийлбэр болох ''"Мөнх тэнгэрийн хаүчин дор Их Монгол Улсын Далай хааны зарлиг, ил булха иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай''" хэмээн бичсэн байдаг. [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} bl1a4z9hcdu3zb8pmjrgu3k1slv9yjq 0 132307 869019 863940 2026-09-09T02:17:47Z Baatar.b.90 106205 869019 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peng_Liyuan.jpg|thumb|Пэн Лиюань]] '''Пэн Лиюань''' (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь ''Péng Lìyuán''; 1962 оны 11-р сарын 20-нд [[Шаньдун муж|Шаньдун]] мужийн Хөзэ хотын харьяа Юньчэн шяньд төрсөн) — хятадын үндэсний дууны сопрано дуучин, жүжигчин, [[БНХАУ]]-ын тэргүүн хатагтай. Тэрбээр [[Хятадын Коммунист Нам]]-ын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]]-ий эхнэр юм. Пэн Лиюань [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]] (ХАЧА)-д уран сайхны алба хаасан бөгөөд хошууч генерал цолны зэрэгтэй. 2012–2017 онд ХАЧА-ийн Урлагийн академийн захирал байв. Хятадын үндэсний дуулаачийн магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэгд тооцогдоно. == Намтар == Пэн Лиюань Шаньдун мужийн Юньчэн шянь (хятад. 郓城县, пиньинь ''Yùnchéng Xiàn'')-д төрсөн. Энэ газрыг Шаньси мужийн Юньчэн хот (运城市)-той андуурч болохгүй. Эцэг Пэн Лункунь тус шяний соёлын төвийн дарга, эх Ли Сюин Юньчэн шяний Юй жүжгийн жүжигчин байжээ. 1970-аад оны сүүлчээр Шаньдуны урлагийн сургуульд үндэсний дууны чиглэлээр суралцаж, 1980 онд ХАЧА-ийн Жинан цэргийн тойргийн «Чэндвэй» дуу бүжгийн чуулгад элссэн. 1980-аад оны эхээр Хятадын төв телевизийн Цагаан сарын тоглолтод оролцсоноор улс даяар алдаршсан. Түүний хамгийн танигдсан дуунд «Найдварын талбайд» (在希望的田野上), «Эцэг эх нутаг нэгтнүүд» (父老乡亲) зэрэг багтана. Мөн ''Цагаан үст охин'', ''Мулангийн дуулал'' зэрэг жүжиг, дуулалт жүжигт тоглож байв. Тэрбээр Хятадын хөгжмийн дээд сургуульд үндэсний дуулаачийн чиглэлээр суралцаж, 1990 оны орчим магистрын зэрэг хамгаалсан. 1985 оны 7-р сард Хятадын Коммунист Намд элссэн. 8–11 дүгээр удаагийн Бүх Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн гишүүн байв. == Цэргийн болон сурган хүмүүжүүлэх алба == Пэн Лиюань олон жил ХАЧА-ийн уран сайхны ангид ажилласан. 2009–2012 онд ХАЧА-ийн Ерөнхий улс төрийн газрын дуу бүжгийн чуулгын дарга, 2012 оны 5-р сараас 2017 оны 7-р сар хүртэл ХАЧА-ийн Урлагийн академийн захирал байв. 2017 оны 4-р сард тус академийг Үндэсний батлан хамгаалахын их сургуулийн Цэргийн соёлын академи болгон өөрчилсөн бөгөөд тэрбээр шинэ нэртэй сургуулийн захирлаар үлдээгүй. Түүний цолыг гадаад хэвлэлд ихэвчлэн хошууч генерал гэж бичдэг. Хятадын эх сурвалжид түүнийг удаан хугацаанд цэргийн биш, төрийн албаны (文职) кадр гэж тэмдэглэсэн бөгөөд 2012 онд академийн захирал болох үед одоогийн албанд шилжиж, хошууч генерал цол хүртсэн гэсэн мэдээ бий. == Гэр бүл == 1986 онд тухайн үед Фужянь мужийн Сямынь хотын дэд дарга байсан Ши Жиньпинтэй танилцжээ. Тэр үед Пэн Лиюань Хятадад аль хэдийнэ алдартай дуучин байсан бол Ши Жиньпин олон нийтэд өргөн танигдаагүй байв. Хоёр хүн 1987 оны 9-р сарын 1-нд гэрлэсэн. Тэдний охин [[Ши Минзэ]] 1992 онд төрсөн. Тэрбээр нууц нэрээр [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуульд]] суралцаж, 2015 онд төгссөн. Пэн Лиюань тэргүүн хатагтай болохынхоо дараа гадаад айлчлалын үеийн хувцаслалтаараа анхаарал татаж, хэвлэлд «Лиюань стиль» гэж нэрлэгдэх болсон. Тэрбээр англиар богино үг хэлж, 2015 онд НҮБ-ын арга хэмжээнд англиар үг хэлж байжээ. == Олон нийтийн үйл ажиллагаа == 2011 оноос [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага]] (ДЭМБ)-ын сүрьеэ болон ХДХВ/ДОХ-ын эсрэг сайн санааны элчээр ажиллаж байна. 2014 оны 3-р сарын 27-нд Парис хотноо [[ЮНЕСКО]] түүнийг охид, эмэгтэйчүүдийн боловсролыг дэмжих тусгай элчээр томилсон. == Эх сурвалж == * [[:en:Peng_Liyuan|Peng Liyuan]] — Англи Википедиа * [[:zh:彭丽媛|彭丽媛]] — Хятад Википедиа * [https://www.who.int/news/item/03-06-2011-ms-peng-liyuan-is-appointed-who-goodwill-ambassador Ms Peng Liyuan is appointed WHO Goodwill Ambassador]. ''World Health Organization'', 2011-06-03. * [https://news.un.org/en/story/2014/03/464802-chinas-peng-liyuan-named-unesco-envoy-advancing-education-women-girls China’s Peng Liyuan named UNESCO envoy for advancing education of women, girls]. ''UN News'', 2014-03-27. * [https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20321610 Peng Liyuan: Folk singer who became China’s first lady]. ''BBC News''. [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Хятадын дуучин]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] j7pxtn2enkav14datp27sxj9epy9y3a 0 132649 868991 820900 2026-09-09T01:59:28Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868991 wikitext text/x-wiki [[Файл:Киностудия Мосфильм. Фото 69.jpg|thumb|357x357px|Мосфильм кино студийн нэгэн байр]] '''Мосфильм кино студи''' буюу Холбооны улсын нэгдсэн аж ахуйн нэгж ([[Орос хэл|орос.]] Кино студия "''Мосфильм"'')- Зөвлөлт ба Оросын 1924 онд байгуулагдсан кино студи юм. Оросын кино, [[телевиз]], видео бүтээгдэхүүний дийлэнх хувийг үйлдвэрлэдэг, [[Европ]] дахь хамгийн том кино студиудын нэг. ОХУ-ын Москва хотын "Воробьевый Горы" хэмээх газар 34.5 га талбайд байрладаг. 2020 оны байдлаар тус кино студи 2500 гаруй бүрэн хэмжээний кино бүтээжээ. Бүтэн нэр: "Мосфильм кино концерн" Холбооны улсын нэгдсэн аж ахуйн нэгж. == Түүх == 1923 оны 11-р сард Александр Ханжонков, Иосиф Ермольев нарын нэрэмжит, улсын чанартай хоёр кино үйлдвэрийн үндсэн дээр анх Госкиногийн 1-р үйлдвэр байгуулагдав. Кино студийн байгуулагдсан он сар өдрийг ихэвчлэн 1924 оны 1-р сарын 30 буюу нисгэгчдийн тухай "Далавчаар өндөр өөд" /«На крыльях ввысь»/ киноны нээлт болсон өдрөөс тооцдог байна. 1926 онд Госкиноны 3-р үйлдвэртэй нэгдээд «Совкино» Москвагийн нэгдсэн үйлдвэр, 1930 оноос «Союзкино» Москвагийн нэгдсэн үйлдвэр, 1932 оноос «Росфильм» Москвагийн үйлдвэр, 1933 оноос «Союзфильм» Москвагийн кино үйлдвэр, 1934 оноос Москинокомбинат, 1935 оноос «Мосфильм» кино үйлдвэр, 1936 оны 1-р сарын 4-нөөс «Мосфильм» кино студи гэх нэртэй болжээ. Кино, гэрэл зургийн үйлдвэрийн ерөнхий газрын ([[Орос хэл|орос]]. ''Главное управления кинофотопромышленности'', товч. ГУКФ) 1936 оны 9-р сарын 26-ны өдрийн шийдвэрээр Ялта кино студийг Мосфильмийн харьяалалд шилжүүлсэн бөгөөд 1938 оны 10-р сард Мосфильм кино студи хосолсон зураг авалтын газартай болсон юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед студийн 1 мянга орчим ажилчин фронтод мордсон бөгөөд тэдний 146 нь дайны талбарт нас баржээ. 1941 оны 10-р сарын 14-ний өдөр ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр кино студийг [[Алма-Ата]] (Зөвлөлт Казахстан) руу нүүлгэн шилжүүлж, Нэгдсэн Төв Кино Студийн нэг хэсэг болжээ. 1944 онд Москва дахь зураг авалтыг дахин сэргээсэн байна. 1952 онд ЗХУ-ын Засгийн газар Москва болон Холбооны Бүгд найрамдах улсын нийслэлүүдийн кино студиуд, соёлын төвүүдийг сэргээн засварлах тухай тогтоол гаргажээ. 1959-1960 онд бүтээлч үйлдвэрлэлийн холбоодыг бүтцийн хэлтэс болгон өөрчлөн зохион байгуулжээ: Нэгдүгээр (уран сайхны удирдагч Григорий Александров), хоёрдугаар (уран сайхны удирдагч Иван Пырьев), Гуравдугаар (найруулагч Михаил Ромм, Юлий Райзман), түүнчлэн хүүхдийн болон хүүхдийн нийгэмлэг, залуучуудын кино (Александр Птушко), телевизийн киноны холбоо (тэргүүлэгч Роман Тихомиров), зохиолч, кино ажилчдын холбоо (тэргүүлэгч Ефим Дзиган, Григорий Бакланов, Юрий Бондарев). 1966 онд бүтээлч холбоодыг дугаарлахаа больж, эхний холбоо нь "Цаг үе", хоёр дахь нь "Луч", гурав дахь нь "Нөхөр", дөрөв дэх нь "Залуус", тав дахь нь "Телефильм", зургаа дахь нь "Глобус" нэртэй болсон. Мосфильм, Студи театр хоёрын нягт уялдаа харилцааг хангахын тулд жүжигчдийн холбоог байгуулсан. 1964 онд байгуулагдсан "Туршилтын бүтээлч кино студи"-ийг 1968 онд өөрийн эрхтэйгээр тус кино студид нэгтгэсэн байна. Тус студи нь гадаадын кино компаниудад жүжигчин, зураглаач, зураач, нүүр будагч, гэрэлтүүлэгчийн сонгон шалгаруулалтад продакшн, бүтээлч үйлчилгээ үзүүлж, ЗХУ-ын газар нутагт зураг авалт, зургийн гэрэлтүүлгийн тоног төхөөрөмжөөр хангадаг байв. Студи 5 мянга орчим мэргэжилтнээс бүрдэж, 54 га газар үйл ажиллагаагаа явуулж байв. 1980-аад оны дундуур студид (ерөнхий архитектор Н. Давыдов) шинэ дууны студи баригдсан бөгөөд энэ нь акустикийн чиглэлээр мэргэшсэн Британийн архитектор Том Хидлигийн оролцоотойгоор бүтээгдсэн юм. 1989 онд кино студи "Мосфильм" Улсын уран бүтээлч, үйлдвэрлэлийн нэгдэл болж өөрчлөгдөн, бүтэц өөрчлөгдсөн: жүжгийн үйлдвэрлэлийг "Время", "Союз", "Жанр" кино студиуд хийж эхэлсэн, "Тойрог", "Нөхөр", "Эхлэл" бөгөөд инээдмийн кинонууд - голчлон "Хэмнэл" кино студи, хүүхэд, залуучуудын кино - "Залуус" кино студи, туршилтын кинонууд - Туршилтын залуучуудын бүтээлч нийгэмлэг, телевизийн кинонууд - "Телефильм" кино студи. 1990 оны 12-р сард "Мосфильм" улсын уран бүтээлч үйлдвэрлэлийн нэгдэл нь "Мосфильм" кино концерн болсон. == Орчин үе == "Мосфильм" бол Оросын кино урлагийн системийн бүрдүүлэгч компани юм. 2002 оны байдлаар 1020 хүн ажиллаж байсан. Үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нь жилд 100 орчим кино бүтээх боломжийг олгодог байна. 2020 оны байдлаар Мосфильм нь Холбооны улсын нэгдсэн аж ахуйн нэгж ([[Орос хэл|орос]]. ''Федеральное государственное унитарное предприятие'', ФГУН) бөгөөд кино концерн хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж, янз бүрийн кино компаниуд, уран бүтээлийн холбоодод зөвхөн зураг авалтын танхим төдийгүй оффис (кино багийн ажлын байр), түүнчлэн пиротехникээс автомашины тээвэр хүртэл тусгай цогцолборуудыг түрээслэдэг. Концерны ерөнхий захирал, кино студийн ТУЗ-ийн дарга Карен Шахназаровын хэлснээр тус компани төсвөөс татаас авдаггүй бөгөөд түүний сэргээн босголт, шинэчлэлийг өөрийн орлогоор хийдэг байна. Мосфильм студи кино үйлдвэрлэлийн чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлэхээс гадна төрөл бүрийн түгээлтийн компаниудад гадаадын уран сайхны киноны орчуулгын дуу оруулдаг ажээ. == Удирдлага == * Борис Михин (1924—1925) — 1-р Госкинофабрик * Михаил Капчинский (1925—1926) — 1-р Госкинофабрик * Михаил Кресин (1925—1926) — 3-р Госкинофабрик * Илья Трайнин (1926—1930) — Москвагийн нэгдсэн кино үйлдвэр «Совкино» * Виктор Смирнов (1931) —Москвагийн нэгдсэн кино үйлдвэр «Союзкино» * Соломон Орелович (1931—1933) * Сергей Саврасов (1933—1934) * Борис Бабицкий (1934—1937) — Москинокомбинат (1934), Мосфильм (1935 оноос) * Софья Соколовская (1937) * Аркадий Хачатурьян (1937—1938) (захирлын үүрэг гүйцэтгэгч) * Константин Полонский (1938—1940) * Александр Грошев (1941) * Владимир Головня (1943—1945) * Михаил Калатозов (1945) (захирлын үүрэг гүйцэтгэгч) * Леонид Антонов (1946—1949) * Сергей Кузнецов (1949—1954) * Иван Пырьев (1954—1957) * Леонид Антонов (1957—1959) * Владимир Сурин (1959—1970) * Николай Сизов (1971—1985) * Владимир Десятерик (1985—1987) * Владимир Досталь (1987—1998) * [[Карен Шахназаров]] (1998 оноос хойш) fij145wd67f0097lpg8feq0m4015k9v 0 134040 868985 773877 2026-09-09T01:57:01Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 868985 wikitext text/x-wiki '''Сайн дурын ажил''' гэж хувь хүн буюу хэсэг бүлэг, баг хамт олноос сайн дураараа ямар нэг байгууллагад зуучлагчаар дамжуулан эсвэл өөрснөө шууд харилцаа холбоо тогтоож, тодорхой ажлын байранд зорилго чиглэлтэйгээр, заагдсан цаг хугацааны дотор биеийн ба оюуны хүч хөдөлмөрөө зориулахыг хэлнэ. Сайн дурын ажил эрхэлж байгаа хүнийг "Сайн дурын ажилтан" гэнэ. 1985 оноос хойш [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас]] жил бүрийн 12-р сарын 5-ны өдрийг “Олон улсын сайн дурынхны өдөр” болгон тэмдэглэдэг болсон. Олон сайн дурын ажилтан анагаах ухаан, боловсрол, аврах ажиллагаа гэх мэт ажилладаг салбартаа тусгайлан бэлтгэгдсэн байдаг. Бусад нь байгалийн гамшгийн үед гэх мэт нийгэмд шаардлагатай тохиолдолд үйлчилдэг юм. Сайн дурын үйл ажиллагаа нь нийгмийн болон бусдын сайн сайхан байдлыг дээшлүүлэх ба иргэдийн амьдралын чанарыг сайжруулах, олон нийтийн чадавхыг бэхжүүлэх зорилготой. Гэхдээ сайн дурын үйл ажиллагаа болохыг тодорхойлдог хэдэн гол шинж чанарууд байдаг. Үүнд нь: * Тухайн хүний хүсэл сонирхол * Урамшуулал /мөнгөн болон мөнгөн бус/ * Зохион байгуулалт * Өөрийгөө дайчилсан байдал * Өөртөө дадлага туршлага хуримтлуулах == Түүх == Анх сайн дурын ажилтнуудыг сайн дурын цэрэг гэж нэрлэдэг байсан. Зуун жил болон гучин жилийн дайны үеэр [[Итали]], Франц, Англи, Германд янз бүрийн ноёд хаад улам олон хүмүүсийг өөрийн туг далбаан дор тулалдахыг уриалж байсан ч цэргээ хангах мөнгөгүй болсон тул тэдний шагнал нь зөвхөн алдар нэр, дайны олз байх болно гэж хэлдэг байсан ажээ. Ийм ч учраас XVII зуунд [[франц]]. ''volontaire'', итали. ''volontario'', герман.''Volontair'', англи. ''volonteere'' гэх үгс нэгэн зэрэг гарч ирсэн байна. АНУ-ын Үндэсний болон олон нийтийн үйлчилгээний корпорацийн мэдээлснээр 2012 онд ойролцоогоор 64.5 сая америкчууд буюу насанд хүрсэн хүн амын 26.5 хувь нь 175 тэрбум долларын өртөгтэй 7.9 тэрбум цаг сайн дурын ажил үйлчилгээ үзүүлсэн байна. Энэ нь жилд ойролцоогоор 125-150 цаг эсвэл долоо хоногт 3 цагийг, цагт 22 доллараар тооцдог. Их Британид сайн дурын ажил хийх цаг ижил төстэй байдаг. == Цахим сайн дурын ажил == Цахим сайн дурын ажил эсвэл онлайн сайн дурын ажил гэж нэрлэгддэг виртуал сайн дурын ажил нь тусламж үзүүлж буй байгууллагаас гадуурх даалгавруудыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн гүйцэтгэдэг сайн дурын ажилтан юм. Тэд [[Интернэт|интернет]] болон гэр, сургууль эсвэл ажлын компьютер эсвэл PDA эсвэл ухаалаг гар утас зэрэг интернетэд холбогдсон бусад төхөөрөмжийг ашигладаг. Виртуал сайн дурын үйл ажиллагааг кибер үйлчилгээ, телементор, телетютор гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэдэг. Виртуал сайн дурын ажил нь алсын зайн ажилтай төстэй боловч цалин авдаг онлайн ажилтнуудаас ялгаатай нь цалин авдаггүй онлайн сайн дурын ажилтнууд байдаг. Үнэгүй, нээлттэй эхийн програм хангамжийн төслүүдэд хувь нэмэр оруулах эсвэл "[[Википедиа]]"-д нийтлэл оруулах, засварлах нь виртуал сайн дурын үйл ажиллагааны жишээ мөн юм. ca9z5nq5v1bulzgxv8rjhsnezavqpru 0 134629 869005 848884 2026-09-09T02:07:42Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869005 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Банзарын Доржпалам|төрсөн=1949|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Эрдэмтэн, Химийн ухааны доктор (ph.d)|зураг=Банзарын Доржпалам.jpg}} '''Банзарын Доржпалам''' (1949 оны 5-р сарын 27-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] сумын “Цагаан Толгой” гэдэг газар төрсөн) Монгол Улсын эрдэмтэн-химич. == Төгссөн сургууль == *1956-1960 он  Бууцагаан сумын Ерөнхий боловсролын дунд сургууль *1960-1963 он  Байдрагийн 7-н жилийн сургууль *1963-1967 он  Баянхонгорын 10 жилийн сургууль *1967-1972 он  Москвагийн Улсын их сургууль *1977-1981 он  Чехийн шинжлэх ухааны аспирантур *1972 онд Москвагийн их сургуулийг “Агрохимич” мэргэжлээр дүүргэсэн. == Намтар == Доржпалам эгэл ард малчин Банзарын 4 дүгээр хүү болон төрсөн. Баянхонгор аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургуульд суралцаж алтан медальтай төгсжээ. 1967-1972 онуудад ЗХУ-ын М.В.Ломносовын нэрэмжит Москвагийн их сургуульд суралцан Хөрс судлаач-агрохимийн мэргэжлээр төгссөн. Эрдэм шинжилгээний ажилтнаар 5-хан жил ажиллахдаа ирээдүйтэй судлаач болох нь ШУА-ийнханд үнэлэгдэж, олон улсад эрдэмтэн бэлтгэх сонгон шалгаруулалтын уралдааны эрх авч, онц дүнтэй тэнцсэнээр Бүгд найрамдах Чехословак улсад суралцан докторын зэрэг хамгаалжээ. Доржпалам нь химийн шинжлэх ухааны зэрэгцээ англи, орос, чех хэлийг гарамгай эзэмшсэн. Химийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний бүтээлийг анх англи хэлээр хөрвүүлсэн.   Тэрээр ажиллахын хажуугаар их дээд сургуульд багшлан, шавь нараа бэлтгэхийн зэрэгцээ эрдмийн зэрэг цол хамгаалуулах химийн ухааны зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар арван хэдэн жил ажиллан залуу судлаачдад онолын болон туршлагын арга зүйг эзэмшүүлэн залгамжлуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдмийн удирдагч байлаа. Доржпалам нь 1972 онд ангийн охин Б.Бортой гэр бүл болж 5 хүүхдийн эцэг эх болсон. Том охин Д.Энхтүвшин аавын мэргэжлийг эзэмшин Япон улсад доктор болсон. Бусад хүүхдүүд нь мэдээлэл зүйч, эмч, геологич, холбооны инженер зэрэг мэргэжил эзэмшихэд эцэг хүний эв дүй, амьдралаа авч явах холч ухаан зүтгэл ихээхэн нөлөөлсөн нь гарцаагүй. Доржпаламын гэр бүл идэвх санаачилгатай, цэвэрч нямбай байж бусдадаа үлгэр дуурайлал болсныг сайшаан 1986 онд “Соёлч Айл Өрх” гэрчилгээг олгожээ. ==Дурсгал== Ид бүтээх туурвих идэр 48-хан насандаа өвчний улмаас тэнгэрт дэвшив. Хань үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд нь ажил үйлсийг нь мөнхлөн үргэлжлүүлж “Банзарын Доржпалам сан” байгуулан төрөлх сургуульд нь хоёр жил тутамд түүний нэрэмжит химийн болон байгалийн ухааны олимпиад зохион байгуулж хойч үеийнхэнд мэргэжил, бүтээлийг нь сурталчлан өвлүүлэхээр ажиллаж байна. Монгол улсын Засгийн газрын 1999 оны 109 дүгээр тогтоол гарч “Номун далай цогцолбор сургууль”-ийг Б.Доржпаламын нэрэмжит болгов. Мөн түүний нэрэмжит “Хими-2019” эрдэм шинжилгээний бага хурлыг ШУА, хими, химийн технологийн хүрээлэн 70 насны ойд зориулан зохион байгуулж, илтгэлийн хураангуй ном хэвлэгдсэн байна. == Ном бүтээл == *Патент шинэ бүтээл 5 *Эрдэм шинжилгээний өгүүллэг 20 *Технологийн заавар стандарт 5-ыг туурвиснаас гадна хэд хэдэн ном хянан тохиолдуулж, 1993 онд химийн хүрээлэнгийн бүтээлийг анх удаа [[англи хэл]] рүү  орчуулан гаргасан. * Англи, орос, чех хэлнээс олон арван бүтээл эх хэлнээ орчуулан хөрвүүлсний дотор сурган хүмүүжүүлэх болон бараа тоног төхөөрөмжийн нэр томьёоны 4 боть бий. == Гавьяа, шагнал == *1986 онд Эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан цол *1995 онд Алтангадас одон *1996 онд Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан цол тэмдэг *1996 онд “Монгол улсын төрийн соёрхол” (Уураг ферментийн бүтэц, шинж чанар, хүнс, био бэлдмэлийн үйлдвэрлэлд ашиглах технологи) хамтын бүтээлээр. == Ажлын замнал == 1972-1981 он хүртэл ШУА-ийн Химийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний туслах, дадлагажигч, дэд, ахлах, тэргүүлэх, 1981 оноос тасралтгүй 16 жил химийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн, нарийн бичгийн даргын албыг хашиж энэ л химийн хүрээлэндээ нийт 25 жил судлаач эрдэмтнээр ажиллажээ. == Эрдэм шинжилгээний ажил == [[Файл:Б.