Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2862</id>
    <revision>
      <id>869177</id>
      <parentid>845390</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11026" sha1="392ze0amuflwjn63qt01vurax8vrpl4" xml:space="preserve">[[Файл:Gadna02.jpg|thumb|Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]]
[[Файл:KHIS Shuud ashiglakh logo4.png|alt=албан ёсны лого|thumb|Лого]] 
'''Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль''' ([[Англи хэл|англи]]. University of the Humanities) нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг ,Монгол Улсын магадлан итгэмжлэгдсэн их сургууль.

'''Алсын хараа:''' Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн шинэлэг, үр дүнтэй сургалт, үр нөлөө бүхий эрдэм шинжилгээ,хувирган өөрчлөх түншлэлийн цогцолбор их сургууль байна

'''Уриа үг:''' Бүтээлч оюун ухаан таны ирээдүйн амжилт

== Түүхэн замнал ==
1979 оны 11-р сарын 16-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Монгол Улсын Их Сургуулийн бүрэлдэхүүний Орос Хэлний Институт үүсгэн байгуулагдав.

1982: Орос Хэлний Багшийн Дээд Сургууль болж бие даасан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв. 

1990: Гадаад Хэлний Дээд Сургууль болон өргөжиж, гадаад хэлний орчуулагч, багш, хэл шинжлэл хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэв.  

1994: Бизнесийн удирдлага, санхүү банкны менежмент хөтөлбөрүүдээр сургалт явуулж эхлэв.  

1995: Сэтгүүл зүйн мэргэжлийн хөтөлбөрөөр элсэлт авч эхлэв.  

1996: Ахисан түвшний магистрын сургалт явуулж эхлэв.  

1998: Хүмүүнлэгийн Ухааны Сургууль болон бүтэц зохион байгуулалтын хувьд шинэчлэгдэв. Ахисан түвшний докторын сургалт явуулж эхлэв.  

1999:

* Үндэсний хэмжээний магадлан итгэмжлэлд амжилттай орж, Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль болон өргөжив.
* Бизнесийн удирдлагын сургууль (одоогийн Бизнесийн сургууль) байгуулагдав.

2000: Мэдээллийн систем, програм хангамж, график дизайн мэргэжлийн хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж эхлэв.

2003: Гадаад харилцаа, нийгмийн ухаан, иргэншил судлал мэргэжлийн хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж эхлэв.

2006: Ази, Номхон далайн орнуудын “Дээд Боловсролын Чанарын Сүлжээ”-ний гишүүн байгууллага

2007: Үндэсний хэмжээний хоёр дахь удаагийн магадлан итгэмжлэл.

2009: Мэдээлэл, харилцааны менежментийн сургууль байгуулагдав.

2015-2019: 

* Олон улсын харилцаа, нийгэм судлалын сургууль байгуулагдав.
* Европын холбооны TACTIC төслийн хамтран ажиллагч сургууль
* Олон улсын Cisco Академийн албан ёсны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэгч сургууль.

2018-2020:  Европыг холбооны ERASMUS MUNDUS төслийн хамтран хэрэгжүүлэгч сургууль

2021: Европын холбооны ARTEST төслийн хамтран хэрэгжүүлэгч сургууль

== Бүтэц, бүрэлдэхүүн ==

* [https://www.humanities.edu.mn/department-ir Олон улсын харилцаа, нийгэм судлалын тэнхим]
* [https://www.humanities.edu.mn/department-ba Бизнесийн удирдлагын тэнхим] 
* [https://www.humanities.edu.mn/department-ps Сэтгэл судлалын тэнхим] 
* [https://www.humanities.edu.mn/department-ec Санхүү, эдийн засгийн тэнхим] 
* [https://www.humanities.edu.mn/department-cs Компьютерийн ухааны тэнхим]
* [https://www.humanities.edu.mn/department-fl Гадаад хэлний тэнхим] 
* [https://www.humanities.edu.mn/department-jm Сэтгүүл медиа, технологийн тэнхим] 
* [https://www.humanities.edu.mn/department-en Боловсрол судлалын тэнхим] 
* Маркетингийн тэнхим

== Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа ==
Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль дэлхийн 17 орны 70 орчим их, дээд сургуультай түншийн харилцаа тогтоож хамтарсан төсөл, хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлдэг бөгөөд 2026 оны байдлаар Солонгос, Япон, Сингапур, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Итали]], Польш, Чех зэрэг орнуудтай идэвхитэй хамтын ажиллагаатай байна.

* [https://www2.pro.ac.kr/koreapro/main.do Korea University of Media Arts] : [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/53?typeid=1 Сэтгүүл зүй 2+2 хөтөлбөр]
* [https://www.mokwon.ac.kr/en/ MOKWON UNIVERSITY] : [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/56?typeid=1 Аялал жуулчлал 2+2 хөтөлбөр]
* [https://www.dongguk.edu/eng/main Dongguk University] : [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/7?typeid=1 Программ хангамж 3+1 хөтөлбөр] 

== Магадлан итгэмжлэл ==
Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн үйл ажиллагаа, [[сургалтын хөтөлбөр]] нь Монгол улсын хууль эрх зүйн орчин, Олон улсын ISO21001:2018 стандарт, бусад холбогдох стандартуудыг мөрдлөг болгон Үндэсний болон Олон улсын магадлан итгэмжлэх байгууллагаар баталгаажсан.

Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль нь дээд боловсролын байгууллагын магадлан итгэмжлэлд 1999 онд амжилттай орж Магадлан итгэмжлэлийн гэрчилгээ, 2004 онд хоёр дахь удаагийн Дээд боловсролын магадлан итгэмжлэл, 2018 онд гурав дахь удаагийн Дээд боловсролын магадлан итгэмжлэлүүдэд тус тус амжилттай орж их сургуулийн статус, үйл ажиллагаагаа баталгаажуулсан.

[https://www.humanities.edu.mn/qualification Олон улсад ACBSP-д магадлан итгэмжлэгдсэн хөтөлбөрүүд]

== Элсэлт авдаг хөтөлбөр, мэргэжлүүд ==

=== Бакалавр ===

*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/11?typeid=1 Олон улсын харилцаа]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/16?typeid=1 Сэтгүүл зүй]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/53?typeid=1 СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ 2+2] 
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/12?typeid=1 СЭТГЭЛ СУДЛАЛ]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/8?typeid=1 БИЗНИСИЙН УДИРДЛАГА]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/15?typeid=1 БИЗНЕСИЙН УДИРДЛАГА (Нягтлан бодох бүртгэл)]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/13?typeid=1 БИЗНЕСИЙН УДИРДЛАГА (Эдийн засаг)]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/40?typeid=1 АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛ]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/56?typeid=1 АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛ 2+2]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/9?typeid=1 МАРКЕТИНГ] 
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/14?typeid=1 САНХҮҮ БАНК]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/1?typeid=1 ГАДААД ХЭЛНИЙ ОРЧУУЛГА (Англи)]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/36?typeid=1 БАГШ, ГАДААД ХЭЛНИЙ БОЛОВСРОЛ (Англи)]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/6?typeid=1 ПРОГРАММ ХАНГАМЖ] 
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/7?typeid=1 ПРОГРАММ ХАНГАМЖ 3+1] 

=== Бакалавр: [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/17?typeid=2 Оройн анги] ===

=== Магистр ===

* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/19?typeid=3 Гадаад хэл, шинжлэлийн магистрын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/30?typeid=3 Сэтгэл судлалын магистрын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/22?typeid=3 Олон улсын харилцааны магистрын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/20?typeid=3 Боловсрол судлалын магистрын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/21?typeid=3 Бизнесийн удирдлагын магистрын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/52?typeid=3 Программ хангамж магистрын хөтөлбөр]

=== Доктор ===

* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/24?typeid=4 Гадаад хэл, шинжлэлийн докторын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/34?typeid=4 Орон судлалын докторын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/25?typeid=4 Олон улсын харилцааны докторын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/32?typeid=4 Боловсрол судлалын докторын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/31?typeid=4 Менежментийн докторын хөтөлбөр]
* [https://elselt.humanities.edu.mn/Course/Detail/23?typeid=4 Бизнесийн удирдлагын докторын хөтөлбөр]

== Цахим холбоос ==
*[https://www.humanities.edu.mn/ Албан ёсны сайт]
*[https://elselt.humanities.edu.mn/Course/index?tid=1 Элсэлтийн бүртгэл]
*[https://www.facebook.com/HumanitiesMN Фэйсбүүк]
*[https://www.instagram.com/humanities.edu.mn/ Инстаграмм]

[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:1979 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>392ze0amuflwjn63qt01vurax8vrpl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айкидо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2965</id>
    <revision>
      <id>869181</id>
      <parentid>749521</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|1 */</comment>
      <origin>869181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17473" sha1="lxl5pfh40mf2fq4w0ym15velwyo75nm" xml:space="preserve">Айкидо  - 合気道 гэдэг нэрийг япон хэлнээс орчуулж үзвэл энэ урлагийн өвөрмөц онцлогийн талаар төсөөлөл төрөх болов уу.

