Жүдо

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Жүдо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2962</id>
    <revision>
      <id>869068</id>
      <parentid>825738</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17049" sha1="1aa3lwzfq5za982t2n19o59ni2urfwj" xml:space="preserve">[[Зураг:Judo01cropped.jpg|thumb|right|200px]]
'''Жудо''' буюу '''Жудо''' бөх (柔道) нь [[1882]] онд [[Каноо Жигороо|Каноо Жигороогийн]] анхлан зохиосон [[Япон|Японы]] цэрэг, байлдааны зэвсэггүй тулааны урлагийн нэг юм. Бие хамгаалах урлаг болон спортын төрөл ч болдог. Хоёр хүн хоорондоо золгон, мэх хийж өрсөлдөгчөө ар нуруугаар нь унагаах эсвэл хэвтээ барилдаанд тодорхой хугацаанд дээш харуулж цэвэр дарж чадвал ялалт болдог.

&quot;Өрсөлдөгчийнхөө хүчийг ашиглан ялалтад хүрэх&quot; (柔よく剛を制す) гэсэн дотоод сэтгэлгээг чухалчлан үздэг.

Үндсэн ухагдахуун ойлголт нь:
*'''Би, чи, бүгдээрээ [[Сайн сайхан байдал|сайн сайхан]]''' - &quot;Өрсөлдөгчдөө хандаж [[талархал]], хүндэтгэл үзүүлж хоорондоо итгэлцсэний үндсэн дээр бусдын төлөөх сэтгэлийг өөртөө төлөвшүүлэн, зөвхөн өөрөө биш бусад хүмүүст ч гэсэн сайн сайхан байх орчин бүрдүүлье&quot;
*'''Бүх чадлаа сайн сайхны төлөө''' - &quot;Өөрийнхөө бүх хүчин чадлыг ашиглан бүх нийт нийгмийн төлөө сайн үйлс бүтээе&quot; юм.

Дан ганц ялалтад хүрэхийн тулд бус өөрийнхөө дотоод сэтгэлийг ч гэсэн бялдаржуулах зорилготой.

== Түүх ==
=== Жүжицүгээс жүдо хүртэл ===
[[Зураг:Kano Jigoro.jpg|thumb|left|Каноо Жигороо]]
[[12-р зуун]]аас эхлээд Японы [[самүрай]] нарын дунд [[Жүжицү]] хэмээх тулааны урлаг өргөн дэлгэрсэн байна. Жүжицүгээс нийтдээ 100 гаруй тулааны урлагийн урсгал бий болсон гэгддэг.

[[Мэйжийн эрин]] эхэлсэнээс хойш жүжицүгээр хичээллэдэг хүмүүс цөөрч ирсэн. Энэ үед 1882 онд Каноо Жигороо нь хэвтээ барилдаан болон атемивазаг голлодог [[Тэнжиншинёо]], босоо барилдаан голлодог [[Китоо]] хэмээх жүжицүгийн 2 урсгал дээр тулгуурлан, өөрийнхөө Китоогийн туршлагаас &quot;Тэнцвэр алдагдуулах&quot; чадварын талаар нарийн боловсруулж гимнастик, бие заслын аргачлал, бие бялдаржуулалт, тулааны урлаг болгон, хүнийг боловсруулж хөгжүүлэх аргачлал боловсруулж &quot;Жүдо&quot; хэмээн нэрлэн, хуучин Токиогийн [[Шитая]] дүүрэгт орших [[Эйшо сүм]]д [[Коодоокан]]г байгуулсан байна. 

[[Коодоокан]] нь жүжицүгийн урсгал дунд цөөнх байсан. [[Коодоокангийн 4 эзэн|Коодоокангийн 4 эзний]] нэг болох [[Сайгоо Широо]] нь Японы Цагдаагийн ерөнхий газрын Тулааны урлагийн тэмцээнд аварга болсноор орон даяар Коодоокан жүдог хүлээн зөвшөөрсөн.

=== Дэлхий дахинд тархсан нь ===
Жүдо нь [[1964]] оны [[Токиогийн олимп|Токиогийн Зуны олимпод]] анх удаа тэмцээний төрөл болон орсон. Эмэгтэйчүүдийн төрөл нь [[1988]] оны [[Сөүлийн олимп|Сөүлийн Зуны олимпод]] нээлттэй төрөл, [[1992]] оны [[Барселоны олимп|Барселоны Зуны олимпод]] албан ёсны төрөл болсон. [[Дэлхийн Жүдогийн Холбоо|Дэлхийн Жүдогийн Холбоонд]] 2010 оны 6-р сарын байдлаар IJF нь 198 орон багтдаг ба Төв штаб нь [[Сөүл]]д байдаг.  Дэлхий даяар 28 сая орчим хүн жүдо бөхөөр хичээллэдэг бөгөөд тэдний 8 сая нь Японд байдаг ажээ.

== Мэхийн төрөл ==
Коодоокан жүдод &quot;[[шидэлт]]&quot;, &quot;[[даралт]]&quot;, &quot;[[атэмиваза]]&quot; гэсэн 3 төрлийн мэх байдаг. Мөн [[Ката]] болон [[Рандори]] гэж бий. Каноо нь &quot;[[атэмиваза]]&quot; төрлийн мэхийг аюултай хэмээн тэмцээн болон рандоригийн үед &quot;шидэлт&quot;, &quot;даралт&quot; төрлийн мэхийг л хэрэглэх болсон.

Тиймээс ч жүдо нь аюул багатай спортын төрөл хэмээгдэн дэлхий дахинд өргөн тархсан байна.

&quot;Атэмиваза&quot; төрлийн мэх нь орчин үед зэрэг нэмэх үеийн шалгалтад хүртэл хэрэглэгдэх нь ховор болсон учир жүдогоор хичээллэдэг хүн ч мэдэхгүй байх нь их. Мөн түүнчлэн зааж сургах дасгалжуулагч байхгүй байгаа нь бодит байдал юм.

== Зэргийн тухай ==
Жүдогийн цол зэрэглэл нь зэргээс эхлэн дан болон өгсдөг. Зэрэг болон дан нь Иго, Шооги (Япон үндэсний шатар)-д хэрэглэгддэг байсныг Каноо Жигороо нь анхлан тулааны урлагийн зэрэглэлд хэрэглэсэн байна. Орчин үед [[кэндо]], [[каратэ]] зэрэгт хэрэглэгдэж байгаа нь жүдогоос эхлэлтэй юм.

1-р дан нь хар бүс гэдгээр нийтэд тархсан. Дээр үеээс жүдогийн бүсийг угаадаггүй байснаас бэлтгэл сургуулилт хийсээр удах тусам бүс нь хар болж ирдгээс хар бүс нь тухайн хүний хүч чадал, чадварын илэрхийлэл болсон байна.

*4-р зэргээс доош бол: [[Цагаан бүс]]
*3-с 1 хүртэл : [[Хүрэн бүс]]
*1-с 5-р дан : [[Хар бүс]]
*6-с 8-р дан : [[Улаан цагаан алаг бүс]]
*8-с дээш: [[Улаан бүс]]
※ 6-р дангаас дээших нь хар бүсээрээ байсан ч болно.&lt;br /&gt;
※ Эмэгтэйчүүд нь Япон дотроо бол бүс голоор 1/5 хэмжээний өргөнтэй цагаан зураастай байдаг. Олон улсын дүрэмд бол эрэгтэй эмэгтэй ижилхэн.

Нийтэд 10-р дан нь хамгийн дээд дан гэж яригддаг ч, Жүдог үнлэслэгч Кано Жигороо нь &quot;Жүдо&quot; хэмээх номдоо &quot;1-р дангаас ахиулсаар 10-р дан хүрч, цаашид улам хүчирхэгжин дээшилж байвал 11, 12-р дан болж болно&quot; гэж дээд хязгаар заагаагүй байдаг. Гэвч хараахан тийм тохиолдол гараагүй байгаа.&lt;br /&gt;
[[2006]] он хүртэл Коодоокан жүдогийн 10-р дантай 15 жүдочин байдаг. 
10-р дан авсан дарааллаар нь жагсаавал:&lt;br /&gt;
1935 Ямашита Ёшицүгү, 1937 Исогай Хажимэ, Нагаока Шюүичи, 1945 Мифүнэ Кюүзоо, Ийзүка Күнисабүроо, Самүра Кайчироо, Табата Шоотароо, Окано Ёшитароо, Шоорики Мацүтароо, Накано Шоозоо, Күрихара Тамио, 1984 Котани Сүмиюки、2006 Тайго Тошироо, Абэ Ичироо, Оосава Ёшими нар юм.&lt;br /&gt;
Мөн Олон Улсын Жүдогийн Холбооны 10-р дантай жүдочин нь Антон Гээсинк (Голланд), Чарльз Палмер (Англи) 2 л юм.
Эмэгтэйчүүдээс 10-р дантай хүн хараахан байхгүй. 9-р дан Фүкүда Кэйко, түүний дараа 8-р дантай Нибоши Харүко нар л байгаа.

== Дүрэм ==
Коодоокангийн шүүлтийн дүрэм, Олон Улсын Жүдогийн Холбооны шүүлтийн дүрэм гэсэн 2 дүрэм бий.
*Тэмцээний дэвжээ нь 8мх8м-с 10мх10м хүртэлх хэмжээтэй бөгөөд [[татами]] гэж нэрлэдэг байна. *Коодоокангийн дүрмийн дагуу бол 67, Олон Улсын Жүдогийн Холбооны дүрмийн дагуу бол 66 төрлийн &quot;[[шидэлт]]&quot;-ийн мэх, 29 төрлийн &quot;[[даралт]]&quot;-ийн мэхийг ашиглан ялалтын төлөө тэмцэлддэг.
*Тэмцээн нь заагдсан хугацааны дотор явагдаж барилдааныг гартаа авсан хүн нь ялах ба хэн нэг нь &quot;[[Иппон]](цэвэр ялалт)&quot; авсан тохиолдолд тэмцээн шууд дуусна.
*Хэрвээ хэн нэг нь тэргүүлэх оноо аваагүй байгаа тохиолдолд нэмэлт цаг сунган барилдаж хэн түрүүлж оноо авсан (Алтан онооны дүрэм) нь ялдаг. Тэгээд ч хэн нь ч ялж чадахгүй тохиолдолд шүүгчийн шийдвэрээр ялагчийг тодруулдаг.
*Тухайн тэмцээний дүрмээс хамаарч хайнцуулах ч тохиолдол байдаг. 
Олимп зэрэг томоохон тэмцээнүүдэд 5 минут барилддаг.

=== Дагах барилдааны тухай ===
Олимп болон [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]] зэрэгт 3-р байрын төлөөх барилдаан гаргахын тулд дүрмээр дагах барилдааныг бий болгодог. Үүнд нь шувтаргын барилдаанд ялагдсан бөхчүүд дундаас шөвгийн 4-т үлдсэн бөхчүүдтэй барилдсан бөхчүүд нь барилддаг юм.

=== Шидэлт ===
Өрсөлдөгчөө хүч хурдын хувьд илт давуутайгаар шидэж, ар нурууны аль болох их талбайг татамид хүргэсэн бол &quot;Иппон&quot; болдог. Арай иппон гэж тооцохоор биш бол &quot;ваза-ари&quot;, ваза-ари 2 удаа авсан тохиолдолд иппон болдог.

Хуучин юүкоо, коока гэх бага үнэлгээнүүдийг ашигладаг байсан ч одоо хэрэглэхээ больжээ.

=== Даралт ===
Олон улсын дүрэмд өрсөлдөгчийнхөө нуруу, 2 далыг хоёуланг нь эсвэл нэгийг нь дэвжээнд хүрэхээр дарж, өрсөлдөгчийнхөө хөлд бие эсвэл хөлөө хавчуулагдаагүй нөхцөлд 25 секунд болбол &quot;Цэвэр ялалт - [[Иппон]]&quot;, 20-25 секунд бол &quot;[[Ваза-ари]]&quot; гэсэн үнэлгээ авдаг. 
Гэвч [[Коодоокан жүдо]]гийн дүрэм нь арай хатуу буюу 30 секунд нь [[иппон]], 25-30 хооронд бол &quot;[[Ваза-ари]]&quot; авдаг.

[[Боох мэх]] болон [[өчих мэх]]энд өрсөлдөгч нь бууж өгснөө илэрхийлж шүүгчид ойлгогдохоор дэвжээг эсвэл өрсөлдөгчөө 2-3 удаа цохивол ([[майтта]] - японоор бууж өгье гэсэн үг) цэвэр ялалт болдог.

[[Өчих мэх]]ний хувьд бууж өгснөө илэрхийлэх нь тухайн тамирчны эрх бөгөөд тохой, мөрөндөө хүнд гэмтэл авсан ч ялах итгэлтэй байгаа бол &quot;[[майтта]]&quot; хийхгүй байсан ч болно. Гэвч энэ нь цаашид барилдаж чадахгүй болох магадлал өндөр тул хийхгүй байхыг зөвлөж байна.

[[Боох мэх]]энд өрсөлдөгч нь [[ухаан алдсан]] бол цэвэр ялалт болдог.

Хөдөө орон нутгийн барилдаан болон бага насны түвшинд боох мэх болон өчих мэх нь бүрэн байдлаар орсон байвал өрсөлдөгч нь &quot;[[майтта]]&quot; хийгээгүй байсан ч аюулгүй байдлыг харгалзан үзэж цэвэр ялалтыг өгдөг.

Дунд сургуулийн сурагч нар нь [[өчих мэх]] болон [[гурван талт]]аар [[боох мэх]] хийх нь хориотой. Бага сургуулийн сурагч нар нь өчих болон боох [[мэх]] аль аль нь хориотой.

*[[1924]] он:　Хэвтээ барилдаанд хүчээр татан орохыг хориглов 
*[[1929]] он:　Японы Эзэн хааны нэрэмжит жүдогийн тэмцээнд шинээр шүүгч нь 3 хүн байх, төрх байдал, ёс жаяг, арга техник зэрэгд суурилсан &quot;Барилдааны эрхийг гартаа авч явсан учир ялах&quot; гэсэн үнэлгээ нэмэгдсэн.
*[[1951]] он:　Коодоокан жүдогийн тэмцээнийг шүүх дүрэм 
*[[1955]] он:　Коодоокан жүдогийн тэмцээнийг шүүх шинэчлэсэн дүрэм, &quot;ваза-ари&quot; авсаны дараах &quot;даралт&quot; нь 25сек байх гэх мэт
*[[1961]] он:　Олон Улсын Жүдогийн Холбооны жингээр барилдах систем. 4 жин
*[[1967]] он:　Олон Улсын Жүдогийн Холбооны дүрэм зохиогдов. ОУЖХ-ны 6 жингийн систем 
*[[1976]] он:　Зуны олимпын жүдогийн төрөлд &quot;коока&quot; үнэлгээг хэрэглэв.
*[[1977]] он:　ОУЖХ-ны 8 жингийн системтэй болсон. 
*[[1982]] он:　Коодоокан жүдогийн тэмцээнийг шүүх дүрэм, бага насныханд зориулсан дүрэм
*[[1997]] он:　ОУЖХ-ны ерөнхий хурлаар өнгөт өмсгөл хэрэглэж болохыг зөвшөөрсөн.

== Коодоокан жүдо ==
[[Япон]] улсаас гаралтай жүдог [[Каноо Жигороо]] нь [[Коодоокан]] хэмээх нэртэй өргөөнд анхлан хичээллүүлж эхлүүлсэн байна. Тиймээс жүдо нь Японд ялангуяа ''коодоокан жүдо'' гэж нэрлэгдэх тохиолдол бий. Голчлон Япон дотор хэрэглэдэг дүрэм байдаг зэргээс ингэж ялгаж нэрлэх нь их. Жирийн жүдо ч гэж ойлгож болно.

== Өмсгөл ==
{{sectstub}}
Өмсгөл болох Кодооканыг өөрөөр &quot;жүдоги&quot; болон &quot;кимоно&quot; зэргээр нэрлэдэг. Цагаан болон цэнхэр өнгөтэй байна. Тамирчид жүдогиг маш хүндлэх журамтай байдаг ба энэ бол анхны мэдлэг байх ёстой гэж үздэг.Цэнхэр болон цагаан өмсгөл нь нарны гэрэл болон далай тэнгисийг харуулдаг

== Мөн үзэх ==
*[[Монголын Жүдогийн Холбоо]]

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commons|Judo|Жүдо}}
*[http://www.judo-snijders.nl/ Judoschool Jan Snijders, technical information]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Жүдо| ]]
[[Ангилал:Тулааны спортын төрөл]]
[[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]]</text>
      <sha1>1aa3lwzfq5za982t2n19o59ni2urfwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>869074</id>
      <parentid>868551</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>869074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56018" sha1="noaukccuxiowm14w7yohk97y2f3u2dv" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}

{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = {{plainlist|'''Маргаантай:'''
*Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
*Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]]
| death_date   =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}}

'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс  хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}}

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
[[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]]
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} 

Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''&quot;Бошигт [[хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''&quot;бошигт&quot;'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''&quot;баатар&quot;'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 

1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]]
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
[[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]]
Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} 

Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}}

Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
[[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]]
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}
[[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]]
Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}}

=== Захиргаа ===
[[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]]
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}}

Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} 

== Гэр бүл ==
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]]
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}  

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}}

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Цорос]]</text>
      <sha1>noaukccuxiowm14w7yohk97y2f3u2dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9820</id>
    <revision>
      <id>869106</id>
      <parentid>867807</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>100055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>869106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45588" sha1="4htmptmct0onnl9p5rb6xlomzpr66we" xml:space="preserve">{{about|Монголын ястаны}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Дөрвөд &lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}}
| image            = Map of the Oirat Confederation.png
| caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил
| pop              = 130,000–150,000
| region1          = {{flagcountry|Монгол}}
| pop1             = 83,719
| ref1             = &lt;ref name=&quot;mongolian&quot;&gt;[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Орос}}
| pop2             = 54,000
| ref2             = 
| region3          = 
| pop3             = 
| ref3             = 
| languages        = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]]
| religions        = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]]
| related          = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]]
}}

'''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл &quot;н&quot;-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]],  [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf  2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]&lt;/ref&gt;. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}}
[[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд &quot;онгоцны дөрвөдүүд&quot;, Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна.

==Түүх==

[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]]    

1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ.    

2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 

3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 

4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 

5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 

6. Дува сохор өгүүлрүүн: &quot;Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё&quot; гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 

7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 

8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 

9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.

10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 

11. [[Дува сохор]]  ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав&lt;/ref&gt;)

Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ &quot; [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов&quot;{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв.

10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ.

Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн &quot;цагаан&quot; гэдгийг &quot;гялаан&quot; гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ.  

Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. 

Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 

17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан.

Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. 

Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}&lt;/ref&gt; Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ.

Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. 

Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг.

Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна.

Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна.

17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг &quot;Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг&quot; гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай.

==Алдартнууд==
'''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], 

Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). 

Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн).

'''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил).

'''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) 

'''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]]  (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил).

'''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд).

'''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) 

'''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) 

'''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн)

'''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан).

'’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, 

'''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил).

'''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан,  багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн),  Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн),  А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй  (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд).   

'''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь).

'''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил),  улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд).
Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил).

'''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн).

'''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй &quot;Хөх торгон дээл&quot; дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь).   

'''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд)

'''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова.

'''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''':

'''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил).  

== Мөн үзэх ==
* [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]
* [[Халимаг]]
* [[Ойрад]]
* [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.]
* [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&amp;nbsp;823–834.]
* [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
* [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.]

== Зүүлт, иш баримт ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>4htmptmct0onnl9p5rb6xlomzpr66we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түмэн гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17420</id>
    <revision>
      <id>869079</id>
      <parentid>868901</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="9s08ztf4tnd7qxlx9avphoq87414ewz" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Гол
| name            = Түмэн гол
| image_name      = Tumen River near Songhak-ri.jpg
| image_size      = 
| image_alt       =
| caption         = 
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = ''Сэлэнгийн ай сав''
| origin          = Чанбайн нуруу
| mouth           = [[Япон тэнгис]]
| basin_countries = 
| location        = [[Умард Солонгос]], [[Гирин]] ([[Хятад улс|Хятад]]), [[Приморийн хязгаар]] ([[Оросын Холбооны Улс|Орос]])
| length          = 521 км
| elevation       = 2000 м
| mouth_elevation = 0 м
| progression     = 2000 м
| discharge       = 
| watershed       = 41.200 км²
| river_system    = Түмэн гол
| left_tribs      =
| right_tribs     =
}}
[[Зураг:Location Tumen-River.png|250px|thumb]]
'''Түмэн гол''' ([[Хятад хэл]]: {{zh|t=圖們江|s=图们江|p=Túmen Jiāng}}, {{lang-ko|두만강, 豆滿江}}) нь [[Пэкдү уул]]аас эх авч, [[Хятад]], [[Хойд Солонгос]], [[Орос]]ын хилийн дагуу урсан [[Япон тэнгис]] буюу Зүүн тэнгист цутгадаг, 521 км урттай гол юм. Адгийн 17 км нь Хойд Солонгос ба Оросын, бусад хэсэг нь Хойд Солонгос ба Хятадын хилийн шугам болно. Голын нэр нь [[монгол хэл]]ний түм буюу арван мянга гэдэг үгээс гаралтай. Орос хэлээр &quot;Туманная река&quot; гэдэг нь манант гол гэсэн утгатай юм.

1995 онд ОХУ, [[Монгол Улс]], Хятад, [[Өмнөд Солонгос]] улсууд Түмэн голын эдийн засгийн хөгжлийн бүсийг байгуулах тухай гурван гэрээнд гарын үсэг зурсан.

Түмэн гол нь Хятад, Хойд Солонгосын хилийн ихэнхийг эзэлдэг [[Ялу гол]]той харьцуулахад нарийн, гүехэн тул Хойд Солонгосын дүрвэгсэд голдуу Түмэн голоор хил давдаг байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Tumen River|Түмэн гол}}

[[Ангилал:Түмэн гол| ]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Гириний гол мөрөн]]
[[Ангилал:Приморийн хязгаарын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Азийн олон улсын гол]]
[[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгос–Хятадын хил]]
[[Ангилал:Орос–Хойд Солонгосын хил]]
[[Ангилал:Яньбянийн газар зүй]]
[[Ангилал:Япон тэнгисийн усны систем]]

{{river-stub}}</text>
      <sha1>9s08ztf4tnd7qxlx9avphoq87414ewz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Консерватори</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21979</id>
    <revision>
      <id>869075</id>
      <parentid>868687</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T17:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>869075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8095" sha1="fodbjcvq4n0w6tdmk6xrt64uifekwm0" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль|нэр=Монгол Улсын Консерватори|байгуулагдсан=1937|цахим_хаяг=http://conservatory.edu.mn/|academic_staff=261}}
[[File:Mongolian State Conservatory.jpg|thumb|Монгол Улсын Консерватори]]

[[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаагийн]] нэрэмжит '''Монгол Улсын Консерватори''' нь [[Монгол Улс]]ын хэмжээнд мэргэжлийн [[хөгжимчин]], [[бүжигчин]], [[дуучин]], [[циркчин]] бэлтгэн гаргадаг мэргэжлийн урлагийн сургууль юм. 