Доржпалам болон хамтдаа Монгол улсын “Төрийн соёрхол” цолоор энгэрээ мялаасан эрдэмтэд.jpg|alt=|thumb|309x309px|Б.Доржпалам  болон хамтдаа Монгол улсын “Төрийн соёрхол” цолоор  энгэрээ мялаасан эрдэмтэд. Зүүн гар талаас: О.Батмөнх Ч.Батжаргал Т.Ган-Эрдэнэ Б.Доржпалам Д.Рэгдэл]]1978-1981 онуудад БНСЧСУ-ын ШУА-ийн [[Праг]] хотын Органик ба Биохимийн хүрээлэнд уураг задлагч фермент, Д-Катеспины шинэ ингибиторыг төмснөөс ялгаж цэвэрлэх бүтэц байгууламжийг судлах ажлаар дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан болно. Аспирантур төгсөж ирсний дараа каракул хурганы химозин сурлаг тэмээний пепсин, пепсиноген зэрэг уураг задлагч ферментүүдийг ялгаж цэвэрлэж шинж чанарыг тодорхойлох ажлыг гүйцэтгэж олон улсын ЭШ-ний сэтгүүлд өгүүлэл нийтлүүлжээ. 1981-1986 онуудад ээдэмцрээс пептон гарган авах технологи боловсруулж, үйлдвэрт нэвтрүүлсэн. Пептон нь чанар найрлагын хувьд олон улсын стандартын түвшинд хүрч Финлянд, Чех зэрэг улсад валютаар борлогдож байсан. Техникийн ээдэмцрийг химийн технологийн аргаар боловсруулан уусамтгай хүнсний уураг гарах технологи боловсруулж үйлдвэрт нэвтрүүлсэн нь [[Хятад|БНХАУ]], [[Япон]] зэрэг оронд нэлээд хэмжээгээр экспортлогдож их хэмжээний валютын ашиг оруулсан. 1987-1992 онуудад Хангайн бүсийн нутагт тарималжуулж байгаа чихрийн манжингийн хими технологийн судалгаа явуулж манжин нь сахрын хэмжээгээр чихрийн үйлдвэрийн шаардлага хангаж буйг тогтоосны дээр манжингаас чихэр гарахыг тогтоов. Чихрийн үйлдвэр зохион байгуулах тодорхой санал боловсруулж засгийн газар оруулсан.   [[Файл:Dorjpalam3.png|alt=|thumb|345x345px|Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, профессор ДАГВЫН БАДГАА болон бусад эрдэмтэд “Төрийн соёрхол” шагналыг хүртсэн баг хамт олныг хүлээн авч байна. Зүүн гар талаас: 1.Дорждэрэм хүрээлэнгийн Үйлдвэрчний хороон дарга 2. Д.Удамбаараа- нарийн бичгийн ажилтан 3. Д.Рэгдэл, Ч.Батжаргал төрийн соёрхолт 5. Б.Доржпалам. Эрдэмтэн, нарийн бичгийн дарга 6. О.Батмөнх, Т.Ган-Эрдэнэ нар бүгд эрдэм шинжилгээний ажилтан, төрийн соёрхолт эрхэмүүд. 1996 он. ]] 1986-1993 онуудад арьс ширний хаягдлаас хүнсний желатин гаргах технологи боловсруулан талх чихрийн үйлдвэрийн цех байгуулах ажилд оролцсон 4 сарын хугацаанд 3 тонн цэлцгийт чихэр үйлдвэрлэжээ. 1993-1997 онуудад Мах комбинатын хоёрдогч түүхийн эд болох нойр булчирхайнаас панкреатин гарган авах лабораторийн болон технологийн туршилт хийсэн. Элэгнээс микро биологийн тэжээлт орчин пептон гарган авах туршилтын ажил хийсэн. Мөн мах комбинатын хоёрдогч түүхийн эд болох цөсийг хатааж панкреатин, цөс оролцсон эм хийх түүхий эд бэлтгэсэн. [https://web.archive.org/web/20240516193952/https://online.fliphtml5.com/utpve/xnky/#p=1 Монгол улсын төрийн соёрхолт, химич-эрдэмтэн Б.Доржпаламын 1977-1981 онд БНСЧСУ-ын ШУА-ийн Органик хими, Биохимийн хүрээлэнд /Праг.1981 он/ ажиллаж "Д-Катеспины ингибиторыг цэврээр ялгаж, бүтцийг судалсан дүн" /Чех хэлээр INHIBITOR KATEPSINU D Z BRAMBOR PRIPAVA A STRUKTURNI STUDIE PRAHA 1980 /докторын зэрэг зэрэг хамгаалсан болно.] [https://web.archive.org/web/20240517003322/https://online.fliphtml5.com/utpve/zebh/#p=1 Монгол улсын төрийн соёрхолт, химич-эрдэмтэн Б.Доржпалам 1967-1972 онуудад ЗХУ-ын М.В.Ломносовын нэрэмжит Москвагийн их сургуульд суралцан Хөрс судлаач-агрохимийн мэргэжлээр төгсөв. МОСКОВСКИЙ ГОСУДАРСТВЕНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ им. М.В.ЛОМНОСОВА Биолого-почвеный факултет Москва-1972] == Сонгуульт ажил == [[Файл:Dorjpalam45.jpg|left|thumb|239x239px|Банзарын Доржпалам Монгол улсын төрийн соёрхолт, эрдэмтэн Химийн ухааны доктор (ph.d),]] Доржпалам нь МАХН-д гишүүнээр 1985 онд элссэн. Орон нутгийн АДХ-ыг сонгох 15 дахь сонгуулиар Улаанбаатар хотын АДХ-ын 88 дугаар тойргийн депутатаар сонгохоор ШУА-ийн Химийн хүрээлэнгийн намын үүрийн гишүүдийн хурлаас нэрийг нь дэвшүүлжээ. Найрамдлын районы ардын их хурлын депутатаар сонгогдон 3 жил ажиллажээ. {{DEFAULTSORT:Доржпалам, Банзарын}} [[Ангилал:Монголын химич]] [[Ангилал:Бууцагааны хүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] t9kfol489ogxwg4jg1mdv6so7ugd1i9 0 135093 869052 852881 2026-09-09T05:35:41Z ~2026-48803-16 107377 Хасалт 869052 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сүхбаатарын Эрдэнэболд | image = Sukhbaataryn Erdenebold.jpg | office = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency = 5-р, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг]] | office1 = Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start1 = 2017 | term_end1 = 2023 | office2 = УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх | term_start2 = 2022 | term_end2 = 2024 | office3 = Сүхбаатар Дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч | term_start3 = 2016 | term_end3 = 2020 | birth_date = {{birth date and age|1983|02|02}} | birth_place = [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | spouse = Дашзэвэгийн Уранзаяа | children = 3 | education = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Индиана Их сургууль]]<br>[[Харвардын их сургууль]] | occupation = Эрх зүйч<br>Төрийн удирлага | awards = [[Алтан гадас одон]] | website = [https://www.facebook.com/s.erdenebold facebook page] | signature = Viber image 2025-10-21 18-39-00-994.png }} '''Сүхбаатарын Эрдэнэболд''' (1983 оны 2-р сарын 2-нд [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн Дархан]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн == Боловсрол == * 1991-2001онд- Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль, * 2001-2006 онд- [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] Хууль Зүйн Сургууль, * 2007-2008- АНУ-ын [[Индиана Их сургууль|Индианагийн Их]] сургуулийн Хуулийн сургууль, * 2015-2016- [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургуулийн]] Жон Ф.Кеннедигийн нэрэмжит Төрийн удирдлагын сургуулийг тус тус дүүргэсэн. == Ажлын туршлага == * 2000-2003 он- [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]<nowiki/>ийн Хүүхэд сургалт, танин мэдэхүйн Ерөнхий редакцид “Толь” нэвтрүүлгийн хөтлөгч, * 2003-2006 он Нээлттэй Мэтгэлцээний Холбоонд сургагч багш, * 2009 он [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн Яам]]<nowiki/>ны харъяа Хууль Зүйн Үндэсний Хүрээлэнгийн Гадаад харилцаа, Хүний нөөцийн ажилтан, * 2009-2015 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Тамгын Газрын Олон Нийттэй Харилцах, Мэдээлэл Боловсруулах албаны дарга, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн төлөөлөгч, * 2010 оноос Түүх соёлыг дэмжигч [[Жак Уэтерфорд]] сангийн тэргүүн, * 2016-2020 он Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч, * 2018-2024 он Монголын Байт Харвааны Холбооны Ерөнхийлөгч, Хүндэт Ерөнхийлөгч, * 2017-2023 он Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч, * 2018-2024 он “Mарс” төслийн санаачлагч, Монголын Сансрын Судалгаа, Хөгжүүлэлтийн Төвийн Тэргүүн, * 2022-2024 он УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх, * 2023-2024 он Төвийн Бүсийн Хөгжлийг Дэмжих Агентлагийн тэргүүн, * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны даргаар ажиллаж байна. == Санаачилсан төсөл, хөтөлбөрүүд == * '''MARS-V''' [[Файл:Mars-V.jpg|left|thumb|500x500px]]Сүхбаатарын ЭРДЭНЭБОЛД-ын санаачилсан Улаан нүдэн гараг буюу “Марс” төсөл нь дэлхийн технологийн шилдэг 10 төслийн нэгээр шалгарсан. Марс гараг бол маш хүйтэн агаад, жилийн дундаж нь хасах 63 хэм байдаг. Монголын говь дэлхий дээрх хамгийн хүйтэн цөл төдийгүй Марстай хамгийн ойрхон уур амьсгалтай газар юм. Уг төслийн хүрээнд Монголын говьд сургалт, судалгаа, эрдэм шинжилгээний төв сүндэрлэх бөгөөд бэлчээрийн мал аж ахуй мах, сүү цагаан идээ, экологийн цэвэр хүнсний ногоог орчин үеийн технологи ашиглан сансрын хүнс бүтээж, дэлхийн сансрын зах зээлд нийлүүлнэ. Аялал жуучлалын шинэ чиглэл бий болгоно. Энгийнээр хэлэхэд Марс руу нисэх багийг бэлтгэх сургалтын төв, уг гараг дээр очих хүсэлтэй жуулчдад зориулагдсан хотхоныг бүтээх юм. * '''Байт харваа 360'''[[Файл:Байт харваа.png|left|thumb|500x500px]]Энэхүү байт харвааны талбайг иргэд болон аж ахуйн нэгжийн хандивын тусламжаар 60 хоногт багтаан “360” төслийн хүрээнд барьсан бөгөөд уг талбайд геннесийн номд бичигдэхүйц том буюу 27*13 метр хэмжээтэй олимпийн цагираг босгосон бөгөөд нь байт харвааны төрлөөр Монгол Улс олимпийн медальтай болохыг бэлгэшээж буй. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбайд байт харвааны мэргэжлийн тамирчид ирж хичээллэхээс гадна сонирхогчид сум тавьж, байт харвааны спортоор хичээллэж болох юм. Мөн хүйтний улиралд дотор талбайд бэлтгэл хийх бол нарны эрчим хүч ашиглан гэрэлтүүлгийг шийдсэн тул шөнийн харваа хийх ч боломж бүрдүүлсэн юм. Түүнчлэн олон улсын тив дэлхийн чанартай ямар ч тэмцээн зохион байгуулах бүрэн чадвартай олон улсын стандартад нийцсэн байгууламж гэдгээрээ онцлог юм. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбай Цэцэрлэгт хүрээлэнд байгуулагдаж байгаа учир хүүхэд залуус нээлттэй ирж сонирхох, хичээллэх боломжтой юм. “360” талбай дахь 58 метрийн урт, долоон метрийн өргөнтэй байнгын бэлтгэлийн саравчийг байт харваан тамирчид бид өөрсдийн хүчээр бий болгосон юм == Ном зохиол == * Шидэт уулын сормуус * Rhetorica- Байлдан дагуулахуйн урлаг * Дурлалын гэрээ * Чихэр горьдоогүй нас * Уранзаяа метароман * Veritas Америкт хуулийн сургуульд суралцсан тэмдэглэл * Монгол зарчим * Марсын хүн- Од эрхсийн дуулал * Гайхамшигт харваа * Эзэнт Гүрний туульс gr324v5tfsha9zirachtop9yyn48cpo 0 135309 869062 784281 2026-09-09T11:16:58Z ~2026-48635-40 107381 /* */ 869062 wikitext text/x-wiki '''Цэрэнпилийн Даваасүрэн''' (1964 онд төрсөн) - Монгол Улсын улс төрч, 2008-2024 онд 5 удаа УИХ-д гишүүнээр сонгогдсон. == Намтар == 1983 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль төгссөн. 1983-1989 онд ЗХУ-ын Харьков хотын Политехникийн дээд сургууль 1994 онд Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институт Бизнесийн удирдлагийн менежер мэргэжлээр 1998 онд Япон улсын Сайтомогийн их сургууль Эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. 1989-1992 онд Төвийн эрчим хүчний системд автоматикийн инженер 1995-1999 онд Сангийн яамны Валютын харилцааны газарт мэргэжилтэн 1999-2000 онд Сангийн яамны Мэдээлэл, хяналт шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга 1999 онд Сангийн яамны Эдийн засгийн бодлогын газрын Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга 2000-2005 онд Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн сангийн газрын дарга 2005-2008 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны Санхүү эдийн засгийн газрын дарга 2005 онд Монгол Улсын Шадар сайдын Эдийн засгийн зөвлөх 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2009-2010 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2012-2014 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2017-2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Эрчим хүчний сайд 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2023 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд 2024 оноос УИХ-ын гишүүн. e4zhqf36zf8xqqy1yc4mkqst854lk38 0 135490 868989 791284 2026-09-09T01:58:33Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 868989 wikitext text/x-wiki «'''My Way'''» (англиар үгчилбэл «Миний зам») — ХХ зууны дунд үеийн хамгийн алдартай дууны нэг. Дууны хөгжмийг ''Жак Рево'' [[Клод Франсуа]]-тай хамтран бичсэн, үгний англи хувилбарыг [[Пол Анка]] [[Фрэнк Синатра]]-д тусгайлан зориулж бичсэн. Фрэнк Синатра 1968 оны 12-р сарын 30-нд студийн хувилбарыг бичүүлж, 1969 оны 6-р сард уг дууг олон нийтэд толилуулж, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Их Британийн хөгжмийн чартуудад удаан хугацаанд дээгүүр байр эзэлж байсан. Дууны үгнээс нь болж Синатрагийн энэхүү My Way дууг Их Британид долоон оршуулга тутмын нэгд нь ашигладаг байна. == Франц хувилбар == Дууны [[франц хэл]] дээрх анхны хувилбарыг [[Клод Франсуа]] дуулсан бөгөөд 1967 онд бүтээгдсэн бөгөөд "''Comme d'habitude''" ("Asual") гэж нэрлэгддэг (ая: Жак Рево, Клод Франсуа; үг: Жиль Тибо, Клод Франсуа). Энэ дуунд хоёр хүн хамтдаа амьдарч, бие биедээ анхаарал хандуулж байгаа "жирийн" түүхийг харуулсан боловч олон үйлдэлд тэд дүр эсгэж, чин сэтгэлээсээ бус хайргүй үйлдэл хийх ёстой болдог тухай өгүүлдэг байна. == Англи хувилбар == Англи хэл дээрх хувилбарын үг франц хувилбартай утгын хувьд таардаггүй байна. Хүн амьдралынхаа бараг бүх замыг туулж дуусаад одоо дүгнэлт хийх цаг болжээ. Амьдарлын замдаа хийсэн алдаа, бэрхшээлийг үл харгалзан тэр хүний ​​өөрийнх нь бодлоор нэр төртэй, бүтээлчээр амьдарч байсан. Хүн бүр юу мэдэрч, юунд итгэж байгаагаа хэлэх ёстой. Өгүүлэгч үүнийг үргэлж өөрийнхөөрөө хийсэн бөгөөд өөрөөрөө байсан гэдэгт итгэдэг (“Би үүнийг өөрийнхөөрөө хийсэн”) энэ бол миний амьдралын хамгийн чухал зүйл гэнэ. kef0il20bo3si3vis7fxemwde0y7qer 0 139088 869033 813562 2026-09-09T02:23:13Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869033 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перо Чехова.jpg|thumb|А.Чеховын "Интоорын цэцэрлэг" жүжгээ бичсэн үзгийн хошуу.]] '''Интоорын цэцэрлэг''' жүжиг ([[Орос хэл|орос.]] ''Вишнёвый сад'') Оросын алдарт зохиолч [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] дөрвөн бүлэгт жүжиг бөгөөд зохиолч өөрөө хошин шогийн жүжгийн төрөл гэж тодорхойлсон байдаг юм. Жүжгийг 1901 онд сэдэж 1903 оны 3-р сарын 17-ноос 9-р сарын 26-ны хооронд бичсэн байна. Антон Чехов жүжгийн гар бичмэлийг Москвагийн уран сайхны театрын хамт олонд хянуулахаар өгч анх 1904 оны 1-р сарын 17-нд тус жүжгийг тайзнаа тавьж гайхалтай амжилт олжээ. Интоорын цэцэрлэг жүжиг бол А.Чеховын хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг бөгөөд тухайн үед бичсэн Оросын хамгийн алдартай жүжгүүдийн нэг юм. А. П. Чеховын «Интоорын цэцэрлэг» жүжгийг 1940-өөд оноос Монголын үзэгчид театрын тайзнаас үзэж сонирхсоор ирсэн бөгөөд түүний «Дугтуй доторх хүн», «Бүдүүн, нарийн хоёр», «Бага дарга Дэлсдэг», «Хамелеон» зэрэг олон өгүүллэг зохиолууд нь монголоор орчуулагдаж, «Сээхэлзүүр», «Зургаадугаар тасаг» зэрэг туурь, өгүүллэгийн эмхэтгэл ном нь хэвлэгджээ. == Зохиолын дүүрүүд == * Любовь Андреевна Раневская - газар эзэмшигч * Аня - түүний 17 настай охин * Варя - түүний 24 настай өргөмөл охин * Леонид Андреевич Гаев - Раневскаягийн том ах * Ермолай Алексеевич Лопахин - худалдаачин * Пётр Сергеевич Трофимов - оюутан * Борис Борисович Симеонов-Пищик - газар эзэмшигч * Шарлотта Ивановна - гэрийн үйлчилгээний захирагч * Семён Пантелеевич Эпиходов - бичиг хэргийн ажилтан * Дуняша- үйлчлэгч * Фирс -87 настай өвгөн зарц * Яша - залуу зарц * Явуулын өнгөрөх хүн * Өртөөний дарга * Шуудангийн ажилтан * Зочид * Үйлчлэгчид. == Зохиолын өрнөл == === 1-р бүлэг === Хаврын сүүлч 5-р сарын өглөө интоорын мод цэцэглэж байна. 