“Айкидо” гэдэг нэр “Ай”, “Ки”, “До” гэдэг 3 дүрст үсгээс бүтдэг нэр бөгөөд утгыг тус бүрд нь авч үзвэл:

 “Ай” гэдэг нь төгс төгөлдөр, эвсэн нийцэх,

 “Ки” гэдэг нь энерги, ертөнцийн шим,

 “До” бол замнал гэсэн утгуудыг тус тус агуулна.

Ингээд утгыг авч үзэхэд “Ертөнцийн тойрог, жам ёстой нийцэн амьдрах замнал” гэсэн ерөнхий утгыг илэрхийлсэн нэр болдог. Айкидо урлагийг үндэслэгч Их багш Морихэй Уэшиба өөрөө “Айкидо” бол “хайр ивээлд суралцах урлагийн замнал” гэж тайлбарлах дуртай байсан гэдэг.

Айкидо нь Японы ард түмний зан заншил, түүх уламжлал, сэтгэлгээний онцлогтой нягт холбоотой үүсэн хөгжсөн цэвэр өөрийгөө хамгаалах урлаг байдаг. Японы нийгмийг олон зуун жил ноёрхон захирч байсан цэргийн дэглэм ба гол төлөөлөгч болох самурай нарын амьдралын хэв маяг, гүйцэтгэж байсан үүрэг нь уг урлагийг үүсэхэд үндэс суур нь болсон байдаг. Тодорхой хэлбэл олон зуун жилийн турш япон самурай нарын хөгжүүлж ирсэн сэлмийн тулааны урлагийн үндсэн хөдөлгөөн техник дээр суурилан хөгжиж бий болсон өвөрмөц техник, арга барилыг агуулсан бие хамгаалах урлаг болон орчин үед хөгжиж байгаа билээ. Орчин үеийн Айкидо нь довтолсон хүний хүчийг дагуулан өчих, хөдөлгөөнийг нь зогсоон өөрийн хяналтанд оруулах, хүчийг нь дагуулан шидэх зэрэг үндсэн техникийг хэрэглэн өөрийгөө хамгаалах боломжийг судалдаг урлаг байдгаараа онцлог болдог. Өөрийгөө хамгаалах боломжуудын дотор довтлогч талын хүч, хурдыг давах илүү хурд, хүчийг ашиглан өөрийгөө хамгаалж хариулах аргад дийлэнх олон итгэдэг бол Айкидод та довтлогчийн хүчийг сөрж давах бус биеэ зайлуулан ирж буй довтолгооны хүч, хурд, чиглэлийг дагуулан довтлогчийн хүчийг өөрт нь ашиглан довтолгооныг саармагжуулах арга техникт суралцах боломжтой. Энэ утгаараа зөвхөн өөрт болон бусдад аюул тулгарах тохиолдолд өөрийн эзэмшсэн техникийг хэрэглэх үндсэн зарчим, гүн ухааныг номлон сурталчилдаг урлаг билээ. Айкидо нь спорт бус гэдэг утгаараа уг төрлөөх тэмцээн зохиогддоггүй, өрсөлдөөний сэтгэлгээг агуулдаггүй онцлогтой. Тиймээс хувь хүмүүс өөрийгөө хамгаалж сурах, биеийн эрүүл мэндийг чухалчлах болон Айкидод агуулагдах өвөрмөц гүн ухааны илрэлээс суралцах зэргээр хичээллэх бүрэн боломжтой. Спорт бус гэдэг утгаараа Айкидогоор хичээллэхэд насны хязгаар, биеийн боломж, чадварт тавигдах онцгой шаардлага гэх зүйл байдаггүй учир ямарч насны, ямарч чадвар боломжтой хүн өөрийн бие, насны онцлогт тохируулан хичээллэх бүрэн боломж нээлттэй байдагийг онцлон тэмдэглэх нь зүйтэй.         

Одоо “Айкидо” бие хамгаалах урлагийг орчин үеийн утгаар нь үндэслэн хөгжүүлсэн Их Багш Морихэй Уэшибагийн тухай товч танилцуулъя.

&quot;Айкидо&quot;  бие хамгаалах урлагийг үндэслэгч Их багш Морихэй Уэшиба 1883 оны 12 сарын 14-ний өдөр Японы &quot;Вакаяма муж&quot; -ийн Танабе гэх газар мэндэлжээ. Түүний хүүхэд нас Японы эртний нийслэл Киото хотын &quot;Майзуру&quot; дүүрэгт өнгөрсөн байна. Их багшийн эцэг Йороку Уэшиба болон эх Йюки Уэшиба нар нь 5 хүүхэдтэй байсны ганц хүү нь Морихэй байсан бөгөөд бага балчир наснаас аавынхаа онцгой анхаарал халамжинд өсөн бойжсон нэгэн байдаг.   Түүний эцэг Йороку нь тодорхой хэмжээний газар эзэмшигч болон загас, модон материалын наймаа эрхэлдэг чинээлэг нэгэн байсан. Морихэй Уэшиба бага балчир  байхаас бие сул, өвчлөмтгий хүүхэд байсан бөгөөд мөрөөдөмтгий, номонд дуртай хүүхэд байсан учир эцэг нь &quot;Сумо&quot; бөхөөр хичээллүүлж бие бялдрыг нь хөгжүүлэх тал дээр анхаарал тавьдаг байснаас гадна эртний домогт баатарууд, эрэлхэг самурайчуудын тухай домог түүхийг ярьж өгөн эр хүний ёсоор хүмүүжүүлэхийг хичээдэг эцэг байсан гэдэг. Түүнээс гадна Уэшибагийн гэр бүлийн удам угсаанд өвөг дээдэс болох Кичиемон гэж өөрийн цаг үедээ алдартай эрэлхэг нэгэн самурай байсан талаар аав нь хүүдээ бахархан ярьж өгдөг байж.

Морихэй Уэшиба залуу наснаасаа Японы үндэсний тулааны урлагийн хэд хэдэн төрлөөр хичээллэдэг байсан баримтууд үлдсэн байдаг.

Тухайлбал:

1901 оны үед [[Токио]] хотноо Тозава Токузабуро-н удирдлагын дор “Тэншин Шиньё-рю Жиү-Житсү”/жиу-житсу - зөөлөн урлаг гэсэн утга агуулна/,

1903 – 1908 оны хооронд Сакай хотод Накай Масакацу-н удирдлагын дор “Гото-ха Яагиу Шинган-рю Житсу” /житсу - урлаг гэсэн утга/,

1911 онд Танабе-д Кийочи Такаги-н удирдлагын дор Жиү-до урлагаар тус тус хичээллэж байсан байна.

Гэсэн хэдий ч жинхэнэ “Будо” /будо – гэдэг нь дайчин эрийн замнал гэх утга агуулдаг/ урлагт нэвтэрч гүнзгийрэх болсон шалтгаан нь 1912 оны үйл явдлуудтай холбоотой байсан. Тухайн онд Уэшиба Морихэй өөрийн гэр бүлийн хамт хэсэг дагалдагч хүмүүсийг удирдан Японы хойд арал болох “Хоккайдо”-д шилжин ирж газар тариалан эрхлэх болсон бөгөөд энэ газраа суурьших үедээ “Дайто-риу Айки-Жиужитсу” урлагийн Их багш Такеда Сокакутай учирч энэ урлагаар хичээллэж эхэлсэн нь түүний цаашдын хувь тавиланг тодорхойлсон үйл явдал болсон байдаг.

Энэ он жилүүдийн үйл явдлын талаар Их багш Морихэй Уэшиба өөрөө ийнхүү дурсан ярисан байдаг юм: 14-15 настай байхаас Токүзабүро Тозава багшаар “Тэншин Шиньё-рюү Жү-Жүцү” заалгаж эхэлсэн ба дараа нь &quot;Кито-рюү&quot;, &quot;Ягюү-рюү&quot;, &quot;Айой-рюү&quot;, &quot;Шинкагэ-рюү&quot; зэрэг Жү-жүцү урлагийн хэлбэрүүдээр хичээллэж байсан. Гэсэн хэдий ч сэтгэл дундуур байж хаа нэгтээ жинхэнэ Бүдогийн урлаг заавал байх ёстой гэж боддог байсан. Тиймээс ч дээрээс нь &quot;Хозоин-рюү сожүцү&quot; урлаг болон &quot;Кэндо&quot; урлагаар хичээллэж үзсэн. Гэвч энэ бүх тулааны урлагууд зөвхөн нэг нэгээр тулалдах урлагууд байсан учир миний сэтгэлд хангалтгүй мэт санагдаж байсан юм. Би олон газраар явж олон янзын дасгал сургууль хийж үзсэн боловч өөрийн хайсан зүйлээ, жинхэн Бүдог олж чадахгүй л байлаа. Тэгээд 30 орчим настай байх үедээ Хоккайдо арал дээр суурьших болж санамсаргүй тохиолдлоор Китами мужийн Энгарү дахь Хисада Инн гэдэг газар явж байхдаа Айзү овгийн нэртэй багш Такэда Сокакүтай танилцах завшаан олдсон юм. Тэр багш Дайто-рюү Жү-жүцү урлагийг заадаг байлаа. Тэр багшийн удирдлаган дор тухайн урлагийг 30 хоног хичээллэсний дараа онгод орох шиг мэдрэмж өөрт төрж байсныг санадаг юм. Ингээд хожим нь тэр багшийг гэртээ урьж өөрийн 15-16 ажиллагсдын хамт Бүдогийн мөн чанарыг олж мэдэх замдаа орж түүний шавь нар болцгоосон байдаг.