== Түүх ==
Монгол Улсын [[Консерватори]] нь анх 1937 онд БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайдын 1937 оны 04 сарын 10-ны өдрийн 45 дугаар тоот тушаалаар “Уран сайхны сургууль” нэртэй байгуулагдаж байсан.

&lt;blockquote&gt;
БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН АРДЫН САЙД НАРЫН ЗӨВЛӨЛИЙН ЕРӨНХИЙ САЙДААС УЛСЫН ТӨВ ТЕАТРЫН АЖЛЫГ САЙЖРУУЛАХ ТУХАЙ ГАРГАСАН 1927/37 ОНЫ 4 ДҮГЭЭР САРЫН 15-НЫ ӨДРИЙН 45 ТООТ ТУШААЛ

Одон тэмдэгт Улсын Төв театр ину өнгөрсөн 26 оны намаржинаас эхэлж тус теетрын удирдлагыг өөрчлөн сайжруулсан хийгээд тусгай мэргэжилтэй сургагч нарыг урьж ирүүлсэн зэргээс ажил нь нилээд өөрчлөлтийг олох зүгт хандсан боловч сүүлийн саруудад үндэсний шинэ шинэ зүйлүүдийг хараахан тавьж чадсангүй хийгээд, шинэ хүчин бэлтгэх явдлыг чанартайгаар үл явуулсан ба, ялангуяа жүжигчдийн хүмүүжил сурлагыг дээшлүүлэх явдал саадгүйгээр гүйцэлдэж чадаагүй, уран сайхны улс төрийн зөвлөл ба уран зохиолын бүлэгмээс түүний ажилд туслалцаж үл чадсан зэргээр, тус театрын хувьсгалт замаар хөгжих явдалд үлэмжхэн дутагдалууд буй болой хэмээн үзэж эл дутагдалтай ажлуудыг эрс шийдвэртэйгээр арилган сайжруулахын тулд ерөнхий сайдаас Тушаах нь:

1.      Монголын үндэсний хувьсгалт театр болбоос үндэсний хувьсгалт соёлыг хөгжүүлэх ...


(...)

7.      Тус театрын хөгжилтөд туйлын чухлаар холбогдох уран сайхны ажилчдын шинэ хүчнийг төрүүлэх нь онц чухал тул жүжигчин, найруулагч, хөгжимчин, дуучны зэрэг уран сайхны ажилчдыг бэлтгэх театрын тусгай сургуулийг 30-аас дорогшгүй орон тоогоор хурдавчлан байгуулж эцэстээ театрын техникум болгох чиглэлийг хадгалах нь чухал болох. Үүнд энэ тухай бүхий л зохион байгуулалтын ажлыг одоогоос бэлтгэж, уул сургуулийг ирэх 9 сарын 15-нд ямарч саадгүй нээхийг Ардыг Гэгээрүүлэх яаманд даалган тушаасугай.

(...)

Ерөнхий сайд: Амар
Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд, улсын маршал өрлөг жанжин: Чойбалсан
Нарийн бичгийн дарга: Өлзий-Очир
&lt;/blockquote&gt;

1945 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл ба МАХН-ын Төв хорооны 1945 оны 6 сарын 1-ний өдрийн № 34/30 тоот тогтоолоор “Хөгжимт драматик сургууль”, 1957 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1957 оны 9 сарын 12-ны өдрийн № 385 тоот тогтоолоор “Хөгжим бүжгийн дунд сургууль”, 1991 онд БНМАУ-ын Боловсролын сайд, Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны даргын хамтарсан 1991 оны 11 сарын 29-ний өдрийн № 326/473 тоот тушаалаар “Хөгжмийн коллеж”, 1996 онд Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны сайдын 1996 оны 11 сарын 12-ны өдрийн № 126 тоот тушаалаар “Хөгжим бүжгийн коллеж” хэмээн нэрлэгдэж байсан.

Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухаан, Спортын сайдын 2017 оны 08 сарын 24-ны А/84 тоот тушаалаар Монгол Улсын Консерватори (хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага) болж, бүтэц зохион байгуулалтын хувьд өөрчлөгдсөн. 

Монгол Улсын Консерватори нь үүсэн байгуулагдсанаасаа хойш урлагийн чиглэлээр 7000 гаруй мэргэжилтэн бэлтгэн гаргасан байна. Монгол Улсын нийт урлагийн салбарын мэргэжилтнүүдийн 70%, мэргэжлийн хөгжимчдийн 90% нь тус сургуулийг төгссөн байдаг.&lt;ref&gt;http://conservatory.edu.mn/aboutus.php{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

== Сургалтын тогтолцоо, бүтэц зохион байгуулалт ==
Монгол Улсын Консерватори нь дараах 5 бүрэлдэхүүн сургуультайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнд:

# Шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль
# Сонгодог хөгжмийн мэргэжлийн сургууль
# Хөгжмийн ухаан, дуулаачийн сургууль
# Үндэсний хөгжмийн мэргэжлийн сургууль
# Бүжиг, циркийн мэргэжлийн сургууль

Монгол Улсын Консерваторийн харьяа шаталсан сургалттай ерөнхий боловсролын сургууль нь I-V ангид бага боловсрол, VI-IX ангид дунд боловсрол, X-XI ангид тусгай мэргэжил олгодог. Үндсэн бүтцийн 4 сургууль нь [[төгөлдөр хуур]], [[хийл]], [[морин хийл]], үндэсний болон үлээвэр бүх төрөл, сонгодог бүжиг, ардын бүжиг, ардын болон дуурийн дуучин зэрэг хөгжмийн урлагийн бүхий л төрлөөр бакалавр, магистр, докторын эрдмийн зэрэг бүхий мэргэжилтэн бэлтгэдэг. Ерөнхий эрдмийн дунд сургууль нь үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог.

Бээжингийн гудамжинд байрлах хичээлийн хоёр байртай, 2020 оны байдлаар үндсэн болон цагийн нийт 261 багштайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]
[[Ангилал:Монголын их сургууль]]</text>
      <sha1>fodbjcvq4n0w6tdmk6xrt64uifekwm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22018</id>
    <revision>
      <id>869093</id>
      <parentid>790505</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1724" sha1="a4tuv3sefz1i7p6926h0uz5bvnp5o84" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 253 дахь ([[өндөр жил]] бол 254 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 112 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1885 — Орос, Их Британи хоёр улс орос-афганистаны хилийн зурвасын тухай Хэлэлцээр байгуулсан. 
* 1939 — Канад улс [[Нацист Герман|Нацист Германд]] дайн зарлав. 
* 1960- Багдад хотноо болсон бага хурлын үеэр (9-р сарын 10-14) Нефть экспортлогч орнуудын байгууллага (ОПЕК) байгуулагдав.
* 1964 — [[Род Стюарт]] өөрийн анхны сингл «Good Morning, Little Schoolgirl» бичүүлэв.
* 2002 — [[Швейцар]] улс НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болов.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* [[1912 он|1912]] — [[Херлуф Бидструп]] (1988 онд нас барсан), данийн хошин шог зураач.
* 1955 — [[Лариса Долина]], зөвлөлтийн болон оросын эстрадын болон жааз дуучин. 
* [[1979 он|1979]] — [[Алтангадасын Хүчитбаатар]] (Токитэнкү Ёшиаки) Монголын [[сүмо]]ч

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

----
{{Commonscat|10 September|9 сарын 10}}

[[Ангилал:Өдөр|0910]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#10]]</text>
      <sha1>a4tuv3sefz1i7p6926h0uz5bvnp5o84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сангажавын Баярцогт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23800</id>
    <revision>
      <id>869064</id>
      <parentid>867599</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47042-65</username>
        <id>107099</id>
      </contributor>
      <origin>869064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9602" sha1="bfxuw9sgbgl5inv2pc1jcu7hi4zkn8d" xml:space="preserve">'''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд  [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. 
[[Файл:Bayartsogt Sangajav 2026.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|Сангажавын Баярцогт]]
Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын арвин туршлагатай улс төрч.

==Төгссөн сургууль, мэргэжил==
*2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч 
*2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр
*1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага 
*1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш 
*1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль

==Ажилласан байдал==                                                                         
*2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
*2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга
*2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд
*2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч
*2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд
*1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга
*1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан
*1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч
*1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат
*1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч
*1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга

== Эрдмийн зэрэг, цол ==

*Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр.
*Орос, Англи, Герман хэлтэй

== Хийсэн онцлох жил ==
[[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]]

* '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон.

* '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон.
* '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг.
* '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.'''  Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн.
* '''Монгол Улс татварын томоохон шинэчлэлийг гардан хийсэн.''' 2004–2007 онд Монгол Улсын татварын тогтолцоог шинэчлэх, татварын “4:10”-ын бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд манлайлан оролцож, татварын шатлалыг бууруулах, татварын орчныг хялбаршуулах, бизнесийн орчныг сайжруулах чиглэлээр идэвхитэй ажилласан. 2006 онд татварын багц хуулиуд шинэчлэгдэж, 2007 оноос хувь хүний орлогын албан татвар 10 хувь, НӨАТ 10 хувь зэрэг шинэ зохицуулалт хэрэгжсэн. Мөн 2008 онд анхны Татварын өршөөлийн хуулийг санаачлан хийсэн. 
* '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан.
* '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох &quot;Оюу толгой&quot;-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм.
* '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдэл болох 180 сая ам.долларын өрийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. 

== Эшлэл ==

{{reflist}}
{{Монголын Сангийн сайд}}
{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}
{{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1967 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bfxuw9sgbgl5inv2pc1jcu7hi4zkn8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869065</id>
      <parentid>869064</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47042-65</username>
        <id>107099</id>
      </contributor>
      <origin>869065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9602" sha1="nrbzcu5s91a7u2hurnomkbtpupo72m9" xml:space="preserve">'''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд  [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. 
[[Файл:Bayartsogt Sangajav 2026.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|Сангажавын Баярцогт]]
Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын арвин туршлагатай улс төрч.

==Төгссөн сургууль, мэргэжил==
*2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч 
*2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр
*1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага 
*1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш 
*1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль

==Ажилласан байдал==                                                                         
*2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
*2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга
*2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд
*2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч
*2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд
*1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга
*1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан
*1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч
*1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат
*1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч
*1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга

== Эрдмийн зэрэг, цол ==

*Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр.
*Орос, Англи, Герман хэлтэй

== Хийсэн онцлох жил ==
[[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]]

* '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон.

* '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон.
* '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг.
* '''Монгол Улс татварын томоохон шинэчлэлийг гардан хийсэн.''' 2004–2007 онд Монгол Улсын татварын тогтолцоог шинэчлэх, татварын “4:10”-ын бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд манлайлан оролцож, татварын шатлалыг бууруулах, татварын орчныг хялбаршуулах, бизнесийн орчныг сайжруулах чиглэлээр идэвхитэй ажилласан. 2006 онд татварын багц хуулиуд шинэчлэгдэж, 2007 оноос хувь хүний орлогын албан татвар 10 хувь, НӨАТ 10 хувь зэрэг шинэ зохицуулалт хэрэгжсэн. Мөн 2008 онд анхны Татварын өршөөлийн хуулийг санаачлан хийсэн. 
* '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.'''  Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн.
* '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан.
* '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох &quot;Оюу толгой&quot;-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм.
* '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдэл болох 180 сая ам.долларын өрийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. 

== Эшлэл ==

{{reflist}}
{{Монголын Сангийн сайд}}
{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}
{{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1967 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>nrbzcu5s91a7u2hurnomkbtpupo72m9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869067</id>
      <parentid>869065</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47042-65</username>
        <id>107099</id>
      </contributor>
      <origin>869067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9604" sha1="g81o5dwaqjezhe5k4wjw4jdppau97aq" xml:space="preserve">'''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд  [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. 
[[Файл:Bayartsogt Sangajav 2026.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|Сангажавын Баярцогт]]
Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын арвин туршлагатай улс төрч.

==Төгссөн сургууль, мэргэжил==
*2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч 
*2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр
*1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага 
*1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш 
*1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль

==Ажилласан байдал==                                                                         
*2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
*2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга
*2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд
*2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч
*2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх
*1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд
*1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга
*1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан
*1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч
*1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат
*1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч
*1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга

== Эрдмийн зэрэг, цол ==

*Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр.
*Орос, Англи, Герман хэлтэй

== Хийсэн онцлох ажил ==
[[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]]

* '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон.

* '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон.
* '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг.
* '''Монгол Улс татварын томоохон шинэчлэлийг гардан хийсэн.''' 2004–2007 онд Монгол Улсын татварын тогтолцоог шинэчлэх, татварын “4:10”-ын бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд манлайлан оролцож, татварын шатлалыг бууруулах, татварын орчныг хялбаршуулах, бизнесийн орчныг сайжруулах чиглэлээр идэвхитэй ажилласан. 2006 онд татварын багц хуулиуд шинэчлэгдэж, 2007 оноос хувь хүний орлогын албан татвар 10 хувь, НӨАТ 10 хувь зэрэг шинэ зохицуулалт хэрэгжсэн. Мөн 2008 онд анхны Татварын өршөөлийн хуулийг санаачлан хийсэн. 
* '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.'''  Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн.
* '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан.
* '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох &quot;Оюу толгой&quot;-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм.
* '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдэл болох 180 сая ам.долларын өрийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. 

== Эшлэл ==

{{reflist}}
{{Монголын Сангийн сайд}}
{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}
{{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1967 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>g81o5dwaqjezhe5k4wjw4jdppau97aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуан Сонь-хун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33655</id>
    <revision>
      <id>869066</id>
      <parentid>698522</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Explicit</username>
        <id>43063</id>
      </contributor>
      <comment>+[[File:260815 FC 서울 vs 대전 (황선홍).jpg]]</comment>
      <origin>869066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="bpwj5x2azf3hcpb67ixm1znnkxodsxv" xml:space="preserve">[[File:260815 FC 서울 vs 대전 (황선홍).jpg|thumbnail|Хуан Сонь-хун]]
'''Хуан Сонь-хун''' ({{lang-ko|황선홍}} 1968 оны 7 сарын 14-нд улсынхаа [[Өмнөд Чүнчон]] аймгийн [[Есань]]д төрсөн) — [[Өмнөд Солонгос]]ын довтлох байрын [[хөлбөмбөгчин]]. Хуан Сонь-хун 1988-2002 оны хооронд [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]]т хүчин зүтгэж 103 тоглолтод (түүхэнд хамгийн олон тоглосон 7-р байрын тамирчин) айлын эсрэг 50 бөмбөг (2-р байр) оруулжээ. Германы мэргэжлийн багаас гараагаа эхэлсэн ч улсынхаа [[Пухан Стилерс]] (1993-1998) болон Японы Сэрэссо Оосака (1998-1999) гэсэн хоёр багт амжилттай тоглож байв. Хуан Сонь-хун 2005 оноос хойш дасгалжуулагчийн ажил эрхэлж байна.


[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Похан Стилерс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сүвон Самсунг Блүуингз багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Чоннам Дрэгонз багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сересо Осака багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Кашива Рейсол багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Вупперталь багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Пүсань Ай Парк багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Хятадын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын азийн наадамд оролцогч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1968 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bpwj5x2azf3hcpb67ixm1znnkxodsxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамбүг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34460</id>
    <redirect title="Хойд Хамгён муж" />
    <revision>
      <id>869120</id>
      <parentid>638417</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Хамгён муж]]</comment>
      <origin>869120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хамгён муж]]</text>
      <sha1>3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэдун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37363</id>
    <revision>
      <id>869078</id>
      <parentid>542819</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="k60roqewz3zyoqakm5yz94gtcxx8288" xml:space="preserve">'''Тэдун''' ([[солонгосоор]] 대동강, [тэдун&lt;sup&gt;ъ&lt;/sup&gt;-ган&lt;sup&gt;ъ&lt;/sup&gt;]) — [[Хойд Солонгос]]оор 439 км урсаад [[Шар тэнгис]]т цутгадаг [[гол мөрөн|мөрөн]].

{{double image|left|Pyongyang DPR Korea2b.jpg|320|Nampho2.jpg|152|[[Пёньян]] хотын дундуур {{nbsp|40}} [[Нампу]] орчмын адаг}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Пёньяны газар зүй]]
[[Ангилал:Өмнөд Пёнань муж]]</text>
      <sha1>k60roqewz3zyoqakm5yz94gtcxx8288</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Солонгос улсын 10 том хот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37463</id>
    <redirect title="Хойд Солонгосын хотын жагсаалт" />
    <revision>
      <id>869088</id>
      <parentid>589940</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</comment>
      <origin>869088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</text>
      <sha1>7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39991</id>
    <revision>
      <id>869100</id>
      <parentid>867684</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T02:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18686" sha1="gkee2qpmj0ud3zh9y8cu8i013bgmoyy" xml:space="preserve">[[File:Mongolian Academy of Sciences.jpg|thumb|Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]]

'''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи''' нь [[Монгол Улс]]ад [[шинжлэх ухаан]], тэргүүний [[технологи]]йг зохион бүтээх, хөгжүүлэх зорилго бүхий шинжлэх ухааны нэг байгууллага юм. Шинжлэх ухааныг өмчлөх аргагүй тул хувийн судалгаа, шинжилгээний байгууллагыг Монгол улс хүлээн зөвшөөрнө.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ac.mn/c/950432?content=964994 |title=Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай |access-date=2021-09-20 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://www.ac.mn/c/950432?content=964994 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Түүх==
XIII зуунд Их хаан [[Хубилай хаан|Хубилай]] “Бичгийн мэргэдийн хүрээлэн” буй болгосон нь монголчууд эрдэм номыг эрхэмлэн дээдэлж ирсэний илэрхийлэл билээ.

1921 оны 11 дүгээр сарын 9-ний өдрийн Ардын Засгийн газрын хурлаар хэлэлцүүлэн баталж, улмаар мөн сарын 22-ний өдөр [[Богд хаан]] зөвшөөрч зарлиг буулган мутрын тэмдэг дарснаар [[Судар бичгийн хүрээлэн|&quot;Судар бичгийн хүрээлэнг]]&quot; байгуулсан явдлыг баталгаажуулсан байна. Улмаар Монгол улсад шинэ үеийн шинжлэх ухааны төв байгууллага бий болсон түүхтэй бөгөөд хожим нь 1930 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэн, 1957 онд Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын хүрээлэн болгон өргөжин тэлсээр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1961 оны 5 дугаар сарын 16-ны өдрийн зарлигаар Шинжлэх ухааны Академи болон зохион байгуулагдсан юм.

Монгол Улсын Их Хурлаас 1996 онд баталсан “Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай” хуулиар ШУА нь тус улсад шинжлэх ухаан, тэргүүний технологийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх зорилго бүхий шинжлэх ухааны нэг байгуулага болохыг хуульчлан заасан юм.

Өнөөдрийн байдлаар ШУА-ийн шууд харьяалалд 14 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ac.mn/c/1146365 |title=Archive copy |access-date=2021-09-20 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920213142/https://www.ac.mn/c/1146365 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2 салбарын төрөлжсөн академи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ac.mn/c/953136?content=1169939&amp;r=1151685 |title=Archive copy |access-date=2021-09-20 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212926/https://www.ac.mn/c/953136?content=1169939&amp;r=1151685 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; үйл ажиллагаа явуулж байна.

1964 онд Химийн хүрээлэн, 1965 онд Биологийн хүрээлэн, 1972 онд Философи, социологи, эрхийн хүрээлэн, 1973 онд Физик-техникийн хүрээлэн, Математикийн хүрээлэн, Ботаникийн хүрээлэн, 1976 онд Үйлдвэрлэх хүчний хөгжил байршлын хүрээлэн, Дорно дахин судлалын хүрээлэн зэргийг шинээр байгуулжээ.

== ШУА-ийн үе үеийн удирдлага ==

# Судар бичгийн хүрээлэнгийн дарга гүн [[Сангажавын Жамьян]]. 1921-1930 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн захирал [[Анандын Амар]]. 1930-1932 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ дарга [[Лхамсүрэнгийн Дэндэв]]. 1932-1940 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ дарга [[Баярын Жаргалсайхан]]. 1940-1941 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ дарга [[Жалцавын Дүгэрсүрэн]]. 1941-1946 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн захирал [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]. 1950-1953 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хорооны дарга [[Нямын Жагварал]]. 1953-1957 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх Ухаан Дээд Боловсролын Хүрээлэнгийн захирал [[Дондогийн Цэвэгмид]]. 1960-1961 
# БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч [[Базарын Ширэндэв]]. 1961-1982 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч [[Чойдогийн Цэрэн]]. 1982-1987 он.
# БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч [[Намсрайн Содном]]. 1987-1990 он.
# Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч- [[Думаажавын Баатар]]. 1991-1996 он.
# Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч- [[Баатарын Чадраа]]. 1996-2000 он. 
# Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч-[[Батболдын Энхтүвшин]]. 2008-2016 он.
# Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч- [[Дүгэрийн Рэгдэл]]. 2016-2024 он.
# Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч- [[Содномсамбуугийн Дэмбэрэл]]. 2024 он-одоог хүртэл.

==Их чуулган==

Академийн удирдах дээд байгууллага нь академийн бүх гишүүдийн чуулган юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ac.mn/c/953136?content=982883&amp;r=1146352 |title=Archive copy |access-date=2021-09-20 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212838/https://www.ac.mn/c/953136?content=982883&amp;r=1146352 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Их чуулган нь жилд хоёроос доошгүй удаа хуралдаж, шинжлэх ухаан, технологийг хөгжүүлэх бодлогын хэрэгжилт, эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын үр дүнг хэлэлцэж судалгааны тодорхой чиглэлийг хөгжүүлэхэд Засгийн газарт дэмжлэг үзүүлэх, Монгол улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн байдалд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, зөвлөмж гаргаж Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газарт өргөн барих, ШУА-ийн эрдэм шинжилгээ үйл ажиллагааны тайланг хэлэлцэх, Академийн ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч, тэргүүлэгчид болон эрдэмтэн нарийн бичгийн даргыг 4 жилийн хугацаагаар сонгох болон хуулиар заагдсан бусад асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэж байдаг.

==Тэргүүлэгчид==

Их чуулганы чөлөөт цагт ШУА-ийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг Ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгчид, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Тэргүүлэгчид гишүүдээс бүрдсэн Академийн Тэргүүлэгчид удирддаг бөгөөд Академийн Тэргүүлэгчид ажлын албаараа дамжуулан (Тэргүүлэгчдийн газар) үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлдэг.

*Ерөнхийлөгч: Академич, профессор [[Дүгэрийн Рэгдэл]]
*Дэд ерөнхийлөгч: Академич, профессор Г.Чулуунбаатар 
*Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга: Академич Б.Авид

==Бага чуулган==
ШУА-ийн салбарын бага чуулганы үйл ажиллагаа нь Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай Монгол улсын хууль, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны Академийн дүрэм, ШУА-ийн бага чуулганы дүрэм, эрх зүйн бусад актын хүрээнд шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийн тулгамдсан асуудал, төрөл бүрийн шинжлэх ухаан, технологийн төслийг хэлэлцэж дүгнэлт гаргах, судалгаа хөгжүүлэлтийн ажлын явц, үр дүнд хяналт тавьж, үнэлэлт дүгнэлт өгөхөд чиглэнэ.

Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи нь:
*Физик, математик, информатикийн салбарын бага чуулган
*Хими, биологийн салбарын бага чуулган
* Геологи, газарзүй, байгаль орчны салбарын бага чуулган
*Нийгмийн шинжлэх ухааны салбарын бага чуулган
*Хүмүүнлэгийн ухааны салбарын бага чуулган
*Техник, технологийн салбарын бага чуулган 
гэсэн салбарын 6 бага чуулгантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Бага чуулганы үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь хуралдаан бөгөөд улиралд нэгээс доошгүй удаа хуралдаж, хэлэлцсэн асуудлаар тогтоол, зөвлөмж, дүгнэлт гаргадаг.

ШУА-ийн салбарын бага чуулган тус бүр 25 гишүүнтэй бөгөөд академийн гишүүд, шинжлэх ухаан, технологийн салбарыг төлөөлөн сонгогдсон эрдэмтдээс гишүүнчлэл нь бүрддэг. Салбарын бага чуулганы гишүүдийн мэргэжлийн чиглэл, тооны хязгаарыг Шинжлэх ухааны Академийн Тэргүүлэгчдийн хурлаас тогтоодог бөгөөд гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна.

Бага чуулган нь жилийн ажлын төлөвлөгөөтэйгөөр үйл ажиллагаагаа явуулах бөгөөд тайлангаа ШУА-ийн Тэргүүлэгчдийн хурлаар хэлэлцүүлэн дүгнүүлдэг.

===Бага чуулганы эрх, үүрэг===

Бага чуулган нь салбарын чиглэлээр гарсан судалгааны бүтээлийг шүүн хэлэлцэж дүгнэлт гаргах, бага чуулганы гишүүн болон шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд дорвитой хувь нэмэр оруулсан эрдэмтдээс Шинжлэх ухааны Академийн гишүүнд нэр дэвшүүлэх, [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагнал]]д нэр дэвшүүлэх, эрдэмтэд, эрдэм шинжилгээний ажилтныг шагнал, урамшуулалд дэвшүүлэх, эрдмийн зэрэгтэй боловсон хүчин бэлтгэх талаар санал гаргах, бага чуулганы гишүүдийн ердийн олонхын зөвшөөрлөөр Академийн Их чуулганд санаачилгаараа асуудал оруулах зэрэг эрхтэй бол засгийн газрын захиалгатай судалгаа хөгжүүлэлтийн ажил, хөтөлбөр, төслийг сонгон шалгаруулахад үнэлгээ өгөх, магадлан шинжилгээ хийж холбогдох газарт оруулах, суурь судалгааны төслийн тайланг хэлэлцэн дүгнэлт гаргах, салбарын шинжлэх ухааны зохион байгуулалт, хөгжлийн бодлогын асуудлыг хэлэлцэх, дүгнэлт гаргах, салбарын шинжлэх ухаан, технологи, инновацын чиглэлээр эрдэм шинжилгээний хурал, зөвлөгөөн, семинар, үзэсгэлэнг дангаараа болон хамтран зохион байгуулах, улсын эдийн засаг, нийгэм, соёл, улс төрийн харилцааны хөгжлийн байдалд шинжлэх ухааны үүднээс дүгнэлт гаргаж, цаашдын чиглэл, арга замыг тодорхойлсон үндэслэл, зөвлөмж боловсруулах, эрдмийн зэрэгтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд дэмжлэг үзүүлэх, шинжлэх ухаан, технологи, инновацын бодлогын тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлохтой холбогдсон дүгнэлт гаргах зэрэг үндсэн үүрэгтэй.

===Бага чуулганы гишүүний эрх, үүрэг===

Бага чуулганы гишүүн нь тухайн салбарын чиглэлээр боловсруулсан судалгаа хөгжүүлэлтийн ажлын хөтөлбөр, шинжлэх ухаан, технологи, инновацын болон суурь судалгааны төсөл, тэдгээрийн тайланд өөрийн мэргэжлийн дагуу үнэлэлт өгөх, магадлан шинжилгээ хийх, мэргэжлийнхээ дагуу шинжлэх ухаан, технологи, инновацын бодлогын тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлохтой холбогдуулан санал, дүгнэлт гаргах, академийн Их чуулганд зөвлөх эрхтэй оролцох, ШУА-ийн гишүүний сонгуульд өрсөлдөхөөр Бага чуулганд нэрээ шууд дэвшүүлэх, бага чуулганы гишүүний үүргийг биелүүлэхдээ шинжлэх ухааны ёс зүйн хэм хэмжээг баримтлах зэрэг эрх, үүрэгтэй.

==Гадаад хамтын ажиллагаа==

ШУА-ийн гадаад хамтын ажиллагаа бүс нутгийн түвшинд төдийгүй олон улсын хэмжээнд өргөжин хөгжсөөр байна. ШУА нь Олон улсын шинжлэх ухааны зөвлөлийн жинхэн гишүүн бөгөөд дэлхийн 10 гаруй олон улсын шинжлэх ухааны төрөлжсөн байгууллага, гадаадын 30 гаруй орны 100 гаруй эрдэм шинжилгээний байгууллага, их, дээд сургуультай нийт 180 гаруй гэрээ, хэлэлцээр, санамж бичиг, хөтөлбөр, бусад төрлийн баримт бичгийн хүрээнд хамтран ажиллаж байна.

2010 оноос Шинжлэх ухааны Академи нь Азийн шинжлэх ухааны зөвлөлийг тэргүүлэх болж, Азийн Шинжлэх ухааны Академиудын холбооны удирдах зөвлөлд сонгогдон ажиллах боллоо. Эрдэм шинжилгээ судлагааны ажлын чанарыг дээшлүүлэх, тэргүүлэх чиглэл, цөм технологийн чиглэлээр хамтарсан судалгаа шинжилгээний ажил гүйцэтгэх, бүс нутгийн хэмжээнд эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх чиглэлээр олон улсын хурал, зөвлөгөөнийг тогтмол зохион байгуулж байна.

ШУА нь уламжлалт харилцаа бүхий орнуудтай байгуулсан гэрээ хэлэлцээр, хамтын ажиллагааны протокол, төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх, шинээр зарим орны академи, эрдэм шинжилгээний байгууллагатай харилцаа холбоо тогтоох, олон улсын чанартай арга хэмжээнд оролцох, хамтарсан төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, хамтарсан экспедици ажиллуулах, эрдэмтэд солилцох зэрэг чиглэлээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20221224111946/http://ac.mn/ Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]

[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академи| ]]
[[Ангилал:Шинжлэх ухааны академи]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын боловсрол]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын боловсрол ба судалгаа]]
[[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>gkee2qpmj0ud3zh9y8cu8i013bgmoyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40824</id>
    <revision>
      <id>869073</id>
      <parentid>860937</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>869073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27284" sha1="oum67m2b4a8xuigytqlln2w2ffiu0ik" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Төвөд]], Хятад
| partof            = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date              = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}
| territory         = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь
| result            = Зүүнгарын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br&gt;{{flag|Чин улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан
| commander2        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| strength1         = 6,000–10,000
| strength2         = 14,500–16,000
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| casualties1       = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага
| casualties2       = Маш хүнд &lt;small&gt;(Цэргийн хохирогчид)&lt;/small&gt;
| units1            = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг
| units2            = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]]
| image             = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg
| caption           = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг
}}

'''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв.

Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв.

Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна.

Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}

1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм.

== Өмнөтгөл ==
1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}}

Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}}
[[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]]
1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}}

Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}}

Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}}

== Байлдан дагуулалт ==
[[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]]
Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}}

Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ.

Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}
[[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] сүүлчийн хан [[Лазан хаан|Лазан хааны]] ханын зураг.]]
Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}}

Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу  Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}

Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}}

Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}}
[[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]]
Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}}

1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}}

== Үр дагавар ==
Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}}

Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}}

Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}}

Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}}

Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}}

Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}}

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монголын түүх]]
=== Ном зүй ===
* {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207023529/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}}
* {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}}
* {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference &quot;Manchu and Tibetan studies}}
* {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston &amp; London |publication-date=2003}}
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>oum67m2b4a8xuigytqlln2w2ffiu0ik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэвээний Хүдэрчулуун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47100</id>
    <revision>
      <id>869087</id>
      <parentid>834313</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <origin>869087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11477" sha1="6cc96s6kt3a5ekicrdnfnjeo6bhc04u" xml:space="preserve">{{Unreferenced|date=2015 оны 1 сар}}
{{Infobox person
| name         = Цэвээний Хүдэрчулуун
| native_name  = 
| image        =
| caption      = 
| birth_date   = 1965 он
| birth_place  = [[Монгол улс]]ын [[Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул сум]]
| death_date   =
| death_place  =
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
| citizenship  = {{flag|Монгол}}
| occupation   = Үндэсний сурын харваач, дасгалжуулагч, инженер
| known_for    = Улсын баяр наадамд дөрвөн удаа түрүүлсэн
| title        = Монгол Улсын [[Гарамгай мэргэн]]&lt;br /&gt;Монгол Улсын гавьяат тамирчин
| spouse       = Г.Нармандах
| children     = дөрвөн хүү (гурав дахь нь Хүчитчулуун)
| relatives    = [[Аюушийн Цэвээн]] (аав)
| alma_mater   = Политехникийн дээд сургууль
}}
'''Цэвээний Хүдэрчулуун''' (1965 онд төрсөн) нь [[Дорнод аймаг]]ийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул сум]]ын харьяат, үндэсний сурын харваач, [[Монгол Улсын гавьяат тамирчин]], [[Бурхан Халдун]] группийн харваач, дасгалжуулагч юм. Тэрээр [[Үндэсний их баяр наадам]]д 1987, 1994, 2002, 2012 онуудад дөрвөн удаа түрүүлж '''Гарамгай мэргэн''' цол хүртсэн.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot;&gt;«Ц.ХҮДЭРЧУЛУУН: МОРЬ, БӨХ ГЭЭД НААДМАА ЯРИХДАА СУРЫГ НЬ ХАСААД ЯРИХАД СЭТГЭЛ ДУНДУУР БАЙДАГ», ''Urug.mn'', 2021 оны 7 сарын 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot;&gt;А.Тэлмэн, «Сурын сор Аюушийн Цэвээн», ''Todmagnai.mn'', 2014 оны 10 сарын 27.&lt;/ref&gt;

Аав [[Аюушийн Цэвээн]] (1924–2014) нь үндэсний сурын харвааны түүхэнд анхны [[Хөдөлмөрийн баатар]] цолтон, анхны Гарамгай мэргэн байсан бөгөөд хүү Хүдэрчулуунтай хамт Монголын сурын түүхэн дэх '''цорын ганц аав хүү Гарамгай мэргэчүүд''' болжээ.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sonin&quot;&gt;«Эрээний зурхайгаас эхэлсэн амжилтын харгуй», ''Sonin.mn''.&lt;/ref&gt;

== Намтар ==
Ц.Хүдэрчулуун 1965 онд Дорнод аймгийн Баян-Уул суманд төрсөн. Аав Аюушийн Цэвээн нь хамниган буриад гаралтай харваач, нум урлаач байсан бөгөөд 1973, 1976, 1984, 1988 онуудад улсын наадамд түрүүлжээ.&lt;ref name=&quot;tseveenwiki&quot;&gt;[[:mn:Аюушийн Цэвээн|Аюушийн Цэвээн]] — Википедиа.&lt;/ref&gt;

Тэрээр 10 настайдаа буюу 1975 онд ааваараа сур харвахыг заалган эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;news2012&quot;&gt;«Ц.Хүдэрчулуун: Хэн бэлтгэл сайтай байгаа нь л түрүүлэх байх даа», ''News.mn'', 2012 оны 7 сарын 4.&lt;/ref&gt; Зургаан жилийн дараа 1981 онд улсын наадмын хүүхдийн харваанд түрүүлж, тухайн үеийн нам төрийн тэргүүн Ю.Цэдэнбал, Хүүхдийн төлөө сангийн тэргүүн А.Цэдэнбал-Филатова нараас шагнал хүртэж байжээ.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;

1989 онд Политехникийн дээд сургуулийг технологийн инженерийн мэргэжлээр төгсөж, Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний хүрээлэнд зохион бүтээгч инженерээр ажиллахдаа нум хийх уламжлалт технологийг судалсан.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt; Хожим Баянзүрх дүүргийн «Бурхан халдун» группийн харваач, дасгалжуулагчаар ажилласан.

2021 оны байдлаар сур харваагаар 46 жил хичээллэсэн гэж ярилцлагадаа дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt;

== Спортын замнал ==
Хүдэрчулуун үндэсний [[сур харваа]]ны халх сурын төрлөөр улсын наадамд дөрвөн удаа түрүүлсэн. Ардын хувьсгал ялснаас хойшхи төрийн наадамд дөрвөнтөө түрүүлсэн зургаан эрэгтэй харваачийн хоёр нь А.Цэвээн, Ц.Хүдэрчулуун нар юм.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;

=== Улсын наадмын түрүү ===
* '''1987 он''' — Ардын хувьсгалын 66 жилийн ойн улсын наадам. 40 сумаас 36 онож анх түрүүлэн '''Мэргэн''' цол хүртсэн.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt;
* '''1994 он''' — Ардын хувьсгалын 73 жилийн ойн улсын наадам. Хоёр дахь түрүүгээр '''Хошой мэргэн''' цол хүртсэн.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;
* '''2002 он''' — Ардын хувьсгалын 81 жилийн ойн улсын наадам. Гурав дахь түрүүгээр '''Гоц мэргэн''' цол хүртсэн. Сүүлийн дөрвөн сумаа бүрэн онож түрүүлсэн гэж өөрөө дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt;
* '''2012 он''' — Ардын хувьсгалын 91 жилийн ойн улсын наадам. 40 сумаас 39 онож дөрөв дэх түрүүг авч '''Гарамгай мэргэн''' цол хүртсэн. Цолыг тухайн үеийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч гардуулжээ.&lt;ref name=&quot;gogo2012&quot;&gt;«Ц.Хүдэрчулуун МУ-ын гарамгай мэргэн, Х.Оюунчимэг МУ-ын хошой мэргэн боллоо», ''GoGo.mn'', 2012 оны 7 сарын 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gogo2017&quot;&gt;А.Наранцацрал, «ТОЙМ: Төрийн наадамд түрүүлсэн МЭРГЭН ХАРВААЧИД», ''GoGo.mn'', 2017 оны 7 сарын 6.&lt;/ref&gt;

2012 оны түрүү нь аав Цэвээн 88 настай байхад нь амжилтыг нь давсан үйл явдал байсан бөгөөд Хүдэрчулуун үүнийг «энэ яваа насны хамгийн баяр, жаргалтай мөч» хэмээн дурссан байдаг.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt;

Тухайн үеийн цолны тогтолцоогоор улсын наадамд нэг түрүүлбэл Мэргэн, хоёр түрүүлбэл Хошой мэргэн, гурав түрүүлбэл Гоц мэргэн, дөрөв түрүүлбэл Гарамгай мэргэн цол олгодог байжээ.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;

=== Бусад амжилт ===
Хүүхэд, залуучуудын түвшинд 1980–1981 онд улсын наадмын хүүхдийн харваанд түрүүлсэн.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;news2012&quot; /&gt; Мөн баруун бүсийн даншиг наадам, урианхай сурын наадам зэрэгт түрүүлж байсан тухай 2012 оны ярилцлагад дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;news2012&quot; /&gt; «Цагаан шонхор» холдингийн зохион байгуулдаг 50 метрийн бөмбөг намнах тэмцээний 20 сая төгрөгийн шагналыг 2010, 2011 онд авч байжээ.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;

== Гэр бүл ба удмын харваа ==
Аав Аюушийн Цэвээн нь 1924 оны 7 сарын 1-нд Баян-Уул сумын Олон овоот гэдэг газар төрсөн, 2014 онд 90 насандаа Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн, улсын наадамд дөрвөн түрүү, найман үзүүр үзүүлсэн харваач, нум урлаач юм.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tseveenwiki&quot; /&gt;

Ах дүүсээс ууган хүү '''Идэрчулуун''' 1975 онд өсвөрийн аварга шалгаруулах харваанд түрүүлж байсан бол отгон хүү '''Батчулуун''', зээ хүү Ганбаатар, Энхчулуун нар спортын мастер цолтой болжээ. 1975 оноос хойш энэ удмын залуус 14 удаагийн түрүү хүртсэн гэж тэмдэглэгджээ.&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt; 1986 онд Л.Рэнцэндорж, 1987 онд Ц.Хүдэрчулуун, 1988 онд А.Цэвээн нар гурван жил дараалан улсын наадмын түрүүг нэг удмын холбоотой харваачид авсан нь онцлог юм.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;

Хүдэрчулуун гэргий Г.Нармандахтай (Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын харьяат) гэрлэсэн бөгөөд дөрвөн хүүтэй. Гурав дахь хүү '''Хүчитчулуун''' сур харваж байна.&lt;ref name=&quot;sonin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;todmagnai&quot; /&gt;

Тэрээр олон шавь бэлтгэсэн бөгөөд тэдний нэг Л.Одсайхан 2020 оны улсын наадамд түрүүлжээ.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt;

== Үзэл бодол ==
Хүдэрчулуун эрийн гурван наадмыг тэнцвэртэй ярихыг чухалчилдаг. «Морь, бөх гээд наадмаа ярихдаа сурыг нь хасаад ярихад сэтгэл дундуур байдаг» хэмээн 2021 онд ярилцлага өгчээ.&lt;ref name=&quot;urug2021&quot; /&gt; Сур харвааг насны хязгааргүй, сэтгэл зүй, хүмүүжилд тустай спорт гэж үзэж, шавь нарт бэлтгэлийг голлохыг захидаг.

== Амжилтын хураангуй ==
* Улс Хувьсгалын 66 жилийн ой ('''1987 он''') — түрүү, Мэргэн
* Улс Хувьсгалын 73 жилийн ой ('''1994 он''') — түрүү, Хошой мэргэн
* Улс Хувьсгалын 81 жилийн ой ('''2002 он''') — түрүү, Гоц мэргэн
* Улс Хувьсгалын 91 жилийн ой ('''2012 он''') — түрүү, Гарамгай мэргэн (40 сумаас 39 оноо)

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Холбоос ==
* [[Аюушийн Цэвээн]]
* [[Сур харваа]]
* [[Үндэсний их баяр наадам]]

{{DEFAULTSORT:Хүдэрчулуун, Цэвээний}}
[[Ангилал:Гарамгай Мэргэн]]
[[Ангилал:Монголын сур харваач]]
[[Ангилал:Баян-Уулын хүн]]
[[Ангилал:Дорнод аймгийн уугуул]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1965 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>6cc96s6kt3a5ekicrdnfnjeo6bhc04u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халтмаагийн Баттулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52453</id>
    <revision>
      <id>869091</id>
      <parentid>848847</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв.</comment>
      <origin>869091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6977" sha1="5jiym3kupja69akdbxf9c535hqhft32" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|name=Халтмаагийн Баттулга
|image=Official presidential portrait of Khaltmaagiin Battulga.jpg
|caption=Албан ёсны хөрөг, 2018 он.
|order={{flagicon|Монгол}} 5 дахь
|office=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
|prime_minister=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;Ухнаагийн Хүрэлсүх&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|term_start=2017 оны 7 сарын 10
|term_end=2021 оны 6 сарын 25
|predecessor=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|successor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|office1          ={{flagicon|Монгол}} [[Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайд]]
|prime_minister1   =[[Санжийн Баяр]]&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]
|term_start1      =2008
|term_end1        =2012
|office2          ={{flagicon|Монгол}} [[Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд]]
|prime_minister2   =[[Норовын Алтанхуяг]] 
|term_start2      =2012
|term_end2        =2014
|office3          ={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|term_start3      =2024
|term_end3        = 
|term_start4      =2012
|term_end4        =2016
|term_start5      =2008
|term_end5        =2012
|term_start6      =2004
|term_end6        =2008
|birth_place=[[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|birth_date={{birth date and age2|1963|3|3}}
|death_place=
|death_date=
|party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]
|children=эхнэр 4 охин
|alma_mater=[[Дүрслэх Урлагийн Сургууль]]
|spouse=}}

[[Файл:Vladimir Putin and Khaltmaagiin Battulga (2017-08-28).jpg|300px|thumb|[[ОХУ]]-ын ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]]тай 2017 оны 8-р сарын 28-нд уулзав.]]

'''Халтмаагийн Баттулга''' (1963 оны 3 сарын 3-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монголын улс төрч, бизнесмен, гавьяат тамирчин болон Монгол Улсын 5 дахь ерөнхийлөгч юм.

== Улс төр ==
2004 оноос улс төрд орсон.

2017 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болсон

== Спортын Замнал ==
Самбо бөхийн Дэлхийн аварга. 

Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа оролцож алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн дэлхийн цомын тэмцээнээс алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртэж байсан. 

== Төгссөн сургууль, мэргэжил ==
* 1978 онд Нийслэлийн 10 жилийн 34 дүгээр дунд сургуулийг Дунд боловсрол эзэмшин төгссөн.
* 1982 онд Дүрслэх урлагийн дунд сургууль Зураач мэргэжлээр тус тус төгссөн.