37 настай газрын эзэн Любовь Андреевна Раневская Францад амрагтайгаа таван жил амьдарсны эцэст Орос руу буцаж ирэв. Түүнтэй хамт Парист зочилж байсан охин Аня нь мөн буцаж ирэв. Өртөө дээр тэднийг Раневскаягийн том ах Леонид Андреевич Гаев, өргөмөл охин Варя нар угтан авав. Раневскаягийн 1100 га эдлэн газрыг банканд барьцаалсан бөгөөд Раневская зээлийн хүүг удаан хугацаанд төлөөгүй тул банк түүний бүх үл хөдлөх хөрөнгө, тэр дундаа маш том интоорын цэцэрлэгийг 8-р сарын 22-нд дуудлага худалдаанд оруулахаар төлөвлөжээ. Хуучин хамжлага Гаевын ач хүү, одоо чинээлэг худалдаачин Лопахин Раневскаяг 20 жилийн өмнө аав нь зодсоны дараа түүнийг өрөвдсөн тул шүтэн биширдэг бөгөөд санхүүгийн асуудлаа шийдэхийн тулд интоорын цэцэрлэг, голын дагуух газрыг 1 га газар болгон хувааж, зун оршин суугчдад 5 жилээр түрээслэхийг санал болгов. Любовь Андреевна, Гаев нар түүний төслийг эсэргүүцэв. Раневская өвөг дээдсийнхээ амьдарч байсан, өссөн, нөхөр нь нас барсан, хүү Гриша нь живсэн интоорын цэцэрлэгийг хэрхэн тайрч устгаж болохыг төсөөлж ч чадахгүй байв. Гаев хот дахь танилуудаасаа банкны хүүг төлөхийн тулд мөнгө зээлж, Ярославлийн баян эмээгээс мөнгө авна гэж найдаж, эгч нь Лопахинаас мөнгө зээлнэ гэж итгэж байв. === 2-р бүлэг === 6 дугаар сарын үдэш. Үйл явдал гадаа, эдлэн газрын үзэсгэлэнт нэгэн хэсэгт болдог. Лопахин төлөвлөгөөгөө цорын ганц зөв гэж үзсээр байгаа бөгөөд Гаев, Раневская нар түүнийг сонсохгүй байна. Түүний гэм нүглээс болж үл хөдлөх хөрөнгөд аюул учруулсан гэж үздэг Раневскаягийн монолог сонсогддог. Петя Трофимов Аня, Варя нартай хамт гарч ирэв. Петя Оросын амьдралын тухай ярьж, сэхээтнүүдийн зан авирыг эрс шүүмжилж, ухаалаг бус, харин үнэнийг эрэлхийлж буй хүмүүст туслахыг уриалж байна. Лопахин хэлэхдээ, Оросын бүх асуудал нь олигтой сайн хүмүүс цөөн байдагтай холбоотой гэв. Анятай ганцаараа үлдсэн Трофимов түүнд маш их хайртай интоорын цэцэрлэг нь үнэн хэрэгтээ эрхээ хасуулсан тариачдын эсрэг боолчлолын язгууртнуудын хүчирхийллийн бэлгэдэл гэж итгүүлжээ. Тэрээр түүнийг "эдлэнгийн түлхүүрийг худаг руу шидэж, салхи шиг чөлөөтэй" байхыг уриалдаг байна. Аня интоорын цэцэрлэгт дурлахаа больсон гэж хэлээд төрөлх гэрээсээ явахаа тангараглав. === 3-р бүлэг === 8-р сарын 22. Гаев, Лопахин нар хот руу дуудлага худалдаанд оролцохоор явж, Раневская эдлэн газарт хүлээн авалт зохион байгуулав. Захирагч Шарлотта Ивановна зочдыг хөзрийн заль мэх, илбээр зугаацуулдаг. Любовь Андреевна хотоос мэдээ хүлээж байв. Эцэст нь Гаев, Лопахин нар ирж, Лопахин эдлэн газрыг худалдаж авснаа зарлаж, банкны өрөн дээр нэмж 90 мянган рубль төлсөн (энэ мөнгө хууль ёсоор Раневскаяд очдог). Раневская гашуудаж санаагаар унадаг байна. Лопахин ялалт байгуулав. Тэрээр сүүлчийн монологдоо өвөө, аавынхаа боол байсан үл хөдлөх хөрөнгийг худалдаж авсандаа баяртай байгаа бөгөөд нэгэн зэрэг Раневскаяг өрөвдөж, "... Бидний эвгүй, аз жаргалгүй амьдрал ямар нэг байдлаар өөрчлөгдөөсэй гэж би хүсэж байна." Үйлдлийн төгсгөлд Аня Раневскаяг тайвшруулж, тэд өмнөхөөсөө илүү шинэ цэцэрлэг бий болгохоо амлав. === 4-р бүлэг === Аравдугаар сарын нарлаг өдөр. Бүгд буцаж байв. Раневская [[Парис]] руу хайртдаа буцаж ирээд Ярославлийн эмээгийн Аня руу илгээсэн мөнгөөр ​​амьдрах болно. Гаев хот руу явж, тэнд генералын цалинтай банкны ТУЗ-ийн гишүүн болно. Аня биеийн тамирын зааланд шалгалтад бэлдэж, ажилд орж, ээждээ туслахаар төлөвлөж байна. Варя эдлэнгээс 70 км-ийн зайд орших Рагулинуудад гэрийн үйлчлэгчээр ажилд орсон. Трофимов их сургуульд орохоор [[Москва]] руу явав. Яшагийн хайхрамжгүй байдлаас болж өвчтэй Фирс өвгөн байшинд түгжигдсэн хэвээр үлдэж эмнэлэгт хүргэгдээгүй байна. Лопахины менежерээр ажилд авсан "хорин хоёр золгүй явдал" хочтой бичиг хэргийн ажилтан Эпиходов, Эпиходовын хайртай шивэгчин Дуняша нар эдлэн газар үлджээ. Жүжиг интоорын модыг цавчиж байгаа сүхний чимээ, Фирсийн үхлийг бэлгэдэн тасарсан чавхдасны дуугаар төгсдөг байна. [[Ангилал:Антон Павлович Чехов]] jsm6alziq00355xzcma7zngzo873via 0 143109 869008 848192 2026-09-09T02:08:43Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869008 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Ноттингем Форест | image = | fullname = Ноттингем Форест хөлбөмбөгийн клуб (Nottingham Forest Football Club) | nickname = ''Форест'' <br /> ''Гарибалдис'' <br /> ''Улаанууд'' <br /> ''Зальжин моднууд'' <br /> | founded = 1865; 160 жилийн өмнө<ref>{{cite web|url=http://www.nottinghamforest.co.uk/club/history/history.aspx|title=History of NFFC|publisher=Nottingham Forest Football Club|access-date=25 August 2019|archive-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305141905/http://www.nottinghamforest.co.uk/club/history/history.aspx|url-status=live}}</ref> | ground = Сити Граунд | capacity = 30,455<ref>{{cite web |url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf |title=Premier League Handbook 2022/23 |page=34 |date=19 July 2022 |access-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805212133/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf |archive-date=5 August 2022 |url-status=live}}</ref> | owntitle = Эзэн | owner = Эвангелос Маринакис | chrtitle = Удирдах зөвлөлийн дарга | chairman = Николас Рендалл | mgrtitle = Клубын менежер | manager = | league = [[Английн Премьер лиг]] | season = 2024/25 | position = 7-р байр | website = https://www.nottinghamforest.co.uk/ | pattern_la1 = _nottingham2526h | pattern_b1 = _nottingham2526h | pattern_ra1 = _nottingham2526h | pattern_sh1 = _nottingham2526h | pattern_so1 = _adidaswhitel | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _nottingham2526a | pattern_b2 = _nottingham2526a | pattern_ra2 = _nottingham2526a | pattern_sh2 = _nottingham2526a | pattern_so2 = _nottingham2526al | leftarm2 = f8f8f8 | body2 = f8f8f8 | rightarm2 = f8f8f8 | shorts2 = f8f8f8 | socks2 = f8f8f8 | pattern_la3 = _nottingham2526t | pattern_b3 = _nottingham2526t | pattern_ra3 = _nottingham2526t | pattern_sh3 = _nottingham2526t | pattern_so3 = _nottingham2526tl | leftarm3 = 000342 | body3 = 000342 | rightarm3 = 000342 | shorts3 = 000342 | socks3 = 000342 |ахлагч={{flagicon|ENG}} Райан Йейтс}} '''Ноттингем Форест''' нь Английн Ноттингемшир тойргийн Баруун Брижфорд тосгонд байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб юм.Тус клуб нь одоогоор Английн хөлбөмбөгийн дээд лиг болох Премьер лигт өрсөлдөж байна. Ноттингем Форест клуб нь 1865 онд байгуулагдаж, 1898 оноос хойш өөрсдийн эзэмшлийн Сити Граунд цэнгэлдэхдээ спортын үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус клуб нь буурал тивийн хөлбөмбөгийн клубуудын ноён оргил болох Европын цом/Аваргуудын лигт хоёр дараалж түрүүлсэн баялаг түүхтэй. Английн өөр ямар ч хөлбөмбөгийн клуб Европын цом/Аваргуудын лигт жил дараалан түрүүлж байгаагүй юм. Хөлбөмбөгийн спорт үүссэн гэгдэх Англиас ердөө зургаан клуб л Европын цом/Аваргуудын лигт түрүүлсэн билээ. Амжилт, ялалтын бахдам замналаас нь онцлон дурдахад Европын супер цом болон Английн хөлбөмбөгийн дээд лиг, Английн супер цом буюу Коммюнити шильд-д тус бүр нэг удаа, Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд хоёр удаа, Лигийн цомд дөрвөн удаа түрүүлжээ. Ноттингем Форест клуб нь хөлбөмбөгийн лигийн системд багтан өрсөлдсөнөөс хойш 5-аас бусад улиралд нь тэргүүн хоёр лигт нь өрсөлдсөн юм. Үүнээс Брайан Клаф болон Питер Тейлор нараар удирдуулсан 1970-аад оны сүүл, 1980-аад оны эхэн үеийг алтан үе гэж тодорхойлбол зохилтой. Чухам энэ л цаг үед буюу 1979, 1980 оны Европын цом (одоогийн Аваргуудын лиг)-д дараалан түрүүлсэн юм. Брайан Клафийн удирдсан 10 жилд Ноттингем Форест клуб тивийнхээ тэмцээнээс гадна лигийн цомыг 1989, 1990 оны лигийн цомд ч дараалан түрүүлж байлаа. Брайан Клаф тус клубийг орхисноос хойш амжилт барагтай гаргаж байсан ч 1994-1995 оны улиралд дээд лигтээ гуравдугаар байр эзэлж байлаа. Гэвч хөлбөмбөгийн тааруу менежмент, багийн буруу удирдлагын уршгаар 1996-1997, 1998-1999 оны улиралд доод лигт унасан юм. Ноттингем Форест клуб 20 орчим жил доод лигт өрсөлдөж байгаад 2022 онд дээд лигтээ эргэн ирсэн билээ. Ноттингем Форестийн заналт өрсөлдөгч нь Дарби Каунти клуб юм. Зүүн Мидлендийн бүсэд багтах дээрх хоёр клубын өрсөлдөөнийг Английн спорт сонирхогчид “Зүүн Мидлендийн дерби” гэж нэрлэдэг ажээ. == Түүх == === Шинэ баг, шинэ эхлэл === {{multiple image | align = right | total_width = 320 | image1 = The Playwright (geograph 6704515).jpg | alt1 = The Playwright, formerly the Clinton Arms, in Sherwood Street, Nottingham | image2 = Plaque to formation of Nottingham Forest FC (geograph 6721173).jpg | alt2 = Plaque commemorating the foundation of Nottingham Forest Football Club at the former Clinton Arms, Sherwood Street, Nottingham | footer = Ноттингем Форест клуб 1865 онд Ноттингемийн Шервүүд гудамжид байрлах "The Playwright" барилгад (''хуучнаар Клинтон Армс''-т) байгуулагджээ. }} 1865 он. Тухайн үеийн зүлэгний хоккейн хэсэг тамирчин Ж.К.Скримшоугийн санаачилгаар Ноттингем хотын Шекспирийн гудамж болон Хойд Шервүүдын гудамжны уулзвар дээр байрлах “Клинтон Армс” (одоогийн “The Playwright”) уушийн газар цугларав. Тэд шинэ тутам хөгжиж буй хөлбөмбөг гэх спортоор хичээллэн, улмаар багтай болох нь зүйтэй гэдэг дээр санал нэгджээ. Түүгээр ч үл барам Италийн тэмцэгчдийн улаан өнгийг багийн бэлгэдэл болгохоор тохирч, тод улаан өнгийн хувцас хэрэглэлтэй болхоор тохирсон байна. Чухам энэ нь тус клубийн үндсэн өнгө болсон нь ийм түүхтэй. Англи хэлт улс орнуудад тод улаан энэхүү өнгийг “Гарибалди” гэж нэрэлдэг бөгөөд италийн хувьсгалч Жиузеппе Гарибальди тэмцэлдээ энэ өнгийн формоор жигдэрдэг байсантай холбоотой. Клубийн “Гарибалдис” гэх хоч нэр нь үүнээс үүсэлтэй юм. Клубийн “Форест” хэмээх нэршлийн тухайд хоёр янзын тайлбар бий. Эхнийх нь клуб байгуулагдаж байх үед Ноттингемын зүлэгний хоккейн баг “Форест морин уралдааны талбай”-д тоглодог<ref>{{cite web |title=History of Nottingham Forest |url=https://www.nottinghamforest.co.uk/club-information/history/history-of-nottingham-forest/ |website=Nottingham Forest Football Club |access-date=14 May 2023}}</ref> байлаа. Чухам үүнтэй холбон тайлбарлах үндэс бий. Хоёр дахь нь Ноттингемшир тойргийн үүсэлтэй холбогдох, зарим талаар Робин Хүүд гэх сайн эрийн түүхтэй холбогддог Шервүүдийн ойтой<ref>{{cite news |title=Ever Wonder why Nottingham Forest has Forest in their name? |url=https://www.nbcsports.com/soccer/news/ever-wonder-why-nottingham-forest-has-forest-in-their-name |access-date=3 January 2025 |agency=NBC Sports |date=11 February 2023}}</ref> ч холбон тайлбарладаг түүхчид байдаг. Түүхэн нөхцөл талаасаа эхнийх нь үндэстэй мэт боловч буй болсон нутаг орны түүх ч нөлөөлсөн байж болох тул хөгжөөн дэмжигчид нь аль, аль тайлбарт нь хүндэтгэлтэй ханддаг аж. Ноттингем Форест клуб мэргэжлийн замналынхаа эхний тоглолтыг 1866 оны гуравдугаар сарын 22-ны өдөр Ноттс Каунти <ref name=nffchist>{{cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/club/history-landing-page/history-of-nffc/|title=History of NFFC|publisher=Nottingham Forest F.C.|access-date=5 December 2017|archive-date=17 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717100358/https://www.nottinghamforest.co.uk/club/history-landing-page/history-of-nffc/|url-status=live}}</ref> клубтэй хийсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Харин 1870 оны дөрөвдүгээр сарын 23-ны өдөр лигийн тэмцээний хүрээнд эхний тоглолтоо хийсэн юм. Уг тоглолтод Жон Лимберри, Уиллиам Хенри Ревис нар гоол оруулсан нь тус клубийн мэргэжлийн замналын анхны гоол болж бүртгэгдсэн байна. Тухайн үед Уиллиам Хенри Ревис 49.3 метрээс өшиглөж өрсөлдөгчийнхөө хаалганд гоол шигтгэсэн гэж түүхэн сурвалжид дурджээ.<ref name="Wright, Forever Forest">{{cite book |last1=Wright |first1=Don |title=Forever Forest: The Official 150th Anniversary History of the Original Reds |date=2015 |publisher=Amberley Publishing Limited |isbn=9781445635170 |url=https://books.google.com/books?id=G-FiCgAAQBAJ}}</ref> Ноттингем Форест клубийн үүсэн байгуулагдсан эхний он жилүүдэд багийн спортын олон төрлөөр үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Тухайлбал зүлэгний хоккей, бенди, [[бэйсбол]]-ыг ч дурдаж болно. Бенди гэдэг нь одоогийн бидний мэдэх шайбтай хоккейтэй их төстэй спорт юм. Түүхэн баримтыг харвал Ноттингемийн бэйсболын клуб 1899 онд Британийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байжээ. <ref>{{cite news|title=Weirdest football team suffixes|url=https://www.theguardian.com/football/2015/aug/05/weirdest-football-team-suffixes|date=5 August 2015|access-date=8 August 2015|work=The Guardian|archive-date=10 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212536/http://www.theguardian.com/football/2015/aug/05/weirdest-football-team-suffixes|url-status=live}}</ref> Ноттингем Форест клубийн сайн санааны үйлс Английн мэргэжлийн хөлбөмбөгийн бусад багуудыг үүсэн бий болох түүхэн нөхцөл бүрдүүлсэн байдаг. Ялангуяа Ливерпүүл, [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]], Брайтон ба Хоу Альбион зэрэг клубуудыг үүсэн бий болоход чамгүй нөлөө үзүүлжээ. Форестийн удирдлагууд 1886 онд Арсенал клубт хувцас хэрэглэл, тоног төхөөрөмжийн иж бүрдэл хандивласан нь түүхэн нөлөө үзүүлж, багийн үндсэн өмсгөлөө улаан өнгийг сонгосон нь одооч өөрчлөгдөөгүй байна. Түүнчлэн Эвертон клубийн өмсгөл, Брайтон клубийн талбайг барихад ч тодорхой хэмжээний хандив өргөжээ. Ноттингем Форест клуб Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд 1878-1879 оны улиралд анхлан оролцож байлаа. Анх оролцсон улирлын эхний тойрогт Ноттс Каунти клубтэй учраа таарч 3:1-ээр хожиж, хагас шигшээд хүрчээ. Гэвч тэд хагас шигшээд Олд Этонианстай таарч тоглон 2:1-ийн харьцаагаар хожигдсон юм. <ref name=nffchist/> Цомын тэмцээнд тодорхой амжилт үзүүлж, зарим клубуудэд тусламжийн гараа сунгаж байсан Ноттингем Форест клуб Хөлбөмбөгийн лигийн зохион байгуулагчдад лигийн системд багтах хүсэлтээ 1888 онд илэрхийлсэн ч татгалзсан хариу авав. <ref name=nffchist/> Дараа жил нь хөлбөмгийн лигт багтаагүй өөр бусад 12 клубтэй нийлж байгуулсан Хөлбөмбөгийн нөхөрлөлийн тэмцээнд багтан гурван улирал тоглосон байна. Гурван улирлын дараа энэ тэмцээн татан буугдаж, клубуудийг гаргасан амжилтаар нь нэгдүгээр лиг болон хоёрдугаар лигт хуваарилсан юм. <ref>{{cite book |title=The Football Alliance Match by Match: 1889/90 to 1891/92 |editor-last1=Blakeman |editor-first1=Mick |editor-last2=Brown |editor-first2=Tony |editor-last3=Warsop |editor-first3=Keith |publisher=SoccerData |location=Nottingham |date=2009 |pages=4–6 |isbn=978-1-905891-19-1}}</ref> Улмаар 1891-1892 оны улиралд ялалт байгуулсан Ноттингем Форест клуб нэгдүгээр лигт дэвшин өрсөлдөхөөр болж, Лигийн тэмцээний замнал нь ийнхүү эхэлсэн түүхтэй. Энэ жилдээ тэд Холбооны цомын тэмцээний хагас шигшээд шалгарсан ч учраа багтаа хожигдож, дөрөв дэх удаагаа энэ шатнаас мултрав. [[File:1898team.jpg|thumb|right|Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд түрүүлсэн бүрэлдэхүүн]] Ноттингем Форест клуб Холбооны цомын тэмцээний азгүйтлээ 1897-1898 оны улиралд зогсоох хувьтай байж. Тэд хагас шигшээд [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] клубийг хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 3:1-ийн харьцаагаар хожиж, шигшээ тоглолтод шалгарлаа. Шигшээ тоглолтод тэднийг занал өрсөлдөгч Дарби Каунти хүлээж байв. Английн хөлбөмбөгийн холбооны 1897-1898 оны улирлын шигшээ тоглолт 1898 оны дөрөвдүгээр сарын 16-ны өдөр Лондон хотод Кристал Паласт болж Кейпс, МакФерсон нарын гоолоор 3:1-ийн харьцаагаар ялалт байгуулж анхны цомоо өргөсөн түүхтэй. <ref>[http://www.fa-cupfinals.co.uk/1898.html Match report at fa-cupfinals.co.uk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928080720/http://www.fa-cupfinals.co.uk/1898.html |date=28 September 2011 }}</ref> === 20-р зууны эхэнд === Хуучин зууныг амжилт дүүрэн, тэр дундаа цом атган үдсэн Форестийг шинэ зуун тийм ч таатай угтан авсангүй. Тэд Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээний хагас шигшээд [[1900]], [[1902]] онд шалгарсан ч шигшээд хүрч чадсангүй. Английн хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лигийн 1900-01 оны улиралд тавдугаар байраар өндөрлүүлснээс хойш гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Ийнхүү дээш, доош гулссан Ноттингем Форест клуб анх удаагаа 1905-06 оны улиралд доод лигт унав. Хэдийгээр клубийн амжилт тааруу байсан ч Гренвиль Моррисын хувь амжилт онцгой байлаа. Багт ирээд удаагүй байсан тэрээр эхнй таван улиралдаа 213 гоол оруулж багийн домогт тоглогч болж чадсан юм. Доод лигт унасан Ноттингем Форрестчууд дараа улирал буюу 1906-07 оны улиралд Хоёрдугаар лигт түрүүлэн дээд лигтээ эргэн дэвших болзол хангав. Эргэн дэвшсэн ч хуучны азгүйтэл хэвээр л байлаа. Дээрээс нь дэлхий ертөнц нэн шинэ дайнд бэлдэж байсан нь нэрмээс болов. Дээд лигийн доод хэсэгт унахгүйн төлөө тэмцэж байсан Ноттингемийнхэн 1911 онд Хоёрдугаар лигт дахин унав. Дээш мацах, доош унахгүйн төлөө тэмцэж байсан энэ баг 1914 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-тай зэрэгцээд санхүүгийн хямралд өртжээ. Дайны жилүүдэд хөлбөмбөгийн бүү хэл спортын ямар ч тэмцээн зохиох боломжгүй болсон нь нэг талаар багийн шинэ менежмент эхлэх боломжоор хангасан гэхэд хилс болохгүй. <ref name=nffchist/> Дайны дараа Английн хөлбөмбөгийн лигийн зохион байгуулагчид дүрэм болон форматын эрс шинэчлэл хийж буйгаа зарлав. Ингэснээр 1919-20 оны шинэ улиралд оролцох клубийн тоог 22 болгож, хоёроор нэммлээ. Улмаар Ноттингем Форестчууд лиг зохион байгуулагчдад орох төсөл, багийн бүрэлдэхүүнээ танилцуулсан ч ердөө гурван санал авч Хоёрдугаар лигт үлдэхээр болов. Улмаар нэгэн цагт дэмжин тэтгэж явсан Арсенал, нийслэлийн өөр нэгэн клуб Челси гэсэн хоёр клуб Дээд лигт өрсөлдөхөөр болсон билээ. <ref>{{cite news|title=The Joy of Six: Classic Arsenal v Tottenham matches|first1=Rob|last1=Smyth|first2=Simon|last2=Burnton|date=30 October 2009|access-date=5 March 2016|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/oct/30/joy-of-six-arsenal-tottenham|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306204747/http://www.theguardian.com/sport/blog/2009/oct/30/joy-of-six-arsenal-tottenham|url-status=live}}</ref> Бүтэн зургаан улирлын турш дээш дэвшихийн төлөө тэмүүлсэн Ноттингем Форест клуб 1921-22 оны улиралд доод лигтээ дахин түрүүлж, дээд лигт дэвшихээр болов. Хоёр улирал унах бүсийн яг дээр дөнгөн, данган бичигдсэн энэ клуб 1924-25 оны улиралд Хоёрдугаар лигт буцаж унажээ. Клуб энэ цагаас хойш дээд лиг рүү тэмцэх нь бүү хэл хоёрдугаар лигтээ үлдэх үү, үгүй юу дээрээ тулав. Ингэсээр тэд 1949-1950 оны улиралд Хоёрдугаар лигт 35 оноогоор сүүлээсээ хоёрт бичигдэж Өмнөдийн гуравдугаар лиг рүү уналаа. === Амжилтаас уналтад (1950-1974) === Гуравдугаар лиг хүртэл унасан Ноттингем Форест тэнд удсангүй. Хоёр жилийн дараа Өмнөдийн гуравдугаар лигт түрүүлж, Хоёрдугаар лигт дэвшив. Түрүүлэхдээ 1950-51 оны улиралд 110 гоол оруулж нэгэн дээд амжилт тогтоосон юм. Ийнхүү хоёрдугаар лигт долоон улирал үдсэний эцэст 1957 онд дээд лигтээ эргэн иржээ. <ref name=nffchist/> Удирдахуйн арга барил, багийн систем зэрэг нь тогтоод байсан Ноттингем Форест клуб дээд лигтээ ч, цомын тэмцээнүүдэд ч боломжийн амжилт үзүүлээд байв. Яг энэ цаг үед тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчдийн итгэл бадраад иржээ. Итгэл, найдвар талаар болсонгүй. Ноттингем Форест клуб Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээнд түрүүлснээс хойш яг 60 жилийн дараа 1959 оны шигшээ тэмцээнд дахин түрүүлэв. Тэд 1958-59 оны Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын хагас шигшээд Жонни Куиглигийн хагас хамгаалалтын гайхалтай тоглолтын ачаар Астон Виллаг буулган авч, шигшээ тоглолтод шалгарлаа. Английн нийслэл Лондон хотын алдарт Уембли цэнгэлдэх хүрээлэнд 1959 оны тавдугаар сарын 2-ны өдөр шигшээ тоглолт эхлэв. Тоглолтын 10 дахь минутад Стьюарт Имлечийн хөндлөн дамжуулалтаар Рой Дуайт гоол оруулж тооны харьцааг нээлээ. Эхний гоолоос ердөө дөрөв хүрэхгүй минутын дараа 14 дэх минутад Томми Уилсон гоол оруулж тэргүүллээ улам баталгаажуулсан юм. Гэвч үүнээс хойш шигшээ тоглолт хар дарсан зүүд болж хувирав. Ялангуяа Ноттингем Форестийнхонд. Уемблигийн зүлэгний чанар тааруу байсантай холбоотойгоор тоглолт олон удаа саатаж, тоглогчид ч ихээр гэмтэж эхлэв. Өрсөлдөгч багийн тоглогч Брендан МакНалли хөлөөрөө жийж орсноос шалтгаалан эхний гоолын эзэн Рой Дуайт 33 дахь минутад хөлөө хугаллаа. Чухам үүнээс шалтгаалан Лютон Тауны тоглолт сэргэж эхлэв. Ялангуяа тоглолтын хоёрдугаар үед тэргүүлэх хэд, хэдэн боломжийг үүсгэж, тэр нь ч гоол болж чаджээ. Ийнхүү хоёрдугаар үед Лютон Таун клубээс Дэйв Пейси гоолдсоноор нэг гоолоор ойртож ирэв.