Их багш Морихэй Уэшибагаас дараах асуултыг асуужээ.

Та Сокаку Такеда багшийн удирдлагын дор Дайто-рюү урлагаар хичээллэж байхдаа Айкидо урлагаа бүтээсэн гэж хэлж болох уу? гэхэд  “Сокаку Такеда багш Будо-г ойлгох замд миний нүдийг нээж өгсөн хүн гэж хэлбэл илүү оновчтой  болох болно.” гэж хариулсан байдаг. 

''Такеда Сокаку ба Дайто-рюү урлаг''

Айкидо урлагийн үндсэн техникийн суурь бий болоход хүчтэй нөлөө үзүүлсэн зүйл нь гарцаагүй Их мастер Такеда Сокаку-н заадаг байсан Дайто-рюү гэж нэрлэгддэг Айки-жү-жүцү урлаг мөн билээ. Зарим нэг нь санал нийлдэггүй ч Такеда багшийн үндсэн бүртгэл тэмдэглэл дээрээс үзэхэд Морихэй Уэшиба нь 1915-1937 онуудын хооронд Дайто-рюү урлагаар хичээнгүйлэн суралцаж байсан нь харагддаг юм. Тэрээр Дайто-рюү урлагаар хичээллэх явцдаа Сокаку Такеда багшаас хэд хэдэн чухал гэрчилгээ баримтуудыг гардан авч байсан ба дурдахад: &quot;Hiden Mokuroko&quot;, &quot;Hiden Ogi&quot;, &quot;Goshin'yo te&quot;(Япон хэл дээрх гэрчилгээнүүдийн нэрс) зэрэг гэрчилгээ баримт байдаг байна. Харин 1922 онд Уэшиба багш Сокаку Такеда багшаас &quot;Багшлах эрхийн бичиг&quot; буюу &quot;Kyoju dairi&quot; сертификатаа гардан авсан байдаг. Мөн энэ ондоо Уэшиба Сокаку Такеда багшаас &quot;Shinkage-ryū&quot; сэлмийн урлагийн үе дамжих бичгийг гардан авсан байна. Энэ үеэс эхлэн Морихэй Уэшиба Дайто-рюү урлагийг төлөөлөх бүрэн эрхтэй болсноор Такеда багшийг дагалдан туслах багшийн хувьд Дайто-рюү Жү-жүцү урлагийг бусдад заан дэлгэрүүлэх ажилд орсон билээ.
''Айки-Жү-Жүцү-с Айкидо хүртэл''
Морихэй Уэшиба багш 1920 - 1930 -д оны дунд үе хүртэлх хугацаанд багшлах үйл ажиллагаагаа явуулах эхний үедээ Такеда багшаас авсан эрхийн дагуу Айки-жү-жүцү урлагийг зааж байсан. Тухайн үед суралцаж байсан түүний шавь нарын бичиг баримтыг уншиж үзэхэд Айки-жү-жүцү урлагийн нэртэй холбоотой бичвэрүүд байдаг.
Жишээ нь: Морихэй Уэшиба тухайн үедээ хожим нь Дайто-рюү урлагийн хамгийн дээд зэргийн цол зэрэгт хүрч чадсан Дайто-рюү урлагийн мастер болох Такума Хиса-н эхний багш нь байсан байна. Такума Хиса нь (Takuma Hisa) Уэшиба багш дээр Дайто-рюү урлагаар хичээллэж эхлээд дараа нь Сокаку Такеда багшийн шавь болон үргэлжлүүлэн хичээллэсэн түүхтэй юм.
Морихэй Уэшиба багшийн зааж байсан Айки-жү-жүцү урлагийн эрт үеийн техникийн онцлогуудыг авч үзвэл:
Илүү шулуун чиглэлээр гүйцэтгэх хөдөлгөөнүүдтэй өргөн хүрээний арга техникүүдийг хамруулсан хувилбарууд байсан бөгөөд хүйтэн зэвсэг хэрэглэх техникийг илүүтэй заадаг байснаас гадна &quot;атеми&quot;-г (амин чухал цэгт цохих техник) өргөн хэрэглэдэг байсан байна.  
Айкидо нь vзэл санааны, гүн ухааны, хvмvvжлийн, бясалгалын, хөдөлгөөнт хэлбэрийн vндсэн зарчмуудыг нэгтгэнэ. Он удаан жилийн туршид биеийн болон сэтгэхvйн дасгал сургуулилтаар айкидогийн сурагчид нь амьдралын утга учир, тvvнд vйлчлэх хуулийн талаар гvн гvнзгий суралцаж байдаг. Айкидогийн сурагчид нь дотоод сэтгэлийн хvчээ (ки) хөгжvvлснээр амьдралд хатан зоригтой, сэтгэлийн тэнхээтэй, тодорхой зорилготой байдаг. Бvх мэх, техник нь зөвхөн бие хамгаалах зориулалттай, хvмvvнлэг, байгалийн эвсэлт хөдөлгөөнд тулгуурладаг учир халз тулааны хэлбэрээр сурагч нарт хичээл ордоггүй. Зайлшгvй бие хамгаалах нөхцөл бvрдсэн vед эсрэг талын хvчийг өөрийн хөдөлгөөнд уусган саармагжуулдаг. Сурагч нь айкидогийн замаар (до) замнах vедээ vргэлж байгалийн зохилдлогоо (ай), тvvний хуулийг хvндэтгэж, хvлээн зөвшөөрдөг.

== Мөн үзэх ==
[[Үэшиба Морихэй]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Aikido}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20081210123403/http://www.aikido.mn/ Монголын Айкидо Холбоо]

[[Ангилал:Айкидо| ]]
[[Ангилал:Тулааны урлагийн хэлбэр]]
[[Ангилал:Тулааны спорт]]
[[Ангилал:Японы тулааны урлаг]]</text>
      <sha1>lxl5pfh40mf2fq4w0ym15velwyo75nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3105</id>
    <revision>
      <id>869240</id>
      <parentid>866489</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49372-45</username>
        <id>107415</id>
      </contributor>
      <origin>869240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60439" sha1="gf6blrkk0g54t5i7vm1v1f27ex0bmqf" xml:space="preserve">{{Short description|1937-1939 оны Монгол дахь их цэвэрлэгээ}}
{{redirect|Их Хэлмэгдүүлэлт}}

{{Инфобокс иргэний халдлага
| title = Их Хэлмэгдүүлэлт
| image = Skulls at Khambyn Ovoo.jpg
| caption = 2003 оны 4 сард олдсон хохирогчдын цогцос
| map_caption = 
| location = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| coordinates = 
| partof = [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Их Хэлмэгдүүлэлт]]
| target = *[[Лам|Буддын шашны лам нар]], язгууртнууд
*[[Сэхээтэн]]үүд
*[[Улс төрийн эсэргүүцэгчид]]
*[[Буриадууд|Буриад]] болон [[Казахууд]]
| date = '''Үндсэн үе:'''&lt;br /&gt;1937 оны 9 сар – 1939 оны 4 сар&lt;br /&gt;({{Age in years and months|month1=9|day1=22|year1=1937|month2=4|day2=1|year2=1939}})
| time = 
| timezone = 
| type = [[Хураангуй цаазлах]], [[Аллага]], [[Үй олноор нь алах]], [[НКВД-ын олон нийтийн ажиллагаа#НКВД-ын үндэсний үйл ажиллагаа|Үндэстний цэвэрлэгээ]]
| fatalities = 40,000–50,000
| injuries = 
| perps = *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[НКВД|НКВД-ын дарга]] [[Михаил Фриновский]]
*[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] Цэрэндорж
*Дотоод хэргийн хорооны дарга Д. Намсрай
*Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын гишүүд [[Доржжавын Лувсаншарав]]
*Дотоод хэргийн дэд сайд Насантогтох, Баясгалан, Дашцэвэг болон бусад
| motive           = *Улс төрийн өрсөлдөгчөө устгах
*Эрх мэдлээ нэгтгэх
*Буддын шашны эсрэг үзэл
}}
{{Монголын түүх}}
[[Файл:Old Yurt Temple.JPG|thumb|right|250px|Хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 800 орчим хүрээ, хийдийг устгажээ.]]