==Ажилласан байдал==
* 1979 - 1990 онд Самбо бөхийн улсын шигшээ багт тамирчин
* 1982 - 1990 онд Дүрслэх урлагийн байгууллагад зураач
* 1990 - 2004 онд &quot;Женко&quot; ХХКомпанийн Ерөнхий захирал
* 1997 - 2004 онд &quot;Баянгол зочид буудал&quot; ХКомпанийн гүйцэтгэх захирал
* 1999 - 2004 онд &quot;Мах Импекс&quot; ХКомпанийн гүйцэтгэх захирал
* 2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2008 - 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд
* 2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2012 - 2016 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2012 - 2014 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд
* 2006 - оноос [[Жудо Бөхийн Холбоо|Жудо Бөх]]ийн Холбооны Ерөнхийлөгч
* 2017 - 2021 [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
* 2024 - [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]

== Шагнал ==
* 1995 онд Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат тамирчин|гавьяат тамирчин]]
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль
* 2021 онд ОХУ-ын Дүрслэг Урлагийн Академийн «Хүндэт академич»&lt;ref&gt;[https://president.mn/19569 president.mn: ''Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х. Баттулга ОХУ-ын Дүрслэг урлагийн академийн Хүндэт академич боллоо'']&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Khaltmaagiin Battulga|Халтмаагийн Баттулга}}
* https://web.archive.org/web/20160309210053/http://battulga.parliament.mn/about/brief-history/categories/767/pages/578
* {{Facebook|KhaltmaaBattulga}}
* {{Twitter|battulgakh}}

{{DEFAULTSORT:Баттулга, Халтмаагийн}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|албан_тушаал = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] 
|он           = [[2017 он|2017]] - [[2021 он|2021]]
|дараа        = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Монголын төрийн тэргүүн
|2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд
|Халтмаагийн Баттулга
}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Монголын зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд]]
[[Ангилал:Монголын үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын самбочин]]
[[Ангилал:Монголын уран зураач]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Самбын дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хүндэт профессор]]
[[Ангилал:Монголын жүдогийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5jiym3kupja69akdbxf9c535hqhft32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаган-ду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54281</id>
    <redirect title="Чаган муж" />
    <revision>
      <id>869121</id>
      <parentid>447687</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Чаган муж]]</comment>
      <origin>869121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="j8ejs7qgea7o1fzpph5mavs32qahhd0" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чаган муж]]</text>
      <sha1>j8ejs7qgea7o1fzpph5mavs32qahhd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Монголын шашин</title>
    <ns>14</ns>
    <id>55149</id>
    <revision>
      <id>869127</id>
      <parentid>555414</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>869127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="c9nt0et0wrfbx18leekjmbpujeu56ps" xml:space="preserve">{{cat main|Монгол дахь шашин шүтлэг}}
{{Commonscat|Religion in Mongolia|Монголын шашин}}

[[Ангилал:Шашин улс орноор]]
[[Ангилал:Монгол|Шашин]]
[[Ангилал:Азийн шашин]]</text>
      <sha1>c9nt0et0wrfbx18leekjmbpujeu56ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солонгосын дорнод булан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55224</id>
    <revision>
      <id>869083</id>
      <parentid>868954</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="12fep498nlsp0wom8vpzkz3c1df1t74" xml:space="preserve">{{double image|right|Location_of_East_Korea_Bay.png|180|North_Korea_physical_map.svg|210}}

'''Солонгосын дорнод булан''' ({{lang-ko|동조선만}} ''дунжусоньмань'' ; 동한만) — [[Япон тэнгис]]ийн '''[[далай тэнгисийн булан|булан]]''' юм.

[[Солонгосын хойг]]ийн зүүн хойд хэсэг буюу [[Хойд Солонгос]]ын [[Өмнөд Хамгён]], [[Канвонь муж, Хойд Солонгос)|Канвонь]] нутагт тулан байдаг. 

Хойд хэсэгт [[Хамхөн]]-[[Хыннам]], өмнөд хэсэгт [[Воньсань]] гэсэн хоёр гол боомт байна. 

1800-2000 м гүн, эрэг орчмоо 60 м гүн байна. Булангийн өргөн хамгийн ихдээ 100 км байна. 

== Мөн үзэх == 
* [[Солонгосын булан]]

[[Ангилал:Хойд Солонгосын ус зүй]]
[[Ангилал:Япон тэнгисийн булан]]</text>
      <sha1>12fep498nlsp0wom8vpzkz3c1df1t74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ялу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55225</id>
    <revision>
      <id>869080</id>
      <parentid>868902</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4064" sha1="gwp26hb8cmnj3axg0zf3eww7ril7i44" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Олон нэр харьцуулах
|зураг       = [[Зураг:Yalurivermap.png|200px]]
|тайлбар     = сав газрын зураг
|хэл1        = хятад
|бичиг1      = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 鸭绿江 [ялүжян]
|хэл2        = солонгос
|бичиг2      = 압록강 [амнуггань]
|тэмдэглэл   = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; манж хэлний «ялу» үгээс эх авсан
}}
[[Зураг:Sino-Korean Friendship Bridge across the Yalu.jpg|thumb|Ялу голын гүүр]]
'''Ялу''' буюу '''Амнуг''' — [[Умард Солонгос]]-[[Хятад]] хоёр улсын хилээр урсдаг '''[[гол мөрөн|гол]]''' юм.

== Газар зүй ==
[[Пэгдү]] уулын далайн түвшнээс дээш 2500 м өндрөөс эх авч баруун зүгт 793 км урсаж [[Шар тэнгис]]ийн хэсэг [[Солонгосын булан]]д цутгадаг. Ингэхдээ Хятадын [[Линьжян]], [[Даньдун]], Умар Солонгосын [[Хесань]], [[Шинийжү]] хотуудаар дайрна. Сав газрын талбай — 30,000 км². Чанжин, Хочон, Ай зэрэг гол цутгадаг. Ялу гол Хесань орчим 1 метр, Шар тэнгист цутгах адагтаа 2.5 м гүнзгий байна. 

Ялу гол дээр 205 арал байна. 1962 онд хоёр улс хилээ тогтон баталгаажуулж, ямар яс үндэсний ард түмний суудгаар нь хуваан авахад 127 нь Умар Солонгост, 78 нь Хятадад харьяалагджээ. Ялу голд шувуу ажиглах аялал жуулчлал хөгжсөн. 

== Түүх ==
[[Когурё]] улсын эрт цагт Ялу голын эргээр хэд хэдэн хот балгас үүсгэн байсан.

1388 онд Ялу голын Вихуа арал дээр байхдаа И Сонге жанжин (Чусоний [[Тэжу ван]]) цэргээ [[Кэсон]] руу буцаах шийдвэр гаргаснаар төр эргэж, Ван овогтны [[Гуулин улс]]ын үеийг дуусгаж И овогтны [[Чусонь]] улсыг байгуулж байв. 

Ялу гол дээр дараах байлдаан өрнөсөн:
* Япон-Манжийн дайны Ялу голын тулалдаан (1894 он)
* [[Орос-Японы дайн]]ы Ялу голын тулалдаан (1904 он)

Японы харьяанд (1910–1945) байхад голын эргийн Солонгосын тал аж үйлдвэржиж тухайн үеийн Солонгос дахь аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 20%-ийг гаргаж байв. 

[[Солонгосын дайн]]ы үед (1950-1953) [[НҮБ]]-ын цэрэг болон Хятадын тал гол дээр мөргөлдөж олон гүүр сүйдэж байжээ. 

== Эдийн засаг == 
Ялу гол дээрх 850 м урт, 106 м өндөр Сүпүн УЦС-ын далан нь Ази тивд хамгийн том нь юм. Далангаас үүссэн хиймэл нүүрийг Сүпүн нүүр хэмээдэг. Хятад-Умар Солонгос хоёр улс хувааж ашигладаг. 

Голыг мөн тээвэр, ойн аж ахуйд хэрэглэнэ. Нутгийн иргэд голоос загас шүүрддэг.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Yalu River|Ялу гол}}

[[Ангилал:Ялу гол| ]]
[[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгос–Хятадын хил]]
[[Ангилал:Даньдун]]
[[Ангилал:Азийн олон улсын хил]]
[[Ангилал:Гириний гол мөрөн]]
[[Ангилал:Ляонины гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн]]</text>
      <sha1>gwp26hb8cmnj3axg0zf3eww7ril7i44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имжинь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58737</id>
    <revision>
      <id>869076</id>
      <parentid>670659</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="559" sha1="pif8ieqy03p1jvwcy4ldkweryzclyxn" xml:space="preserve">'''Имжинь''' ({{lang-ko|임진강}} imjin-gang/림진강 rimjingang) — [[Өмнөд Солонгос]]-[[Хойд Солонгос]]ын хил болон урсдаг [[гол]].

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Азийн олон улсын гол]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын хил]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын биосферийн нөөц газар]]</text>
      <sha1>pif8ieqy03p1jvwcy4ldkweryzclyxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Солонгосын хотууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59815</id>
    <redirect title="Хойд Солонгосын хотын жагсаалт" />
    <revision>
      <id>869089</id>
      <parentid>589937</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</comment>
      <origin>869089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</text>
      <sha1>7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын ус зүй</title>
    <ns>14</ns>
    <id>72799</id>
    <revision>
      <id>869084</id>
      <parentid>556060</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын ус зүй]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын ус зүй]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="rh04jo73xc63kuq37stnzz6pxbr1o4c" xml:space="preserve">{{Commonscat|Bodies of water in North Korea}}

[[Ангилал:Умард Солонгосын газар зүй|Ус зүй]]
[[Ангилал:Ус зүй улс орноор]]</text>
      <sha1>rh04jo73xc63kuq37stnzz6pxbr1o4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869085</id>
      <parentid>869084</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="j5nn6a2c9bd4zy9v2cfy87bgwxgatjv" xml:space="preserve">{{Commons category|Bodies of water of North Korea|Хойд Солонгосын ус зүй}}

[[Ангилал:Ус зүй улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын ус|Ус зүй]]
[[Ангилал:Солонгосын ус зүй]]
[[Ангилал:Азийн ус зүй улс орноор]]</text>
      <sha1>j5nn6a2c9bd4zy9v2cfy87bgwxgatjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869086</id>
      <parentid>869085</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="392" sha1="ssupah5z833bicenqqzusmvddoxnj4k" xml:space="preserve">{{Commons category|Bodies of water of North Korea|Хойд Солонгосын ус зүй}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын газар зүй]]
[[Ангилал:Ус зүй улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын ус|Ус зүй]]
[[Ангилал:Солонгосын ус зүй]]
[[Ангилал:Азийн ус зүй улс орноор]]</text>
      <sha1>ssupah5z833bicenqqzusmvddoxnj4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>75542</id>
    <revision>
      <id>869081</id>
      <parentid>603850</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын гол мөрөн]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>603850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="k965s72bbf0wnnse4tig6bxnp61rxa0" xml:space="preserve">{{Commonscat|Rivers of North Korea|Умард Солонгосын гол мөрөн}}

[[Ангилал:Умард Солонгосын ус зүй|гол мөрөн]]
[[Ангилал:Гол мөрөн улс орноор|Солонгос, Умард]]</text>
      <sha1>k965s72bbf0wnnse4tig6bxnp61rxa0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869082</id>
      <parentid>869081</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="463" sha1="a6esjgznwx2zix1cqlsza1w0ufbbzfe" xml:space="preserve">[[Хойд Солонгос]]ын гол мөрөн.  Мөн үзэх:  [[:Ангилал:Өмнөд Солонгосын гол мөрөн]].

{{Cat main|Солонгосын гол мөрөн}}
{{Commons category|Rivers of North Korea|Хойд Солонгосын гол мөрөн}}

[[Ангилал:Солонгосын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Гол мөрөн улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын ус зүй]]</text>
      <sha1>a6esjgznwx2zix1cqlsza1w0ufbbzfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>KSHMR</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80186</id>
    <revision>
      <id>869104</id>
      <parentid>650577</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Niles-kshmr.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 2 September 2026.</comment>
      <origin>869104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2637" sha1="dbx1fuxx7oqvtrwdymbgderq496kbfn" xml:space="preserve">'''Нилс Холловэлл-Дар''' ({{lang-en|Niles Hollowell-Dhar}}, 1988 оны аравдугаар сарын 6-нд төрсөн) нь '''KSHMR''' ( &quot;[[Кашмир]]&quot;) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан, Калифорнийн Берклигээс гаралтай, Америкийн хөгжимчин, продюсер, DJ юм. Тэр 2015 оны ''DJ Mag'' Топ 100 DJ-ээс 23-т эрэмблэгдэж байсан. 2016 онд 12-т дэвшиж, 2017 онд энэ байраа хадгалсан.&lt;ref&gt;{{Cite web||url=https://djmag.com/top100dj?year=2016|title=Top 100 DJ's of 2016}}&lt;/ref&gt;  2017 оны долоодугаар сард, тэр &quot;Dharma Worldwide&quot; хэмээх дуу бичлэгийн компаниа үүсгэн байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;weraveyou.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://weraveyou.com/2017/07/kshmr-announces-dharma-worldwide-record-label/|title=KSHMR ANNOUNCES HIS OWN DHARMA WORLDWIDE RECORD LABEL|date=2017-06-19|website=We Rave You|access-date=2017-06-20}}&lt;/ref&gt;

== Шагнал ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
!Жил
!Шагнал
!Нэр дэвшсэн
!Ангилал
!Үр дүн
|-
|2015
| rowspan=&quot;4&quot; |DJ Mag
| rowspan=&quot;4&quot; |KSHMR
| rowspan=&quot;4&quot; |Топ 100 DJ
|23&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wegotthiscovered.com/music/dj-mag-top-100-2015-ade-martin-garrix/|title=DJ Mag Announces Their Top 100 DJs Of 2015|last=Cameron|first=John|date=2015-10-16|website=We Got This Covered|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235654/http://wegotthiscovered.com/music/dj-mag-top-100-2015-ade-martin-garrix/|archive-date=2017-10-17|access-date=2018-05-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|12&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukf.com/news/dj-mag-top-100-djs-2016-results-announced/17664|title=DJ Mag Top 100 Djs 2016 Results Announced|last=Jenkins|first=Dave|date=2016-10-20|website=UKF|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108213211/https://ukf.com/news/dj-mag-top-100-djs-2016-results-announced/17664|archive-date=2017-11-08|access-date=2018-05-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|12&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://djmag.com/top-100-djs/poll-2017-kshmr|title=Poll 2017: KSHMR|work=DJMag.com|access-date=2017-11-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|18
|}
|-
|2019
|15
|}

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|30em}}

{{DEFAULTSORT:Нилс Холловэлл-Дар}}
[[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]]
[[Ангилал:Псевдоним]]
[[Ангилал:DJ]]
[[Ангилал:Хөгжмийн продюсер]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1988 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>dbx1fuxx7oqvtrwdymbgderq496kbfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Солонгосын хотуудын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90704</id>
    <redirect title="Хойд Солонгосын хотын жагсаалт" />
    <revision>
      <id>869090</id>
      <parentid>589867</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</comment>
      <origin>869090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгосын хотын жагсаалт]]</text>
      <sha1>7zxxgdd16klehspdvjzfu0aao3l1vh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умар Хамгён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105845</id>
    <redirect title="Хойд Хамгён муж" />
    <revision>
      <id>869115</id>
      <parentid>638357</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Хамгён муж]]</comment>
      <origin>869115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хамгён муж]]</text>
      <sha1>3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умар Хуанхэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105851</id>
    <redirect title="Хойд Хуанхэ муж" />
    <revision>
      <id>869116</id>
      <parentid>638375</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Хуанхэ муж]]</comment>
      <origin>869116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="snf9n0dozfg66w549dvlcbn4sk1wyqh" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хуанхэ муж]]</text>
      <sha1>snf9n0dozfg66w549dvlcbn4sk1wyqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнө Хуанхэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105852</id>
    <redirect title="Өмнөд Хуанхэ муж" />
    <revision>
      <id>869123</id>
      <parentid>638377</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Хуанхэ муж]]</comment>
      <origin>869123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="qh2fjljo33yzzby6neoaywsesc9j3k4" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Хуанхэ муж]]</text>
      <sha1>qh2fjljo33yzzby6neoaywsesc9j3k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123163</id>
    <revision>
      <id>869105</id>
      <parentid>851444</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>869105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26762" sha1="isuf1o3pimekg1qlzuwh4lkeosfj4ir" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын мэдээлэл
| name                  = 2020-2024 оны Улсын Их Хурал
| image                 = Panorama_Ulan_Bator_12.JPG
| caption               = [[Төрийн ордон]]
| body                  = [[Улсын Их Хурал]]
| meeting_place         = [[Төрийн ордон]]
| election              = [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]
| government            = [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар]]&lt;br&gt;(2021 оны 1 сарын 21 хүртэл)&lt;br&gt;
[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]]&lt;br&gt; (2021 оны 1 сарын 29-нөөс хойш)

| term_start            = 2020 оны 7 сарын 2
| term_end              = 2024 оны 7 сарын 3
| before                = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|2016–2020]]
| after                 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|2024–2028]]
| chamber1              = Улсын Их Хурал
| chamber1_image        = Mongolie Grand Khoural d'État 2020.svg
| membership1           = 76
| chamber1_leader1_type = [[Улсын Их Хурлын дарга|Дарга]]
| chamber1_leader1      = [[Гомбожавын Занданшатар]]
| chamber1_leader2_type = Дэд дарга
| chamber1_leader2      = [[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] (2023 оны 2 сарын 6 хүртэл)&lt;br&gt;[[Лхагвын Мөнхбаатар]] (2023 оны 2 сарын 6-наас)&lt;br&gt;[[Салдангийн Одонтуяа]]
| chamber1_leader3_type = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| chamber1_leader3      = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021 оны 1 сарын 27 хүртэл)&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] (2021 оны 1-р сарын 27-ноос хойш)
}}

'''2020-2024 оны Улсын Их Хурал''' нь 2020 оны 7 сарын 2-ны өдөр анх хуралдаж, 2024 оны 7 сарын 3 хүртэл хуралдах [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] 8-р чуулган байсан бөгөөд 2020 оны 6 сарын 24-нд болсон [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны ээлжит сонгуулиар]] гишүүдээ анх сонгосон.

== Бүрэлдэхүүн ==
[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуульд]] улс төрийн дөрвөн нам, нэг [[бие даагч]] УИХ-д сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|date=|title=Сонгуулийн дүн|url=https://ikon.mn/elections/2020|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;{{Монгол улсын улс төр}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;1&quot; | Анх&lt;br /&gt;сонгогдсон суудал
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot; | Одоогийн&lt;br /&gt;суудал
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Бүлгийн дарга
|-
! scope=&quot;col&quot; | Нийт
! scope=&quot;col&quot; | ±
! scope=&quot;col&quot; | Нийт
! scope=&quot;col&quot; | %
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| 62 || {{Same}}|| '''62'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 81.6%
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Дуламдоржийн Тогтохсүрэн]]
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 11 || {{Same}}|| '''11'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 14.5%
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Одонгийн Цогтгэрэл]]
|-
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;10&quot; style=&quot;background:{{party color|Та бидний эвсэл}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | Та бидний эвсэл
| 1 || {{Decrease}} 1|| '''0'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 0.0%
| style=&quot;text-align:left&quot; | —
|-
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;10&quot; style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot;|
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
| 1 || {{Same}}|| '''1'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 1.3%
| style=&quot;text-align:left&quot; | —
|-
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;10&quot; style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Бие даагч]]
| 1 || {{Increase}} 1 || '''2'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 2.6%
| style=&quot;text-align:right&quot; |—
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right&quot;| '''Нийт'''
| '''76''' || '''—''' || '''76''' 
| style=&quot;text-align:right&quot; |  '''100.0%'''