<ref name=nffchist/> Форестийн хэд, хэдэн тоглогч тэр дундаа Билл Уейр гэмтсэнээр есөн тоглогчтой шигшээг өндөрлүүлэхээр болов.Гэвч хөлбөмбөгийн бурхан тэнгэр тэднийг ивээж Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээнд 60 жилийн дараа түрүүлсэн билээ. Тухайн цаг үед Английн хэвлэлүүд Уембли цэнгэлдэхийн зүлгийн чанарыг ихэд шүүмжилсээр байсан юм.<ref>{{cite web|last=Lacey|first=David|title=Wembley hoodoo rises from the rubble|url=https://www.theguardian.com/football/2006/feb/04/sport.comment|date=4 February 2006|work=The Guardian|access-date=12 August 2015|archive-date=12 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112154505/http://www.theguardian.com/football/2006/feb/04/sport.comment|url-status=live}}</ref> Энэ цаг үед Ноттингем хотын хамгийн том клуб нь Ноттингем Форест болоод байлаа. Жигүүрийн хамгаалагч Жон Кери, авьяаслаг довтлогч болох Жое Бейкр, Йан Стори-Моор нараар эгнээгээ зузаатгасан тус клуб аваргын төлөө өрсөлдөхүйц клубийн тоонд багтах болов. Үүнийг илтгэх мэт Ноттингем Форест клуб 1966-67 оны Дээд лигийн улиралд 56 оноогоор аман хүзүүдсэн юм. Тэд энэ улиралд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубийг 1966 оны аравдугаар сарын 1-ний өдөр өөрийн талбайдаа 4-1 харьцаагаар буулган авч түрүүлэх найдвараа сэргээв. <ref name=sea67son>{{cite web|url=http://stats.football.co.uk/results_fixtures/1966_1967/nottingham_forest/index.shtml|title=Nottingham Forest Results Fixtures 1966/1967|website=stats.football.co.uk|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205145055/http://stats.football.co.uk/results_fixtures/1966_1967/nottingham_forest/index.shtml|url-status=live}}</ref> Улмаар улирал дуусахаас өмнө 1967 дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр Астон Виллаг 3:0-ээр буулган авснаар лигийг тэргүүлэгч Манчестер Юнайтедаас ердөө нэг онооны алдагдалтайгаар хоёрдугаарт бичигдэж эхлэв. <ref name=apr15tab>{{Cite web|url=http://stats.football.co.uk/snapshot_tables/1966_1967/15/apr/nottingham_forest/index.shtml|title=Nottingham Forest Historical Standings 15th Apr 1967|website=stats.football.co.uk|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205145027/http://stats.football.co.uk/snapshot_tables/1966_1967/15/apr/nottingham_forest/index.shtml|url-status=live}}</ref> Гэвч олон тоглогчийн бэртэл гэмтлийн уршгаар лигтээ аман хүзүүдэж, Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээний хагас шигшээд [[Тоттенхэм Хотспур]] клубэд хожигдсон юм. <ref name=nffchist/> 1966/67 оны улиралд үзүүлсэн амжилтын нөлөөгөөр хөгжөөн дэмжигчдийн тоо эрс нэмэгдэж, 40 мянгад хүрээд байлаа. Гэсэн ч багийн удирдлагын бодлогогүй байдал, менежментийн алдаа дутагдал, дотоод зохион байгуулалтгүй байсан нь амжилтад сөргөөр нөлөөлөв. Жил дараалан амжилт нь саарсаар 1972 онд тус клуб доод лигт унажээ. Гавьтай амжилт үзүүлээгүй менежер Метт Гиллис 1972 оны аравдугаар сард халагдаж, түүний оронд Дейв Маккейг, араас нь Аллан Брауныг томилсон ч олигтой амжилт үзүүлэхгүй байсаар халагджээ.<ref name=nffchist/> === Брайан Клаф ирсэн нь === [[File:Brian Clough Nottingham Statue 1.jpg|thumb|left|upright|Брайан Клаф(1935–2004) Ноттингем Форест клубийг 18 жил удирдсан юм]] Менежментгүй, тоглолтын арга барил гэхээр юмгүй Ноттингем Форест Хоёрдугаар лигт тогтож үлдэхийн төлөө чармайсаар л байв. Форестод ирсэн дасгалжуулагчид ч удаан тэсдэггүй байлаа. Яг энэ цаг үед амжилт гаргаж, нэрээ таниулсан Брайан Клаф ирсэн юм. Ноттингем Форестийн удирдлагууд 1975 оны нэгдүгээр сарын 6-ны өдөр түүнийг ерөнхий дасгалжуулагчаар томилж буйгаа зарлав.<ref name=miracle>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2015/oct/10/brian-clough-miracle-nottingham-forest-european-champions-film-jose-mourinho|title=Brian Clough and the miracle of Nottingham Forest|first=Daniel|last=Taylor|date=10 October 2015|work=The Guardian|access-date=5 December 2017|archive-date=2 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202120858/https://www.theguardian.com/football/2015/oct/10/brian-clough-miracle-nottingham-forest-european-champions-film-jose-mourinho|url-status=live}}</ref> Клаф энд ирсэн нь клубийн түүхийг алтан үсгээр бичих эргэлтийн цэг байсан юм. Тэрбээр менежерийн хувиар заналт өрсөлдөгч Дарби Каунтиг доод лигээс татаж ирээд, дээд лигт түрүүлчихсэн<ref>{{cite web | url=https://www.dcfc.co.uk/page/derby-county-club-honours | title=DERBY COUNTY CLUB HONOURS, RECORDS + MANAGERS | publisher=DCFC | access-date=27 May 2021}}</ref>, европын тавцанд өрсөлдөөд үзчихсэн нэгэн байлаа. Клаф 1971-72 оны улиралд Дарби Каунти клубтэй дээд лигт түрүүлж, тус клубийн анхны цомыг авчирсан нь энэ байсан юм. Тэрээр тухайн үеийн томоохон багуудын зүрхэнд шар ус хуруулж, Үндэсний шигшээ багийн ч анхаараалд өртөөд байлаа. Форестийг удирдахаас өмнө Лийдс Юнайтед клубт ирсэн нь Английн хөлбөмбөгийн ертөнцөд "түймэр" дэгдээв. Гэвч Лийдсийн удирдлагууд, багийн бүрэлдэхүүнтэй үл ойлголцсоны улмаас ердөө 44 хоногийн дараа Лийдсийг орхисон юм. Яг энэ үйл явдал Ноттингем Форест клубт завшаан болсон билээ. Клаф ирмэгцээ Дарби Каунтид гар нийлж хамтдаа зүтгэж байсан Жимми Гордонг туслах дасгалжуулагчаар авчрав.<ref name=gordon>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/sep/17/brian-clough-jimmy-gordon-leeds-nottingham-forest-derby-county|title=The forgotten story of … Brian Clough's other right-hand man|first=Nick|last=Miller|date=17 September 2014|work=The Guardian|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205194716/https://www.theguardian.com/sport/2014/sep/17/brian-clough-jimmy-gordon-leeds-nottingham-forest-derby-county|url-status=live}}</ref> Ноттингем Форест клуб Клафийн удирдлаганд эхний тоглолтоо Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын гуравдугаар тойргийн дахин тоглолтод Тоттенхэм Хотспур клубийн эсрэг хийв. Уг тоглолтод Шотландын төвийн довтлогч Нийл Мартины цорын ганц гоолоор ялалт байгуулсан билээ.<ref name=qos>{{cite web|url=https://www.qosfc.com/legends|title=QosFC: Queens Legends|website=qosfc.com|access-date=19 December 2017|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203075747/http://www.qosfc.com/legends|url-status=live}}</ref> Клаф зөвхөн дасгалжуулалтын багаа шинэчлээд зогсохгүй бүрэлдэхүүнд ч онцгойлон анхаарч байлаа. Клубийн хуучин цэрэг Йан Бойерт дундын бүсийг хариуцуулж, тоглох эрх мэдэл олгох болов. Өмнө нь Манчестер Ситигийн хамтаар Европын цомтой багуудын цомд түрүүлсэн түүний туршлагыг өмнөхөөс илүү ашиглах нь нүдээ олсон шийдвэр байлаа. Хоёрдугаар сард нь Дарби Каунтид тоглож байсан Шотландын шигшээн хагас хамгаалагч Жон МакГоверн, довтлогч Жон Охейр нарыг эгнээндээ нэгтгэв. Дээрх хоёр тоглогч Клафийн хамтаар 1971-72 оны улиралд Дээд лигт түрүүлж байсан юм. Гуравдугаар сард нь хамгаалагч Колин Барреттыг зээлээр авав. Шинэ тоглогчдыг эгнээндээ нэгтгэхээс гадна өмнөх менежерүүдийн үл ойшоодог байсан тоглогчдод итгэл үзүүлэх болов. Үүний нэг илрэл нь зүүн жигүүрийн довтлогч Жон Робертсон, хагас хамгаалагч Мартин Онийлд гараанд гарах боломж олгожээ. <ref name=nffchist/> Мөн залуу тоглогчдыг ч зоригтойгоор гараанд дуудаж эхлэв. Тухайлбал Английн лигийн өсөх ирээдүйтэй баруун жигүүрийн хамгаалагч Вив Андерсоныг гарааны бүрэлдэхүүнд анх удаа дуудлаа. <ref name=guard>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2010/mar/05/viv-anderson-small-talk|title=Viv Anderson – Small Talk|first=Nicky|last=Bandini|date=5 March 2010|work=The Guardian|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205194806/https://www.theguardian.com/sport/2010/mar/05/viv-anderson-small-talk|url-status=live}}</ref> Ийнхүү гарааны бүрэлдэхүүнийг зоригтой өөрчилж, сэлгээний багт залуу тоглогчдыг дуудсан нь клубийн тоглолтын арга барилыг өөрчлөх үндэс болсон юм. Клаф ирсэн эхний жилд Ноттингем Форест Хоёрдугаар лигийн 16-р байр эзэлсэн билээ. Улирлын завсарлагааны үеэр 1975 оны долоодугаар сард Ньюкаслын арын хамгаалагч Френк Кларкыг эгнээндээ үнэгүй нэгтгэв. <ref name=chronic>{{cite web|url=http://www.chroniclelive.co.uk/news/history/how-newcastle-united-legend-frank-11865463|title=How Newcastle United legend Frank Clark celebrated his birthday – with a host of Geordie fans|first=John|last=Gibson|date=10 September 2016|access-date=5 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074537/http://www.chroniclelive.co.uk/news/history/how-newcastle-united-legend-frank-11865463|url-status=live}}</ref> Ийнхүү дотоод уур амьсгал сайжирч, бүрэлдэхүүн эрс шинэчлэгдсэн Ноттингем Форест алгуур сайжирсаар байлаа. Брайан Клаф анх удаа бүтэн улирлыг бүрэн удирдсан 1975-76 онд Хоёрдугаар лигт наймдугаар байр эзлэв.<ref name=miracle/> Энэ улиралд хамгаалалтын түлхүүр тоглогчид болох Боб Чепмэн, Лиам Окейн нар гэмтсэн учраас Жон МакГоверн клубийн шинэ ахлагч болжээ.<ref name=mcg>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V0kmSrRVXs0|title=My Forest story: John McGovern|date=1 June 2015|via=YouTube|access-date=5 December 2017|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904075640/https://www.youtube.com/watch?v=V0kmSrRVXs0&gl=US&hl=en&has_verified=1&bpctr=9999999999|url-status=live}}</ref> === Клаф-Тейлорын гайхамшиг (1976-1982) === Брайан Клаф 1975 оны долоодугаар сарын 16-нд Питер Тейлорыг туслах менежерээр дуудав. Чухамдаа тэд хамтдаа Дарби Каунтиг Дээд лигт түрүүлэх аварга клубийг цогцлоосон юм.<ref name=miracle/> Тейлор бол тоглогчдыг танихдаа гярхай, нөөц, боломжийг нь мэддэг, хаана тоглуулахаа ч мэддэг төрөлхийн авьяастай нэгэн. Тиймдээ ч Ноттингем Форест дахь эхний бэлтгэлийн дараа “Клубийн зарим тоглогч үнэхээр Гуравдугаар лигийн тоглогчдын ур чадвартай юм чинь наймдугаар байр эзлэх нь аргагүй шүү дээ” гэж Клафт учирласан гэдэг.<ref name="T87">{{harvnb|Taylor|1980|p=87}}</ref> Тейлор ирмэгцээ Жон Робертсоныг тарган учраас ур чадвараа гаргахгүй байна гэж шүүмжлэн хоолны дэглэм баримтлуулж, эрүүл хоолны жор бэлтгэн, бэлтгэлд нь ч онцгойлон анхаарав. Түүний зөвлөгөө Робертсонд нөлөөгөө үзүүлж ирээдүйд Европын тавцанд аваргалах боломж бүрдүүлсэн юм.<ref name="T88">{{harvnb|Taylor|1980|p=88}}</ref> Тейлор мөн сэлгээний сэлгээ байсан Тони Вүүдкокыг гараанд дуудсан нь Английн шигшээд дуудагдах үндэс болов.<ref name="T90">{{harvnb|Taylor|1980|p=90}}</ref> Ноттингем Форест клуб 1975 оны есдүгээр сард Бирмингемийн залуу авьяастан Питер Уитийг 43 мянган фунтээр эгнээндээ нэгтгэжээ. Клаф болон Тейлорын удирдлаганд амжилт нь улам ахисан тэрээр хоёр жилийн дараа Ньюкасл Юнайтед клубт 250 мянган фунтээр зарагдсан билээ. Түүнчлэн сонирхогчийн лигт тоглодог байсан Герри Биртлесийг ч гарааны бүрэлдэхүүнд дуудав. Ур чадвар нь өссөн Биртлес мөн л Английн шигшээд дуудагдсан түүхтэй.<ref name="T104">{{harvnb|Taylor|1980|p=104}}</ref> Брайан Клаф 1976 оны аравдугаар сард Питер Тейлорын зөвлөмжөөр хашир туршлагатай хамгаалагч Ларри Ллойдтой 60 мянган фунтын гэрээ байгуулав. Клаф, Тейлорын өнгөн дээр байрлал бүрд чухал тоглогчдыг нэгтгэсэн Ноттингем Форест клуб “хатуу самар” болсоор байлаа. Тэд 1976 оны арванхоёрдугаар сард Англи-Шотландын цомын шигшээ тоглолтод Орьент багийг хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 5:1 харьцаагаар буулган авч анхны цомоо өргөв.<ref name=miracle/> Энэ цом Клафийн удирдлаган дор анхных бөгөөд клубийн хувьд 1959 оноос хойш өргөж буй анхны цом гэдгээрээ онцлог байсан юм. Брайан Клаф энэ тухай “Тэд биднийг цомгүй гэж гоочилдог. Одоо бүх зүйл өөрчлөгдсөн. Бид цомтой болчихлоо” гэж хэлсэн нь бий.<ref name=espn78lc>{{Cite web|url=https://www.espn.com/soccer/|title=Soccer Teams, Scores, Stats, News, Fixtures, Results, Tables - ESPN|website=ESPN.com|access-date=15 September 2020|archive-date=12 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612051503/https://www.espn.com/soccer/|url-status=live}}</ref> Шинэ улирлын дундуур цом өргөж итгэлээ сэргээсэн Форестийнхон 1977 оныг хараад үзэх юмтай, хариад ярих юмтай дуусгав. Ноттингем Форест клуб 1977 оны тавдугаар сарын 7-ны өдөр Сити граунд цэнгэлдэхдээ Миллуолл клубийг хүлээн авч Жон Моорын авто гоолоор 1:0-ээр ялалт байгууллаа.<ref name=mill76wall>{{Cite web |url=http://www.thecityground.com/game.php?game_id=19770507 |title="Game Details – Millwall (H) – Sat May 07, 1977 (League Tier 2)" thecityground.com |access-date=6 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215808/http://www.thecityground.com/game.php?game_id=19770507 |archive-date=25 September 2018 |url-status=dead }}</ref> Нөгөө талд улирал дуусах хүртэл гуравдугаарт бичигдэж байсан Болтон Уондерерс оноо алдахад л Форестчууд Дээд лигт дэвшихээр байв.<ref name=res7677ult>{{Cite web|url=http://stats.football.co.uk/results_fixtures/1976_1977/nottingham_forest/index.shtml|title=Nottingham Forest Results Fixtures 1976/1977|website=stats.football.co.uk|access-date=6 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206143030/http://stats.football.co.uk/results_fixtures/1976_1977/nottingham_forest/index.shtml|url-status=live}}</ref> Улирлын сүүлчийн тоглолтод Болтончууд Уолверхемптонтой учраа таарч Уилли Каррын торгуулийн цохилтоор 1:0 харьцаагаар ялагдав.<ref name=mcg/><ref name=bol76ton>{{Cite web|url=http://stats.football.co.uk/snapshot_tables/1976_1977/17/may/bolton_wanderers/index.shtml|title=Bolton Wanderers Historical Standings 17th May 1977|website=stats.football.co.uk|access-date=6 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206142736/http://stats.football.co.uk/snapshot_tables/1976_1977/17/may/bolton_wanderers/index.shtml|url-status=live}}</ref> Ийнхүү Ноттингем Форест клуб өрсөлдөгчөөсөө гурван онооны зөрүүтэй болж таван улирлын дараа дээд лигт дэвшлээ. Дэвших, дэвшихдээ хамгийн цөөн оноогоор дэвшсэн баг болж түүхэнд үлджээ. Тэд 1976-77 оны улиралд хоёрдугаар лигт 52 оноогоор 3-р байр эзэлсэн юм.<ref name=nffchist/><ref name=miracle/> Дээд лигт дэвших нь тодорхой болсон Ноттингем Форест клуб шинэ тоглогчдоор хүчээ зузаатгасаар байлаа. Яг тэр зундаа Питер Тейлор туслах менежерийн хувиар Лийдсийн олон талт тоглогч Кенни Бөрнсийг нууцаар дагаж эхлэв. Биеэ тоож, зугаа цэнгэл нь олширсон Кенни Бөрнсийг зах зээлийн доод үнэлгээгээр багтаа нэгтгэж болохыг Тейлор олж мэджээ. Ингээд Клафтай зөвлөн 150 мянган фунтээр өөрсдийн болгов. Клаф, Тейлор нар хэлэлцээд түүнийг төвийн довтлогчийн байрнаас хамгаалагчийн байрлалд шилжүүлсэн нь нөлөө үзүүлж, улирлын төгсгөлд Хөлбөмбөгийн сэтгүүлчдйин холбооны Улирлын шилдэг тоглогч болгосон билээ.<ref name=hooligan>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/nov/11/nottingham-forest-brian-clough-i-believe-in-miracles|title=Signing 'a hooligan' and a Shankly team talk: how Clough set up Forest for title|first=Daniel|last=Taylor|date=11 November 2015|work=The Guardian|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205194753/https://www.theguardian.com/football/2015/nov/11/nottingham-forest-brian-clough-i-believe-in-miracles|url-status=live}}</ref><ref name="T96">{{harvnb|Taylor|1980|p=96}}</ref> Дээд лигт дэвшсэн Форестийнхон 1977/78 оны улирлыг гайхалтай эхлүүлэв. Улирлын эхний тоглолтод Эвертон клубтэй учраа таарч 3:1-ээр хожлоо. Нээлтийн гурван тоглолт, цомын тэмцээнд хаалгандаа гоол алдсангүй. Ингэсээр тэд есдүгээр сард л хаалгандаа таван гоол дараалж алдав. Тэд есдүгээр сарын эхээр Арсеналд 3:0-ээр хожигдож, Волверхемптонныг 3:2-оор арай гэж хожсон юм.<ref name=f7778site>{{cite web|url=http://footballsite.co.uk/Statistics/LeagueTables/Season1977-78/ClubResults/1977-78NottinghamForest.html|title=footballsite – Nottingham Forest results 1977/78|website=footballsite.co.uk|access-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005856/http://footballsite.co.uk/Statistics/LeagueTables/Season1977-78/ClubResults/1977-78NottinghamForest.html|archive-date=6 December 2017|url-status=dead}}</ref> Итгэж болох хаалгачгүй байсан Форестийнхон Стөүк Ситигийн авьяаслаг хаалгач Питер Шилтонтой тухайн үеийн хаалгачийн дээд үнэ болох 325 мянган фунтээр багтаа нэгтгэв. Туслах менежер Тейлор түүний талаар “Ялалт байгуулъя л гэвэл Шилтон бидэнд хэрэгтэй” гэж байв.<ref name="Fuf">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3758495.stm|title=Forest's unforgettable fairytale|last=Stevenson|first=Jonathan|date=21 September 2004|work=BBC Sport|access-date=18 May 2009|archive-date=24 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124142708/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3758495.stm|url-status=live}}</ref> Шилтоныг ирэхээс өмнө академийн залуу тоглогч, ердөө 20-иодхон настай Жон Миддлтон үндсэн багийн хаалгачаар тоглож байлаа. Түүнийг Дарби Каунти руу 25 мянган фунтээр явуулж, оронд нь Дарбигийн хагас хамгаалагч Арчи Геммилийг эгнээндээ нэгтгэв.