'''Монголд өрнөсөн Их Хэлмэгдүүлэлт''' нь [[1922]] онд эхлэн [[1937]] онд дээд цэгтээ хүрч, [[1939]] оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн [[БНМАУ|тухайн үеийн Монголын]] нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэнд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг бөгөөд ихдээ 100,000 ч гэсэн тоо бий. Монгол улсын нийт хүн амын 8-13%-ийг хэлмэгдүүлэн хөнөөжээ. Эдгээрээс 18,817 нь лам нар байв. 

Тухайн үед эрх барьж байсан [[Монгол Ардын Нам]]ын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага нь [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] шууд удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд Зөвлөлтийн удирдагч [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] шахалтан дор олон арван мянган гэмгүй Монголчуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. 

Монголын үндэсний эрх ашгийг ба тусгаар тогтнолыг хамгаалсан зохиолч, эрдэмтдийн бүтээлийг хориглон шатааж байв. Энэ хэлмэгдүүлэлтээр тэр үеийн монголын сэхээтнүүд баривчлагдан шийтгэгдэж, олонхи нь цаазаар авахуулсан байдаг. Мөн Монгол дахь шарын шашны 700 гаруй сүм хийд коммунист хийрхлийн золиос болж сүйтгэгдэж сүм хийдээс оросуудын тоносон олон зуун ачааны тэрэг дүүрэн Монголын соёлын дурсгалууд ЗХУ руу ачигдсан байна. Үүний зарим хэсэг нь одоо болтол [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийн]] [[Эрмитаж]] музейд 2 том танхим дүүрэн үзмэр болон дэлгэгдсэн.

== Түүх ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3 үе шатанд хуваадаг.

===I үе шат, 1922-1939===
{{Гол|Бодоогийн хэрэг}}
{{Гол|Данзангийн хэрэг}}
{{Гол|Лхүмбийн хэрэг}}
{{Гол|Гэндэн, Дэмид нарын хувьсгалын эсэргүү нарын хэрэг}}
{{Гол|Буриадуудын хувьсгалын эсэргүү хэрэг}}
Эхний үе шат [[ардын хувьсгал|Монголын хувьсгалыг]] [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] загварт оруулахын тулд Монголын улс төрийн лидерүүдийг хэлмэгдүүлэлтэнд өртүүлжээ. [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамбажав]] нарыг дараалан улс төрийн тавцангаас зайлуулж Коминтерны заавраар тайж угсаа, үндэстний хөрөнгөтөн, сэхээтэн лам нарын хөрөнгийг нийгэмчилж (10 сая төгрөгний үл хөдлөх хөрөнгө) [[1928]]-[[1932]] онд монголын эдийн засгийн гол баялаг болох мал 6 саяаар хорогдов.  1932 оны зэвсэгт бослогын&lt;ref&gt;Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого&lt;/ref&gt; дараа хэлмэгдүүлэлт бага зэрэг намжсан боловч ЗХУ, [[Коминтерн]] өөрсдөөсөө урвасан гэдэг ялт хэргийг буриадуудад тулгаж аймшигтайгаар устгах дараагийн үйл ажиллагаанд бэлтгэж байв. [[Ж. Лхүмбэ]], [[П. Гэндэн]], [[Г. Дэмид]], [[Доржжавын Лувсаншарав]] нарын удирдсан [[япон|японыг]] түшиглэсэн хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны байгууллагын гэсэн хэд хэдэн хэргийг зохион байгуулж үүний үр дүнд 26000 хүнийг хэлмэгдүүлснээс 25000 хүнийг нь [[1937]]-[[1939]] онд шийтгэсэн байна. Энэ үйл ажиллагааг гардан хийсэн Онцгой бүрэн эрхт комисс (ОБЭК) [[1937]] оны 9-р сарын 10-нд байгуулагдан [[1939]] оны [[4 сарын 22]] хүртэл ажиллахдаа 51 удаа хуралдаж 25824 хүний хэргийг шүүж 20474 хүнд буудан алах ял өгч, 5103 хүнд 10 жил хорих ял, 240 хүнд 10-аас доош жилээр хорих ял оногдуулжээ. Зөвхөн 1937 оны 8-р сараас 1938 оны 1-р сарын хооронд 10728 хүнийг баривчилсан ба үүний 7814 нь лам, 322 нь хуучин феодал, 300 нь албан хаагч, 180 нь ардын цэргийн дарга, 1555 нь буриад, 408 нь хятадууд байжээ. Үүнээс 7171 хүний хэргийг мөрдөн байцаасан байх бөгөөд 6311 хүнийг цаазалсан байна.

===II үе шат, 1940-1955===
{{Гол|Порт-Артурын хэрэг}}
Уг байгууллагыг татан буулгасны дараа Тусгай комиссыг байгуулснаар Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хоёрдугаар үе шат эхэлжээ. Энэ комиссын гол үүрэг нь аймшигт цуст яргаллыг гардан хийсэн хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн нь хэргийн гэрчийг устгаж түүхэн үнэнээс зайлсхийх гэсэн оролдлого байлаа. Энэ байгууллага [[1939]] онд 78 хүнийг, 1940 онд 42 хүнийг, [[1941]] онд 86 хүнийг шийтгэсний ихэнхийнх нь хувь заяаг [[ЗХУ|ЗХУ-д]] шийдэгджээ.

===III үе шат, 1956-1990===
{{Гол|Сэхээтний төөрөгдөл}}
{{Гол|Ц. Лоохууз, Б. Сурмаажав нарын намын эсрэг бүлэг}}
{{Гол|Д. Төмөр-Очирын хэрэг}}
{{Гол|Б.Ширэндэвийн хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн 3-р үе шат нь Монголын шинэ үеийн сэхээтнүүдийн эсрэг хандаж тэдний үндэс угсаагаа сэргээх эх оронч үзлийг нь мохооход чиглэв. [[1962]] онд [[Чингис хааны|Чингис хааны]] 800 жилийн ойг тэмдэглэлээ, үндсэрхэг үзэл гаргалаа, [[Марксизм]]-[[Ленинизм|Ленинизмын]] жанжин шугамаас ухарлаа хэмээн [[Дарамын Төмөр-Очир|Дарам-Очирын Төмөр-Очир]], [[Ц. Лоохууз]], [[Б. Сурмаажав]], [[Б. Нямбуу|Х. Нямбуу]], [[Л. Цэнд]] тэргүүтэй олон сэхээтнүүдийг үүнд хамруулжээ. Ийнхүү Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт эхний үедээ алан хядах замаар хэрэгжсэн бол дараачийн үедээ аажмаар төрхөө өөрчлөн, нам захиргааны арга хэмжээ авч шийтгэх, хүний нэр төр, нандин чанарыг гутаах, үзэл бодлоор хавчин гадуурхах, нэр хоч өгөх, нутаг заан цөлөх хэлбэртэй болсон юм. Энэ удаа хууль-хяналт, шүүх, прокурорын байгууллагын оролцоотой хэрэгжүүлэх болсон ажээ.

== Өрнөсөн шалтгаан ==
{{гол|Лхүмбийн эсэргүү хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл нь [[1933]] онд гарсан [[Лхүмбийн хэрэг]] байсан юм. Энэ хэрэгт, улс төр, нам, цэргийн албан хаагчид болон хэдэн зуун энгийн иргэд хэлмэгдсэн юм. Энэ хэрэг нь огт ор үндэсгүй зохиомол зүйл байсан нь тогтоогдсон.

[[Жамбын Лхүмбэ]] нь [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Намын]] Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга байсан юм. Ж.Лхүмбэ болон тэр хэрэгт холбогдсон бусад хүмүүсээс гаргуулж авсан мэдүүлгээс үзвэл тэд нар [[Япон|Японы]] тагнуулын даалгавараар ажилладаг байгууллагыг үүсгэн байгуулсан, хувьсгалын эсрэг зэвсэгт бослого зохион байгуулахаар бэлтгэж байсан гэсэн байдаг. Гэхдээ тэдгээр бүх мэдүүлэг нь нотлогдоогүй, анх тэр хэргийг үүсгэх гол нотлох баримт гэгдэж байсан захиаг бичсэн хүн нь шууд гүтгэлэг байсныг хүлээсэн бөгөөд тэр нь шинжээчийн дүгнэлтээр нотлогддог байна. 

Энэхүү хэргийг тулган хүлээлгэхэд тэднийг нойр хоолгүй байлган жижүүрлэн байцаах, зодох, айлган сүрдүүлэх, аргадах зэрэг хууль бус аргуудыг өргөнөөр ашиглаж байсан байдаг. 

Мөн хэргийг таслан шийтгэх ажлыг шүүх байгууллагаар оруулалгүй, прокурорын хяналтаас гадуур, сэжигтэнд биеэ өмгөөлөх боломж олголгүй гүйцэтгэжээ. Тус хэрэгт гэм зэмгүй 1500 орчим хүн нэр холбогдсон байдаг бөгөөд  тэдэнд буудан алах болон 10-20 жил хорих зэрэг ял оноосон байдаг. 