|
|}

== Тойрог ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;10&quot; class=&quot;unsortable&quot; |
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;100&quot; |Тойрог
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;300&quot; |Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;200&quot; |Нам
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;500&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Тэмдэглэл
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |1-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Архангай аймаг|Архангай]]''
|[[Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|&lt;s&gt;[[Жамъянгийн Мөнхбат]]&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;[[Монгол Ардын Нам]]&lt;/s&gt;
|Ж.Мөнхбат 2023 оны 3 сарын 23-нд гишүүнээс чөлөөлөгдсөн.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Улсын Их Хурлын тогтоол, дугаар 13. Улсын Их Хурлын гишүүнээс чөлөөлөх тухай | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16960033415711 | website=legalinfo.mn | date=2023-03-23 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt; Нөхөн сонгууль явагдаагүй.
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Ганзоригийн Тэмүүлэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |2-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]''
|[[Хавдисламын Баделхан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Тилеуханы Аубакир]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Буланы Бейсен]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |3-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]]''
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Дашдондогийн Ганбат]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Амгалангийн Адъяасүрэн]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |4-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Булган аймаг|Булган]]''
|[[Цогт-Очирын Анандбазар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |5-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Говь-Алтай]]''
|[[Бямбасүрэнгийн Энх-Амгалан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Шатарбалын Раднаасэд]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |6-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Дундговь аймаг|Дундговь]]''&lt;br /&gt;''[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]''
|[[Сүхбаатарын Батболд]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Гомпилдоогийн Мөнхцэцэг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |7-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Дорнод аймаг|Дорнод]]''
|[[Хаянгаагийн Болорчулуун]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Цэдэвийн Сэргэлэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |8-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]''
|[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Төмөртогоогийн Энхтүвшин]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |9-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Завхан аймаг|Завхан]]''
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Балжиннямын Баярсайхан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |10-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]''
|[[Содномын Чинзориг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Дуламдоржийн Тогтохсүрэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Гочоогийн Ганболд]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |11-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]''
|[[Нанзадын Наранбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|2023 оны 3 сарын 30-ны өдөр бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Улсын Их Хурлын тогтоол, дугаар 18. Д.Бат-Эрдэнийн Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх эсэх асуудлыг хэлэлцсэн тухай | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16758859372591 | website=legalinfo.mn | date=2023-03-30 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |12-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]''
|[[Жамбын Батсуурь]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Наянтайн Ганибал]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |13-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]''
|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Чинбатын Ундрам]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Дамдинсүрэнгийн Өнөрболор]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |14-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Төв аймаг|Төв]]''
|[[Жигжидийн Батжаргал]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Цэвэгдоржийн Туваан]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Нямаагийн Энхболд]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |15-р тойрог&lt;br /&gt;[[Увс аймаг|''Увс'']]
|[[Одонгийн Цогтгэрэл]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |16-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Ховд аймаг|Ховд]]''
|[[Ширнэнбандийн Адъшаа]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]
|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |17-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]''
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Лхагвын Мөнхбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |18-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]''
|&lt;s&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;/s&gt;&lt;br /&gt;[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|У.Хүрэлсүх 2021 оны 6 сарын 25-нд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн]] тангараг өргөсөн тул гишүүний бүрэн эрх дуусгавар болсон.&lt;br /&gt;Нөхөн сонгуулиар сонгогдсон Ц.Идэрбат 2021 оны 10 сарын 21-ний өдөр тангараг өргөсөн.&lt;ref name=Нөхөн&gt;{{Cite web | url=https://itoim.mn/article/KSSXC/30147 | title=Э.Батшугар, Ц.Идэрбат нар УИХ-ын гишүүний тангараг өргөж, бүрэн эрх нь хэрэгжиж эхэллээ | author=П.Булган | website=itoim.mn | date=2021-10-21 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |19-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]]''
|[[Болдын Жавхлан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Гонгорын Дамдинням]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Баагаагийн Баттөмөр]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |20-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Орхон аймаг|Орхон]]''
|[[Дамбын Батлут]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Норовын Алтанхуяг]]
|[[Бие даагч]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Та бидний эвсэл}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]
|&lt;s&gt;[[Та бидний эвсэл]]&lt;/s&gt;
|2021 оны 4 сард [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] болон [[Монгол Ардын Нам]] нэгдэхээ зарласны дараа С.Ганбаатар намаасаа гарч [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Намд]] элссэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://montsame.mn/en/read/262327|title=Mongolian People's Party, Mongolian People's Revolutionary Party merge}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|Нам бус
|Улсын дээд шүүхээс Улс төрийн намын тухай хуулийг тайлбарласнаар С.Ганбаатарын суудал Ардчилсан намын суудалд тооцогдохгүй.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/620 |title=Archive copy |access-date=2022-07-30 |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628034329/https://www.legalinfo.mn/law/details/620 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |21-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Багахангай]]''&lt;br /&gt;''[[Багануур]]''&lt;br /&gt;''[[Налайх]]''&lt;/small&gt;
|[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Цэндийн Сандаг-Очир]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |22-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Баянзүрх]]''&lt;/small&gt;
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Батсүхийн Саранчимэг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |23-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Баянзүрх]]''&lt;/small&gt;
|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |24-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]]''&lt;/small&gt;
|[[Дамдины Цогтбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Цэндийн Мөнх-Оргил]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Цэрэнжамцын Мөнхцэцэг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |25-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Чингэлтэй]]''&lt;/small&gt;
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|2023 оны 3 сарын 30-ны өдөр бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Улсын Их Хурлын тогтоол, дугаар 17. Т.Аюурсайханы Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх эсэх асуудлыг хэлэлцсэн тухай | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16758859351121 | website=legalinfo.mn | date=2023-03-30 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Мөнхөөгийн Оюунчимэг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |26-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Баянгол]]''&lt;/small&gt;
|[[Хассуурийн Ганхуяг]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Жамбалын Ганбаатар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Салдангийн Одонтуяа]]
|Ардчилсан Нам
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |27-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Сонгинохайрхан]]''&lt;/small&gt;
|&lt;s&gt;[[Хишгээгийн Нямбаатар]]&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;[[Монгол Ардын Нам]]&lt;/s&gt;
|Х.Нямбаатар 2023 оны 10 сарын 12-нд гишүүнээс чөлөөлөгдөж, [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч|Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар]] томилогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Улсын Их Хурлын тогтоол, дугаар 80. Улсын Их Хурлын гишүүнээс чөлөөлөх тухай | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16960033415711 | website=legalinfo.mn | date=2020-10-12 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt; Нөхөн сонгууль явагдаагүй.
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Бадарчийн Жаргалмаа]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |28-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;[[Сонгинохайрхан|&lt;small&gt;''Сонгинохайрхан''&lt;/small&gt;]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|&lt;s&gt;[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]&lt;/s&gt;&lt;br /&gt;[[Энхбаярын Батшугар]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|Д.Сумъяабазар 2020 оны 10 сарын 23-нд гишүүнээс чөлөөлөгдөж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Улсын Их Хурлын тогтоол, дугаар 30. Улсын Их Хурлын гишүүнээс чөлөөлөх тухай | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=15684 | website=legalinfo.mn | date=2023-10-23 | access-date=2026-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Нөхөн сонгуулиар сонгогдсон Э.Батшугар 2021 оны 10 сарын 21-ний өдөр тангараг өргөсөн.&lt;ref name=Нөхөн /&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Пүрэв-Очирын Анужин]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |29-р тойрог&lt;br /&gt;''[[Улаанбаатар]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''[[Хан-Уул]]''&lt;/small&gt;
|[[Ганибалын Амартүвшин]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|[[Монгол Ардын Нам]]
|
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Зөв Хүн Электорат Эвсэл}}&quot; |
|[[Тогмидын Доржханд]]
|[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
|
|-
|}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын сонгууль]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>isuf1o3pimekg1qlzuwh4lkeosfj4ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жебхат ан-Нусра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126146</id>
    <revision>
      <id>869099</id>
      <parentid>729276</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T02:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="tonk43ntyfc8s2aabfnmj0p9fbye7uy" xml:space="preserve">'''Жебхат ан-Нусра''' - (Ялалтын фронт) бүлэглэл нь 2012 оны 1 дүгээр сарын 23-нд [[Сири]] улсын Иргэний дайны үеэр &quot;Аль-Кайда&quot; бүлэглэлээс салбарлан байгуулагдсан. Тэр цагаас хойш хамгийн амжилттай босогчдын бүлгүүдийн нэг гэж тооцогдох болсон. Энэ байгууллагыг [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Их Британи, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], Австрали террорист байгууллага гэж үздэг. Сирийн иргэд тус бүлэглэлийн эгнээнд тулалдаж байгаагаас гадна Саудын Араб, Ирак, Пакистан, Ливан, Туркменистан, Франц, Их Британи болон бусад орны иргэд мөн ордог байна. Байгууллагын удирдагчид Сирийн дайн дууссаны дараа Израиль руу довтлохоор төлөвлөж байсан. Ан-Нусра фронтын удирдагчийн талаар “Абу Мухаммед аль-Жулани” гэсэн нууц нэртэй хүн байдаг гэхээс өөр мэдээллэл байхгүй.
[[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2017 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага]]
[[Ангилал:Сирийн түүх]]</text>
      <sha1>tonk43ntyfc8s2aabfnmj0p9fbye7uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марк Рютте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136652</id>
    <revision>
      <id>869098</id>
      <parentid>793963</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T02:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9195" sha1="321anfjpqx1cjz5wjia3qjkvp0zqjos" xml:space="preserve">[[Файл:Mark Rutte, 23.03.23 (cropped).jpg|thumb|Марк Рютте]]
'''Марк Рютте''' (нидерл. ''Mark Rutte'';1967 оны 2-р сарын 14-нд Нидерландын [[Хааг]] хотод төрсөн) — [[Нидерланд|Нидерландын]] улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 10-р сарын 1-нээс [[НАТО]]-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна. 2006-2023 онд баруун либерал үзэлтэй &quot;Эрх чөлөө, ардчилалын төлөөх Ардын нам&quot;-ын удирдагч байсан бөгөөд 2010-2024 онд Нидерланд улсын Ерөнхий сайдаар ажилласан хүн. 

== Намтар ==
Марк Рютте 1967 оны 2-р сарын 14-нд Хааг хотод төрсөн. Тэрээр Нидерландын шинэчлэл шашинтны гэр бүлд 7 дахь хүүхэд болж төржээ.  Тэр багадаа төгөлдөр хуурч болохыг мөрөөддөг байсан ажээ.

Марк Лейдений их сургуульд түүхийн чиглэлээр суралцан төгссөн байна. Үүний зэрэгцээ &quot;Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам&quot;-ын залуучуудын байгууллагад оролцож байсан.

1992-1997 онд сургуулиа төгсөөд Unilever-д хүний ​​нөөцийн удирдлагын чиглэлээр, дараа нь түүний охин компаниудад: 1997-2002 онд Ван ден Берг Недерланд (Калве), 2002 онд Игло Мора группт ажиллаж байсан.

2002 оны 7-р сараас 2004 оны 6-р сар хүртэл Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын Төрийн нарийн бичгийн дарга, 2004 оны 6-р сараас 2006 оны 6-р сар хүртэл Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны Төрийн нарийн бичгийн даргын ажиллыг эрхэлж байжээ.

2003 оны 1-р сарын 22-нд болсон парламентын сонгуулийн дүнгээр Нидерландын парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүнээр сонгогджээ.

2006 оны 3-р сард Жосиас ван Аэрцэн огцорсны дараа тэрээр намын шинэ даргын сонгуульд оролцсон. 2006 оны 5-р сарын 31-нд намын шинэ даргаар сонгогдсон. 6-р сард тэрээр парламентад эргэн орж, Төлөөлөгчдийн танхим дахь намын бүлгийг толгойлсон байна.

2006 оны 11-р сарын 22-нд болсон парламентын сонгуулиар Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон.

== Ерөнхий сайд ==
2010 оны 10-р сарын 14-нд түүнийг Нидерландын [[хатан хаан Беатрикс]] шинэ Ерөнхий сайдаар томилов. Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам (150-аас 31 суудал) болон Христийн ардчилсан уриалга нам (21 суудал) цөөнхийн Засгийн газар байгуулах талаар тохиролцоонд хүрчээ.  Рютте тэргүүтэй засгийн газар төсвийн алдагдлыг бууруулж, тэтгэврийн насыг нэг жилээр нэмэгдүүлж, тус улсад цагаачлалын дүрэм журмыг чангатгах бодолтой байна.

2012 оны 4-р сарын 23-нд Рюттегийн засгийн газар төсвийн асуудлаар ширүүн санал зөрөлдөөний улмаас огцорсон байна.

2017 оны 3-р сард болсон парламентын сонгуулийн дараа Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам, Христийн ардчилсан уриалга, Ардчилсан нам 66, Христийн холбоо нийлж эвслийн Засгийн газар Марк Рюттегийн удирдлага дор байгуулагдсан байна.

Хүүхдийн мөнгөн тэтгэмжийн тогтолцоог буруугаар ашигласан гэх дуулианы улмаас Рютте болон түүний танхим бүхэлдээ 2021 оны 1-р сарын 15-нд огцорсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр болон ихэнх сайд нар 2021 оны 3-р сард болох сонгуулийн дараа шинэ Засгийн газар байгуулагдах хүртэл засгийн эрхэнд үлдсэн юм. 

2021 оны 1-р сарын 23-нд Нидерландад Ковид-19 цар тахлын эсрэг хөлийн хорио тогтоохыг эсэргүүцсэн иргэдийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. Цагдаа нар үймээн самууныг сүүлийн 40 жилд болоогүй хамгийн том үймээн гэж нэрлэсэн (эхний гурван өдрийн дотор 10 хотод 180 хүнийг баривчилсан).

2021 оны 12-р сарын 15-нд Нидерландад 2021 оны 3-р сард болсон парламентын сонгуулийн үр дүнгийн дагуу Ардын эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх нам, Христийн ардчилсан уриалга, Ардчилсан намын 66, Христийн холбоо намууд дахин засгийн газраа байгуулж, Рютте Засгийн газрыг  дөрөв дэх удаагаа тэргүүлжээ.

2022 оны 2-р сарын 24-нд тэрээр ОХУ-ын Украин руу довтолж эхэлсэнтэй холбогдуулан В.В.Путин болон Оросын засгийн газрын гишүүдийн эсрэг хувь хүний эсрэг хориг арга хэмжээ авахыг уриалсан. 

2023 оны 7-р сарын 7-нд түүний эвсэл өдөр ирэх тусам нэмэгдэж буй цагаачлалын асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх талаар тохиролцож чадаагүйн улмаас Рюттегийн Засгийн газар огцрох болсноо зарлав. Түүний Засгийн газар дараагийн сонгууль хүртэл түр орлон гүйцэтгэгчээр ажиллав. 

== НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ==
[[Файл:Prime Minister Orpo and Prime Minister of Netherlands Rutte met in Helsinki 13. June 2024 (53787408372).jpg|thumb|Марк Рютте]]
Ерөнхий сайдын ажлаа өгөөд дунд сургуульд багшлах ажилд анхаарлаа хандуулах хүсэлтэй байгаагаа өмнө нь мэдэгдэж байсан ч Рютте 2023 оны 10-р сард НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд нэр дэвшиж буйгаа зарласан. Түүнийг нэрийг 2024 оны 2-р сард АНУ, [[Их Британи]], Герман, Францын Засгийн газрууд дэмжсэн байна. 

2024 оны 4-р сар гэхэд НАТО-гийн гишүүн 32 орны 28 улсын төлөөлөгчид Марк Рюттег НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд нэр дэвшихийг зөвшөөрөв. Харин түнийг зөвшөөрөгүй Турк, [[Унгар]], Словак, Румыны эсэргүүцлийг даван туулж чаджээ. Түүний цорын ганц өрсөлдөгч болох Румыны Ерөнхийлөгч Клаус Иоханнис өөрөө 2024 оны 6-р сарын 20-нд нэрээ татсан байна.

2024 оны 10-р сарын 1-нд тэрээр [[Брюссель]] дэх НАТО-гийн төв байранд Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Йенс Столтенбергээс албан тушаалаа албан ёсоор хүлээн авсан. 

Марк Рютте:- &quot;НАТО буюу Умард Атлантын гэрээний байгууллага нь Орос улсыг цаашид үргэлжлүүлэн хязгаарлах ёстой гэдэгт итгэлтэй байна, үүнд зүүн жигүүрийн хамгаалалтыг бэхжүүлэх, НАТО-гийн гишүүн улс бүрээс жил бүр ДНБ-ий 2%-иас багагүй хэмжээний батлан ​​хамгаалах зардал гаргах шаардлагатай байна&quot; гэжээ.

Тэрээр гэр бүл, хүүхэдгүй ажээ.</text>
      <sha1>321anfjpqx1cjz5wjia3qjkvp0zqjos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869107</id>
      <parentid>869098</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T08:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <origin>869107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9999" sha1="638tten9el2zva262qzqolxrkknehsh" xml:space="preserve">[[Файл:Mark Rutte, 23.03.23 (cropped).jpg|thumb|Марк Рютте]]
'''Марк Рютте''' (нидерл. ''Mark Rutte'';1967 оны 2-р сарын 14-нд Нидерландын [[Хааг]] хотод төрсөн) — [[Нидерланд|Нидерландын]] улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 10-р сарын 1-нээс [[НАТО]]-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна. 2006-2023 онд баруун либерал үзэлтэй &quot;Эрх чөлөө, ардчилалын төлөөх Ардын нам&quot;-ын удирдагч байсан бөгөөд 2010-2024 онд Нидерланд улсын Ерөнхий сайдаар ажилласан хүн. 

== Намтар ==
Марк Рютте 1967 оны 2-р сарын 14-нд Хааг хотод төрсөн. Тэрээр Нидерландын шинэчлэл шашинтны гэр бүлд 7 дахь хүүхэд болж төржээ.  Тэр багадаа төгөлдөр хуурч болохыг мөрөөддөг байсан ажээ.

Марк Лейдений их сургуульд түүхийн чиглэлээр суралцан төгссөн байна. Үүний зэрэгцээ &quot;Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам&quot;-ын залуучуудын байгууллагад оролцож байсан.

1992-1997 онд сургуулиа төгсөөд Unilever-д хүний ​​нөөцийн удирдлагын чиглэлээр, дараа нь түүний охин компаниудад: 1997-2002 онд Ван ден Берг Недерланд (Калве), 2002 онд Игло Мора группт ажиллаж байсан.

2002 оны 7-р сараас 2004 оны 6-р сар хүртэл Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын Төрийн нарийн бичгийн дарга, 2004 оны 6-р сараас 2006 оны 6-р сар хүртэл Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны Төрийн нарийн бичгийн даргын ажиллыг эрхэлж байжээ.

2003 оны 1-р сарын 22-нд болсон парламентын сонгуулийн дүнгээр Нидерландын парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүнээр сонгогджээ.

2006 оны 3-р сард Жосиас ван Аэрцэн огцорсны дараа тэрээр намын шинэ даргын сонгуульд оролцсон. 2006 оны 5-р сарын 31-нд намын шинэ даргаар сонгогдсон. 6-р сард тэрээр парламентад эргэн орж, Төлөөлөгчдийн танхим дахь намын бүлгийг толгойлсон байна.

2006 оны 11-р сарын 22-нд болсон парламентын сонгуулиар Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон.

== Ерөнхий сайд ==
2010 оны 10-р сарын 14-нд түүнийг Нидерландын [[хатан хаан Беатрикс]] шинэ Ерөнхий сайдаар томилов. Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам (150-аас 31 суудал) болон Христийн ардчилсан уриалга нам (21 суудал) цөөнхийн Засгийн газар байгуулах талаар тохиролцоонд хүрчээ.  Рютте тэргүүтэй засгийн газар төсвийн алдагдлыг бууруулж, тэтгэврийн насыг нэг жилээр нэмэгдүүлж, тус улсад цагаачлалын дүрэм журмыг чангатгах бодолтой байна.

2012 оны 4-р сарын 23-нд Рюттегийн засгийн газар төсвийн асуудлаар ширүүн санал зөрөлдөөний улмаас огцорсон байна.

2017 оны 3-р сард болсон парламентын сонгуулийн дараа Эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх Ардын нам, Христийн ардчилсан уриалга, Ардчилсан нам 66, Христийн холбоо нийлж эвслийн Засгийн газар Марк Рюттегийн удирдлага дор байгуулагдсан байна.

Хүүхдийн мөнгөн тэтгэмжийн тогтолцоог буруугаар ашигласан гэх дуулианы улмаас Рютте болон түүний танхим бүхэлдээ 2021 оны 1-р сарын 15-нд огцорсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр болон ихэнх сайд нар 2021 оны 3-р сард болох сонгуулийн дараа шинэ Засгийн газар байгуулагдах хүртэл засгийн эрхэнд үлдсэн юм. 

2021 оны 1-р сарын 23-нд Нидерландад Ковид-19 цар тахлын эсрэг хөлийн хорио тогтоохыг эсэргүүцсэн иргэдийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. Цагдаа нар үймээн самууныг сүүлийн 40 жилд болоогүй хамгийн том үймээн гэж нэрлэсэн (эхний гурван өдрийн дотор 10 хотод 180 хүнийг баривчилсан).

2021 оны 12-р сарын 15-нд Нидерландад 2021 оны 3-р сард болсон парламентын сонгуулийн үр дүнгийн дагуу Ардын эрх чөлөө, ардчиллын төлөөх нам, Христийн ардчилсан уриалга, Ардчилсан намын 66, Христийн холбоо намууд дахин засгийн газраа байгуулж, Рютте Засгийн газрыг  дөрөв дэх удаагаа тэргүүлжээ.

2022 оны 2-р сарын 24-нд тэрээр ОХУ-ын Украин руу довтолж эхэлсэнтэй холбогдуулан В.В.Путин болон Оросын засгийн газрын гишүүдийн эсрэг хувь хүний эсрэг хориг арга хэмжээ авахыг уриалсан. 

2023 оны 7-р сарын 7-нд түүний эвсэл өдөр ирэх тусам нэмэгдэж буй цагаачлалын асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх талаар тохиролцож чадаагүйн улмаас Рюттегийн Засгийн газар огцрох болсноо зарлав. Түүний Засгийн газар дараагийн сонгууль хүртэл түр орлон гүйцэтгэгчээр ажиллав. 

== НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ==
[[Файл:Prime Minister Orpo and Prime Minister of Netherlands Rutte met in Helsinki 13. June 2024 (53787408372).jpg|thumb|Марк Рютте]]
Ерөнхий сайдын ажлаа өгөөд дунд сургуульд багшлах ажилд анхаарлаа хандуулах хүсэлтэй байгаагаа өмнө нь мэдэгдэж байсан ч Рютте 2023 оны 10-р сард НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд нэр дэвшиж буйгаа зарласан. Түүнийг нэрийг 2024 оны 2-р сард АНУ, [[Их Британи]], Герман, Францын Засгийн газрууд дэмжсэн байна. 

2024 оны 4-р сар гэхэд НАТО-гийн гишүүн 32 орны 28 улсын төлөөлөгчид Марк Рюттег НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд нэр дэвшихийг зөвшөөрөв. Харин түнийг зөвшөөрөгүй Турк, [[Унгар]], Словак, Румыны эсэргүүцлийг даван туулж чаджээ. Түүний цорын ганц өрсөлдөгч болох Румыны Ерөнхийлөгч Клаус Иоханнис өөрөө 2024 оны 6-р сарын 20-нд нэрээ татсан байна.

2024 оны 10-р сарын 1-нд тэрээр [[Брюссель]] дэх НАТО-гийн төв байранд Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Йенс Столтенбергээс албан тушаалаа албан ёсоор хүлээн авсан. 

Марк Рютте:- &quot;НАТО буюу Умард Атлантын гэрээний байгууллага нь Орос улсыг цаашид үргэлжлүүлэн хязгаарлах ёстой гэдэгт итгэлтэй байна, үүнд зүүн жигүүрийн хамгаалалтыг бэхжүүлэх, НАТО-гийн гишүүн улс бүрээс жил бүр ДНБ-ий 2%-иас багагүй хэмжээний батлан ​​хамгаалах зардал гаргах шаардлагатай байна&quot; гэжээ.

Тэрээр гэр бүл, хүүхэдгүй ажээ.

{{DEFAULTSORT:Рютте, Марк}}
[[Ангилал:1967 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Нидерландын бизнесмен]]
[[Ангилал:Нидерландын улс төрч]]
[[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Нидерландын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]</text>
      <sha1>638tten9el2zva262qzqolxrkknehsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол дахь шашин шүтлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138640</id>
    <revision>
      <id>869124</id>
      <parentid>826647</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>869124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="1nmvbp53t39k4emxxrdrmizm6ejkto2" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|none}} &lt;!-- This short description is INTENTIONALLY &quot;none&quot; - please see WP:SDNONE before you consider changing it! --&gt;
{{Дугуй диаграм
|thumb = right
|caption = Монгол дахь шашин шүтлэг (2020 оны тооллого)&lt;ref name=2020census/&gt;
|label1 = [[Буддын шашин|Буддизм]]
|value1 = 51.7
|color1 = Gold
|label2 = [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]
|value2 = 40.6
|color2 = honeydew
|label3 = [[Ислам]]
|value3 = 3.2
|color3 = Green
|label4 = [[Монголын бөө мөргөл]]
|value4 = 2.5
|color4 = Red
|label5 = [[Христийн шашин]]
|value5 = 1.3
|color5 = DodgerBlue
|label6 = Бусад
|value6 = 0.7
|color6 = Purple
}}
[[File:Megjid Janraisig Temple.jpg|thumb|[[Улаанбаатар]] хотод байрладаг Монголын бурхан шашны томоохон хийд [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн гол Мэгжид Жанрайсигийн сүм]]
'''[[Монгол]] дахь шашин шүтлэгт''' [[Монголын буддизм|Монголын Буддын]] шашны сургууль, [[монголчууд]]ын [[угсаатны шашин]] болох [[монголын бөө мөргөл]] давамгайлж ирсэн уламжлалтай. Түүхэнд Монголчууд [[монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрнээр]] дамжуулан [[христийн шашин]] ([[несторианизм]] ба [[католик]]) болон [[лалын шашин|лалын шашны]] [[Монголын эзэнт гүрэн дэх шашин шүтлэг|нөлөөнд өртөж]] байсан ч эдгээр шашин хэзээ ч ноёрхож байгаагүй. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[коммунизм|коммунист]] дэглэмийн үед (1924–1992) бүх шашин дарагдаж байсан бол 1990-ээд онд парламентын засаглалд шилжсэнээр шашин шүтлэг бүхэлдээ сэргэсэн.