<ref name=worldf>{{cite web|url=http://www.worldfootball.net/report/premier-league-1977-1978-derby-county-leeds-united/|title=Derby County – Leeds United 2:2 (Premier League 1977/1978, 6. Round)|website=worldfootball.net|access-date=6 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206205431/http://www.worldfootball.net/report/premier-league-1977-1978-derby-county-leeds-united/|url-status=live}}</ref> Геммил бол Клафийн удирдлага дор 1972 онд лигт түрүүлээд үзсэн хашир туршлагатай нэгэн байлаа. Форестууд Дээд лигийн эхний 16 тойрогт буюу 1977 оны арваннэгдүгээр сарын 19 хүртэл ердөө гурван удаа л хожигдов. Тэд цаашид огт ялагдал хүлээлгүй дээд лигийн клубуудыг буулган авсаар улирлын эцэст Ливерпүүл клубээс долоон онооны илүүтэй аварга боллоо. Ийнхүү доод лигээс дэвшсэн баг тухайн жилдээ аварга авсан тохиолдол үүнээс хойш дахин гаралгүй өнөөг хүрсэн билээ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2011/jan/21/joy-of-six-promoted-success-stories |title=The Joy of Six: Newly promoted success stories |author=Scott Murray |work=[[The Guardian]] |date=21 January 2011 |access-date=3 October 2018 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021253/https://amp.theguardian.com/sport/blog/2011/jan/21/joy-of-six-promoted-success-stories |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/eedd.html |title=English Energy and Nordic Nonsense |author=Karel Stokkermans |website=[[RSSSF]] |date=17 June 2018 |access-date=3 October 2018 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021416/http://www.rsssf.com/miscellaneous/eedd.html |url-status=live }}</ref> Брайан Клафын хувьд Дээд лигт хоёр клубийг анх удаа түрүүлгэсэн анхны, хоёр өөр багаар түрүүлсэн дөрвөн менежерийн нэг болж түүхэнд үлдсэн юм. Ноттингем Форест клуб энэ улирлын 42 тоглолтод ердөө 24 удаа л хаалгандаа гоол алджээ.<ref name="Fuf" /> Ноттингем Форест клуб Лигийн цомд гайхалтай тоглолт үзүүлсээр шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Ливерпүүл клубтэй учраа таарч эхний тоглолт тэнцээгээр өндөрлөлөө. Хариу тоглолтод Ливерпүүл клубийн төвийн хамгаалагч Фил Томпсон 11 метрийн бүсэд Жон Охейрийг жийж унагасанд шүүгч торгуулийн цохилт заав. Ийнхүү Форестийн зүүн жигүүрийн довтлогч Жон Робертсон 54 дэх минутад торгуулийн цохилтыг чулуу болгож, ялалт байгуулжээ. Энэ нь тус клубийн түүхэнд Лигийн цомд түрүүлж буй анхны тохиолдол болсон юм.<ref name=espn78lc/><ref name=lg78cup>{{cite web|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=508|title=English League Cup Betting – 1977/78 – Soccer Base|website=soccerbase.com|access-date=5 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206011411/http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=508|url-status=live}}</ref> Форестууд 1978-79 оны улирлыг итгэл төгс эхлүүллээ. Тэд тухайн үеийн Английн супер цом гэгдэх Английн хөлбөмбөгийн холбооны Чарити Шильд (одоогийн Коммюнити Шильд) тэмцээнд Ипсвич Тауныг 5:0-ээр бут ниргэв. Энэ нь тус тоглолтын дээд амжилт болж түүхэнд үлджээ.<ref name=miracle/> Өмнөх улирлын аварга Ноттингем Форестууд Европын цом (одоогийн Аваргуудын лиг)-ын эхний шатанд нутаг нэгт Ливерпүүл клубтэй учраа таарав. Эхний тоглолтыг 1978 оны есдүгээр сарын 13-ны өдөр талбайдаа хүлээн авч 2:0 онооны харьцаагаар ялалт байгууллаа. Тус тоглолтын 26 дахь минутад Биртлес, 87 дахь минутад Барретт нар гоол оруулжээ. Хариу тоглолт 14 хоногийн дараа Ливерпүүлд болоход хоёр баг хуурай тэнцэж Форестууд цааш шалгарсан юм.<ref name=forliv>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63471--nottm-forest-vs-liverpool/|title=UEFA Champions League – Nottm Forest-Liverpool|publisher=UEFA|access-date=5 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205194731/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1978/matches/round=1010/match=63471/index.html|url-status=live}}</ref> Европын тавцанд өөрийгөө харуулж байсан 26 настай Барретт арав хоногийн дараа Лигийн ээлжит тойрогт Миддлесборотой учраа таарахад хөлөндөө хүнд гэмтэв. Хоёр жил шахам эмчлүүлсний эцэст илааршихгүй байсаар мэргэжлийн замналаа өндөрлүүлжээ. Энэ гэмтлийн дараа Дээд лигийн бодит өрсөлдөгч Ливерпүүл клуб 1978 оны 12-р сарын 9-ний өдөр Форестуудыг буулган авав. Ингэснээр Ноттингем Форест клубийн 42 тоглолт дараалан ялагдал хүлээгээгүй бахдам цуврал эцэслэжээ.<ref name=miracle/> <ref>{{cite news |last=Stevenson |first=Jonathan |url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3582930.stm |title=Wenger repeats Clough feat |work=BBC News |date=23 August 2004 |access-date=11 July 2009 |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228043956/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3582930.stm |url-status=live }}</ref> Тухайн үедээ тэдний энэ амжилт эвдэх нь бүү хэл, давтахад бэрх ялгуусан амжилт гэж Английн хөлбөмбөг сонирхогчид болон мэргэжилтнүүд дүгнэж байсан юм. Гэвч хожим хойно 2004 оны наймдугаар сард Брайан Клафийг насан эцэслэснээс яг сарын дараа хожигдолгүй цувралыг 49 болгож, дээд амжилт тогтоосон билээ. <ref name=invince>{{cite web|url=https://www.arsenal.com/history/club-records/the-unbeaten-record|title=49 Unbeaten|publisher=Arsenal F.C.|access-date=18 December 2017|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112010642/https://www.arsenal.com/history/club-records/the-unbeaten-record|url-status=live}}</ref> Ноттингем Форест клуб 1979 оын хоёрдугаар сард тухайн үеийн Английн бүү хэл дэлхийн хөлбөмбөгийн дээд амжилт болох 1 сая фунтийн үнээр Англи довтлогч Тревор Френцистэй гэрээ байгуулав.<ref name="T124">{{harvnb|Taylor|1980|p=124}}</ref> Шинэ наймааны дараа Европын цомын хагас шигшээд Германы Кёльн клубтэй учраа таарав. Эхний тоглолтыг талбайдаа хүлээн авсан Форестууд 20 минутын дараах байдлаар 2:0-ээр хожигдож эхлүүлэв. Европын тавцанд анх удаа өрсөлдөж байсан тэдний найдвар тасарлаа гэж бодож байтал эхний үеийн 28 дахь минутад Биртлес гоолдож эхний үеийг 2:1-ээр дуусгалаа. Хоёрдугаар үе эхлэхэд Форестийн тоглолт сэргэсэн нь илт мэдрэгдэж 53 дахь минутад Боуер, 63 дахь минутад Робертсон нар гоолдон 3:2-оор тэргүүлж эхлэв. Кино шиг үргэлжилсэн энэхүү тоглолтыг зочин клубээс Окудера 85 дахь дахь минутад гоолдож 3:3-аар өндөрлөлөө. Хэрэв хариу тоглолтод гоол оруулж чадахгүй бол зочлон тоглолт гоол оруулснаар Кёльн цааш шалгарах байв. Хоёр долоо хоногийн дараа 1979 оны дөрөвдүгээр сарын 25-ны өдөр Кёльн хотод болсон тоглотлд зочин баг Форестууд 65 дахь минутад Боуерын гоолоор ялалт байгуулж Еропын тавцанд анх удаа өрсөлдөхдөө шигшээ тоглолтод шалгарав. Энэ тоглолтын дараа Герман мэргэжилтэн Гюнтер Нэтцер хэлэхдээ “МакГоверныг энэ тоглолтоос өмнө танихгүй байлаа. Харин талбай дээрх зүтгэл нь гайхалтай байсан юм шүү” гэсэн байдаг. Энэхүү тоглолтод Ноттингем Форестын дундын шугам, арын хамгаалалттай гайхалтай зохицож, тансаг тоглолт үзүүлснийг мэргэжилтнүүд шагшин магтдаг юм. Ийнхүү Европын цом (одоогийн Аваргуудын лиг)-ын шигшээ тоглолтод Шведийн Мальмо клубтэй учраа таарав. Германы Мюнхен хотын Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэнд 1979 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр болсон шигшээ тоглолтод их үнээр Форестод нэгдсэн Френцис нэгдүгээр үеийн төгсгөлд Робертсоны гайхалтай дамжуулалтаар мөргөж тэргүүлэл авчирсан юм. Хоёрдугаар үед Форестоос Герри Биртлес, Жон Робертсон нар гоолын боломж үүсгэсэн ч гоол оролгүй байсаар 1:0 харьцаагаар Форест ялалт байгуулж, “Дэлдэн чихт” цомыг анх удаагаа өргөсөн юм. Хэдийгээр энэ шигшээ Европын цомын гайхалтай, эргэн дурсагдах шигшээ биш байсан ч гэлээ нэгэн клубийн гайхалтай амжилтыг дэлхий дахинаа толилуулсан шигшээ тоглолт байлаа. Ур чадвартай мэргэжилтэн Брайан Клафийн тэргүүллээр Английн дунджаас доор зэрэглэлийн жижиг клуб “Дэлдэн чихт”-ийг атгасан нь хэний ч санаанд оромгүй явдал. Ердөө хоёрхон жилийн өмнө Английн хөлбөмбөгийн хоёрдугаар ангилалд тоглож байсан энэ клуб нутаг орныхоо төдийгүй, Английн хөлбөмбөгийн овоо хараа болж, европын дээд ангилалд түрүүлж чадсан юм. Ноттингем Форестын улиралын ялалтын баяр бахдал үүгээр дууссангүй. Тэд Лигийн цомын финалд Саутемптон клубтэй учраа таарч 3:2-оор ялалт байгуулан хоёр дараалж энэ цомыг өргөв. Финалын тоглолтод Биртлес дубль хийж, Вүүдкок нэг гоол оруулжээ. Английн хөлбөмбөгийн Дээд лигт аман хүзүүдэв. Тэд энэ улиралд хамгийн цөөхөн хожигдсон ч олон удаа тэнцэж хагас оноо алдсан тул Ливерпүүл клубээс найман оноо дутуу, хоёрдугаар байр юм. [[File:Nottingham Forest FC (Amsterdam, 1980) - Francis, Clough, Robertson.jpg|thumb|upright=1.3|Тревор Френцис, Брайан Клаф, Жон Робертсон. Амстердам хот, 1980 он]] Форест клуб тоглогчдын бэлтгэл, ачааллыг бууруулах үүднээс Өмнөд Америк болон Европын клубуудын тэмцээнд түрүүлсэн багуудын хооронд зохиогддог Тив хоорондын цомд оролцохоос татгалзав. Форестууд 1979 оны Европын супер цомд бүх анхаарлаа хандууллаа. Тэд Европын супер цомд Испанийн алдарт Барселона клубтэй учраа таарч эхний тоглолтод талбайдаа Чарли Жоржийн цор ганц гоолоор ялалт байгуулав. Хариу тоглолт зургаа хоногийн дараа Барселонагийн талбайд Камп Ноу цэнгэлдэхэд болов. Эхний гоолыг эзэн баг Барселонагаас оруулсан бол тэнцээний гоолыг эхний үеийн 42 дахь минутад Кенни Бөрнс оруулснаар тоглолт тэнцээгээр өндөрлөсөн юм. Хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 2:1-ийн харьцаагаар Форестууд буурал тивийн супер цомд анх удаагаа түрүүллээ.<ref name=esc79>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=1979/|title=UEFA Super Cup – 1979: Burns' night for Forest|publisher=UEFA|access-date=5 December 2017|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212027/http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=1979/|url-status=dead}}</ref> Ноттингем Форест клуб Лигийн цомын шигшээ тоглолтод гурав дахиа дараалж шалгарав. Шигшээ тоглолд Волверэмптон клубтэй учраа таарахад Нийдхемээр удирдуулсан хамгаалалтын шугам Шилтон хаалгачтай гайхалтай зохицож, өрсөлдөгч багийн Энди Грейн довтолгоог амжилттай хамгаалж байлаа. Гэвч довтолгооны шугам өрсөлдөгчийнхөө хаалга олон удаа бөмбөг чиглүүлсэн ч гоол болж чадсангүй. Ашиглаж чадаагүй боломж хариугаа авдагийн үлгэрээр Энди Грей Форестын хаалганд гоолдсоноор 1:0-ээр хожигдсон юм.<ref name=lc80f>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=L5pLX1RA1vg |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/L5pLX1RA1vg| archive-date=11 December 2021 |url-status=live|title=15/03/1980 Wolverhampton W v Nottingham Forest|date=21 December 2013|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> Европын цомын өмнөх улирлын цомыг хамгаалагч Ноттингем Форест клуб 1979-80 оны улиралд ч гайхалтай формтой байлаа. Тэд шөвгийн найм хүртэл өрсөлдөгчөө төвөггүй хожсоор, Зүүн Германы Динамо Берлин клубтэй учраа таарав. Шөвгийн наймын эхний тоглолтыг Форестчууд талбайдаа хүлээн авсан ч Райдигерийн гоолын уршгаар 1:0-ээр хожигдов. Харин тоглолт 1980 оны гуравдугаар сарын 19-ний өдөр Зүүн Берлинд болоход Тревор Френцис 15 болон 35 дахь минутад гоолдон, 39 дэх минутад Жон Робертсон торгуулийн цохилтоос гоол оруулан тэргүүлж эхлэв. Ийнхүү тоглолт 3:1-ээр өндөрлөж, хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 3:2-ын харьцаагаар хагас шигшээд шалгарлаа. Хагас шигшээд Голландын алдарт Аякс клубтэй учраа таарч хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 2:1-ийн харьцаагаар ялалт байгууллаа. Талбайдаа хийсэн эхний тоглолтод өнөөхл Френцис, Робертсон нар гоолдон багаа цааш нь хөтөлсөн түүхтэй. Ийнхүү цомоо хамгаалагч Ноттингем Форест клуб 1980 оны тавдугаар сарын 28-ны өдөр Испанийн нийслэл Мадрид хотын алдарт Сантьяго Бернобэу цэнгэлдэх хүрээлэнд Германы Хамбург клубтэй цом булаалдхаар боллоо. Тоглолт хоёр клубийн нягт хамгаалалт дор өрнөсөн. Форест клуб олдсон ганц боломжоо 20 дахь минутад ашиглав. Бяцхан шидтэн Биртлесийн дамжуулалтаар<ref name="sofia">{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/52681--nottm-forest/matches/?referrer=%2fuefachampionsleague%2fseason%3d1979%2fclubs%2fclub%3d52681%2fmatches%2findex|title=Nottm Forest - UCL - Matches|website=[[UEFA]]|access-date=15 September 2020|archive-date=6 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806035154/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/52681--nottm-forest/matches/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D1979%2Fclubs%2Fclub%3D52681%2Fmatches%2Findex|url-status=live}}</ref> Жон Робертсон 16 метрийн гаднаас гоёмсог нэгэн гоол оруулснаар Ноттингем Форест клуб хоёр жил дараалан “Дэлдэн чихт”-ийг өргөсөн юм. <ref>{{cite web |quote=Italian newspaper La Gazzetta dello Sport amusingly summed up the event by claiming that "Forest showed how English teams can implement [[Catenaccio]] |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/52970612 |title=Bayern Munich: Branko Zebec, the brilliant, damaged manager who helped shape a giant |last=Yokhin |first=Michael |work=BBC Sport |date=6 August 2020 |access-date=26 July 2021 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125003534/https://www.bbc.co.uk/sport/football/52970612 |url-status=live }}</ref> Европын тэмцээнд бүх анхаарлаа төвлөрүүлсэн Форестууд 1979-80 оны Дээд лигийн улиралд тавдугаар байр эзлэв. Клаф, Тейлорын ид шид хэзээ ч дуусахгүй мэт л байв. Гэвч 1980/81 оны улиралд нэг л болж өгсөнгүй. Европын цомд хоёр дараалж түрүүлсэн Форестууд 1980/81 оны улирлын шөвгийн 32-ын эхний тойргоос шалгарч чадсангүй. Тэд Болгарын ЦСКА Софи клубэд хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 1:0-ийн харьцаагаар хожигдов. <ref name="sofia"/> Хожим нь хагас хамгаалагч МакГоверн энэ тухай дурсахдаа “Амжилт тааруухан ЦСКА Софид дараалан хоёр хожигдсон нь тоглогчдын өөртөө итгэх итгэлд шууд нөлөөлсөн” гэсэн байдаг.<ref name=mcg/> Үүнээс хойш Форест нэг л үлбэгэр тоглох болов. 1980 оны сүүлийн томоохон цом болох Европын супер цомд Испанийн Валенсиа клубтэй учраа таарав. Валенсиа клуб Цомцтой багуудын цомд түрүүлж, лигтээ ч тогтмол амжилт гаргаад байлаа. Эхний тоглолтод Ноттингем Форест клуб талбайдаа 2:1-ийн харьцаагаар ялалт байгуулав. Хариу тоглолт Испанийн Валенсиа хотод болоход эзэн баг цор ганц гоол оруулж тэдний ялалтаар өндөрлөсөн юм. Европын супер цомын тэмцээнд зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэх үндэслэлээр Валенсиа цааш шалгарсан билээ. Тус тэмцээний түүхэнд зочлон тоглосон баг гоол оруулсан бол цааш шалгарах дүрэм цор ганц удаа хэрэгжсэн нь энэ байлаа. <ref>{{Cite web | url = http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=1980/index.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20100704100713/http://www.uefa.com/uefasupercup/history/season=1980/index.html| url-status = dead| archive-date = July 4, 2010| publisher = [[UEFA]] | access-date = 2012-10-03 | title =Valencia profit from Felman's fortune }}</ref> Форест клуб 1980 оныг амжилт муутайхан дуусгасан ч 1981 онд Тив хоорондын цомыг шинэ итгэл өвөрлөн эхлүүллээ. Европын болон Өмнөд Америкийн тэмцээнд түрүүлсэн багууд хоорондоо өрсөлддөг энэ тэмцээн тэр жил анх удаагаа Европ, Өмнөд Америкаас өөр тивд, ганцхан тоглолтоор шийдэгдэхээр болов. Ядоны нийслэл Токио хотын Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнд 1981 оны хоёрдугаар сарын 11-ний өдөр Тив хоорондын цом эхлэв. Нийт 62 мянган хүн үзэж сонирхсон энэ тэмцээнд Форестийг Уругвайн Националь клуб хүлээж байлаа. Ноттингем Форест клуб олон боломж үүсгэсэн ч ашиглаж чадахгүй байсаар Националь клубийн тоглогч Викториногийн гоолоор 1:0-ийн харьцаагаар хожигдсон билээ.<ref>{{cite web| url = https://www.rsssf.org/tablest/toyota80.html| title = Intercontinental Club Cup 1980| first = Osvaldo| last = Gorgazzi| website = [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]| date = 13 February 2005| access-date = 5 December 2017| archive-date = 7 October 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181007012045/http://www.rsssf.com/tablest/toyota80.html| url-status = live}}</ref> Форестууд ийнхүү дараалсан гурван том тэмцээнээс юу ч үгүй хоосон хоцров. Тэд 1980-81 оны Дээд лигийн улиралд 50 оноотой, долдуугаар байр эзэлсэн юм. Хэдийгээр Саутемптон клубтэй оноо тэнцсэн ч гоолын зөрүүгээр долоод бичигдэн Европын хөлбөмбөгийн холбооны цом (одоогийн Европа лиг)-д өрсөлдөх эрхээ алджээ. Дээд лигтээ, цаашлаад Европын тавцанд ч олны анхаарлыг татсан клубийн бүрэлдэхүүн маш амархан задрав. Тухайн тоглогчид зах зээл дээр өндөр үнэлэгдэж байгаа дээр нь худалдах бодлогыг клубийн удирдлагууд баримталсан юм. Клаф, Тейлорын аль нь ч энэ шийдвэр засаж болохгүй алдаа байсан гэдгийг бүр сүүлд хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.<ref name=gordon/> Зарсан тоглогчдоо сэлгэж шинэ тоглогчдоор хүчээ зузаатгахын тулд Йан Уоллес, Реймондо Понте, Жастин Фешану нарыг эгнээндээ нэгтгэсэн ч тусыг эс олов. Английн хөлбөмбөгийн дээд лигт 12 дугаар байр эзэлж, дотоодын цомын тэмцээнээс бүгдээс нь мултарлаа. Клубийн дотоод уур амьсгал ч таагүй байв. Зарим талаар менежер нь шинэ тоглочдоо, шинэ тоглогчид нь менежертээ итгэхгүй байх явдал ч мэр, сэр гарах боллоо. Тухайн улирлын төгсгөлд Питер Тейлор ийн дурссан нь бий <ref name=taylorret>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PVWksGGpSMk| archive-url=https://web.archive.org/web/20200420154453/https://www.youtube.com/watch?v=PVWksGGpSMk&gl=US&hl=en| archive-date=20 April 2020 | url-status=dead|title=Peter Taylor Leaves Nottingham Forest 1982|date=31 December 2016|via=YouTube}}</ref> “''Клубийн уур амьсгал, ойлголцол, байгаа байдал зэргийг нь хараад нүдэндээ ч итгэдэггүй байлаа. Миний мэддэг клуб биш болсоор байсан. Чухам үүнд би л буруутай, үндсийг нь би л тавьсан гэж бодохоор харамсмаар. Ингээд л эртхэн ажлаа өгөхөөр шийдсэн. Миний хийж чадах зүйл энэ шүү дээ''” гэжээ. Энэ улирлын төгсгөлд Жон Макговерн, Питер Шильтон нар өөр клубт шилжиж, Жимми Гордон спортын үйл хэргээсээ зодог тайлсан юм. <ref name=gordon/> === Питер Тейлор явсан нь: Өрөөсөн жигүүртэй Клаф (1982-1993) === Өнгөрсөн улиралд нь буюу 1982-83 оны Английн хөлбөмбөгийн дээд лигт тавдугаар байр эзэлсэн Ноттингем Форест клуб Европын хөлбөмбөгийн холбооны цом (одоогийн Европа лиг)-ын хагас шигшээд Бельгийн Андерлехт клубт хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 2:3-ын харьцаагаар ялагдал хүлээв. Эхний тоглолт Форестийн талбайд болоход хагас хамгаалагч Стив Ходжийн хоёр гоолоор итгэл төгс ялалт байгуулсан. Гэвч Андерлехтийн талбайд болсон хариу тоглолтод 3:0 онооны харьцаагаар ялагдал хүлээв. Хожим нь энэ тоглолт хөлбөмбөгийн төдийгүй спортын түүхэн дэх хамгийн увайгүй булхай луйвар байсан нь нийтэд ил болсон юм. Тухайн тоглолтыг дэнсэлсэн Эмилио Гуручета шүүгчид Андерлехтын эзэн Констант Ванден Сток өөрийн талд ашигтай шийдвэрлүүлэхийн тулд 27 мянган фунтын хахууль өгсөн нь 1997 онд илэрсэн билээ. <ref name="Indy bribe">{{cite web|last1=Riley|first1=Catherine|title=Football: After 13 years Anderlecht are punished by Uefa|url=https://www.independent.co.uk/sport/football-after-13-years-anderlecht-are-punished-by-uefa-1240826.