[[1937]] оны есдүгээр сард нам, улс төр, цэргийн голлосон 69 хүнийг прокурорын зөвшөөрөлгүй баривчилж хэлмэгдүүлсэн байдаг. 

Мөн цэмбэний фабрик шатсан хэрэг, [[Гэндэн-Дэмидийн хэрэг]], [[Герман|Германы]] тагнуулын хэрэг, [[Япон|Японы]] тагнуулын хэрэг, Порт-Артурын хэрэг гэх зэрэг олон хэргүүд байсан байх ба тэдгээр нь цөм зохиомол хэрэг байсан нь сүүлд шалгалтын явцад тодорсон байдаг. Тэдгээр хэрэгт холбогдуулж хэдэн мянган хүнийг хэлмэгдүүлжээ. 

Хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дийлэнх нь лам нар байсан юм. Лам нар нь тулгасан хэрэг хүлээхдээ амархан, дуулгавартай, хүлцэнгүй байсан нь хэрэг тулган хүлээлгэхэд амархан байжээ. 

Мөн лам нарын ихэнх нь Монгол бичиг мэддэггүй байсан бөгөөд түүнийг нь далимдуулан мэдүүлээгүй зүйлүүдийг нь мэдүүлсэн болгон бичиж хууран хурууных нь хээг даруулдаг байсан байдаг. Түүнээс гадна байцаагч нар лам нараас цөөхөн асуулт асуудаг байжээ. Тэр нь та хэн хэнийг таних вэ гэж асуудаг байсан байна. Байцаагдаж байгаа лам өөрийн танидаг лам нарын нэрсийг хэлэхэд тэднийг нь эсэргүү бүлгийн гишүүд болгож бичээд ахмад зэрэг цолтойг нь толгойлогч болгон бичээд гарынх нь хээг даруулдаг байсан байна. 

Гэхдээ тухайн үед баривчлагдан шийтгэгдэж байсан бүх хүн гэм зэмгүй хэлмэгдэгсэд байсан гэж үзэж болохгүй юм. Тухайн үед үнэхээр японы тагнуул, зэвсэгт бослогод бэлтгэж байсан хэргүүдийн талаар баримт байдаг. 

Тухайн үед нэрсийн жагсаалтын дагуу болон баривчлах хүний тоо гаргаж өгдөг байсан байна. Төлөөлөгч нар өөрсдийн нормоо биелүүлэхийн тулд нэрсийн жагсаалтанд ороогүй, тааралдсан нэг айлаасаа л хүн баривчлаад аваад явж байсан тохиолдол олон байдаг талаар дурьдсан байдаг. 

[[Дорноговь]] аймгийн дотоод яамны төлөөлөгчийн газрын шоронд хүн орох зайгүй болсон байсанд 30 хүнийг буудан алж зай гаргаж байсан тухай баримт хадгалагдан үлдсэн байдаг. 

Мөн сэжигтнүүдийг баривчлан авч явахдаа ачааны машин дээр олон зуугаар нь давхарлан ачаад бүтээлгээр бүтээж, овоосон газар нь бороохойдож, буудаж байсан баримт жишээ бий. Ийнхүү баривчлагдан хүргэгдэх замдаа 2-3 хүн нас бардаг байжээ.

== Гадаад хүчин зүйл ==
===НКВД===
{{гол|НКВД}}
Манай оронд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт болсон нь гадаад дотоодын тодорхой хүчин зүйлтэй холбоотой байна. 

[[1930]]-аад оны эхнээс [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] коммунист намын зүгээс [[Монгол]]ын талаар явуулах бодлого илэрхий идэвхжижээ. Энэ үед [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны дэргэд Монголын комисс байгуулагдаж Монголын тухай асуудлыг байн байн хэлэлцэж тогтоол шийдвэр гаргаж байжээ. Жишээ нь бүрэн бус тооцоогоор [[Большевик|ЗХУКН-ын]] Төв Хорооны улс төрийн товчоогоор [[1930]]-[[1939]] онд Монголын асуудлыг 168 удаа хэлэлцсэн байдаг. ЗХУКН-ын [[1933]] оны [[11 сарын 1]]-ний тогтоолоор Элиава гэгч хүнийг Монголд томилон явуулахдаа түүнд дараах үүргийг өгчээ. Үүнд:
:''&quot;Японы цэргийн эрхтнүүд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын нутгийг булаан эзлэнэ хэмээн Японы түрэмгий аюул хүчтэй болж байгааг Монголын удирдлагад тайлбарлах; Япончууд бүр одоо БНМАУ-ыг түрэмгийлэн эзлэх бүх талын бэлтгэл хийж байгааг Монгол нөхдүүдэд мэдэгдэх хэрэгтэй&quot;'' гэжээ. 

Зөвлөлтийн удирдлагаас манай төр засгийн удирдагч нарт Японы тагнуул танай Монгол улсад нэвтэрч ялангуяа сүм хийдтэй холбоо тогтоож байна хэмээн тэдэнд шургуу ухуулж байсан байдаг. Монголын лам нарыг үй олноор нь хэлмэгдүүлж, сүм хийдийг устгах санааг [[Иосиф Сталин|Сталинаас]] Монголын удирдагч нарт тулган хэлж байжээ. 

[[1934]] оны 11 сард Иосиф Сталин [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монголын ерөнхий сайд]] [[Пэлжидийн Гэндэн]]г хүлээн авч уулзахдаа: 
:&quot;''Танайд улсын дотор улс байгаа байдалтай болжээ. Нэг засгийн газар нь Гэндэнгийн засгийн газар, нөгөө нь лам нарынх. Гэхдээ лам нарын засгийн газар нь хүчтэй байна''&quot; хэмээгээд лам нартай 
:&quot;''аажмаар тойруу замаар тэмцэх хэрэгтэй. Гэндэнгийн засгийн газар лам нарынхаас хүчтэй байх хэрэгтэй. Лам нарыг өөрийн гарт хатуу авах хэрэгтэй''&quot; гэх зэргээр Монголын Ерөнхий сайдад ухуулан тулгаж байсан байна. 

ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны [[1935]] оны [[арваннэгдүгээр сарын 26]]-ны 34-р тогтоолд:
:&quot;''Лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллага нь Монголын олон улсын байдал хурцдах тусам төдий чинээ хүчтэй болж Японы булаан эзлэгчдийн талд өөрийн ард түмнээс урвагчид болох тул лам нартай хийх тэмцлийг сулруулахгүй байхыг Монгол удирдлагад зөвлөх хэрэгтэй''&quot; гэж заагаад Сталин гарын үсэг зурсан байна. 

Түүхийн ухааны доктор [[Оохнойн Батсайхан|Оохнойн Батсайханы]] дүгнэж хэлснээр &quot;''энэхүү шийдвэр болон бусад олон дагалдах заавруудын хамтаар Монголд олон тооны &quot;хувьсгалын эсэргүү&quot; &quot;Японы тагнуул&quot; буй болж тэднийг хоморголон баривчлах аянд гарах нэг сэжим болжээ''&quot;. 

Ингээд [[1937]] оны намар ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны дэд сайд [[Михаил Фриновский]], Батлан хамгаалах яамны дэд сайд [[Смирнов]] нар Монголд ирэхдээ Хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул гэгдэх хэсэг хүмүүсийн нэрсийн жагсаалт авч ирсний дагуу мөн оны есдүгээр сарын 10-ны шөнөөс өргөн баривчилгаа эхлэж түүнд төр, нам, соёл, олон нийт, цэргийн зүтгэлтэн, лам, хар олон мянган хүн өртсөнийг өмнө нэгэнт өгүүлсэн билээ. Эл баривчлагын үед манай дотоод явдлын яаманд зөвлөлтийн олон арван зөвлөх сургагч нар ажиллаж хэрэг дээрээ тэд баривчлагдагсдын мөрдөн байцаах үйл ажиллагааг зохион байгуулж байсан байна.

== Дотоод хүчин зүйл ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд нөлөөлсөн дотоод хүчин зүйл цөөнгүй байв. 

Тухайн үеийн [[Дотоод явдлын яам]]анд хэт их эрх мэдлийг төвлөрүүлснээр хэрэг бүртгэлт мөрдөн байцаалтандаа эрүү шүүлтийг дураар хэрэглэх болсон. Үүнийгээ ч хууль ёсны болгох зорилгоор тусгай комиссоос: сэжигтний амь насанд ноцтой хохирол учруулалгүйгээр эрүүдэн байцаахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргуулсан байна. Ингэснээр дотоод яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөрийн дураар харгис хэрцгий эрүү шүүлтээ хуулийн дагуу хэрэглэх эрхтэй болсон байдаг. 