==Хүн ам зүй==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Шашин
!colspan=&quot;2&quot;|2010&lt;ref name=2020census/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=http://catalog.ihsn.org/index.php/catalog/4572/download/58223}}&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|2020&lt;ref name=2020census&gt;{{cite web|title=2020 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110054302/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-date=2025-01-10|access-date=2025-01-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
|-
!Тоо
!%
!Тоо
!%
|-
|style=&quot;background:#FFFFC0;&quot;|[[Буддизм]]||align=right|1,459,983||align=right|53.0||align=right|1,704,480||align=right|51.7
|-
|style=&quot;background:#E0FFC0;&quot;|[[Ислам]]||align=right|82,641||align=right|3.0||align=right|105,500||align=right|3.2
|-
|style=&quot;background:#FFD0C0;&quot;|[[Монголын бөө мөргөл]]||align=right|79,886||align=right|2.9||align=right|82,422||align=right|2.5
|-
|style=&quot;background:#E0F0FF;&quot;|[[Христийн шашин]]||align=right|60,603||align=right|2.2||align=right|42,859||align=right|1.3
|-
|style=&quot;background:#F0E0F0;&quot;|Бусад шашин шүтлэг||align=right|11,019||align=right|0.4||align=right|23,078||align=right|0.7
|-
|style=&quot;background:#DCDCDC;&quot;|Шашингүй||align=right|1,063,308||align=right|38.6||align=right|1,338,528||align=right|40.6
|-
|'''Нийт хүн ам'''||align=right|'''2,754,685'''||align=right|'''100'''||align=right|'''3,296,866'''||align=right|'''100'''
|}

==Мөн үзэх==
* [[Өвөр Монгол дахь шашин шүтлэг]]
* [[Хятад дахь шашин шүтлэг]]

==Эшлэл==
{{reflist|2}}

[[Ангилал:Монголын шашин]]</text>
      <sha1>1nmvbp53t39k4emxxrdrmizm6ejkto2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869125</id>
      <parentid>869124</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>869125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4037" sha1="1twuem841ajq9vtxg4kaz3o25o34gf6" xml:space="preserve">{{Дугуй диаграм
|thumb = right
|caption = Монгол дахь шашин шүтлэг (2020 оны тооллого)&lt;ref name=2020census/&gt;
|label1 = [[Буддын шашин|Буддизм]]
|value1 = 51.7
|color1 = Gold
|label2 = [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]
|value2 = 40.6
|color2 = honeydew
|label3 = [[Ислам]]
|value3 = 3.2
|color3 = Green
|label4 = [[Монголын бөө мөргөл]]
|value4 = 2.5
|color4 = Red
|label5 = [[Христийн шашин]]
|value5 = 1.3
|color5 = DodgerBlue
|label6 = Бусад
|value6 = 0.7
|color6 = Purple
}}
[[File:Megjid Janraisig Temple.jpg|thumb|[[Улаанбаатар]] хотод байрладаг Монголын бурхан шашны томоохон хийд [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн гол Мэгжид Жанрайсигийн сүм]]
'''[[Монгол]] дахь шашин шүтлэгт''' [[Монголын буддизм|Монголын Буддын]] шашны сургууль, [[монголчууд]]ын [[угсаатны шашин]] болох [[монголын бөө мөргөл]] давамгайлж ирсэн уламжлалтай. Түүхэнд Монголчууд [[монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрнээр]] дамжуулан [[христийн шашин]] ([[несторианизм]] ба [[католик]]) болон [[лалын шашин|лалын шашны]] [[Монголын эзэнт гүрэн дэх шашин шүтлэг|нөлөөнд өртөж]] байсан ч эдгээр шашин хэзээ ч ноёрхож байгаагүй. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[коммунизм|коммунист]] дэглэмийн үед (1924–1992) бүх шашин дарагдаж байсан бол 1990-ээд онд парламентын засаглалд шилжсэнээр шашин шүтлэг бүхэлдээ сэргэсэн.

==Хүн ам зүй==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Шашин
!colspan=&quot;2&quot;|2010&lt;ref name=2020census/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=http://catalog.ihsn.org/index.php/catalog/4572/download/58223}}&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|2020&lt;ref name=2020census&gt;{{cite web|title=2020 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110054302/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-date=2025-01-10|access-date=2025-01-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
|-
!Тоо
!%
!Тоо
!%
|-
|style=&quot;background:#FFFFC0;&quot;|[[Буддизм]]||align=right|1,459,983||align=right|53.0||align=right|1,704,480||align=right|51.7
|-
|style=&quot;background:#E0FFC0;&quot;|[[Ислам]]||align=right|82,641||align=right|3.0||align=right|105,500||align=right|3.2
|-
|style=&quot;background:#FFD0C0;&quot;|[[Монголын бөө мөргөл]]||align=right|79,886||align=right|2.9||align=right|82,422||align=right|2.5
|-
|style=&quot;background:#E0F0FF;&quot;|[[Христийн шашин]]||align=right|60,603||align=right|2.2||align=right|42,859||align=right|1.3
|-
|style=&quot;background:#F0E0F0;&quot;|Бусад шашин шүтлэг||align=right|11,019||align=right|0.4||align=right|23,078||align=right|0.7
|-
|style=&quot;background:#DCDCDC;&quot;|Шашингүй||align=right|1,063,308||align=right|38.6||align=right|1,338,528||align=right|40.6
|-
|'''Нийт хүн ам'''||align=right|'''2,754,685'''||align=right|'''100'''||align=right|'''3,296,866'''||align=right|'''100'''
|}

==Мөн үзэх==
* [[Өвөр Монгол дахь шашин шүтлэг]]
* [[Хятад дахь шашин шүтлэг]]

==Эшлэл==
{{reflist|2}}

[[Ангилал:Монголын шашин]]</text>
      <sha1>1twuem841ajq9vtxg4kaz3o25o34gf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869126</id>
      <parentid>869125</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>869126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4039" sha1="l83ag2dmv8ddn6ip9140uhujmvlxt1l" xml:space="preserve">{{Дугуй диаграм
|thumb = right
|caption = Монгол дахь шашин шүтлэг (2020 оны тооллого)&lt;ref name=2020census/&gt;
|label1 = [[Буддын шашин|Буддизм]]
|value1 = 51.7
|color1 = Gold
|label2 = [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]
|value2 = 40.6
|color2 = honeydew
|label3 = [[Ислам]]
|value3 = 3.2
|color3 = Green
|label4 = [[Монголын бөө мөргөл]]
|value4 = 2.5
|color4 = Red
|label5 = [[Христийн шашин]]
|value5 = 1.3
|color5 = DodgerBlue
|label6 = Бусад
|value6 = 0.7
|color6 = Purple
}}
[[File:Megjid Janraisig Temple.jpg|thumb|[[Улаанбаатар]] хотод байрладаг Монголын бурхан шашны томоохон хийд [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн гол Мэгжид Жанрайсигийн сүм]]
'''[[Монгол]] дахь шашин шүтлэгт''' [[Монголын буддизм|Монголын Буддын]] шашны сургууль, [[монголчууд]]ын [[угсаатны шашин]] болох [[монголын бөө мөргөл]] давамгайлж ирсэн уламжлалтай. Түүхэнд Монголчууд [[монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрнээр]] дамжуулан [[христийн шашин]] ([[несторианизм]] ба [[католик]]) болон [[лалын шашин|лалын шашны]] [[Монголын эзэнт гүрэн дэх шашин шүтлэг|нөлөөнд өртөж]] байсан ч эдгээр шашин хэзээ ч ноёрхож байгаагүй. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[коммунизм|коммунист]] дэглэмийн үед (1924–1992) бүх шашин дарагдаж байсан бол 1990-ээд онд парламентын засаглалд шилжсэнээр шашин шүтлэг бүхэлдээ сэргэсэн.

==Хүн ам зүй==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Шашин
!colspan=&quot;2&quot;|2010&lt;ref name=2020census/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=http://catalog.ihsn.org/index.php/catalog/4572/download/58223}}&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|2020&lt;ref name=2020census&gt;{{cite web|title=2020 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллого|publisher=Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110054302/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|archive-date=2025-01-10|access-date=2025-01-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
|-
!Тоо
!%
!Тоо
!%
|-
|style=&quot;background:#FFFFC0;&quot;|[[Буддизм]]||align=right|1,459,983||align=right|53.0||align=right|1,704,480||align=right|51.7
|-
|style=&quot;background:#E0FFC0;&quot;|[[Ислам]]||align=right|82,641||align=right|3.0||align=right|105,500||align=right|3.2
|-
|style=&quot;background:#FFD0C0;&quot;|[[Монголын бөө мөргөл]]||align=right|79,886||align=right|2.9||align=right|82,422||align=right|2.5
|-
|style=&quot;background:#E0F0FF;&quot;|[[Христийн шашин]]||align=right|60,603||align=right|2.2||align=right|42,859||align=right|1.3
|-
|style=&quot;background:#F0E0F0;&quot;|Бусад шашин шүтлэг||align=right|11,019||align=right|0.4||align=right|23,078||align=right|0.7
|-
|style=&quot;background:#DCDCDC;&quot;|Шашингүй||align=right|1,063,308||align=right|38.6||align=right|1,338,528||align=right|40.6
|-
|'''Нийт хүн ам'''||align=right|'''2,754,685'''||align=right|'''100'''||align=right|'''3,296,866'''||align=right|'''100'''
|}

==Мөн үзэх==
* [[Өвөр Монгол дахь шашин шүтлэг]]
* [[Хятад дахь шашин шүтлэг]]

==Эшлэл==
{{reflist|2}}

[[Ангилал:Монголын шашин| ]]</text>
      <sha1>l83ag2dmv8ddn6ip9140uhujmvlxt1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141081</id>
    <redirect title="Рянган муж" />
    <revision>
      <id>869122</id>
      <parentid>824200</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Рянган муж]]</comment>
      <origin>869122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="i4yh5gdw4pw8ryms190bycd9jw5x0pe" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Рянган муж]]</text>
      <sha1>i4yh5gdw4pw8ryms190bycd9jw5x0pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америк-Өмнөд Солонгосын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142532</id>
    <revision>
      <id>869097</id>
      <parentid>831342</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T01:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="fhljmhsymw7m668u45q676a0niwiuls" xml:space="preserve">[[Файл:South Korea United States Locator.svg|thumb|369x369px]]
'''Америк-Өмнөд Солонгосын харилцаа''' — [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын]] хоёр талын дипломат харилцаа. Өмнөд Солонгос, АНУ-ын хооронд 1949 онд дипломат харилцаа тогтоосон. Үүнээс хойш Сөүл нь Вашингтоны хамгийн ойрын холбоотон байсаар ирсэн. Солонгосын хойгт АНУ-ын 29,000 цэрэг байнгын байдалд байдаг бөгөөд Сөүл нь Хойд Солонгосын цөмийн аюулаас хамгаалуулахын тулд АНУ-ын батлан хамгаалах чадамжид түшиглэдэг. Түүний хариуд Өмнөд Солонгос Иракийн дайн зэрэг АНУ-ын хэд хэдэн ажиллагааг дэмжиж ирсэн. 

== Түүх ==
[[Файл:President Donald Trump hosts a bilateral meeting with President Lee Jae-myung of the Republic of Korea (54747516672) (cropped).jpg|thumb]]
1882 онд АНУ, Солонгосын Жусон гүрэн Энхтайван, найрамдал, худалдаа, навигацийн гэрээ  ([[Англи хэл|англи.]] ''Treaty of Peace, Amity, Commerce, and Navigation'') байгуулан дипломат харилцаа тогтоож, 1883 онд Америкийн анхны дипломат төлөөлөгч Солонгост хүрэлцэн очсон ажээ. 1910 онд Солонгост Японы колоничлолын 35 жилийн ноёрхол эхэлсэн. 1945 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгосын хойг 38-р параллель дагуу хоёр бүсэд хуваагджээ. Өмнөдийг АНУ, хойд хэсгийг ЗХУ эзэлсэн түүхтэй. 1948 онд хуучнаар нэгдсэн Солонгос улсын нутаг дэвсгэр дээр өмнөд хэсэгт БНСУ, хойд талд БНАСАУ гэсэн хоёр улс байгуулагдсан юм. 

1950 оны 6-р сарын 25-нд Хойд Солонгосын арми Өмнөд Солонгос руу довтлов. АНУ тэргүүтэй НҮБ-ын 16 орны эвсэл Өмнөд Солонгосыг батлан ​​хамгаалахаар болсон. Дараа нь Хятад Хойд Солонгосын талд дайнд орж, мөргөлдөөн удаан үргэлжилсэн үе шатанд ороод 1953 оны 7-р сарын 27-нд дайны идэвхтэй үе дуусаж, энхийн гэрээ байгуулаагүй юм. [[Солонгосын дайн]] дууссанаас хойш Хойд болон Өмнөд Солонгосын харилцаа хүнд хэвээр байж ирсэн.
[[Файл:JFKWHP-KN-C19433.jpg|thumb|1961 он. [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]], [[Паг Жон-хи|Пак Жон Хи]] нар]]
1953 онд Солонгосын дайн дууссаны дараа АНУ нь Өмнөд Солонгостой хоёр талын эвслийн гэрээ байгуулжээ. АНУ, Өмнөд Солонгос улсууд нийтлэг үнэт зүйл, ашиг сонирхолд суурилсан найрамдал, хамтын ажиллагааны урт түүх туулж ирсэн. Хоёр улс бүс нутгийн болон дэлхийн хэмжээнд тулгарч буй аюул заналхийллийг даван туулах, эдийн засгаа бэхжүүлэх чиглэлээр хамтран ажилладаг. АНУ Өмнөд Солонгост цэргийн баазаа хадгалж, АНУ-Өмнөд Солонгосын харилцан хамгаалах гэрээний дагуу хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийн тулд (өөрөөр хэлбэл, Өмнөд Солонгост гадны түрэмгийллээс өөрийгөө хамгаалахад нь туслах) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хойд Солонгосын цөмийн асуудал болон Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс ангижруулах асуудлаар АНУ болон Өмнөд Солонгос хүчин чармайлтаа нягт уялдуулан ажилладаг. Дараагийн хэдэн арван жилд Өмнөд Солонгос эдийн засаг, улс төр, цэргийн асар их өсөлтийг туулсан.

2025 онд Вашингтон тус улсад 25 хувийн тариф тогтоож, харилцаанд сэв суулгасан бөгөөд хожим хэлэлцээрийн дүнд 15 хувь болгон бууруулжээ. Мөн Жоржиа дахь Hyundai-ийн үйлдвэрт АНУ-ын цагаачлалын алба нэгжлэг хийж, зуу зуун солонгос иргэдийг саатуулсан нь олон нийтийг бухимдуулжээ.

[[Ангилал:АНУ-Өмнөд Солонгосын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Өмнөд Солонгос)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (АНУ)|Өмнөд Солонгос]]</text>
      <sha1>fhljmhsymw7m668u45q676a0niwiuls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наянтайн Орги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143978</id>
    <revision>
      <id>869128</id>
      <parentid>868275</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>1935 онд цэргээс халагдаж Өвөрхангайд ирээд эрлэгч болов.</comment>
      <origin>869128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23575" sha1="88t8psnumx2e6ovcv9dji20rbb6qdwt" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН:  [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''&lt;nowiki/&gt;''А''&lt;nowiki/&gt;''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''&lt;nowiki/&gt;'&lt;nowiki/&gt;'''МЭР'''&lt;nowiki/&gt;'''Г'''&lt;nowiki/&gt;'''Э'''&lt;nowiki/&gt;'''Ж'''&lt;nowiki/&gt;'''И'''&lt;nowiki/&gt;'''Л'''&lt;nowiki/&gt;''':'''&lt;nowiki/&gt; &lt;nowiki/&gt;'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>88t8psnumx2e6ovcv9dji20rbb6qdwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869129</id>
      <parentid>869128</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <origin>869129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23575" sha1="ootqozfqy8pvzk5eh646k0vs8jyuk1i" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''ТАРАГТ'':  [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''&lt;nowiki/&gt;''А''&lt;nowiki/&gt;''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''&lt;nowiki/&gt;'&lt;nowiki/&gt;'''МЭР'''&lt;nowiki/&gt;'''Г'''&lt;nowiki/&gt;'''Э'''&lt;nowiki/&gt;'''Ж'''&lt;nowiki/&gt;'''И'''&lt;nowiki/&gt;'''Л'''&lt;nowiki/&gt;''':'''&lt;nowiki/&gt; &lt;nowiki/&gt;'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ootqozfqy8pvzk5eh646k0vs8jyuk1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869130</id>
      <parentid>869129</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <origin>869130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23570" sha1="5lims2tlotd7gpc6tpug7jw61ejndni" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''ТӨРСӨН:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАР''&lt;nowiki/&gt;''Ъ''&lt;nowiki/&gt;''ЯАЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]]'''&lt;nowiki/&gt;'''[[БНМАУ|О]]'''&lt;nowiki/&gt;'''[[БНМАУ|Л]]'''''''М'''&lt;nowiki/&gt;'''Э'''&lt;nowiki/&gt;'''Р'''&lt;nowiki/&gt;'''Г'''&lt;nowiki/&gt;'''Э'''&lt;nowiki/&gt;'''Ж'''&lt;nowiki/&gt;'''И'''&lt;nowiki/&gt;'''Л'''&lt;nowiki/&gt;''':''' '''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5lims2tlotd7gpc6tpug7jw61ejndni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869131</id>
      <parentid>869130</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>ТӨРСӨН ГАЗАР: ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ  ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: &quot;МОНГОЛ'' МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ НАЯНТАЙН ОРГИ</comment>
      <origin>869131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23165" sha1="ajxw5v0hxg0zf8c5b8jfnhrmk257e3e" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өв&lt;nowiki/&gt;ө&lt;nowiki/&gt;рхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, най'''&lt;nowiki/&gt;'''р'''&lt;nowiki/&gt;'''уула''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''з''&lt;nowiki/&gt;''о''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''ион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ajxw5v0hxg0zf8c5b8jfnhrmk257e3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869132</id>
      <parentid>869131</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч  НАЯНТАЙН ОРГИ 'ТӨРСӨН: ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ,  ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН, ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ УЛС, ''МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ</comment>
      <origin>869132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23477" sha1="c3s3xwxmhsp1jktu98acxk79jowubhu" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч .'&lt;nowiki/&gt;''ТӨРСӨН:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ''[[БНМАУ|сум]]''ХАРЪЯАЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:[[БНМАУ|МОНГОЛ]]&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''''МЭРГЭЖИЛ:''' '''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өв&lt;nowiki/&gt;ө&lt;nowiki/&gt;рхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, най'''&lt;nowiki/&gt;'''р'''&lt;nowiki/&gt;'''уула''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''з''&lt;nowiki/&gt;''о''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''ион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>c3s3xwxmhsp1jktu98acxk79jowubhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869133</id>
      <parentid>869132</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ                                                  ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ</comment>
      <origin>869133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22934" sha1="p90bqvjs25p8ihb44m1ugiqu286t3h8" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өв&lt;nowiki/&gt;ө&lt;nowiki/&gt;рхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, най'''&lt;nowiki/&gt;'''р'''&lt;nowiki/&gt;'''уула''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''з''&lt;nowiki/&gt;''о''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''ион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p90bqvjs25p8ihb44m1ugiqu286t3h8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869134</id>
      <parentid>869133</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ                                                  ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ</comment>
      <origin>869134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23414" sha1="7ftolnaud360rrtx2x1z8s38liaglq9" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өв&lt;nowiki/&gt;ө&lt;nowiki/&gt;рхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, най'''&lt;nowiki/&gt;'''р'''&lt;nowiki/&gt;'''уула''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''з''&lt;nowiki/&gt;''о''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''ион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>7ftolnaud360rrtx2x1z8s38liaglq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869135</id>
      <parentid>869134</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <comment>ХЭЛЛЭГ</comment>
      <origin>869135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23486" sha1="1s0uwntyq0btdjm7mzcl3oe77rayuel" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''Наянтайн Орги Өв'''&lt;nowiki/&gt;'''ө'''&lt;nowiki/&gt;'''рхангай аймгийн''' '''''&lt;nowiki/&gt;''У''&lt;nowiki/&gt;''лаан гэ''&lt;nowiki/&gt;''р''&lt;nowiki/&gt;''т д''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;''рга, най&lt;nowiki/&gt;р&lt;nowiki/&gt;уула'''''&lt;nowiki/&gt;'''''г'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;'''''з'''''&lt;nowiki/&gt;'''''о'''''&lt;nowiki/&gt;'''''х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ион байгуулаг'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''л'''''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''г'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'''''нярав х''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''йж байв.''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1s0uwntyq0btdjm7mzcl3oe77rayuel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869136</id>
      <parentid>869135</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49033-22</username>
        <id>107392</id>
      </contributor>
      <origin>869136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23510" sha1="o7mvrtzusy1afsdhpo3ufla550kjmfb" xml:space="preserve">[[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]]
'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ                                    ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''Наянтайн Орги Өв'''&lt;nowiki/&gt;'''ө'''&lt;nowiki/&gt;'''рхангай аймгийн''' '''''&lt;nowiki/&gt;''У''&lt;nowiki/&gt;''лаан гэ''&lt;nowiki/&gt;''р''&lt;nowiki/&gt;''т д''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;''рга, най&lt;nowiki/&gt;р&lt;nowiki/&gt;уула'''''&lt;nowiki/&gt;'''''г'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;'''''з'''''&lt;nowiki/&gt;'''''о'''''&lt;nowiki/&gt;'''''х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ион байгуулаг'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''у'''''&lt;nowiki/&gt;'''''л'''''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''г'''''&lt;nowiki/&gt;'''''ч'''''&lt;nowiki/&gt;''''','''''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'''''нярав х''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''йж байв.''&lt;nowiki/&gt;''''']]
[[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']]
[[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}}
[[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]]
[[Файл:04_Болд.png|thumb]]
хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин
*Цогт тайж мянганы дарга

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>o7mvrtzusy1afsdhpo3ufla550kjmfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанхуйн тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146364</id>
    <revision>
      <id>869069</id>
      <parentid>865010</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>869069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12633" sha1="432esnnpnvfxsd0l0b7jyilio3dwbw3" xml:space="preserve">{{Short description|Хошуудын Хөхнуурыг байлдан дагуулсан нь}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Улаанхуйн тулалдаан
| place             = Хөхнуур хавцал, Амдо буюу [[Хөхнуур муж]], Хятад
| date              = 1637
| partof            = [[Ойрад–Халхын дайн]]
| coordinates       = {{Coord|37.00|100.08|display=inline}}
| result            = Ойрадын ялалт
| territory         = [[Хошууд]] [[Хөхнуур муж|Хөхнуурыг]] байлдан дагуулав
| combatant1        = '''{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}:'''
*{{flag|Хошуудын хант улс}}
*{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = [[Халх]]
| commander1        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Гүш хаан|Төрбайх]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Очирт сэцэн хан|Очирт]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Аблай тайш|Аблай]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| commander2        = [[Цогт хунтайж]]{{KIA}}
| strength1         = 10,000
| strength2         = 30,000
| casualties1       = тодорхой бус
| casualties2       = Хүнд
}}
'''Улаанхуйн тулалдаан''' нь 1637 оны хавар [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүн [[Төрбайх|Төрбайхгийн]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] удирдагч, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнийн]] удирдлаган дор Ойрадын эвсэл, Амдогийн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжийн]] эсрэг хийжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд Ойрадын ялалт байгуулагдаж, [[Хошуудын хант улс]] байгуулагдаж, Кармапагийн аюулыг арилгахад хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ тулаан нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] Гелугпа болон Кармапа урсгалуудын хоорондох шашны дайн байсан бас [[Ойрад–Халхын дайн|Ойрад–Халхын дайны]] нэг хэсэг болсон юм. Энэхүү тулаан нь Кармапагийн гол дэмжигчдийг зайлуулж, Ойрадуудад [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] бүс нутагт байнгын хяналт тогтоож, Хошуудын оролцоог эхлүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь хожим [[Төв|Төвдийг]] нэгтгэж, [[Шарын шашин|Шарын Шашныг]] Монголд давамгайлсан Буддын урсгал болгон ивээн тэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм.