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220501/https://www.independent.co.uk/sport/football-after-13-years-anderlecht-are-punished-by-uefa-1240826.html |archive-date=1 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live|work=The Independent|access-date=26 September 2016}}{{cbignore}}</ref> Энэ тоглолтын булхай луйвар 1997 он хүртэл ил болоогүй. Чухам иймээс Андерлехт ямар нэгэн шийтгэл хүлээлгүй энэ хүрсэн гэсэн үг. Европын хөлбөмбөгийн холбоо үүнийг хянан хэлэлцээд Андерлехт клубийг нэг жилийн хугацаанд Европын тавцанд тоглох эрхийг нь хасаж шийдвэрлэсэн билээ. Еввропын тавцанд азгүйтсэн ч нутгийн лигтээ боломжийн амжилт үзүүллээ. Тэд олон жилийн дараа Английн дээд лигт 74 оноотойгоор гуравдугаар байр эзлэв. Ирэх дөрвөн жилд нь Форестууд 8-9 дүгээр байр эзэлж лигийн дундаж багийн хэмжээнд очлоо. Яг энэ цаг үед Английн хөлбөмбөгийн лигийн 100 жилийн ойн тэмцээн 1988 оны дөрөвдүгээр сарын 16-17-ны өдрүүдэд зохиогдов.<ref>{{cite web|title=Mercantile Credit Centenary Trophy|url=http://toon1892.com/pages.php?t=mg&c=24|last=Scott|first=Kenneth H.|website=toon1892.com|access-date=26 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227034506/http://toon1892.com/pages.php?t=mg&c=24|archive-date=2018-02-27|url-status=live}}</ref> Нийт 16 клуб өрсөлдсөн уг тэмцээний шигшээ тоглолтод Ноттингем Форестууд Шеффильд Венесдей клубтэй учраа тааран үндсэн цагт 0:0-ээр хуурай тэнцэж, торгуулийн цохилтоор түрүүлсэн юм.<ref name=cent>{{cite web|url=http://www.itsroundanditswhite.co.uk/articles/the-mercantile-credit-football-festival|title=The Mercantile Credit Football Festival|date=24 January 2013|access-date=5 December 2017|archive-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074544/http://www.itsroundanditswhite.co.uk/articles/the-mercantile-credit-football-festival|url-status=live}}</ref> Олон жил цом гээчийн бараа хараагүй Форестийн хувьд итгэл сэргээсэн үйл явдал нь энэ байлаа. Лигтээ ч боломжийн амжилт үзүүлж гуравдугаар байр эзлэн, 1987-88 оны Хөлбөмбөгийн холбооны цомын хагас шигшээд шалгарав. Чухам энэ цаг үед тус клубийн тулгуурын хамгаалагч Стюарт Пийрс хувийн ур чадвараа гайхуулан, клубийн ачааг нуруундаа үүрч байв. Тэрбээр таван улирал дараалан Мэргэжлийн хөлбөмбөгчдийн холбооны Оны шилдэг 11 тоглогчийн нэгээр нэрлэгдсэн юм. Дараа жил нь ч клубийн хувьд энэ амжилтаа хадгалан лигтээ гуравдугаар байр эзэлсэн. Гэвч менежер Брайан Клафийн хувийн араншин нэг л болсонгүй. Брайан Клаф 1989 оны нэгдүгээр сарын 18-ны өдөр Сити Граунд цэнгэлдэхийн талбайд нэвтэрсэн хоёр хөгжөөн дэмжигчийг цохив. Улмаар лигийн удирдлагууд түүнийг хэсэг тэмцээнд оролцохыг хориглож, торгууль оноосон билээ.<ref name=qpr>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2009/may/22/seven-deadly-sins-football-lust-part-two|title=Seven deadly sins of football: Lust – from Antonio Cassano to a Dutch pool party|date=21 May 2009|website=The Guardian|access-date=18 December 2017|archive-date=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052823/https://www.theguardian.com/football/2009/may/22/seven-deadly-sins-football-lust-part-two|url-status=live}}</ref> Улмаар 1988-89 оны Лигийн цомд өрсөлдөгч клубуудээ өмнөө сөхрүүлсээр шигшээ тоглолтод Лютон Таунтай шалгарав. Английн алдарт Уембли цэнгэлдэх хүрээлэнд 1989 оны дөрөвдүгээр сарын 5-ны өдөр болсон уг шигшээ тоглолтод Форестийн Найжл Клафын хоёр гоол, Уеббийн нэг гоолын ачаар 3:1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулан түүхэндээ гурав дахь удаагаа түрүүлсэн юм. Гэвч тэдний баяр бахдал, уй гашуугаар солигдох нь тэр. Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээний хагас шигшээд учраа таарсан Форест болон Ливерпүүл клуб Хиллсборо цэнгэлдэхэд тоглов. Тоглолт эхлээд долоон минут ч хүрээгүй байтал, зургаа дахь минутад их шахцалдааны улмаас цэнгэлдэх нурлаа. Түүхэнд “Хиллсборогийн гамшиг” гэж нэрлэсэн уг золгүй явдлын улмаас Ливерпүүл клубийн 97 хөгжөөн дэмжигч амиа алдсан билээ. Золгүй явдлын дараа хариу тоглолт болоход Ливерпүүл клуб 3:1 –ийн харьцаагаар ялалт байгуулсан цааш шалгарсан билээ. Хэдийгээр Европын хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээнд Форестчууд шалгарах болзлоо хагасан ч Хиллсборогийн гамшиг өөр бусад золгүй явдлаас шалтгаалан Английн ямар ч клубийг Европын тавцанд өрсөлдөхийг хориглох шийдвэр гарав. Чухам энэ шийдвэрийн улмаас өрсөлдөх эрхээ хасуулав. Дараа жилд нь Лигийн цомын шигшээд дахин шалгарч, Олдхем Атлетик клубийг Найжел Жемсоны цорын ганц гоолоор хожин, тус цомыг хоёр улирал дараалан өргөв. Клубийн тамирчдын гэмтэл, цомын тэмцээний ач холбогдол зэргээс шалтгаалан Форестчууд Дээд лигт 9-р байр эзэллээ. Форестын хувьд 1990-91 оны үлгэр домгийн гэмээр л байлаа. Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд хэд, хэдэн удаа дахин тоглолт хийн, гурав, дөрөв, тавдугаар тойргийн тоглолтууд хойшлон барин байж шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолт 1991 оны тавдугаар сарын 18-ны өдөр алдарт Уембли цэнгэлдэх хүрээлэнд болж үндсэн цэгт 1:1-ээр тэнцэн, нэмэлт цагт 2:1-ээр Тоттенхем Хотспур клуб ялалт байгуулав. Үндсэн цагийн 16 дахь минутад Стюарт Пийрс гоол оруулж тэргүүлсэн ч хоёрдугаар үеийн 55 дахь минутад Тоттенхемээс гоол оруулж тэнцлээ. Улмаар нэмэлт цагийн 94 дэх минутад Форестийн Дес Уолкер өөрийн хаалгандаа гоол оруулж, Холбооны цомоос атгаад алдав. Тухайн үед клубийн менежер Брайан Клаф хашир туршлагатай хагас хамгаалагч Стив Ходжийг сэлгээнд суулган, өсөж яваа од Рой Кийнд боломж олгосон ч байрлалын хэд, хэдэн алдаа гаргалаа. Хожим нь Рой Кийн менежерийн шийдвэрээр өөрийг нь гараанд гаргасныг ялагдлын үндэс болсон гэж дурссан нь бий.<ref>"Keane; The Autobiography". Roy Keane, Penguin Publishing Group, {{ISBN|9780718193997}}</ref> Английн дээд лигийн 1990-91 оны улиралд Форестууд 54 оноогоор наймдугаар байр эзэлсэн юм. Лигийн дундаж клубийн нэг болсон Форестууд 1991 оны зун Миллуолл клубийн мэргэн бууч Тедди Шерингемийг 2.1 сая фунтын үнээр эгнээндээ элсүүлж шуугиан тарив. Энэ нь тухайн үедээ тус клубийн наймааны дээд амжилт байлаа. Шерингем ирээд дээрдсэнчгүй, дордсончгүй. Лигтээ наймдугаар байр эзэлж, Лигийн цомын финалд гурав дахь жилээ дараалан шалгарсан боловч Манчестер Юнайтед клубт 1:0-ээр хожигдон цомоос атгаад алдав. Чухам энэ цаг үедээ Ноттингем Форест клуб таван улирлын дотор дотоодын долоон цомын тэмцээнд шалгаран, таван цом хүртсэн бахдам түүх бүтээсэн юм. Клубийн хамгаалалтын гол тоглогч Дес Уолкер 1992 оны зун Сампдориа клубт нэгдлээ. Шинэ тоглогчоор хүчээ зузаатгаж амжаагүй Ноттингем Форест клуб Премьер лигийн телевизээр дамжуулсан анхны тоглолтод Ливерпүүл клубтэй учраа таарч Шерингемийн цорын ганц гоолын ачаар 1:0-ээр ялалт байгуулав. Чухамдаа 1992-93 оны улирлаас эхлээд Английн хөлбөмбөгийн лигийн системээс дээд лигийг тусгаарлаж, Премьер лиг гэсэн цоо шинэ өнгө төрхөөр спортын үйл ажиллагаа явуулах болсон билээ. Ливерпүүлд оруулсан гоолоос ердөө долоо хоногийн дараа Форестын рекорд наймаа Тедди Шерингем Тоттенхем клубт нэгдэхээр болов. Чухам энэ нь эргэлтийн цэг болж Форестийг Английн төдийгүй европын тавцанд өрсөлдөхүйц клуб болгосон Брайан Клафын “хар дарсан зүүд” мэт өдрүүд эхлэв. Клубийг 18 жил удирдахдаа Европын цомыг ч өргөөд байсан Брайан Клафын ялгуусан замнал ийнхүү өндөрлөж, 1993 оны тавдугаар сард Премьер лигийн сүүлийн байрт бичигдэн, доош унахаар болсон билээ. <ref name=mole>{{cite web|url=https://www.sportsmole.co.uk/football/liverpool/on-this-day/feature/otd-sheringham-nets-historic-goal_171318.html|title=On this day: Teddy Sheringham nets first televised Premier League goal – Sports Mole|website=amp.sportsmole.co.uk|date=16 August 2014 |access-date=19 December 2017|archive-date=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051712/https://amp.sportsmole.co.uk/football/liverpool/on-this-day/feature/otd-sheringham-nets-historic-goal_171318.html|url-status=live}}</ref> Премьер лигийн сүүлийн тоглолтод Ипсвич Таун клубтэй учраа тааран 2:1 онооны харьцаагаар хожигдлоо. Клафийн эрин цагийн Форест клубийн сүүлийн гоолыг түүний хүү Найжел Клаф шигтгэх хувьтай байжээ. <ref name=nffchist/> Нэгэнт унах нь тодорхой болсон Форест клубийн хагас хамгаалагч Рой Кийн тэр зундаа Английн хөлбөмбөгийн дээд үнэ болох 3.7 сая фунтээр Манчестер Юнайтед клубт нэгдсэн юм. === Френк Кларкын ахархан амжилт (1993-1996) === Брайан Клафын бүтээн байгуулж, 1979 онд Европын цом (одоогийн Аваргуудын лиг) өргөсөн тэр ялгуусан багийг дахин цогцлоох зорилго тээн 1993 оны тавдугаар сард Френк Кларк ирлээ. Тухайн үедээ Френк Кларк дөрөвдүгээр лигийн Лейтон Ориент клубийг дээш нь дэвшүүлж, өөрийн гэсэн түүхээ бичээд байсан юм. Тэрээр Форестийг толгойлох болсон даруйдаа Стюарт Пийрсийг эргэн нэгтгэж, улмаар Стэн Коллимор, Ларс Бохинен, Колин Купер нартай гэрээ байгуулав. Английн Нэгдүгээр дивизион буюу хуучнаар хоёрдугаар лигт 83 оноогоор аман хүзүүдэж, Премьер лигтээ эргэн ирэхээр болсон билээ. <ref>{{cite web|title=Football League First Division 1993/94|access-date=1 August 2012|work=Soccerbase|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=213|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925183615/http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=213|url-status=live}}</ref> Ноттингем Форест клуб 1994-95 оны улиралд Премьер лигт дэвшсэн жилдээ гайхалтай амжилт үзүүлж, 77 оноогоор гуравдугаар байр эзлэв. <ref>{{cite web|title=Premiership 1994/95|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=119|work=Soccerbase|access-date=1 August 2012|archive-date=3 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103125752/http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=119|url-status=live}}</ref> Ийнхүү тэд Европын тавцанд, тэр дундаа Европын хөлбөмбөгийн холбооны цом (одоогийн Европа лиг)-ын эхний тойрогт өрсөлдөх эрхтэй болсон юм. Форестийн хувьд 1995-96 оны улирал дурсамжтай жил байлаа. Европын тавцанд болон лигтээ давхар өрсөлдөхөөр болов. Ур чадвар, тоглолтын хэв маягаараа гайхагдаад байсан Стен Коллимор улирал дундуур Ливерпүүл клубт тухайн үеийн Английн хөлбөмбөгийн дээд ханш 8.5 сая фунтээр зарагдлаа. Олон фронтод зэрэг дайтаж байсан Ноттингем Форест клуб тухайн улиралд Премьер лигт 58 оноотой, есдүгээр байрт жагсав. Лигийн амжилт дулимагхан ч Европын тавцанд чамлахааргүй амжилт үзүүллээ. Европын хөлбөмбөгийн холбооны цомын 1995-96 оны улиралд Форестчууд шөвгийн наймд шалгарав. Энэ нь тухайн улиралд Английн клубуудээс Европын тавцанд гаргасан дээд амжилт байсан юм. Шөвгийн наймд Германы алдарт Баейрн Мюнхен клубтэй учраа таарч хоёр тоглолтын нийлбэр дүн 7-2 онооны харьцаагаар бут ниргүүлжээ. Ийнхүү бут ниргүүлэхэд Форестоос хоёр гоолыг Стив Чийтл, Стив Стөүн нар оруулсан юм. Гэвч амжилт, ялалт түр зуурынх л байжээ. Форестын 1996-97 оны улирал өмнөхөөс орвонгоороо эргэв. Улирлын эхний хагаст ердөө гуравхан ялалт байгуулсан тэд лигийн ёроолд бичигдэж, улмаар 1996 оны арванхоёрдугаар сард ерөнхий менежер Френк Кларк албан тушаалаасаа огцорлоо.<ref>{{cite news|title=Winless Forest lose manager Clark|agency=Agence France-Presse|work=The Nation|location=Bangkok|publisher=Nation Multimedia Group|date=20 December 1996|access-date=11 June 2012|url=https://news.google.com/newspapers?id=g8QpAAAAIBAJ&dq=stan%20collymore%20manchester%20united&pg=6625%2C1867265|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227100218/https://news.google.com/newspapers?id=g8QpAAAAIBAJ&dq=stan%20collymore%20manchester%20united&pg=6625%2C1867265|url-status=live}}</ref> Түүний орыг клубийн тоглогч Стюарт Пийрс залгасан юм. === Пийрс, Бассетын үе (1997-1999) === Клубийн ахлагч 34 настай Стюарт Пийрс 1996 оны зул сарын баяраар тоглогч, менежерийн ажлыг хослуулахаар болов. Доош унасан Ноттингем Форестын форм ч тэр улиралдаа сайн байлаа. Стюарт Пийрсийн хувьд менежерийн үүргийг ердөө таван сар хашсан. Энэ хооронд 1997 оны гуравдугаар сард Кристал Палас клубийн менежер Дейв Бассеттай клубийн удирдлагууд холбогдсон байлаа. Үндсэндээ улирал дуусгаад албан ёсны менежерээр томилох асуудлыг аман байдлаар тохиролцжээ. Дейв Бассет бол Кристал Паласыг 12 жил удирдсан хашир туршлагатай нэгэн байлаа.<ref>{{cite news|title=Bassett quits Palace and joins Forest|agency=Reuters|work=The Nation|location=Bangkok|publisher=Nation Multimedia Group|date=1 March 1997|access-date=1 August 2012|url=https://news.google.com/newspapers?id=dKZNAAAAIBAJ&dq=bassett%20nottingham%20forest%20manager&pg=6362%2C145781|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008194023/https://news.google.com/newspapers?id=dKZNAAAAIBAJ&dq=bassett%20nottingham%20forest%20manager&pg=6362,145781|url-status=live}}</ref> Ийнхүү 1996-97 оны Премьер лигт Ноттингем Форест клуб ердөө зургаан оноогоор хомоол хаман доод лигт унав. <ref>{{cite web|title=Premiership 1996/97|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=117|work=Soccerbase|access-date=1 August 2012|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004235240/http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=117|url-status=live}}</ref> Дейв Бассетын хувьд эхний дайралтаараа л Форестыг Премьер лигт эргүүлэн дэвшүүлж чадсан юм. Тэд 1997-98 оны улиралд хоёрдугаар лиг буюу тухайн үеийн нэршлээр Английн хөлбөмбөгийн лигийн Нэгдүгээр дивизионд 94 оноогоор аваргалсан билээ.<ref>{{cite web|title=Football League First Division 1997/98|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=209|work=Soccerbase|access-date=1 August 2012|archive-date=5 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005002310/http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=209|url-status=live}}</ref> Премьер лигт дөнгөж дэвшсэн Ноттингем Форестын амжилт үнэхээр тааруу байлаа. Улирлын эхний таван тоглолтод ялалт байгуулалгүй хоёр тэнцэж, гурав хожигдов. Клубийн бүрэлдэхүүн болон ур чадварыг харахад ялалт байгуулахад туйлийн бэрх гэдэг нь үндсэн тодорхой болсон юм. Тиймээс ч клубийн удирдлагууд түүнийг 1999 оны нэгдүгээр сарын 5-ны өдөр үүрэгт ажлаас нь чөлөөлжээ. Түүнийг богино хугацаанд Рон Аткинсон орлохоор болов.<ref>{{cite news|title=Forest hire Atkinson the troubleshooter|url=https://www.independent.co.uk/sport/football-forest-hire-atkinson-the-troubleshooter-1046639.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220621/https://www.independent.co.uk/sport/football-forest-hire-atkinson-the-troubleshooter-1046639.html |archive-date=21 June 2022 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=The Independent|first=Alan|last=Barnes|date=12 January 1999|access-date=1 August 2012|location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/19707252|title=AFC Wimbledon: Dave Bassett involved in manager search|date=25 September 2012|work=BBC Sport|access-date=13 February 2018|archive-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529230536/https://www.bbc.com/sport/football/19707252|url-status=live}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} mf8x9rkwgtskm4xh1z86gf69bprvw3h 0 146258 869009 867408 2026-09-09T02:09:09Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 869009 wikitext text/x-wiki "Гуандуныг гатлах" нүүдэл нь орчин үеийн Хятадын түүхэнд урьд өмнө байгаагүй өргөн хүрээтэй хүн амын нүүдэл байсан бөгөөд бараг гурван зууны турш үргэлжилж, 30 орчим сая цагаачдыг хамарсан бөгөөд тэдний 20 орчим сая нь Зүүн Хойд Хятадад суурьшжээ. Энэхүү асар их нүүдэл нь Зүүн Хойд Хятадын газарзүйн дүр төрхийг үндсээр нь өөрчилсөн төдийгүй улс төр, эдийн засаг, соёл, үндэстний бүтэц, оюун санааны тал дээр гүнзгий нөлөө үзүүлсэн.Мин, [[Чин улс|Чин гүрний]] үеэс Бүгд Найрамдах Хятад улсын үе хүртэл Хойд Хятадаас, голчлон Шаньдун, Хэбэй, Хэнань мужуудаас Шаньхайгуаны зүүн хэсэгт орших Зүүн хойд Хятад руу хүмүүс их хэмжээгээр нүүдэллэсэн нь дэлхийн нүүдлийн түүхэнд "хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том хүн амын нүүдлийн нэг" гэж нэрлэгдэж, асар их нөлөө бүхий нүүдлийн үйл явдал болжээ. [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Манжуур]] [[Ангилал:Ляонин]] [[Ангилал:Гирин]] 7r3nkau0s846pmbb75zobu7r8johmnb 0 146725 869024 860485 2026-09-09T02:20:35Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 869024 wikitext text/x-wiki '''Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Арбулаг сум]]ын уугуул доктор профессор, Монгол улсын зөвлөх мал зүйч, адуу судлаач. 1941 оны зун Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын “Их хужиртын өндөр цахир” хэмээх газар айлын гурав дахь хүүхэд болж мэндэлсэн. Аав талаасаа Хөвсгөл аймгийн Жалханз хутагтын шавь Гүнчин зайсангийн удмын, ээж талаасаа Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан, Тэс талын хүн. Бага наснаасаа адуу малын дунд өссөн болохоор моринд дуртай болж өссөн. Тэрбээр бага сургуулиа 1954 төгсөж ах Г.Базаррагчаа нь 14 настайд эрдмийн мөр хөөлгөнө хэмээн гэрээс нь дагуулж явсан түүхтэй. 