Мөн дотоод яамны хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаах үйл ажиллагаа нь прокурорын байгууллагын хяналтаас бүрэн гарсан. Үүний тулд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]: 
:&quot;''Прокурорын байгууллага нь [[Дотоод явдлын яам|Дотоод яам]]ны нэр хүндийг унагаж, хувьсгалын эсэргүүнүүдтэй тэмцэх ажилд саад учруулж байна''&quot; хэмээн АИХ-д гомдол мэдүүлсэнд АИХ-аас прокурорын газрыг дахин тийм явдал гаргахгүй байхыг үүрэг болгон шийдвэрлэсэн нь дотоод яамыг хэмжээгүй эрхт болгон хувиргасан юм. 

Тухайн үеийн дотоодын тагнуулын мэдээлэгч нар нийт 50,000-д хүрч байжээ.  

Бас нэг хүчин зүйл нь хэргийг шүүх байгууллага тасладаггүй харин [[Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комисс]] гэх комисс шийдэж байсан бөгөөд энэ нь Дээд шүүхээс гадна дахин нэг шүүх үүссэн байсан хэрэг юм. Мөн тухайн үеийн улс төрийн хилс хэрэгт гүтгэгдэж байсан бүх хүмүүс тус комиссоор хэрэг нь шийдэгдэж байсан нь Шүүх байгууллагын үүрэг ролийг үгүйсгэсэн явдал байсан юм. Бүрэн эрхт тусгай комисс нь хэрэгтнүүдийн хэрэгтэй танилцдаггүй, нэрсийн жагсаалтаар ял оноодог байжээ. 

Түүнээс гадна Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын шийдвэрт давж заалдах эрх яллагдагчид байдаггүй байсан. 

Эл үе нь улс орны гадаад байдал эрс хурцдан, хүндэрч дотоодод дайсны явууллага идэвхижиж байсан үе юм. [[1935]] оны 2 сараас эхлэн Японы зүгээс хилийн өдөөн хатгалга хийх,  тус улсад халдан довтлох илэрхий болсон. Энэ үед Японы тагнуул Монголд байгаа гэж үзэх үндэслэл бүрэн байсан.

== Цагаатгах ажил ==
Энэхүү аймшигт он жилүүдийн алдаа завхралыг засаж залруулахаар 1990 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссыг байгуулж, 1996 оноос жилийн бүрийн [[9 сарын 10|9-р сарын 10]]-ыг Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон хэлмэгдэгсэд, тэдний үр хүүхэд, хойч үед хүндэтгэл үзүүлдэг болсон юм.

Улмаар [[1998]] оны [[1 сарын 2]]-нд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийг [[УИХ]] батласан юм.

[[2005]] оны 11 сарын байдлаар Улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдсэн 36 мянган хүний 29 мянгыг нь цагаатгаад байна. Эдгээр хүмүүсийн 26 мянга нь улсын комисс байгуулагдсан цагаас хойших 15 жилийн хугацаанд цагааджээ.

== Хор уршиг ==
[[Файл:Purge Statistics, ethnicity (Mongolia).png|300px|thumb|right|Шийтгэгдсэн хүмүүсийн яс үндэс]]
[[Файл:Purge Statistics, all (Mongolia).png|thumb|300px|right|Бүрэн эрхт тусгай комиссоор [[1937]]-[[1939]] оныг хүртэлх нийт шийдвэрлэсэн 25,824 хүмүүсийн ял. (20,474 хүнийг буудан алах, 5,103 хүнийг 10 жил хорих, 240 хүнийг 10-аас доош жил хорих, 7 хүнийг сулласан байна)]]

[[1932]]–[[1940]] онуудад 28,451 хүн баригдаж шийтгүүлсэн. Түүний 20,822 хүн буюу 73% нь буудуулжээ. 

[[1932]]-[[1937]] оныг хүртлэх 5 жилд 1730 хүн шийтгэгдэж 162 буюу 0.9% нь буудагдсан бол [[1937]]-[[1940]] он хүртлэх 4 жилд 26,721 хүн шийтгэгдэж түүний 20,660 буюу 77% нь буудуулсан байна. 

[[1937]]-[[1940]] онд шийтгүүлсэн хүний тоо нь тэр үеийн насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн 10.9% -ийг эзлэж байсан бөгөөд энэ нь 1000 хүн тутмаас 100-110 хүн шийтгэгдэж, 80-90 хүн буудуулж байсан гэсэн үг юм. 

[[1934]] онд хуралдсан намын 9-р их хурлаар сонгогдсон бүгд хурлын гишүүдийн 72%, Төв хорооны тэргүүлэгчдийн 82%, намын төв комиссын гишүүдийн 57%, Төв шалган байцаах комиссын гишүүдийн 80% нь баригдаж шийтгүүлжээ.

Хэлмэгдүүлэлтийн оргил үе нь [[1933]], [[1937]], [[1938]], [[1939]], [[1940]] он байв.
==Балданогийн мэдүүлэг==

[[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол|БНМАУ]]-ын төр засаг, ДЯЯ, Цэргийн яамны удирдах албан тушаалтнуудыг 1937 оны 6, 7 дугаар сард баривчилж [[Чита]] хотноо аваачиж, 1-2 сарын хугацаатай мөрдөн байцаалт явуулсны эцэст мөн 1937 оны 8,9-р сард Москва хотод хүргэж, мөрдөн байцаахад, монгол иргэдийн мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагаанд биечлэн оролцож, монгол хэлний орчуулагчаар ажилласан буриад Базар Чимитович Балданог 1956 онд байцаан мэдүүлэг авсан байна.

1956 оны 9-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын хэлтсийн ажилтан, шүүх зүйн дэд хурандаа Арсеньев, хошууч Лебедев нар орчуулагч Б.Ч.Балданог байцаажээ. 

Тэрбээр 1956 онд өгсөн мэдүүлэгтээ, &quot;намайг 1939 оны 6-р сард Чита мужийн НКВД-ийн газрын дарга Куприн дуудаж хувьсгалын эсэргүү хэрэгт баривчлагдсан монгол иргэдийг мөрдөн байцаах хэсэгт орж, орчуулагчаар нэн даруй ажилла гэж тушаасан&quot; гэжээ. Мөрдөн байцаалтын ажилд орон нутгийн НКВД-ийн ажилтнууд татагдаж оролцсон. Мөрдөн байцаах хэсгийн дарга нь Наседкин, Мозулевский, Арсенович нар байсан. Хэрэгтнүүд хэрэг хүлээхгүй болохоор Очиров, Шагдарон, Бадмаин нар тэднийг хашгирч сүрдүүлдэг байсан. Мозулевский Балжиннямыг резинэн бороохойгоор жанчиж, дээлийг нь навсайтал 3 удаа зодсон. Гуравдахь өдрөө Балжинням хэргээ хүлээсэн. Мал аж ахуй, газар тариалангийн яамны сайд Пүрэвдоржийг байцаахад би байсан. Балжиннямыг Лувсаншаравтай нүүрэлдүүлэхийг би харсан. Лувсаншарав Балжиннямыг илчлэх гэхэд цаадах нь огт хүлээгээгүй. Монголчуудыг харгислан зодож, жанчсаны эцэст тэд аргагүйн эрхэнд хэргээ хүлээдэг юм гэж Очиров, Бадмаин нарын ярьж байхыг сонссон. Бадмаин ийм байдалд их дургүйцэж байсан. Хожим тэр Москвад хорлогдсон. Баривчлагдсан монголчуудыг 1939 оны 7-р сард 2 удаагийн цуваагаар Москвад хүргэсэн. Би Москвад бараг бүх монгол хүнийг мөрдөн байцаах ажиллагаанд орчуулагчаар оролцсон. Янз бүрийн цаг үед Очиров, Бадмаев, Бадмаин, Боярский зэрэг мөрдөн байцаагч голлож байцаасан. Элдэв арга хэрэглэдэг байсан. Зодох, хоолоор хясах, карцерт хийх зэргээр. Чекригын Арсенович, Седов, Хват, Наседкин нар Читад байхад монголчуудыг их зоддог байсан. Харин Полянский, Марков, Намрцев, Притоманов, Чермонебов нар зоддоггүй байсан юм. [[Анандын Амар|Анандын Амарыг]] хууль бус мөрдөн байцаалтын аргаар зовоосон. Читад Тээвэр худалдааны яамны сайд Рэнцэнмэнд “Гадаадын ажилчин” хэмээх хэвлэлийн газар ажилладаг байсан Өлзийтогтох, МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Шижээ, Бага Хурлын орлогч дарга Лосол, Монголын ардын армийн орлогч жанжин Лувсандоной, МАХН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Лувсаншарав, Бага хурлын дарга Догсом, Шүүх яамны Даншийцоодол, Худалдааны сайд Шагдаржав, ДЯЯ-ны ажилтан Баясгалан нарыг зодсон. Москвад Лувсаншарав, Насантогтох хоёрыг их зодсон. Мөрдөн байцаалтын протоколд сүүлд нь хэрэгтнүүдээр гарын үсэг зуруулдаг байсан юм. Айлган сүрдүүлж хэлж тулган бичүүлдэг байсан. БНМАУ-ын ДЯЯ-ны зөвлөх байсан Скоков, Мальков нар зориуд монголоос ирж, мөрдөн байцаалтын ажилд оролцдог байсан юм. Монголд буй хүмүүсийн талаар Амараас мэдүүлэг авахаар тэд ирж байсан. 1940 оны зун мөрдөн байцаах ажил дууссан боловч 1941 оны зун хүртэл үргэлжилсэн. 1941 оны 8-р сард монголчуудын хэргийг ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн коллеги шүүн тасалсан. Амар хэрэг хүлээгээгүй, эцэст нь хууль бус мөрдөн байцаалтын арга хэрэглэж хэргийг хүлээлгэсэн. Насантогтох, Өлзийбадрах хоёр шүүх хурлын ажиллагаанд биечлэн оролцсон. ЗХУ-аас тусгаар, бие даасан Монгол улс байгуулах бодолтой гэж хэлж байсан. Тэгээд буудах ял авсан. Бусад шүүн таслах хурал тэгсхийгээд хуралдсан болоод өнгөрсөн. Лефортово шоронд болсон. Шүүх хуралд Амар, Лувсаншарав нар огт оролцоогүй бодогддог. Шүүх хурлынхан хоол ундтай, архи, дарстай сүрхий хангалуун байсан. Орчуулагч Ульрих намайг орж хооллохыг урьсан боловч би дарга нарын зиндаанд оролцоогүй гэж мэдүүлжээ&lt;ref&gt;http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1059 У.Амарсайхан - Уулын бvргэд ч уйлдаг&lt;/ref&gt;.