== Өмнөтгөл ==
1625 онд Ойрадын тусгаар тогтнолын дайны үйл явдлын дараа Ойрадын холбоонд [[Цоохор]] болон [[Төрбайх|Төрбайхийн]] ах [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] хооронд залгамжлалын асуудлаар зөрчил гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Энэ нь Байбагас баатарын дүү Төрбайхийг өшөө авахын тулд [[Ишим гол|Ишимээс]] [[Тобол гол]] хүртэл Цоохорыг хөөхөд шууд хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Цоохор үхсэн.{{sfn|Spencer|2018|pp=24-31}} Төрбайх хожим нь 1630 онд Байбагасыг залгамжилж [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүнээр томилсон.{{sfn|Adle|2003|pp=146-147}}

Үүний зэрэгцээ [[Төвөд|Төвдөд]] Гэлүгпа болон Кармапа урсгалуудын хооронд шашны мөргөлдөөн гарчээ. Энэ үед [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] гол туслах [[Сонам ​​Раптен]] 1634 онд Ойрадуудаас дэмжлэг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=211}} Энэ захидлыг, Кармапа болон Бон эвсэлүүдийг дарах шалтгаантайгаар илгээсэн.{{sfn|Rene|1970|p=523}} Цанпа хаан Карма Тэнкёнг нь Хам дахь Беригийн Бонпо хаантай хамт [[Шарын шашин|Шарын Шашны]] сургуулиудыг дарлаж эхэлсэн бөгөөд Кармапаг дэмжсэн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж]] болон Бонпог дэмжсэн [[Цахар|Цахарын]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хооронд холбоо байгуулжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Халхууд удалгүй Амдод суурьшиж,{{sfn|Rene|1970|p=523}} Лигдэн хааны хамт нүүдэллэж, Цангпаг дэмжихээр нүүж явах замдаа нас баржээ. Энэ нь Цогт [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] ирсний дараа Халхуудын дунд дотоод дайн үүсгэж,{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Сонам ​​Раптен Ойрадуудаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=211}}

Ойрадууд Төрбайхийн Шарын Шашны урсгалд үнэнч байдал болон шинээр батлагдсан Шарын Шашныг нь дарсантай холбогдуулан хөндлөнгөөс оролцохоор тохиролцов.{{sfn|Dhondup|1984|p=18}} Шарын Шашныг дэмжигч Ойрадын 10,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийн эвсэл байгуулагдсан бөгөөд үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] болон Төрбайхийн үеэл [[Аблай тайш|Аблай тайж]], [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] нарын хүч багтсан бөгөөд Амдо дээр Шарын Шашны эсрэг Халхуудыг ялан дийлэх зорилготой, тус бүс нутагт хүрэхийн тулд мөргөлчин гэж мэдэгдсэн гэж мэдээлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}}

== Тулалалдаан ==
Энэ тулаан 1637 оны хавар [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] бүс нутагт болсон. Хэдэн өдрийн дараа Хөхнуурын ойролцоо Ойрадууд Улаанхуй дахь Цогтын цэрэг рүү довтолж, Халхын цэргийг хоёр толгодын хооронд бүсэлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}} Ойрадууд удалгүй тулалдаанаас зугтахыг оролдсон Цогтыг тарваганы нүхэнд нуугдаж байгааг олж, Төрбайхийн дүү олж алжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=19}} Цогтын үлдсэн цэргүүд Харгайд ялагдаж, Ойрадын цэргүүдээр цаазлагдсан.{{sfn|Altangerel|2017|p=202}} Шакабпагийн хэлснээр, Намцо хотод байрлаж байсан Халхууд удирдагч нь алагдсан, түүний арми хүнд хохирол амссан тухай мэдээлсэн. Үүний улмаас тэд Цанпагийн армид нэгдэж, өмнөх байр сууриа чөлөөлөхийн тулд Амдо руу буцаж очихын оронд тус бүс нутагтаа үлджээ.{{sfn|Shakapba|1967|p=104-105}}

== Үр дагавар ==
1638 онд [[Төрбайх]] болон эвслийн бусад удирдагчид [[Лхас|Лхасд]] айлчилж,{{sfn|Dhondup|1984|pp=19-20}} Тавдугаар Далай лам тэднийг адислав. Тэрээр [[Боржигин|Боржигины]] уламжлалын эсрэг Төрбайхд &quot;[[Гүш хаан]]&quot;, &quot;Сургаалын эзэн цол олгосон&quot;.{{sfn|Spencer|2017|pp=26-27}} Бусад нь Зас, Да лам, Даян гэх мэт адислалуудыг хүртсэн бол,{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} [[Хархул|Хархулын]] хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] &quot;баатар хунтайж&quot; цол хүртэж, Гүш хааны охин Амин-Даратай гэрлэж, Зүүнгард буцаж ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Тулааны дараа Хошуудууд Амдод суурьшиж, энэ үеэр 100,000 орчим өрх Гүш хааны шинэ хаант улс руу нүүжээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27–28}} Хожим нь Шарын Шашны тагнуулчид Цанпа улс болон Бери хаант улсын хооронд эвсэл үүсэх боломжтойг олж мэджээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} Тэд үүнийг Гүш хаанд мэдээлсэн. 1639 онд тэрээр Хам руу довтлон,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195-196}} дараа нь 1641 онд Ү-Цан руу давшиж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|p=197}} Төвдийг нэгтгэжээ.{{Sfn|Shakapba|1967|p=111}}

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-05-13 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Shakabpa |first=Tsepon W.D |title=Tibet: A political history. |url=https://archive.org/details/tibetpoliticalhi0000shak |publisher=Yale University Press |year=1967 |location=New Haven &amp; London}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>432esnnpnvfxsd0l0b7jyilio3dwbw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147631</id>
    <revision>
      <id>869072</id>
      <parentid>868570</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>869072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130312" sha1="cw0h7rledi6e21odh1n2og38vf0p56s" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.


a

a

a

a


a

a

a


a


aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}

1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
 
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}}


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

aa


a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>cw0h7rledi6e21odh1n2og38vf0p56s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Пёнань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148266</id>
    <redirect title="Хойд Пёнань муж" />
    <revision>
      <id>869117</id>
      <parentid>868724</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Пёнань муж]]</comment>
      <origin>869117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="nce9dpuiqiuajc6fe8iortiy7px1aep" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Пёнань муж]]</text>
      <sha1>nce9dpuiqiuajc6fe8iortiy7px1aep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Хамгён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148279</id>
    <redirect title="Хойд Хамгён муж" />
    <revision>
      <id>869118</id>
      <parentid>868892</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Хамгён муж]]</comment>
      <origin>869118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хамгён муж]]</text>
      <sha1>3l24q2rkex6s539xlrmiy9e8xokjlcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Хуанхэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148283</id>
    <redirect title="Хойд Хуанхэ муж" />
    <revision>
      <id>869119</id>
      <parentid>868915</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Хойд Хуанхэ муж]]</comment>
      <origin>869119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="snf9n0dozfg66w549dvlcbn4sk1wyqh" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Хуанхэ муж]]</text>
      <sha1>snf9n0dozfg66w549dvlcbn4sk1wyqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148298</id>
    <revision>
      <id>869063</id>
      <parentid>869053</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>869063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13514" sha1="jzfwepg99o6n1hrgycuc93yyk0zic6c" xml:space="preserve">{{Infobox
| above            = Монгол Улсын&lt;br&gt;Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар
| subheader        = 
| image            = [[File:State emblem of Mongolia.svg|150px]]
| caption          = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]]
| headerstyle      = background-color: #efefef
| label1           = Харьяат
| data1            = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
| label2           = Байгуулагдсан
| data2            = 1990 оны 9 сарын 18
| label3           = Улс
| data3            = [[Монгол]]
| label4           = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга|Дарга]]
| data4            = [[Алтанхуягийн Үйлсдэлгэр]]
| label5           = Нийт гишүүд
| header6          = Албан газар
| label7           = Төв байр
| data7            = [[Төрийн ордон]]
| label8           = Байршил
| data8            = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| label9           = Цахим хаяг
| data9            = [https://president.mn president.mn]
}}

{{Монгол улсын улс төр}}

'''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар''' ('''ЕТГ''') нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] бүрэн эрх, бодлого, үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд туслах үүрэг бүхий төрийн байгууллага мөн бөгөөд санхүү, аж ахуйн хувьд бие даасан байгууллага юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2018-01-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дүрэм |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=208346 |access-date=2026-09-09 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt;

[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [[Ардын Их Хурал]] 1990 оны 9 дүгээр сарын 3-ны өдөр [[Пунсалмаагийн Очирбат|Пунсалмаагийн Очирбатыг]] БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр томилж,18-ны өдөр Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргыг анх томилж, мөн сарын 19-ний өдөр Тамгын газрынхаа бүтэц, орон тоог баталсан байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=УУГАНСҮХ |first=Бямба |date=2015-10-19 |title=Монгол Улсын дөрвөн Ерөнхийлөгчийн түүхийг өгүүлсэн ном нээлтээ хийлээ |url=https://itoim.mn/article/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D3%A9%D1%80%D0%B2%D3%A9%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%B3/2257 |access-date=2026-09-09 |website=itoim.mn}}&lt;/ref&gt;

Ингэхдээ тухайн үеийн Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн газарт ажиллаж байсан хүний нөөцийг хоёр хувааж, нэг хэсэг нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газарт, нөгөө хэсэг нь УБХ-ын Тамгын газарт хуваарилагдаж, ажлаа эхлүүлж байсан аж.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Үндсэн бүтэц, бүрэлдэхүүн ==
Тамгын газар нь Захиргаа, удирдлагын хэлтэс, Хуулийн хэлтэс, Бодлого, үйл ажиллагааны хэлтэс, Хэвлэл, мэдээллийн алба, Шагналын тасаг гэсэн үндсэн бүтэцтэй байна.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Тамгын газар нь Тамгын газрын дарга, Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Тамгын газрын дэд дарга, хэлтсийн дарга, албаны дарга, тасгийн дарга, Ерөнхийлөгчийн шадар туслах, туслах, албаны зөвлөх, ахлах референт, референт, ахлах шинжээч, шинжээч болон төрийн үйлчилгээний албан хаагчдаас бүрдэнэ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Дарга ===
Тамгын газрын даргыг Ерөнхийлөгчийн захирамжаар томилж, чөлөөлдөг ба Тамгын газрын дарга нь Тамгын газрын үйл ажиллагааг Ерөнхийлөгчийн өмнө хариуцна.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатын үед Тамгын газрын даргаар Ч.Дашдэмбэрэл, Б.Түмэн, Б.Чимид, М.Энхсайхан, хоёр дахь Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн үед С.Баяр, Б.Батхишиг, Б.Даш-Ёндон, Л.Эрдэнэчулуун, гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын үед Т.Билэгт, Л.Амарсанаа нар ажиллаж байсан бол өнөөгийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн үед Д.Дорлигжав, Д.Баттулга, П.Цагаан, Ц.Баярсайхан нар энэ албыг хашиж байв.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2010-09-20 |title=Тамгын газрын дарга нар дурсамжаа хуваалцлаа |url=https://gogo.mn/r/76371 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Үе үеийн ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга нар&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын 30 жилийн ой тохиож байна |url=https://eagle.mn/r/78383 |access-date=2026-09-09 |website=eagle.mn |language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-18 |title=Ерөнхийлөгч том уу, Тамгын газрын дарга нь том уу? |url=https://www.24tsag.mn/a/173876 |access-date=2026-09-09 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А.Алиман |date=2017-08-23 |title=Тамгын газрынхан хаачив?! |url=https://ikon.mn/n/135p |access-date=2026-09-09 |website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;
!{{Nowrap|Д/д}}
! colspan=&quot;2&quot; |Нэр
!'''Ажилласан хугацаа'''
! colspan=&quot;2&quot; |[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
!
|-
! 1
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Човдронгийн Дашдэмбэрэл]]
|1990 - 1992
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Пунсалмаагийн Очирбат]]
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2022-11-09 |title=ЭМГЭНЭЛ: Човдронгийн Дашдэмбэрэл (1936-2022) |url=https://ikon.mn/n/2ps9 |access-date=2026-09-09 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2
|
| Б.Түмэн
| 1992 - 1993*
|
|-
! 3
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]
| 1993 - 1996
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
! 4
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Бяраагийн Чимид]]
| 1996 - 1997
|
|-
! 5
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Санжийн Баяр]]
| 1997 - 2001
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Нацагийн Багабанди]]
|
|-
! 6
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Бадамдоржийн Батхишиг]]
| 2001 - 2005
|
|-
! 7
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Түдэвийн Билэгт]]
| 2005 - 2007.12.29
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Намбарын Энхбаяр]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Го.Энхтөр |date=2007-12-29 |title=Нийслэлийг Т.Билэгт удирдана |url=https://gogo.mn/r/7kko1 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
!–
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]''{{Efn|ЕТГ-ын дэд дарга (2006 - 2008)|group=note}}
|2007.12.29 - 2008.12.02
|&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Баттогтохын Чойжилсүрэн |url=https://www.parliament.mn/cv/213/ |access-date=2026-09-09 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
|-
! 8
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Лувсандагвын Амарсанаа]]
| 2008.12.02 - 2009
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2008-12-02 |title=Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар Л.Амарсанааг томилжээ |url=https://gogo.mn/r/q1xv7 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
! 9
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Дамбийн Дорлигжав]]
| 2009 - 2010
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|
|-
! 10
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Дашжамцын Баттулга]]
| 2010 - 2012.07.09
|
|-
! 11
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Пунцагийн Цагаан]]
| 2012.07.09 - 2016.08.29
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2012-07-09 |title=Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар П.Цагааныг томилов |url=https://gogo.mn/r/107995 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
! 12
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]]
| 2016.08.29 - 2017.07.10
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б.Ану |date=2016-08-29 |title=Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар Ц.Баярсайханыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/tg4 |access-date=2026-09-09 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 13
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| 2017.07.10 - 2020.02.14
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Халтмаагийн Баттулга]]
|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2020-02-14 |title=Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар Ө.Шижирийг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/1soz |access-date=2026-09-09 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б.Чимэг |date=2017-07-10 |title=З.Энхболд Ерөнхийлөгчийн тамгын газрыг удирдана |url=https://gogo.mn/r/wgld0 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
! 14
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Өлзийхүүгийн Шижир]]
| 2020.02.14 - 2021.06.25
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
! 15
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Янгугийн Содбаатар]]
| 2021.06.25 - 2024.07.03
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2021-06-25 |title=Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар Я.Содбаатарыг томиллоо |url=https://news.zindaa.mn/3rxr |access-date=2026-09-09 |website=news.zindaa.mn |language=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 16
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| {{Nowrap|2024.07.03 - 2025.06.13}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Д. Янжиндулам |first=Д. Янжиндулам |date=2024-07-03 |title=УИХ-ын дарга асан Г.Занданшатар Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрын даргаар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/36m9 |access-date=2026-09-09 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 17
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Алтанхуягийн Үйлсдэлгэр]]
| {{Nowrap|2025.06.13 - одоо хүртэл}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-06-13 |title=Алтанхуягийн Үйлстөгөлдөрийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар томиллоо |url=https://gogo.mn/r/gnn95 |access-date=2026-09-09 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|}
{{Notelist}}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
* [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Category:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]

[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>jzfwepg99o6n1hrgycuc93yyk0zic6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүгатa Санширо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148299</id>
    <revision>
      <id>869070</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Sugata Sanshiro poster.jpg|thumb]] '''Сүгата Санширо''' ([[Япон хэл|япон:]] 姿三四郎, Сугата Санширо) - Цүнэо Томитагийн &quot;Сугата Санширо&quot; романаас сэдэвлэсэн Японы кино найруулагч [[Күросава Акира|Акира Куросавагийн]]  анхны найруулсан уран сайхны кино юм. Энэ кино 1943 оны 3-...&quot;</comment>
      <origin>869070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3340" sha1="euqjwa89bfsrodd6dxszagi55q1s71x" xml:space="preserve">[[Файл:Sugata Sanshiro poster.jpg|thumb]]
'''Сүгата Санширо''' ([[Япон хэл|япон:]] 姿三四郎, Сугата Санширо) - Цүнэо Томитагийн &quot;Сугата Санширо&quot; романаас сэдэвлэсэн Японы кино найруулагч [[Күросава Акира|Акира Куросавагийн]]  анхны найруулсан уран сайхны кино юм. Энэ кино 1943 оны 3-р сарын 25-нд нээлтээ хийсэн. Киноны амжилт нь Куросаваг 1945 онд тус киноны үргэлжлэлийг бүтээхэд хүргэсэн.

1944 оны 3-р сард кино цензурын золиос болсон: найруулагчийн зөвшөөрөөгүй энэхүү оролцооны үр дүнд &quot;Сүгата Санширо&quot; киног бараг 20 минутаар богиносгож ойролцоогоор 600 м хальсыг тасалсан байна.

== Агууллага ==
Токио, 1883 он. Хөдөөгийн хүү Сүгата Санширо жиу-житсу сурахаар нийслэлд ирдэг. Төрөл бүрийн сургуулийн мастерууд хотын цагдаагийн доторх тулааны урлагийн сургуулийн байцаагчийн албан тушаалд өрсөлддөг. Байцаагч болсон хүн албан ёсны дэмжлэг авснаар сургуулиа сурталчлах боломжтой болно гэдэг. Мастер Санширо шавь нарынхаа хамт байцаагчийн албан тушаалд өрсөлдөж буй жүдогийн мастер руу дайралт хийхээр томилогдсон. Мастерын язгуур байдал, дайралтыг няцаах чадвар нь залуу эрийг гайхшруулдаг. Мастер бүхэл бүтэн амьдралаа [[жүдо]] спортод зориулсан бөгөөд үүнээс зөвхөн тулааны урлаг төдийгүй эв найрамдал, оюун санааны төгс төгөлдөр байдлын замыг олсон.

Энэхүү гол дүрийг бодит Сайго Широгийн намтраас авч хийжээ.

== Уран бүтээлчид ==

* Продюсер - Кейжи Мацузаки
* Зохиолч - Акира Куросава
* Зураглаач - Акира Мимура
* Үйлдвэрлэлийн дизайнер - Масао Тоцука
* Дууны инженер - Томохиса Хигучи
* Гэрэлтүүлгийн инженер - Масаки Онума
* Хөгжмийн зохиолч - Сэйичи Сузуки
* Туслах захирал - Тошио Фүги
* Редактор - Тошио Гото
* Найруулагч - Акира Куросава

Кино нээлтээ хийснээс хойш 5 удаа дахин хийгдсэн байна. 1955, 1965 оны хувилбарууд нь анхны киноны зохиол дээр суурилсан бол дараагийн гурван хувилбар нь Куросавагийн зохиолоос илүү Цунэо Томитагийн роман дээр суурилсан юм.</text>
      <sha1>euqjwa89bfsrodd6dxszagi55q1s71x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрих Фромм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148300</id>
    <revision>
      <id>869071</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Erich Fromm 1974 (cropped)2.jpg|thumb|Эрих Фромм, 1974 он.]] '''Э́рих Зелигманн Фромм''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Erich Seligmann Fromm''; 1900 оны 3-р сарын 23-нд Пруссын Майн дахь Франкфуртэд төрсөн- 1980 оны 3-р сарын 18-нд Швейцарын Муральто хотод нас барсан) — германы социологич, философич,...&quot;</comment>
      <origin>869071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="pax45rly3royi5j6i9ajy65q0cpldpv" xml:space="preserve">[[Файл:Erich Fromm 1974 (cropped)2.jpg|thumb|Эрих Фромм, 1974 он.]]
'''Э́рих Зелигманн Фромм''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Erich Seligmann Fromm''; 1900 оны 3-р сарын 23-нд Пруссын Майн дахь Франкфуртэд төрсөн- 1980 оны 3-р сарын 18-нд Швейцарын Муральто хотод нас барсан) — германы социологич, философич, нийгмийн сэтгэл зүйч, Франкфуртын дэг сургуулийн төлөөлөгч бөгөөд неофройдизмыг үндэслэгчдийн нэг. 

== Намтар ==
Тэрээр Ортодокс еврей гэр бүлд төрсөн. Түүний эх Роза (төрсөн овог нь Краузе) нь тухайн үед Пруссын нэг хэсэг байсан Познань хотоос цагаачилсан раввины охин байв. Түүний эцэг Нафтали Фромм нь раввины хүү, ач хүү байв. Франкфурт хотод тэрээр сургаалын үндэс, шашны уламжлалын хамт бүх ерөнхий хичээлийг заадаг үндэсний сургуульд сурч байжээ. 1918 онд төгссөний дараа тэрээр Гейдельбергийн Их Сургуульд элсэн орж, философи, социологи, сэтгэл судлалын чиглэлээр суралцжээ. 1922 онд [[Альфред Вебер|Альфред Веберийн]] удирдлага дор социологийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалжээ.

1925 онд Эрих Фромм заавал хийх ёстой сэтгэцийн шинжилгээний сургалтаа дуусгаад Берлинд өөрийн хувийн эмнэлэг нээжээ. Ерөнхийдөө Фромм 35 жилийн турш идэвхтэй сэтгэцийн дүн жинчээж байжээ. Өвчтөнүүд дээр олон өргөн хүрээтэй дадлага хийж, харилцах нь Фроммд хүний ​​сэтгэцийн үүсэлд биологийн болон нийгэм хоорондын харилцааг дахин эргэцүүлэн бодох баялаг материалыг өгсөн гэдэг.

А.Хитлер 1933 онд засгийн эрхэнд гарсны дараа Фромм эхлээд Женев, дараа нь 1934 онд АНУ-ын Нью-Йорк хот руу нүүжээ. Тэнд тэрээр сэтгэл судлаачийн ажлаа үргэлжлүүлж, Колумбын Их Сургуульд багшилж байсан. 1938 оноос тэрээр англи хэл дээр бичиж эхэлсэн.

1950 онд Фромм [[Мехико]] хот руу нүүж, 1965 он хүртэл Мексикийн Үндэсний Бие даасан Их Сургуульд багшилжээ.

Мексикт байхдаа Фромм орчин үеийн түүх, өнгөрсөн болон одоо үеийн нийгмийн төслүүдийг судлахад өөрийгөө зориулсан; тэрээр капиталист системийг шүүмжилсэн &quot;Эрүүл нийгэм&quot; номыг хэвлүүлжээ. 1960 онд Фромм АНУ-ын Социалист намд элсэж, түүний хөтөлбөрийг бичсэн боловч намын маргааны улмаас татгалзсан. Фромм улс төрийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж, лекц уншиж, ном бичиж, жагсаал цуглаанд оролцож байжээ.

1957-1961 онд тэрээр Мичиганы Улсын Их Сургуульд, 1962 оноос Нью-Йоркийн Их Сургуульд сэтгэл судлалын хичээл зааж байв.

1977 онд &quot;Юмтай байх эсвэл байх&quot; номоо дуусгасны дараахан тэрээр хоёр дахь зүрхний шигдээс болж, дараа нь гурав дахь удаагаа (1978 онд) шигдээс болжээ. Тэрээр 1980 онд 80 насныхаа төрсөн өдрөөс хэдхэн хоногийн өмнө Швейцарьт гэртээ нас барсан юм.