1958 онд Алтанбулагийн Хөдөө аж ахуйн техникумд зоотехникч, 1968 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн зоотехникийн факультет, 1976 онд ЗХУ-ын Москва хотын Тимирязевын академи, 1987 онд ЗСБНКазакстан улсад удирдлагын академийг тус тус дүүргэсэн. Д. Мянганцэвээн нь Төв аймгийн Жаргалантын Сангийн аж ахуйд 1958-1963 онуудад ажлын гараагаа эхэлж бод мал хариуцсан зоотехникчээр ажиллах хугацаандаа Монголд анх удаа Германаас авчирсан гүн хөлдөөсөн зөөвөрийн үрээр зохиомол хээлтүүлэг хийж, анхны био-техникч болж, семинталь үхрийн арчилгаа маллагааны технологийг боловсруулж, хэрэгжүүлэгч анхдагчийн нэг байсан. [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн Хөдөө аж ахуйн техникумд 1968-1976 онуудад зоотехникч багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллах хугацаандаа олон хөхлүүрт угж санаачилсан нь өнөөдрийг хуртэл уламжлалт бүтээгдэхүүн болон дэлгэрсэн. Хөдөө аж ахуйн яамны Мал аж ахуйн удирдах газарт 1976-1978 онд ажиллахадаа Монгол улсад мах, мах-cүү, сүү-махны үхэр үржүүлэх, бүсчлэлийг тогтоож үржлийн цөм сүрэг үржүүлэх аж ахуйн нэгжийг байгуулжээ. Мөн гойд ашиг шимт мал шалгаруулах, шагнах журмыг анхлан боловсруулсан нь ач холбогдлоо алдаагүй байна. [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн хөдөө аж ахуйн газар, үйлдвэрлэл туршлага станц, үржил селекцийн улсын станцад 1978-1991 онуудад мэргэжилтэн, даргаар ажиллах хугацаанд цөм сүргийг бүрдүүлж ашиг шимт чиглэлээр бүсчлэл тогтоож, аймгийн хэмжээнд мал аж ахуйг эрхлэх системийг амжилттай нэвтрүүлжээ. Торгууд хонь, алтайн улаан ямааг үүлдрийн хэсгээр, сутай хонийг омгоор баталгаажуулсан нь олон жилийн  ажлын нөр их үр дүн байлаа. Гурван хөхлүүрт угж, мах махан бүтээгдэхүүнийг боловсруулах 20 гаруй оновчтой санал, шинэ бүтээгдэхүүн санаачилж эрхээ хамгаалуулсны зэрэгцээ Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт алдарт хоньчин С.Цогтгэрэлтэй хамтран "Хонь маллах, үржүүлэх арга" номыг бичсэн нь уламжлалт мал маллагааны аргыг шинжлэх ухааны аргатай хослуулжээ. Тэрбээр Монгол адууг олон улсад бүртгэлжүүлж, “Мянгад, Тэс адууг сонгон үржүүлэх, аж ахуйн [[Амин судлал|биологи]] онцлог" сэдвээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг сүүлийн 40 гаруй жил эрхэлж, хөдөлмөр, оюун билгээ зориулж судалгааныхаа ажлаар тэс, мянгад адуу нь илуу хувьсамжтай болохыг баталж, илуу хувьсамж нь байгальдаа тэсвэртэй байх үзүүлэлтийг дэвшүүлжээ. Ховд аймгийн Мянгад суманд үржүүлж буй хурд-махны чиглэлийн "Мянгад" адууг омгоор баталгаажуулах ажлыг гардан зохион байгуулсан. Таван тэс-говь, гандан жас, хотгойд, мянгад, хайнаг гэсэн генеологи удам 10 гаруй бүлд судалгаа хийж, 35 хэмийн халуун, 52 хэмийн хүйтнийг ажирдаггүй, өвчин эмгэгт тэсвэр бухий генийн сантай, биеэ даасан сурэг (популяц) болохыг тогтоож, "Тэс омгийн адуу" нэг сэдэвт бүтээл туурвисан билээ. Францын Орлеан хотын "Орлеан-Монголын найрамдлын нийгэмлэг"-ийн тэргүүн Бенуа Гайсэгийн санаачилгаар Франц, Монголын хамтарсан баг Рубрукийн түүхэн аяллыг үргэлжлүүлэх зорилгоор 1990 онд Ховд аймгийн Булган сумаас Хархорум хотын туурь, Эрдэнэ зуу хийд хүртэл аялсан морин аяллын Монгол талын ахлагчаар оролцсон. Уг аяллынхаа тухай баримтат кино, гэрэл зургийн цомог олон улсад гаргасан нь аялал жуулчлалын бодлогод томоохон түлхэц болж, энэхүү аялал нь Франц-Монголын аялал жуулчлалын жимийг анхлан татсан билээ. Тэрээр Дундговь, Ховд аймгуудын хөдөө аж ахуйн техникум, Хөдөө аж ахуйн Их сургуулийн Алтайн бүсиин салбар сургуульд (техникум) багшлах хугацаандаа 3500 гаруй оюутанд хичээл зааж, 100 гаруй оюутны дипломын ажил, 50 гаруй магистр, 10 гаруй дэд докторын эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдаж, 3 шинжлэх ухааны докторыг төрүүлж, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагад үр бүтээлтэй ажиллажээ. Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, залуу малчдыг сургах зэрэг нийт 60 гаруй ном бүтээл туурвисан байна. Мал аж ахуйн салбарын хөгжил, ялангуяа залуу малчдын залгамж халааг бэлтгэх, малын үүлдэр угсаа, ашиг шимийг сайжруулах, үүлдэр, омог, хэвшлийн малын удмын санг хамгаалах, хөгжүүлэх үйл хэрэгт оруулсан үнэтэй хувь нэмэр, олон жилийн идэвх зүтгэл, хөдөлмөрийн амжилтыг нь төр, олон улс өндрөөр үнэлж, "Алтан гадас" одон, "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон", мөн "Ottavia Horse Award 1999" олон улсын шагналаар тус тус шагнасан. {{DEFAULTSORT:Мянганцагаан, Дэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын зоотехникч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Арбулагийн хүн]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] suwei1n72wbwnqwube2qeqs08r968ll 0 148111 868984 867500 2026-09-09T01:54:45Z Bgangte 107082 /* */ 868984 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> '''буюу тэхийн шээ'''г ('''''Ribes diacanthа''''') <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Улаагана|улааганы]] төрөлд хамаарах зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Нэрийн утгыг тайлвал Ribes - улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>, di - хос, acantha - шивүүр гэсэн утгатай. Орос хэлэнд смородина двуиглая гэх үг смородина - улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref>, двуиглая - хос шивүүрт гэж орчуулагдана. 81s7ww5dytx9eqaav6j2b4joh18dws9 0 148274 868980 868851 2026-09-09T01:15:44Z Zorigt 49 868980 wikitext text/x-wiki '''Инесса Ломакина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ине́сса Ива́новна Лома́кина,'' 1930 оны 9-р сарын 14-нд Ленинград хотод төрсөн—2007 онд Санкт-Петербург хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын сэтгүүлч, [[Монгол судлал|монгол судлаач]], зохиолч, ЗХУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн. == Намтар == Инесса Ломакина 1930 онд Лениград хотод төрөөд 1953 онд Ленинградын Их Сургуулийн Филологийн тэнхимийг төгссөн. Тэрээр дунд сургуульд орос хэл, уран зохиолын багшаар ажиллаж байжээ. 1966 онд Ломакина Монголд анх удаа геологич мэргэжилтэй нөхөртэйгээ хамт очсон бөгөөд нөхөр нь удаан хугацааны томилолтоор Монголд ирсэн байна. Монгол улс, ард түмэнд сэтгэлтэй тэрээр олон нийтийн болон сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцох болсон. Ломакина Монголд Зөвлөлтийн "Советская культура", "Литературная газета" сонинуудын сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн "Орчин үеийн Монгол" сэтгүүлд ажиллаж, "Энхээ" гэсэн нууц нэрээр бичдэг байжээ. И.Ломакина Монгол улс, түүний түүх, соёлын талаар бичдэг байв. Түүний бүтээлийн нэлээд хэсэг нь Монголын дүрслэх урлагт зориулагдсан байдаг. Тэрээр Германы урлагийн нэвтэрхий толь бичиг болох "Allgemeine Kunstlerleksikon" (Саур, Лайпциг)-д зориулж тодорхой монгол хүмүүсийн тухай 100 гаруй богино өгүүлэл бичсэн. Ломакинагийн Монголын тухай номуудад "Социалист Монголын дүрслэх урлаг", "Марзан Шарав", "Жа ламын толгой", "Аугаа дүрвэгч", "Улаанбаатар" зэрэг багтдаг. "[[Жа ламын толгой]]" номд 1910-аад онд Баруун Монголд болсон үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцсон цэргийн удирдагч, хошууны удирдагч [[Жа лам Дамбийжанцан]]ы тухай өгүүлдэг юм. "Аугаа оргодол" номдоо Ломакина олон тооны эх сурвалжид тулгуурлан 20-р зууны эхэн үеийн "Буддын шашинт" Төв Азийн түүхийн өөр нэг хэсэг болох [[13-р Далай лам]]<nowiki/>ын аймшигт тэнүүчлэлийн тухай өгүүлдэг. Тэрээр Британи, Хятадын олзлолтоос зугтаж, Монголын [[Өргөө]] руу зугтаж, Оросын дэмжлэгт итгэсэн. Төвөдийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч энэ хүний ​​хувь заяа энэ бүтээлийн өмнө болон дараа нь тусгайлан судлагдаж байгаагүй. И.Ломакинаг Монголын Алтан гадас одонгоор шагнаж үнэлсэн байна. Дурдсан зүйлсээс гадна Ломакина Монголтой холбоогүй олон тооны бүтээл бичсэн. Тодруулбал, тэрээр [[Пётр Чайковский]], [[Николай Рерих]], [[Анна Вырубова]], Лиля Брик, Бенуагийн гэр бүл, [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерны]] тухай бичсэн. == Бүтээлүүд == * ''Ломакина И. И.'' Изобразительное искусство социалистической Монголии. — Улан-Батор: Госиздательство МНР, 1970. — 93 с., 28 л. илл., портр. * ''Ломакина И. И.'' Марзан Шарав. — М.: Изобразительное искусство, 1974. — 89 с. : ил., портр. * ''Ломакина И. И.'' Белые юрты в степи. М.: Мол. гвардия, 1975. — 144 с., 8 л. ил. : ил. * ''Ломакина И. И.'' Улан-Батор. — Л.: Искусство, 1977. — 199 с., 8 л. ил. : ил. — (Города и музеи мира). * ''Ломакина И. И.'' Невский имени Ленина. История производственного объединения «Невский завод им. В.И. Ленина». — Л.: Лениздат, 1981. — 413 с. — (История фабрик и заводов) * ''Ломакина И. И.'' Памятник на Бухтарме: О Семянниковской коммуне, организованной петрогроградскими рабочими в 1918 г. в Семипалатинской области. — М.: Политиздат, 1989. — 192 с., [8] л. ил. — <nowiki>ISBN 5250003990</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Наша биография. Очерки истории производственного объединения «Завод им. М. И. Калинина»: 1869—1989. — Л.: Лениздат, 1991. — 431 с. — <nowiki>ISBN 5289008195</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Голова Джа-Ламы. — Улан-Удэ; СПб.: ЭкоАрт, 1993. — 222 с. — <nowiki>ISBN 5859700075</nowiki> — (Восток на Западе). * [ ''Ломакина И. И.'' ] ''Першин, Дмитрий Петрович [1861 — 1936]''. Барон Унгерн, Урга и Алтан-Булак: Записки очевидца о смутном времени во Внешней (Халхаской) Монголии в первой трети XX века / Подгототовка текста, вступельный очерк, послесловие, комментарии И. И. Ломакиной. — Самара: Агни, 1999. — 280 с.: ил. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5898500030</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Великий беглец. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2001. — 288 с. — <nowiki>ISBN 5287000308</nowiki> * ''Ломакина И. И.'' Грозные махакалы Востока. — М.: Эксмо; Яуза, 2004. — 381, [2] с., [16] л.ил., портр. — ISBN 5878491435381, — (Путь в Шамбалу : Они держали в страхе Азию). * ''Ломакина И. И.'' Монгольская столица, старая и новая. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 293 с., [32] л. ил., карт., портр., цв. ил. — <nowiki>ISBN 5873173028</nowiki> — (Сфера Евразии). 7q60300tow4d0o7fb904tyonmz2t08n 0 148275 868981 868856 2026-09-09T01:18:00Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн]] to [[Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвөд судлалын хүрээлэн]] without leaving a redirect 868856 wikitext text/x-wiki '''Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвд судлалын хүрээлэн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН'') нь Буриад улсын анхны эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бөгөөд Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн судалгааны хүрээлэнгийн систем дэх дорно дахины судлалын төвүүдийн нэг юм (ОУШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын шинжлэх ухааны төв). ОХУ-ын Улаан-Үд хотод байралдаг. == Түүх == Түүхэн нэршилүүд: * 1922 — Буриадын Шинжлэх Ухааны Хороо ([[Орос хэл|орос.]] ''Бурятский учёный комитет'', Буручком) * 1929 — Буриад-Монголын Улсын Соёлын Хүрээлэн (''Бурят-Монгольский государственный институт культуры'') * 1936 — Хэл, Уран Зохиол, Түүхийн Улсын Хүрээлэн (''Государственный институт языка, литературы и истории'') * 1944 — Буриад-Монголын Соёл, эдийн засаг судалгааны хүрээлэн (Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры и экономики) * 1949 — Буриад-Монголын Соёл судалгааны хүрээлэн (''Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры'') * 1958 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад цогц судалгааны хүрээлэн (Бурятский комплексный научно-исследовательский институт СО АН СССР) * 1966 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад салбар (Бурятский филиал СО АН СССР) * ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын Нийгмийн Шинжлэх ухааны хүрээлэн (Бурятский институт общественных наук СО АН СССР) * 1997 — Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддын Шашин, Төвөд Судлалын хүрээлэн == Бүтэц == * Түүх, угсаатны зүй, социологийн тэнхим * Төв Азийн түүх, соёлын тэнхим * Дорно дахины гар бичмэл, баран хэвлэлийн төв * Хэл шинжлэлийн тэнхим * Утга зохиол, ардын аман зохиолын судалгааны тэнхим * Философи, соёл судлал, шашны судалгааны тэнхим * Шинжлэх ухааны зохион байгуулалтын тэнхим * Гадаад хэлний тэнхим * Философийн тэнхим == Алдартай ажилтнууд == # Балдоржи Бадараев - Зөвлөлтийн Буриадын Төвд судлаач (1929-1987); # [[Борис Базаров-|Борис Ванданович Базаров-]] Зөвлөлт ба Оросын түүхч. Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн академич; # Базар Барадиевич Барадийн - дорно дахины судлаач, төр, олон нийт, утга зохиолын зүтгэлтэн; # Гомбо Цыбикович Белгаев - улс төрч, багш, зураач; # Павел Михайлович Берлинский - хөгжмийн хэсгийн эрхлэгч; # Ксения Максимовна Герасимова - Оросын эрдэмтэн-дорно дахины судлаач, профессор, түүхийн ухааны доктор, ШУА-ийн Монгол, Буддын шашин, Төвд судлалын хүрээлэнгийн ажилтан. # Владимир Петрович Гирченко - түүхч, архивч; # Бидия Дандарович Дандарон- Буддын шашинтан, түүхч, философич; # [[Баир Дугаров|Баир Сономович Дугаров]] - Буриадын ардын аман зохиол судлаач, зохиолч; # Людмила Валентиновна Лбова - Зөвлөлт ба Оросын археологич, түүхийн ухааны доктор, профессор, Сибирь, Төв Азийн археологи, эртний урлагийн мэргэжилтэн; # Сергей Юрьевич Лепехов – гүн ухаантан, дорно дахины судлаач; # Василий Цыренович Найдаков – филологич, театр судлаач, утга зохиолын судлаач; # [[Николай Поппе]] – 1941 онд хүрээлэнгийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүн; # Регби Ешиевич Пубаев – Зөвлөлтийн Буриад судлаач, Түүхийн ухааны доктор, Төвд судлаач, Монгол судлаач; # Валентин Иванович Рассадин (1939–2017) – Зөвлөлт ба Оросын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн. Филологийн ухааны доктор, профессор, Буриад АССР болон РСФСР-ын гавьяат эрдэмтэн, Монголын эрдэмтэн, Найрамдлын одонгийн эзэн. Судалгааны үндсэн чиглэлүүд: Монгол судлал, Түрэг судлал, Алтай судлал; # Буянто Сайнсакович Санжиев – түүхч; # [[Татьяна Скрынникова|Татьяна Дмитриевна Скрынникова]] – түүхч, монгол судлаач; # Цыдендамбаев, Цыбикжап Бобоевич – түүхч, филологич, угсаатны зүйч; # [[Константин Черемисов|Константин Михайлович Черемисов]] – Буриад-Орос хэлний анхны толь бичгийн зохиогч. idbpqxhjf79ldlfssgia3tojffs8awx 868982 868981 2026-09-09T01:19:45Z Zorigt 49 868982 wikitext text/x-wiki '''Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддизм, Төвөд судлалын хүрээлэн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН'') нь Буриад улсын анхны эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бөгөөд Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн судалгааны хүрээлэнгийн систем дэх дорно дахины судлалын төвүүдийн нэг юм (ОУШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын шинжлэх ухааны төв). ОХУ-ын Улаан-Үд хотод байрладаг. == Түүх == Түүхэн нэршлүүд: * 1922 — Буриадын Шинжлэх Ухааны Хороо ([[Орос хэл|орос.]] ''Бурятский учёный комитет'', Буручком) * 1929 — Буриад-Монголын Улсын Соёлын Хүрээлэн (''Бурят-Монгольский государственный институт культуры'') * 1936 — Хэл, Уран Зохиол, Түүхийн Улсын Хүрээлэн (''Государственный институт языка, литературы и истории'') * 1944 — Буриад-Монголын Соёл, эдийн засаг судалгааны хүрээлэн (Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры и экономики) * 1949 — Буриад-Монголын Соёл судалгааны хүрээлэн (''Бурят-Монгольский научно-исследовательский институт культуры'') * 1958 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад цогц судалгааны хүрээлэн (Бурятский комплексный научно-исследовательский институт СО АН СССР) * 1966 — ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриад салбар (Бурятский филиал СО АН СССР) * ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Буриадын Нийгмийн Шинжлэх ухааны хүрээлэн (Бурятский институт общественных наук СО АН СССР) * 1997 — Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол, Буддын Шашин, Төвөд Судлалын хүрээлэн == Бүтэц == * Түүх, угсаатны зүй, социологийн тэнхим * Төв Азийн түүх, соёлын тэнхим * Дорно дахины гар бичмэл, баран хэвлэлийн төв * Хэл шинжлэлийн тэнхим * Утга зохиол, ардын аман зохиолын судалгааны тэнхим * Философи, соёл судлал, шашны судалгааны тэнхим * Шинжлэх ухааны зохион байгуулалтын тэнхим * Гадаад хэлний тэнхим * Философийн тэнхим == Алдартай ажилтнууд == # Балдоржи Бадараев - Зөвлөлтийн Буриадын Төвөд судлаач (1929-1987); # [[Борис Базаров|Борис Ванданович Базаров]] - Зөвлөлт ба Оросын түүхч. Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн академич; # Базар Барадиевич Барадийн - дорно дахины судлаач, төр, олон нийт, утга зохиолын зүтгэлтэн; # Гомбо Цыбикович Белгаев - улс төрч, багш, зураач; # Павел Михайлович Берлинский - хөгжмийн хэсгийн эрхлэгч; # Ксения Максимовна Герасимова - Оросын эрдэмтэн-дорно дахины судлаач, профессор, түүхийн ухааны доктор. # Владимир Петрович Гирченко - түүхч, архивч; # Бидия Дандарович Дандарон- Буддын шашинтан, түүхч, философич; # [[Баир Дугаров|Баир Сономович Дугаров]] - Буриадын ардын аман зохиол судлаач, зохиолч; # Людмила Валентиновна Лбова - Зөвлөлт ба Оросын археологич, түүхийн ухааны доктор, профессор, Сибирь, Төв Азийн археологи, эртний урлагийн мэргэжилтэн; # Сергей Юрьевич Лепехов – гүн ухаантан, дорно дахины судлаач; # Василий Цыренович Найдаков – филологич, театр судлаач, утга зохиолын судлаач; # [[Николай Поппе]] – 1941 онд хүрээлэнгийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүн; # Регби Ешиевич Пубаев – Зөвлөлтийн Буриад судлаач, Түүхийн ухааны доктор, Төвөд судлаач, Монгол судлаач; # Валентин Иванович Рассадин (1939–2017) – Зөвлөлт ба Оросын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн. Филологийн ухааны доктор, профессор, Буриад АССР болон РСФСР-ын гавьяат эрдэмтэн, Монголын эрдэмтэн, Найрамдлын одонгийн эзэн. Судалгааны үндсэн чиглэлүүд: Монгол судлал, Түрэг судлал, Алтай судлал; # Буянто Сайнсакович Санжиев – түүхч; # [[Татьяна Скрынникова|Татьяна Дмитриевна Скрынникова]] – түүхч, монгол судлаач; # Цыдендамбаев, Цыбикжап Бобоевич – түүхч, филологич, угсаатны зүйч; # [[Константин Черемисов|Константин Михайлович Черемисов]] – Буриад-Орос хэлний анхны толь бичгийн зохиогч. 4y2bwld205lh2q1wdb0kfm2k7dzc2db 0 148276 868860 2026-09-08T13:10:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:BSU 5.JPG|thumb|403x403px|Буриадын Улсын Их Сургууль]] '''Банзарын Доржийн нэрэмжит Буриадын Улсын Их Сургууль''' ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Банзарай Доржын нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Буря́тский государственный университет имени..." 