==Москвад хүргэгдсэн монголчуудын хувь заяа==
1937 оны 9-р сарын 10-нд Монголд хүрэлцэн ирж “Заговор”, “Хуйвалдаан” хэмээх улс төрийн хувьсгалын эсэргүү бүлгийн хэрэгт холбогдсон гэх 115 монгол иргэнийг ДЯЯ-нд гардуулан өгч, “Их баривчилгаа” гэгчийг эхлүүлж “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгчийг байгуулах ажлыг гардан зохион байгуулсан НКВД-ийн дэд дарга, [[Михаил Фриновский]] тодорхойлолтдоо: “Би ЗХУ-ын коммунист /большевикуудын / НТХ-ны даалгавараар 1937 оны 8-р сард Монголд очиж зөвлөлтийн цэргийг оруулж байрлуулах, Монголын дотоодод буй хуйвалдааныг бутцохих үүргийг [[Николай Ежов|Николай Ежовоос]] хүлээн авч БХЯ-ны дэд сайд Смирнов, Монголд шинээр томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Сергей Миронов]] нарын хамт Монголд очсон. Уг үүргийг биелүүлэхэд юуны түрүүн монголын лам нарыг баривчлах ажлыг өрнүүлж 7-8 мянган хүнийг баривчлуулсан бөгөөд уг ажлыг цааш нь [[Михаил Голубчик]] /1936-1938 онд ДЯЯ-ны ерөнхий зөвлөх байсан / үргэлжлүүлж, 25 мянгад хүргэсэн юм” гэжээ. Түүнчлэн Фриновский хэлэхдээ, “Их баривчилгааг Хорлоогийн Чойбалсан хүлээн зөвшөөрч, түүний гарт бүх удирдлагыг төвлөрүүлсэн бөгөөд харин Ерөнхий сайд [[Анандын Амар]] эрс татгалзан, эсэргүүцэж байлаа” гэжээ. 1936-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д сууж байсан ЭСЯ-ны зөвлөх өгсөн А.С.Скрипко мэдүүлэгтээ: “Монголд гэм зэмгүй олон хүнийг хууль бус аргаар мөрдөн байцаааж, эрүүгийн гэмт хэргийг зохиомлоор бий болгох ажлыг Монголын ДЯЯ-нд ажиллаж байсан НКВД-ийн зөвлөх, сургагч-мэргэжилтнүүд удирдан, монголын ДЯЯ-ны ажилтнуудын гараар гүйцэлдүүлж, төр, засгийн удирдах зүтгэлтэн Лувсаншарав, А.Амар, Х.Чойбалсан нараар зөвшөөрүүлж, хийлгэсэн юм” гэжээ. 

Тэрээр цааш нь “НКВД-ийн зарим сургагчдын санаачилгаар Монголын төр, засаг, цэргийн болон энгийн байгууллагад зүсэн бүрийн “хуйвалдагчид”-ыг илрүүлэх ажлыг хувийн эрх ашгийн үүднээс ч хийж байсан юм” гэжээ. Энэчлэн 1936-1940 онд ДЯЯ-нд НКВД-ийн зөвлөх сургагчаар ажиллаж байсан Михаил Голубчик, М.П.Чопяк, Л.Б.Ничиков, Ф.С.Ситиков, А.В.Сигаев, В.А.Авилов, В.Л. Светлов болон бүрэн эрхт элчин сайд байсан [[Сергей Миронов]] нараас баривчлагдаж мөрдөгдөж байсан монгол иргэдийн талаар тэдний өгсөн мэдүүлэг авсан байна. Баривчлагдсан монгол иргэдэд “хувьсгалын эсэргүү”, “[[Нармай Монгол|Панмонгол]]”-ын үндсэрхэг үзэлтэй байгууллагын идэвхитэй гишүүд, удирдагч, монгол-зөвлөлтийн нөхөрсөг харилцааг салгаж, Монголын Ардын хувьсгалыг устгахын тулд Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлаж, хамтран ажилласан гэж Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ эрүүгийн хуулийн 58-ын 1, 2, 7, 11 дүгээр зүйл ангиар ял оноож шийтгэжээ. Дээрх монгол иргэд [[Чита|Читад]] байх анхны үедээ хэргээ хүлээгээгүй байна. Гэвч нэн хэрцгийгээр тамлан зовоож, зодож, занчиж, нойр хоолгүй байцааж, сэтгэл санааны хүнд дарамтанд оруулсны эцэст арга буюу тэд улс төрийн хилс хэргийг хүлээсэн мэдүүлэг өгсөн. Монголчууд Москва хотын [[Лефортово шорон|Лефортово шоронд]] хоригдож, хоол, ундны хангамж, эрүүл ахуйн нөхцөл муу байсан учраас уушиг, тэжээлийн хомсдлоор олон хүн өвчилжээ. Өвчлөгсдийг Бутырийн шоронгийн эмнэлэгт шилжүүлэн хэвтүүлжээ. Гэвч шүүх хурлаас өмнө долоон хүн шоронгийн эмнэлэгт нас барсан. Цаазлагдсан хүмүүсийн чандар, шарилыг хэрхсэн нь эдүгээ хүртэл тогтоогдоогүй, цаашид ч найдлага муутай байна. Улс төрийн хилс хэрэгт баривчлагдаж мөрдөгдсөн монгол улсын иргэдээс Цэргийн яамны хэлтсийн дарга Ц.Очирбат, шийтгэгдээгүй суллагдсан Б.Эрдэнэ, С.Доржбарга, Э.Дорж, Ж.Цэвээн, М.Гомбожав, Д.Дорж, Д.Цэдэн-Иш /Гочитский/ нарын долоон хүнд 5-10 жилийн ял оноож, үлдсэн бусад хүнд буудан алах ял оноож гүйцэтгэжээ. Хорих ялаар шийтгэгдсэн дээрх долоон хүн ялаа эдэлж байхдаа янз бүрийн хорих лагерьт нас баржээ. ЗХУ-д шүүгдсэн иргэдээс ДЯЯ-ны хэлтсийн дарга агсан М.Лувсан-Ёндон, хэлтсийн орлогч дарга агсан Б.Хаймчиг, хэлтсийн дарга агсан Б.Ишдорж, Улсын прокурор агсан Н.Борхүү, цэргийн академийн сонсогч агсан Д.Гончиг, М.Төмөрдаш нарын эрүүгийн хэргийн материал олдоогүй.

НКВД-ийн ажилтан Бүх Оросын Комунист /Большевикуудын/ намын гишүүн Васильев, орлогч гишүүн Дроботин, комсомолын гишүүн Морозов нар ЗХУ-н Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын газрын удирдлагад рапорт бичиж, монголчуудыг хууль бусаар мөрдөн байцааж, мөрдөн байцаалтын протоколыг журмын дагуу гүйцэтгэхгүй, нэгэн хэв маягаар дур мэдэн бүрдүүлж, өнгөрсөн хойно гарын үсэг зуруулах зэргээр дураар аашилж, хууль зөрчиж байгаа тухай тодорхой мөрдөн байцаагчдын нэр дурьдаад даруй шалгаж арга хэмжээ авахыг санал болгосон байх юм. Уг рапорт дээр [[Лаврентий Берия]] өөрийн гараар Дотоод хэргийн Ардын комиссариатын орлогч дарга Меркулов, Бочков нар “нарийвчлан шалгаж, үр дүнг илтгэ” гэж 1938 оны 10-р сарын 27-нд цохолт хийжээ. Үүний дагуу хирэндээ шалгалт хийж үр дүнг нь Меркулов Берияд илтгэхдээ, шалгалтаар дээрх дутагдал илэрснийг дурдаад, төв аппаратын ажилтнууд өөрсдөө мөрдөн байцаалтын ажлыг хууль бусар гуйвуулсныг тэмдэглэж, НКВД-ийн мөрдөн байцаах хэсгийн орлогч дарга Наседкин, Арсенович, Либензон, Хват, Мочалов нарын хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг илчилснээ илтгэжээ&lt;ref&gt;Улсын аюудгүй байдлыг хангах ерөнхий газрын архив бүртгэлийн албаны дарга, хурандаа Я. Батсуурийн өгсөн ярилцлага. УБ. 1995 он&lt;/ref&gt;.