== Үзэл санаа ==
Фроммын сэтгэл зүйч, социологич, нийгмийн шүүмжлэгч гэдгээрээ алдар нэр нь Дэлхийн 2-р дайны үеэр хэвлэгдсэн &quot;Эрх чөлөөнөөс зугтах&quot; номноос үүдэлтэй юм. Энэхүү бүтээл нь тоталитаризмын онол, авторитар хувь хүмүүсийн судалгаа, сэтгэл хөдлөлийн улс төрийн социологийн чухал эхлэл болсон юм. Фроммын фашизмын сэтгэл зүйн үндэслэлийг онцолсон нь Герман, Японы &quot;үндэсний шинж чанар&quot;-ын судалгаатай холбоотой байсан бөгөөд фашизм нь дунд давхаргын доод хэсгээс үүссэн гэсэн түүний гол санаа нь тухайн үеийн сэтгэлгээтэй нийцэж байв.</text>
      <sha1>pax45rly3royi5j6i9ajy65q0cpldpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Азийн олон улсын гол</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148301</id>
    <revision>
      <id>869077</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons category|International rivers of Asia|Азийн олон улсын гол}}  [[Ангилал:Олон улсын гол]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн|*Олон улсын]]&quot;</comment>
      <origin>869077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="6strfy7dbs08ukltcniipquuncbk7by" xml:space="preserve">{{Commons category|International rivers of Asia|Азийн олон улсын гол}}

[[Ангилал:Олон улсын гол]]
[[Ангилал:Азийн гол мөрөн|*Олон улсын]]</text>
      <sha1>6strfy7dbs08ukltcniipquuncbk7by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пэтриот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148302</id>
    <revision>
      <id>869092</id>
      <timestamp>2026-09-10T00:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:JASDF MIM-104 Patriot PAC-2 at Kasuga Air Base November 25, 2017 01.jpg|thumb|317x317px]] '''«Пэтриот»''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Patriot'', цэргийн индекс — '''MIM-104''') —АНУ-ын болон зарим хэдэн орны армиудын зэвсэглэлд байдаг, америкийн алсын тусгалтай зенит-пуужингийн систем.   Америкийн &quot;Raytheon&quot; комп...&quot;</comment>
      <origin>869092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="5v1k5vwi8rvinl79gtgd8tdhuphajy9" xml:space="preserve">[[Файл:JASDF MIM-104 Patriot PAC-2 at Kasuga Air Base November 25, 2017 01.jpg|thumb|317x317px]]
'''«Пэтриот»''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Patriot'', цэргийн индекс — '''MIM-104''') —АНУ-ын болон зарим хэдэн орны армиудын зэвсэглэлд байдаг, америкийн алсын тусгалтай зенит-пуужингийн систем. 

Америкийн &quot;Raytheon&quot; компаний удирдлага дор бүлэг компаниудын үйлдвэрлэсэн Patriot системийг, дунд болон өндөрт агаарын байг устгах  зориулсан бүх талын агаарын довтолгооноос хамгаалах систем болгон зохион бүтээжээ. Мөн Patriot нь АНУ-ын армийн баллистик пуужингийн довтолгооноос хамгаалах (ABM) систем болгож хангах зорилготой байв. Систем болон пуужингийн багцыг үйлдвэрлэх гэрээг 1980 оны 10-р сард байгуулж, 1981 оны 12-р сард Армид нийлүүлж эхлээд 1982 онд зэвсэлэлд авсан байна. 

Албан ёсоор системийн &quot;Patriot&quot; гэсэн нэр нь -[[Англи хэл|англи.]] '''''P'''hased '''A'''rray '''T'''racking '''R'''adar to '''I'''ntercept '''O'''n '''T'''arget'' гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол юм.

Системийн сайжруулсан хувилбар болох -Patriot PAC-3&quot; нь одоогоор ашиглалтад байгаа бөгөөд бусад улс орнуудад нийлүүлж байна.

9 ш Patriot батерей (батерей тус бүрт 4 хөөргөх төхөөрөмжтэй) нийлүүлэх зардал 9 тэрбум доллар хүртэл хүрч болзошгүй (үүнд 36 Patriot PAC-3 SAM хөөргөгч (дөрвөн хөөргөгчтэй есөн батерей), 288 Patriot PAC-3 SAM, сайжруулсан удирдлагтай 216 GEM-T SAM, 10 үе шаттай радарын систем, 10 байг олж авах хяналтын станц орно). Нэг пуужин хөөргөх зардал нь пуужингийн төрлөөс хамааран 3-8 сая долларын хооронд хэлбэлздэг байна.

== Операторууд ==

* [[Герман]] -2024 оны байдлаар 30 M902 Patriot PAC-3
* [[Грек]] -2024 оны байдлаар 36 M901 Patriot PAC-2
* [[Израил]] -2024 оны байдлаар зарим M901 Patriot PAC-2
* [[Испани]] -2024 оны байдлаар 18 M901 Patriot PAC-2
* [[Катар]] -2024 оны байдлаар 34 M903 Partiot PAC-3 MSE
* [[Өмнөд Солонгос]] -2024 оны байдлаар 48 M902 Patriot PAC-3 CRI
* [[Кувейт]] -2024 оны байдлаар 35 M902 Patriot PAC-3
* [[Нидерланд]] -2024 оны байдлаар 18 M902 Patriot PAC-3
* [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] -2024 оны байдлаар 37 M902 Patriot PAC-3
* [[Польш]] -2024 оны байдлаар 2 M903 Patriot PAC-3 MSE
* [[Румын]] -4 M903 Patriot 2024 оны байдлаар PAC-3 MSE
* [[Саудын Араб]] -2024 оны байдлаар 108 M902 Patriot PAC-3
* [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -2024 оны байдлаар -480 M902/M903 Patriot PAC-3/PAC-3 MSE
* [[Тайвань]] -2024 оны байдлаар 72 гаруй M902 Patriot PAC-3
* [[Швед]] -2024 оны байдлаар 12 M903 Patriot PAC-3 MSE
* [[Украин]] -2024 оны байдлаар 12 M902 Patriot PAC-3; нийт 3 Patriot PAC-3 MSE батерейг АНУ болон Германаас, 2 харвагчийг Нидерландаас шилжүүлэх ёстой байсан.
* [[Япон]] -2024 оны байдлаар 120 дотоодод лицензээр үйлдвэрлэсэн M902 PAC-3</text>
      <sha1>5v1k5vwi8rvinl79gtgd8tdhuphajy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Л.Идэр</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148303</id>
    <revision>
      <id>869094</id>
      <timestamp>2026-09-10T01:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{welcome}}&quot;</comment>
      <origin>869094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q" xml:space="preserve">{{welcome}}</text>
      <sha1>sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Xqbot</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148304</id>
    <revision>
      <id>869095</id>
      <timestamp>2026-09-10T01:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{welcome}}&quot;</comment>
      <origin>869095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q" xml:space="preserve">{{welcome}}</text>
      <sha1>sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:EmausBot</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148305</id>
    <revision>
      <id>869096</id>
      <timestamp>2026-09-10T01:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{welcome}}&quot;</comment>
      <origin>869096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q" xml:space="preserve">{{welcome}}</text>
      <sha1>sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Содномсамбуугийн Дэмбэрэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148306</id>
    <revision>
      <id>869101</id>
      <timestamp>2026-09-10T02:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Содномсамбуугийн Дэмбэрэл''' (1959 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгч.  == Намтар == С.Дэмбэрэл Улаанбаатар хотын 1 дүгээр дунд сургуулийг төгссөн.  Тэрээр 1978-1983 онд хуучин ЗХУ-ын '''Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|...&quot;</comment>
      <origin>869101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="3mh5oreadu0vxwaox4offh2niwrlc5h" xml:space="preserve">'''Содномсамбуугийн Дэмбэрэл''' (1959 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгч.

== Намтар ==
С.Дэмбэрэл Улаанбаатар хотын 1 дүгээр дунд сургуулийг төгссөн.

Тэрээр 1978-1983 онд хуучин ЗХУ-ын '''[[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийг]]''' (Иркутский государственный университет) '''хэрэглээний математик''' мэргэжлээр төгссөн.

2003 онд ОХУ-ын Москва хотод физик-математикийн ухааны доктор (Ph.D), 2017 онд ОХУ – ын Иркутск хотын Иркутскийн Үндэсний Судалгааны Техникийн их сургуульд геологи-минералогийн шинжлэх ухааны доктор-(Sc.D)-ын зэргийг тус тус амжилттай хамгаалжээ.

2004–2006 онд Монгол Улсын [[Удирдлагын Академи|Удирдлагын Академийг]] Төрийн удирдлагын менежер мэргэжлээр тус тус суралцаж төгссөн байна. С.Дэмбэрэл эрдэм шинжилгээний дадлагажигч ажилтнаас тэргүүлэгч ажилтан хүртэл тасралтгүй 36 жил ШУА-д ажиллаж байна.

[[Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн|Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэнгийн]] захирлаар олон жил үр бүтээлтэй ажилласан.

2024 оны 10 дугаар сард болсон ШУА-ийн их чуулганаар академичдын 61.1 %-ийн саналаар Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна.

== Бүтээлүүд ==
Академич С.Дэмбэрэлийн эрдэм шинжилгээний голлох бүтээлүүд нь Монгол орны газар хөдлөлт, геодинамик, чулуулаг мандал (литосфер) дахь хүчдэл хуримтлал, хэв гажилтын төлөв байдал болон идэвхтэй хагарлуудын судалгаанд чиглэгддэг байна.

С.Дэмбэрэл нь геодинамикийн процессыг Байгалийн рифтийн систем болон Төв Азийн геологитой уялдуулан судалж, Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт зэрэг томоохон хот суурин газруудын газар хөдлөлтийн бичил мужлалын судалгаа, аюулын үнэлгээг нарийвчлан тогтоох ажлыг гүйцэтгэжээ. Дотоод, гадаадын нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд газар хөдлөлт судлал, геофизикийн чиглэлээр 100 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, тайланг туурвисан байна.

Түүний Эрдэм шинжилгээний нийт бүтээлийн тоо нь 144 бөгөөд үүнээс монограф 5 (гадаадад 3, дотоодод 2), эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 75 (гадаадад 62, үүнээс импакт фактор бүхий сэтгүүлд 24, дотоодод 13) хэвлүүлжээ.

Тэрээр АНУ болон Азийн геофизик, сейсмологийн чиглэлийн олон улсын 4 байгууллагын гишүүнчлэлтэй юм.

Эдгээр бүтээлүүд нь Монгол Улсад газар хөдлөлтийн гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, хот төлөвлөлт, барилгын аюулгүй байдлыг хангах шинжлэх ухааны үндэслэл болж өгдөг тул түүнд 2018 онд академич цол олгожээ.</text>
      <sha1>3mh5oreadu0vxwaox4offh2niwrlc5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148307</id>
    <revision>
      <id>869102</id>
      <timestamp>2026-09-10T03:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн''' (хуучнаар Одон Орон, Геофизикийн Судалгааны Төв - ООГСТ) –г ОУ-ын Геофизикийн жил-1957 оны ажлын хүрээнд Зөвлөлтийн эрдэмтэн судлаачдын тусламжтайгаар үүсгэн байгуулсан түүхтэй.  Эдүгээ нэгэн жарны түүхэ...&quot;</comment>
      <origin>869102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="kpuzuk7xyvmmd4lsinll2ljehw2opxm" xml:space="preserve">'''Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн''' (хуучнаар Одон Орон, Геофизикийн Судалгааны Төв - ООГСТ) –г ОУ-ын Геофизикийн жил-1957 оны ажлын хүрээнд Зөвлөлтийн эрдэмтэн судлаачдын тусламжтайгаар үүсгэн байгуулсан түүхтэй.

Эдүгээ нэгэн жарны түүхэн замналтай тус Хүрээлэн судалгаа шинжилгээний олон улсын стандартад нийцсэн багаж, тоног төхөөрөмж болон баялаг мэдээллийн санд тулгуурлан дэлхийн суурь шинжлэх ухааны хөгжилд өөрийн бодит хувь нэмрээ оруулсаар байна.

Одоогийн бүтэц, зохион байгуулалтын хүрээнд эрхэм зорилго, зорилтоо тодорхойлон Одон орон судлал, Геофизикийн судлалын чиглэлийн 2 салбарт нийт 200 гаруй ажилтантай үйл ажиллагаа явуулж байна. Одон орон судлалын салбар нь Астрометр, геодинамикийн судалгааны ба Нарны физикийн секторууд, Геофизикийн салбар нь Газар хөдлөл судлал болон Орон нутгийн ГХБ станцууд ба Геосоронзон судлалын сектороос бүрдэнэ. Судалгааны чиглэл бүр хөгжлийн түүх, судалгааны арга зүй, үр дүн, ирээдүйн зорилтын хувьд өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд өндөр мэргэжлийн боловсон хүчин бүхий чадварлаг ажлын хамт олонтой.

Судалгаа шинжилгээний ажил явуулахад газар зүйн байршлын хувьд харьцангуй давуу талтай.

== Түүх ==
'''Одон орон, газар хөдлөл судлалын станц-'''       1957-1961 Эрхлэгч С.Нинжбадгар.

'''Одон орон судлах оргил-''' 1961-1967 Эрхлэгч Ц.Гэлэгпил, 1967-1970 Эрхлэгч Ц.Балжинням.

'''Одон орон судлах сектор-''' 1970-1990 Эрхлэгч Доктор Д.Баасанжав.

'''Одон орон судлалын оргил-''' 1991-1994 Захирал Доктор Д.Лхагвасүрэн, 1994-1997 Захирал Доктор Г.Нооной.

'''Газар хөдлөл судлалын сектор-''' 1961-1988- Эрхлэгч И.Балжинням, 1989-1990 - Эрхлэгч Л.Ганбаатар, 1990-1991               Эрхлэгч Б.Эрдэнэбилэг, 1992- Эрхлэгч Доктор Т.Дугармаа.

'''Соронзон судлалын сектор-''' 1961-1964  Эрхлэгч Акад. Г.Аюушжав, 1964-1981- Эрхлэгч И.Балбар,  1981-1992-            Эрхлэгч Доктор Ч.Бямбаа, 1992-1997 -Эрхлэгч Доктор А.Гүнчин-Иш,  1997- Эрхлэгч Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Газар хөдлөл, соронзон судлалын Төв-''' 1992-1997 Захирал Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Одон Орон, Геофизикийн Судалгааны Төв-''' 1997-2007  Захирал Доктор Б.Бэхтөр, 2007-2014 Захирал Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн-''' 2014 оноос Захирал Доктор [[Содномсамбуугийн Дэмбэрэл|С. Дэмбэрэл]], 2025 оноос Захирал Доктор Ч. Одонбаатар</text>
      <sha1>kpuzuk7xyvmmd4lsinll2ljehw2opxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869103</id>
      <parentid>869102</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T03:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4087" sha1="aa7dkon9qu7a1m0acrzyr9yc68ffh08" xml:space="preserve">'''Монголын ШУА-ийн Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн''' (Хубилай сэцэн хааны нэрэмжит Одон Орон, Геофизикийн хүрээлэн, [[Англи хэл|англи.]] ''Institute of Astronomy and Geophysics of Mongolian Academy of Sciences'') – Олон Улсын Геофизикийн жил-1957 оны ажлын хүрээнд Зөвлөлтийн эрдэмтэн судлаачдын тусламжтайгаар анх үүсгэн байгуулсан хүрээлэн.

Эдүгээ нэгэн жарны түүхэн замналтай тус Хүрээлэн судалгаа шинжилгээний олон улсын стандартад нийцсэн багаж, тоног төхөөрөмж болон баялаг мэдээллийн санд тулгуурлан дэлхийн суурь шинжлэх ухааны хөгжилд өөрийн бодит хувь нэмрээ оруулсаар байна.

Одоогийн бүтэц, зохион байгуулалтын хүрээнд эрхэм зорилго, зорилтоо тодорхойлон Одон орон судлал, Геофизикийн судлалын чиглэлийн 2 салбарт нийт 200 гаруй ажилтантай үйл ажиллагаа явуулж байна. Одон орон судлалын салбар нь Астрометр, геодинамикийн судалгааны ба Нарны физикийн секторууд, Геофизикийн салбар нь Газар хөдлөл судлал болон Орон нутгийн ГХБ станцууд ба Геосоронзон судлалын сектороос бүрдэнэ. Судалгааны чиглэл бүр хөгжлийн түүх, судалгааны арга зүй, үр дүн, ирээдүйн зорилтын хувьд өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд өндөр мэргэжлийн боловсон хүчин бүхий чадварлаг ажлын хамт олонтой.

Судалгаа шинжилгээний ажил явуулахад газар зүйн байршлын хувьд харьцангуй давуу талтай.

== Түүх ==
'''Одон орон, газар хөдлөл судлалын станц-'''       1957-1961 Эрхлэгч С.Нинжбадгар.

'''Одон орон судлах оргил-''' 1961-1967 Эрхлэгч Ц.Гэлэгпил, 1967-1970 Эрхлэгч Ц.Балжинням.

'''Одон орон судлах сектор-''' 1970-1990 Эрхлэгч Доктор Д.Баасанжав.

'''Одон орон судлалын оргил-''' 1991-1994 Захирал Доктор Д.Лхагвасүрэн, 1994-1997 Захирал Доктор Г.Нооной.

'''Газар хөдлөл судлалын сектор-''' 1961-1988- Эрхлэгч И.Балжинням, 1989-1990 - Эрхлэгч Л.Ганбаатар, 1990-1991               Эрхлэгч Б.Эрдэнэбилэг, 1992- Эрхлэгч Доктор Т.Дугармаа.

'''Соронзон судлалын сектор-''' 1961-1964  Эрхлэгч Акад. Г.Аюушжав, 1964-1981- Эрхлэгч И.Балбар,  1981-1992-            Эрхлэгч Доктор Ч.Бямбаа, 1992-1997 -Эрхлэгч Доктор А.Гүнчин-Иш,  1997- Эрхлэгч Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Газар хөдлөл, соронзон судлалын Төв-''' 1992-1997 Захирал Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Одон Орон, Геофизикийн Судалгааны Төв-''' 1997-2007  Захирал Доктор Б.Бэхтөр, 2007-2014 Захирал Доктор Ү.Сүхбаатар

'''Одон Орон, Геофизикийн Хүрээлэн-''' 2014 оноос Захирал Доктор [[Содномсамбуугийн Дэмбэрэл|С. Дэмбэрэл]], 2025 оноос Захирал Доктор Ч. Одонбаатар</text>
      <sha1>aa7dkon9qu7a1m0acrzyr9yc68ffh08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Нидерландын бизнесмен</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148308</id>
    <revision>
      <id>869108</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons category|Businesspeople from the Netherlands|Нидерландын бизнесмен}}  [[Ангилал:Нидерландын хүн ажил үйлээр|бизнесмен]] [[Ангилал:Бизнесмен улс орноор]] [[Ангилал:Нидерландын эдийн засаг|бизнесмен]]&quot;</comment>
      <origin>869108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="fpcx0yg5mrg3ngj1f9ss967lrbb2u4b" xml:space="preserve">{{Commons category|Businesspeople from the Netherlands|Нидерландын бизнесмен}}

[[Ангилал:Нидерландын хүн ажил үйлээр|бизнесмен]]
[[Ангилал:Бизнесмен улс орноор]]
[[Ангилал:Нидерландын эдийн засаг|бизнесмен]]</text>
      <sha1>fpcx0yg5mrg3ngj1f9ss967lrbb2u4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Нидерландын улс төрч</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148309</id>
    <revision>
      <id>869109</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commonscat|Politicians of the Netherlands|Нидерландын улс төрч}}  [[Ангилал:Улс төрч улс орноор]] [[Ангилал:Нидерландын хүн ажил үйлээр|Улс төрч]] [[Ангилал:Нидерландын улс төр|Улс төрч]]&quot;</comment>
      <origin>869109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="jphi3vadjz23tg1uga0ox88gn3lgx5p" xml:space="preserve">{{Commonscat|Politicians of the Netherlands|Нидерландын улс төрч}}

[[Ангилал:Улс төрч улс орноор]]
[[Ангилал:Нидерландын хүн ажил үйлээр|Улс төрч]]
[[Ангилал:Нидерландын улс төр|Улс төрч]]</text>
      <sha1>jphi3vadjz23tg1uga0ox88gn3lgx5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Нидерландын ерөнхий сайд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148310</id>
    <revision>
      <id>869110</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons cat}}  [[Ангилал:Ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Нидерландын засгийн газар|Ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Нидерландын сайд|Ерөнхий сайд]]&quot;</comment>
      <origin>869110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="2cl4th4nxwtyfzi1ru256nu8n2vy3ms" xml:space="preserve">{{Commons cat}}

[[Ангилал:Ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Нидерландын засгийн газар|Ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Нидерландын сайд|Ерөнхий сайд]]</text>
      <sha1>2cl4th4nxwtyfzi1ru256nu8n2vy3ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148311</id>
    <revision>
      <id>869111</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons cat|NATO Secretaries General|НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}  [[Ангилал:НАТО|ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]&quot;</comment>
      <origin>869111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="sncv8eqxme6feqg72uch4vx8k5hm29q" xml:space="preserve">{{Commons cat|NATO Secretaries General|НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}

[[Ангилал:НАТО|ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]
[[Ангилал:Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]</text>
      <sha1>sncv8eqxme6feqg72uch4vx8k5hm29q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Нидерландын засгийн газар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148312</id>
    <revision>
      <id>869112</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons cat}}  {{Cat main|Government of the Netherlands}}  [[Ангилал:Нидерланд|засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]] [[Ангилал:Нидерландын улс төр|засгийн газар]]&quot;</comment>
      <origin>869112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="cnopxla3i7ysaj3xla1c16nj2yjubqi" xml:space="preserve">{{Commons cat}}

{{Cat main|Government of the Netherlands}}

[[Ангилал:Нидерланд|засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]]
[[Ангилал:Нидерландын улс төр|засгийн газар]]</text>
      <sha1>cnopxla3i7ysaj3xla1c16nj2yjubqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869113</id>
      <parentid>869112</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T08:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <origin>869113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="e8bu6vjcct7xxfjww92am9alzdnswoe" xml:space="preserve">{{Commons cat}}

[[Ангилал:Нидерланд|засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]]
[[Ангилал:Нидерландын улс төр|засгийн газар]]</text>
      <sha1>e8bu6vjcct7xxfjww92am9alzdnswoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Нидерландын сайд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148313</id>
    <revision>
      <id>869114</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batkhishign55</username>
        <id>86793</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons category|Government ministers of the Netherlands|Нидерландын сайд}}  [[Ангилал:Нидерландын улс төрч|сайд]] [[Ангилал:Сайд улс орноор]]&quot;</comment>
      <origin>869114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="o2h9wnpiskgf35xuroh2ekvom58lr4t" xml:space="preserve">{{Commons category|Government ministers of the Netherlands|Нидерландын сайд}}

[[Ангилал:Нидерландын улс төрч|сайд]]
[[Ангилал:Сайд улс орноор]]</text>
      <sha1>o2h9wnpiskgf35xuroh2ekvom58lr4t</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>