868860 wikitext text/x-wiki [[Файл:BSU 5.JPG|thumb|403x403px|Буриадын Улсын Их Сургууль]] '''Банзарын Доржийн нэрэмжит Буриадын Улсын Их Сургууль''' ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Банзарай Доржын нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Буря́тский государственный университет имени Доржи́ Банза́рова,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Buryat State University'') — Оросын Сибирь болон Алс Дорнодын тэргүүлэх боловсрол, шинжлэх ухааны төвүүдийн нэг болох дээд боловсролын байгууллага. Энэ нь 1995 онд Доржи Банзаровын нэрэмжит Буриадын Улсын Багшийн Дээд Сургууль болон Улаан-Үд дэх Новосибирскийн Улсын Их Сургуулийн салбарын үндсэн дээр Буриадын Улсын Их Сургууль нэртэйгээр байгуулагдсан. == Түүх == 1932 оны 1-р сарын 10-нд Зөвлөлт Оросын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл "Верхнеудинск хотод Буриад-Монголын Хөдөө Аж Ахуйн Багшийн Дээд Сургуулийг нээх тухай" тогтоолыг баталсан. Буриад улсын анхны дээд боловсролын байгууллага болох Багшийн Дээд Сургуулийг албан ёсоор 1932 оны 2-р сарын 10-нд нээжээ. Дээд Сургууль байгуулсан нь тус бүс нутгийн боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын хөгжилд маш чухал ач холбогдолтой байв. Буриад-Монголын Багшийн Дээд Сургууль нь Физик-Математик, Байгалийн ухаан, Утга зохиол ба хэл шинжлэл, Түүх-Эдийн засгийн гэсэн дөрвөн тэнхимээс бүрдэж байв. Мөн сурган хүмүүжүүлэх ухаан, диалектик материализм ба ленинизм, улс төрийн эдийн засаг, Буриад-Монгол хэл гэсэн 4 ерөнхий тэнхимийг багтаасан байна. [[Морхоз Хабаев|Морхоз Петрович Хабаев]] тус дээд сургуулийн анхны захирал болж байжээ. Их сургуулиудын анхны багш нарын бүрэлдэхүүнд өндөр мэргэшсэн, туршлагатай шинжлэх ухаан, багшийн ажилчид, салбарынхаа тэргүүлэх мэргэжилтнүүд багтжээ: 3 профессор, 3 дэд профессор, 10 туслах, 2 магистрант. Анхны оюутан элсэлт 1932 оны намар болсон бөгөөд дунд сургууль, техникийн сургуулийн төгсөгчид, багшийн боловсролгүй дадлагажигч багш нарыг оролцуулан 146 хүнээс бүрдэж байжээ. [[Файл:BSU9.jpg|thumb|350x350px|Холбооны Зөвлөлийн дарга Сергей Миронов тус Их сургуульд 2007 онд зочлох үеэр.]] 1985 он гэхэд тус сургуулийн 335 багшийн 173 нь эрдмийн зэрэг, цолтой байсан нь 51.6%-ийг эзэлж байв. 1992 онд Новосибирскийн Улсын Их Сургуулийн салбар Улаан-Үд хотод нээгдсэн. Гэсэн хэдий ч 1995 онд тус сургууль болон Буриадын Багшийн дээд сургуулийг өөрчлөн зохион байгуулж, Буриадын Улсын Их Сургуулийг тэдгээрийн суурин дээр байгуулсан. Үүний дараа тус их сургууль салбаруудаа нээсэн: 1999 оны 11-р сард Бохан хотод, 2000 оны 3-р сард Улаанбаатар хотод, 2004 оны 9-р сард Агинск хотод. 2005 онд тус их сургууль Хятадын Хайлар хотод Хөлөнбуйр хүрээлэнгийн байранд төлөөлөгчийн газраа нээсэн. 2021 онд БУИС 1115 оюутан элсүүлсэн бөгөөд тэдний 792 нь улсын санхүүжилтээр, 323 нь төлбөртэй сургалтаар элссэн. Тухайн жилийн сургалтын төлбөрийн дундаж өртөг нь нэг жилийн сургалтын төлбөр 136,902 рубль байв. 2021 онд БУИС нь Интерфаксын Үндэсний Их Сургуулийн 2021 оны чансаанд оролцсон Оросын 341 их сургуулиас 201-207-р байрт жагссан бөгөөд энэ нь бакалавр, магистр, магистрын түвшний боловсролын чанар, судалгааны зохион байгуулалт, үр дүн, түүнчлэн нийгмийн орчин, олон улсын болон бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, инновацийн экосистемийн хөгжлийг харгалзан үзсэн байна. == Бүтэц == Одоогийн байдлаар БУИС нь 78 тэнхимээс бүрдсэн найман боловсролын байгууллага, нэг коллежоос бүрддэг. Тус их сургуульд 10,000 гаруй бакалавр, 393 магистрын оюутан, 16 докторын оюутан суралцдаг. 109 дээд боловсролын хөтөлбөр, 11 дунд мэргэжлийн боловсролын хөтөлбөр зэрэг 120 чиглэл, мэргэжлээр суралцдаг. Тус их сургуулийн номын санд 1,200,000 боть ном байдаг. Тус их сургууль нь 180 шинжлэх ухааны доктор, профессор, 575 шинжлэх ухааны нэр дэвшигч, дэд профессор зэрэг 1,100 гаруй багштай. Багш нарын дунд Оросын Шинжлэх Ухааны Академи, Оросын Боловсролын Академийн 6 гишүүн, мөн Оросын улсын академийн 30 гаруй академич, гишүүн байдаг. Түүхийн ухааны доктор [[Алдар Дамдинов]] 2022 оны 4-р сарын 8-наас хойш тус их сургуулийн ректороор ажиллаж байна. == Захиралууд == 1. 1932—1936 онд [[Морхоз Хабаев]] (1903—1980) 2. 1939—1945 онд Алексей Дуринов (1909—1992) 3. 1945—1952 онд Елена Рампилова (1906-?) 4. 1952—1956 онд Александр Булгадаев (1912—2002) 5. 1956—1960 онд Пётр Матханов (1913—1991) 6. 1960—1965 онд Николай Шулунов (1913—1976) 7. 1967—1986 онд Иван Батудаев (1922—2000) 8. 1986—1993 онд Геннадий Басаев (1928—2015) 9. 1993—2015 онд [[Степан Калмыков]] (1950 төрсөн) 10. 2015—2021 онд Николай Мошкин (1973 онд төрсөн) 11. 2021—оос Алдар Дамдинов (1971 онд төрсөн) n271j0n4g76tktv8l73i9bnkhxnjtfk 0 148277 868868 2026-09-08T13:19:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Deputy of the State Duma of Russia from the Republic of Buryatia Aldar Damdinov.jpg|thumb]] '''Дамдины Алда́р''' ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Дамдинов Валериин Алдар''; [[Орос хэл|орос.]] ''Алда́р Вале́рьевич Дамди́нов,'' 1971 оны 3-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад улсын Хорин дүүргийн Хоринск тос..." 868868 wikitext text/x-wiki [[Файл:Deputy of the State Duma of Russia from the Republic of Buryatia Aldar Damdinov.jpg|thumb]] '''Дамдины Алда́р''' ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Дамдинов Валериин Алдар''; [[Орос хэл|орос.]] ''Алда́р Вале́рьевич Дамди́нов,'' 1971 оны 3-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад улсын Хорин дүүргийн Хоринск тосгонд төрсөн) — оросын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, [[Буриадын Улсын Их Сургууль|Буриадын Улсын Их сургуулийн]] ректор. Оросын Төрийн Думын 7-р чуулганы гишүүн, «Нэгдсэн Орос» намын гишүүн (2016—2021). 3cw91alhe3yuk8nz4578vwgccs8iowq 868869 868868 2026-09-08T13:21:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 868869 wikitext text/x-wiki [[Файл:Deputy of the State Duma of Russia from the Republic of Buryatia Aldar Damdinov.jpg|thumb]] '''Дамдины Алда́р''' ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Дамдинов Валериин Алдар''; [[Орос хэл|орос.]] ''Алда́р Вале́рьевич Дамди́нов,'' 1971 оны 3-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад улсын Хорин дүүргийн Хоринск тосгонд төрсөн) — оросын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, [[Буриадын Улсын Их Сургууль|Буриадын Улсын Их сургуулийн]] ректор. Оросын Төрийн Думын 7-р чуулганы гишүүн, «Нэгдсэн Орос» намын гишүүн (2016—2021). 2008-2016 онд Алдар Дамдинов Буриадын Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдаар ажилласан. saaqsctq3r40xinkuglqb6tga47q2yp 0 148278 868889 2026-09-08T18:34:45Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Чаган]] to [[Чаган муж]] 868889 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чаган муж]] j8ejs7qgea7o1fzpph5mavs32qahhd0 0 148279 868892 2026-09-08T18:39:30Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хамгён]] to [[Умард Хамгён муж]] 868892 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Умард Хамгён муж]] jldonwvek0mpx0l22fv4dbt1jfv6ne9 0 148280 868894 2026-09-08T18:39:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хамгён муж]] to [[Хойд Хамгён муж]] 868894 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хамгён муж]] 3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy 828 148281 868904 2026-09-08T18:49:10Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { lang = "ko", ["02"] = {name="South Pyongan",isonames={ko="P'yǒngan-namdo",ko_kps="Phyeongannamto"}}, ["03"] = {name="North Pyongan",isonames={ko="P'yǒngan-bukto",ko_kps="Phyeonganpukto"}}, ["04"] = {name="Chagang",isonames={ko="Chagang-do",ko_kps="Jakangto"}}, ["05"] = {name="South Hwanghae",isonames={ko="Hwanghae-namdo",ko_kps="Hwanghainamto"}}, ["06"] = {name="North Hwanghae",isonames={ko="Hwanghae-bukto",ko_kps="Hwanghaipukto"}}, ["07..." 868904 Scribunto text/plain return { lang = "ko", ["02"] = {name="South Pyongan",isonames={ko="P'yǒngan-namdo",ko_kps="Phyeongannamto"}}, ["03"] = {name="North Pyongan",isonames={ko="P'yǒngan-bukto",ko_kps="Phyeonganpukto"}}, ["04"] = {name="Chagang",isonames={ko="Chagang-do",ko_kps="Jakangto"}}, ["05"] = {name="South Hwanghae",isonames={ko="Hwanghae-namdo",ko_kps="Hwanghainamto"}}, ["06"] = {name="North Hwanghae",isonames={ko="Hwanghae-bukto",ko_kps="Hwanghaipukto"}}, ["07"] = {name="Kangwon",isonames={ko="Kangwǒn-do",ko_kps="Kangweonto"}}, ["08"] = {name="South Hamgyong",isonames={ko="Hamgyǒng-namdo",ko_kps="Hamkyeongnamto"}}, ["09"] = {name="North Hamgyong",isonames={ko="Hamgyǒng-bukto",ko_kps="Hamkyeongpukto"}}, ["10"] = {name="Ryanggang",isonames={ko="Ryanggang-do",ko_kps="Ryangkangto"}}, ["13"] = {name="Rason",isonames={ko="Rasǒn",ko_kps="Raseon"}}, ["14"] = {name="Nampo",isonames={ko="Namp’o",ko_kps="Nampho"}}, ["15"] = {name="Kaesong",isonames={ko="Kaesŏng",ko_kps="Kaeseong"}}, ["01"] = {name="Pyongyang",isonames={ko="P'yǒngyang",ko_kps="Phyeongyang"}} } rhfc0fv7wgo1vkneqm9dujc0tu1aee3 0 148282 868908 2026-09-08T18:51:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Рянган]] to [[Рянган муж]] 868908 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Рянган муж]] i4yh5gdw4pw8ryms190bycd9jw5x0pe 0 148283 868915 2026-09-08T19:10:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Хуанхэ]] to [[Хойд Хуанхэ]] 868915 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хуанхэ]] 5rkj4b9folna7ey3jalw54p9hiao7vg 0 148284 868917 2026-09-08T19:10:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хойд Хуанхэ]] to [[Хойд Хуанхэ муж]] 868917 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хуанхэ муж]] snf9n0dozfg66w549dvlcbn4sk1wyqh 0 148285 868921 2026-09-08T19:13:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Хуанхэ]] to [[Өмнөд Хуанхэ муж]] 868921 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Хуанхэ муж]] qh2fjljo33yzzby6neoaywsesc9j3k4 0 148286 868945 2026-09-08T19:44:24Z Enkhsaihan2005 64429 [[Хойд Пёнань муж]] руу чиглүүлэгдлээ 868945 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Пёнань муж]] nce9dpuiqiuajc6fe8iortiy7px1aep 0 148287 868957 2026-09-08T21:40:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт]] to [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]] 868957 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]] 7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9 0 148288 869039 2026-09-09T02:59:31Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Труро бол Их Британийн Англи улсын Корнуолл гүнлигийн төв бөгөөд тус бүс нутгийн засаг захиргаа, соёлын төв юм." 869039 wikitext text/x-wiki Труро бол Их Британийн Англи улсын Корнуолл гүнлигийн төв бөгөөд тус бүс нутгийн засаг захиргаа, соёлын төв юм. qni0ijshpovygy0oz1ro3vb1kaqc1si 0 148289 869040 2026-09-09T03:17:20Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сигулда бол Латвийн хот бөгөөд Гауяа голын хөндийд, нийслэл Рига хотоос зүүн зүгт оршдог. Энэ нь түүхийн дурсгалт цайз болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай." 869040 wikitext text/x-wiki Сигулда бол Латвийн хот бөгөөд Гауяа голын хөндийд, нийслэл Рига хотоос зүүн зүгт оршдог. Энэ нь түүхийн дурсгалт цайз болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай. stl7dyldfzo6tglarbkvhquz87esfg5 0 148290 869041 2026-09-09T03:18:46Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Синтра бол Португалийн Лиссабон бүс нутагт орших хот юм. Энэ хот нь XIX зууны романтик архитектурын хэв маягаараа алдартай бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна." 869041 wikitext text/x-wiki Синтра бол Португалийн Лиссабон бүс нутагт орших хот юм. Энэ хот нь XIX зууны романтик архитектурын хэв маягаараа алдартай бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. b071o1j2xx9o92ftb64nocre5dua1bs 0 148291 869042 2026-09-09T03:20:00Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сан-Жиминьяно бол Италийн Тоскана мужид орших дундад зууны үеийн жижиг хот юм. Тус хот нь бүрэн бүтэн хадгалагдаж үлдсэн дундад зууны үеийн цамхагуудаараа дэлхийд алдартай." 869042 wikitext text/x-wiki Сан-Жиминьяно бол Италийн Тоскана мужид орших дундад зууны үеийн жижиг хот юм. Тус хот нь бүрэн бүтэн хадгалагдаж үлдсэн дундад зууны үеийн цамхагуудаараа дэлхийд алдартай. m122xinyvrgi0gjdnup5aezn200eer5 0 148292 869043 2026-09-09T03:22:17Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Андорр-ла-Велья бол Андоррын Вант Улсын нийслэл бөгөөд Пиренейн нурууны гүнд оршдог Европ тивийн хамгийн өндөрлөгт орших нийслэлүүдийн нэг юм." 869043 wikitext text/x-wiki Андорр-ла-Велья бол Андоррын Вант Улсын нийслэл бөгөөд Пиренейн нурууны гүнд оршдог Европ тивийн хамгийн өндөрлөгт орших нийслэлүүдийн нэг юм. 6p9ze2hmqsl3svp62p54sa7tswl5grj 0 148293 869044 2026-09-09T03:24:04Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Альгеро бол Италийн Сардини арлын баруун хойд хэсэгт орших далайн эргийн хот бөгөөд Каталонийн соёлын өв уламжлалаараа алдартай." 869044 wikitext text/x-wiki Альгеро бол Италийн Сардини арлын баруун хойд хэсэгт орших далайн эргийн хот бөгөөд Каталонийн соёлын өв уламжлалаараа алдартай. 7nc5dn3h7r38pezcb1tfpilbgp9o1cm 0 148294 869046 2026-09-09T03:35:37Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Кампо-Гранде бол Бразилын баруун-төв хэсэгт орших хот бөгөөд Өмнөд Мату-Гросу мужийн төв, эдийн засаг, соёлын чухал төв юм." 869046 wikitext text/x-wiki Кампо-Гранде бол Бразилын баруун-төв хэсэгт орших хот бөгөөд Өмнөд Мату-Гросу мужийн төв, эдийн засаг, соёлын чухал төв юм. 0t346lja16yzr53fbdfq8izz73dm8yy 0 148295 869047 2026-09-09T03:36:45Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Темуко бол Чилийн өмнөд хэсэгт орших хот, Араукани бүсийн төв бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн болон дээд боловсролоороо алдартай." 869047 wikitext text/x-wiki Темуко бол Чилийн өмнөд хэсэгт орших хот, Араукани бүсийн төв бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн болон дээд боловсролоороо алдартай. 2vx1r264orq1im00bsz4ucpn7vtcvud 0 148296 869048 2026-09-09T03:38:02Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Вильявисенсио бол Колумбын төв хэсэгт орших хот, Мета мужийн төв бөгөөд Андын нуруу болон Амазоны тэгш талыг холбосон чухал хаалга юм." 869048 wikitext text/x-wiki Вильявисенсио бол Колумбын төв хэсэгт орших хот, Мета мужийн төв бөгөөд Андын нуруу болон Амазоны тэгш талыг холбосон чухал хаалга юм. 1695zn2jbkxy202nem28v71sf1cof2x 0 148297 869049 2026-09-09T03:40:23Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Сальта бол Аргентины баруун хойд хэсэгт орших хот, Сальта мужийн төв бөгөөд Испанийн колоничлолын үеийн архитектураараа алдартай." 869049 wikitext text/x-wiki Сальта бол Аргентины баруун хойд хэсэгт орших хот, Сальта мужийн төв бөгөөд Испанийн колоничлолын үеийн архитектураараа алдартай. qh2tjdabrcu7xctpxidc27udc270p0g 0 148298 869053 2026-09-09T05:37:02Z Egzs 88168 Хуудас үүсгэв: "{{Infobox | above = Монгол Улсын<br>Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар | subheader = | image = [[File:State emblem of Mongolia.svg|150px]] | caption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Харьяат | data1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | label2 = Байгуулагд..." 869053 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын<br>Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар | subheader = | image = [[File:State emblem of Mongolia.svg|150px]] | caption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Харьяат | data1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = 1992 оны 2 сарын 12 | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга|Дарга]] | data4 = [[Алтанхуягийн Үйлсдэлгэр]] | label5 = Нийт гишүүд | header6 = Албан газар | label7 = Төв байр | data7 = [[Төрийн ордон]] | label8 = Байршил | data8 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label9 = Цахим хаяг | data9 = [https://president.mn president.mn] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар''' ('''ЕТГ''') нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] бүрэн эрх, бодлого, үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд туслах үүрэг бүхий төрийн байгууллага мөн бөгөөд санхүү, аж ахуйн хувьд бие даасан байгууллага юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2018-01-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дүрэм |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=208346 |access-date=2026-09-09 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> == Үндсэн бүтэц, бүрэлдэхүүн == Тамгын газар нь Захиргаа, удирдлагын хэлтэс, Хуулийн хэлтэс, Бодлого, үйл ажиллагааны хэлтэс, Хэвлэл, мэдээллийн алба, Шагналын тасаг гэсэн үндсэн бүтэцтэй байна.<ref name=":0" /> Тамгын газар нь Тамгын газрын дарга, Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Тамгын газрын дэд дарга, хэлтсийн дарга, албаны дарга, тасгийн дарга, Ерөнхийлөгчийн шадар туслах, туслах, албаны зөвлөх, ахлах референт, референт, ахлах шинжээч, шинжээч болон төрийн үйлчилгээний албан хаагчдаас бүрдэнэ.<ref name=":0" /> === Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга нар === {| class="wikitable" !'''Д/д''' !Нэр !'''Ажилласан хугацаа''' ! colspan="2" |Ерөнхийлөгч |- | |Ч.Дашдэмбэрэл | | rowspan="4" | | rowspan="4" |П.Очирбат |- | |Б.Түмэн | |- | |Б.Чимид | |- | |М.Энхсайхан | |- | |С.Баяр | | rowspan="4" | | rowspan="4" |Н.Багабанди |- | |Б.Батхишиг | |- | |Б.Даш-Ёндон | |- | |Л.Эрдэнэчулуун | |- | |Т.Билэгт | | rowspan="2" | | rowspan="2" |Н.Энхбаяр |- | |Л.Амарсанаа | |- | |Д.Дорлигжав | | rowspan="2" | | rowspan="2" |Ц.Элбэгдорж |- | |Д.Баттулга | |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] == Эшлэл == {{Reflist}} s01ye2opq8cf75hrx3g7ldlysie2lvy