==Бериягийн захиа==
ЗСБНХУ-ын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссараас ЗСБНХУ-ын Батлан Хамгаалах Ардын Комиссарт Монголын Ардын Армийн удирдлага дахин хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны тухай захидал

1939 оны 1 - р сарын 30

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь ЗСБНХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч нөхөр Скрипкогийн 1-р сарын 26-нд өгсөн илтгэх хуудсанд : БНМАУ-ын Дотоод явдлын болон Цэргийн сайд БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатарт 1-р сарын 22-нд ирсэн.  Чойбалсанг ирэхийн өмнө бол цэргийн сургуулийн захирал Дашдаваа түүнийг алан хядах (террорист) ажиллагаа зохион байгуулахаар зэхэж байна гэсэн тагнуулын мэдээ авсан байна. Арми дахь хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллагыг мөрдөж эхлэхийн сацуу нэгэн зэрэг монголын армийн командлал болон удирдах бие бүрэлдэхүүний дотор сэжигтэй байдал анзаарагдах болов. Чойбалсанг 1-р сарын 18-нд [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] Улаанбаатар руу явах замд алахаар зэхэж буйг болзошгүй тул урьдчилан сэргийлэх зорилгоор шаардлагатай хамгаалалтын арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүллээ. Нэгэн зэрэг Цэргийн Сургуулийн захирал Дашдаваа баривчлагдсан байна. Дашдаваагийн хүлээн зөвшөөрснөөр бол өнгөрсөн оны 7-р сард түүнийг армийн улс төрийн газрын дарга Найдан ба мөн одоо баривчлагдаад буй армийн их бууны цэргийн дарга Чойндан нар хувьсгалын эсэргүү байгууллагад элсүүлэн авсан гэжээ. Дашдаваа түүний 23 зарим нэгэн гишүүн нөхдийн үргэлжлэн буй баривчилгааг үл харгалзан, хувьсгалын эсэргүү ажиллагааг эцсийг нь хүртэл амжилтад хүргэхийн тулд хоёулантай нь тохиролцсон байжээ. 1-р сарын 21-нд дотоод хэргийн яам тагнуулын мэдээ хүлээн авсанчилан, цэргийн яамны дэд сайд Дамба  1-р сарын 20-нд өөрийн штаб дээр Улаанбаатар хотын хүрээний (гарнизоны) анги нэгтгэлүүдийн захирагч дарга нарыг цуглуулж анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тушаал гаргасан ажээ. Энэ тушаалын талаар манай зааварлагчидад монгол дарга нараас хэн нь ч мэдээлэл өгөөгүй, түүний дотор мөн Дамба ч нэгэн адил өгөөгүй ажээ. Дотоод Явдлын Яамны онцгой тасаг Дамбын энэ тушаалын талаар ямар ч ойлголтгүй байлаа.  Хувьсгалын эсэргүү байгууллагад хамаарах арваас илүү мэдүүлэг – баримт бүхүй, армийн цэргийн прокурор Лубсан Цыдып 1-р сарын 21-нд Улаанбаатарын цэргийн хүрээгээр орж, Дамбын байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай тушаалын гүйцэтгэлийг шалгажээ. 
Энэ бүхэн нь Дамба болон түүний хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүдийн  удирдлага дор хүрээний (гарнизоны) бие бүрэлдэхүүн дотроос бэлтгэгдэж буй зэвсэгт өдөөн хатгалга хийж болзошгүй тухай, батлаж буй бөгөөд би үүсэж бүрэлдсэн байдлын талаар манай корпусын командлалд мэдээлсэн ба мөн дотоод явдлын яамаар дамжуулан байдлыг ширхэгчилэн тодотгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн.      
Дотоод Явдлын Яамны онцгой хэлтэсийн монгол төлөөлөгч нарын хийсэн хаалттай шалгалтаар, хуягт бригадын машинууд байлдааны бэлэн байдалд байгаа нь тогтоогдсон ажээ. 
Цаг үеийн байдлыг шуурхай тодруулахын тулд миний зүгээс дэд сайд Насантогтоход цэргийн прокурор [[Цэдэвийн Лувсан]] баривчлан мөрдөн байцаалт хийж нэмэлт тодотгол хийх зөвлөлгөө өгөгдсөн байжээ. 1-р сарын 22-ны шөнө Цэдэвийн Лувсан баривчлагдсан байх бөгөөд өглөө нь ухамсарласнаар хувьсгалын эсэргүү байгууллагын ахмад гишүүн байснаа болон Дамбын даалгавраар хуягт бригадын байлдааны бэлэн байдлыг шалгаснаа хүлээн зөвшөөрч, түүнийг (Дамбыг) тус байгууллагын удирдагч хэмээн нэрлэсэн бөгөөд мөн Дамбыг түүнд “эцсийн дусал цусаа хүртэл” тэмцлээ явуулах болно хэмээн илэрхийлсэн гэнэ.     
Дамба армийн цэргийн хүрээ гарнизоныг байлдааны бэлэн байдалд ямар зорилгоор оруулсныг Лувсан Цэдэв мэдээлэлгүй улмаас гэдэг шалтгаанаар шууд хариултаас татгалзажээ.  1-р сарын 22-нд мөрдөн байцаалтын мэдээнээс үзэх ахул Дамба өөрөө өөрийг нь алахаар зэхсэн жүжиг бэлдэж байсан. Энэ нь Дамбын амьдардаг байшингийн гаднаас цонхоор нь 7,65 мм калибрийн револьвер гар буугаар Дамбыг өөрийн тасалгааны (хонгилоор) коридороор буудсаныг хэлсэн бололтой. Дамбын зүүн гарын тохойноос дээш буудагдсан байсан ажээ. Шарх нь хөнгөн бөгөөд хожмын үр дагавар багатай байна. Дээрхи авлах гэсэн явдлыг Дамба хувьсгалын эсэрггү нарын өшөө хонзон хэмээн тайлбарласан байна. Одоо түүнийг эмнэлэгт хэвтүүлсэн байх бөгөөд байнгын хяналт тавьсан юм. 
1-р сарын 25-ны хувьд Улаанбаатар дахи байдал тодорхойгүй хэвээр. Чойбалсан, нөхөр Скрипкогийн зөвлөснөөр дараагийн арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэхээр шийдсэн. 
1.1-р сарын 26-ны өглөө Чойбалсан МАХЦ-ийн Штабт Намсрайг (армийн штабын дарга) болон Воронин (МАХЦ-ийн зөвлөхийн орлогч) нарыг дуудан авчирч, арми болон Улаанбаатар хүрээн дэхи байдлын талаар товч тодорхой илтгэхийг шаарджээ. Хэрвээ Намсарайг явуулахгүйгээр анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай Дамбын тушаалыг хэлэхгүй бол түүнд анги нэгтгэлүүд болон хүрээний ангиудын дарга нарыг комиссаруудын хамт, зааварлагчид, онцгой хэлтсийн төлөөлөгч нар, намын үүрийн нарийн бичгийн дарга нарыг дуудан цуглуулахыг санал болгох байв. Тэднийг цугларах хүртэл ангиудыг байлдааны бэлэн байдалд оруулах шийдвэр гаргах болсон болон энэ талаар зөвлөх, зааварлагчидад энэ талаар мэдээлээгүй байсан   шалтгааныг Намсарайгаас тулган тодруулжээ. 
2. Дуудагдсан дарга нарыг цугларсны дараа анги нэгтгэл болон ангийн дарга тус бүрээс анги нэгтгэлүүдийн байдлын тухай товч илтгэл мэдээ шаардан, мөн анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай хэзээ хийгээд ямар хэлбэртэй (байдалтай) тушаал тэд хүлээн авсан ба энэ талаар ямар тодорхой зүйлүүдийг (ажлуудыг) тэд хийсэн бэ? 
Хуягт машинууд болон байлдагч нарын гар дээр буй  бүх галт хэрэгсэлүүдийг складуудад яаралтай тушаах, анги нэгтгэлүүд дэхи онц байдлыг өөрчлөх, энэ тушаалыг биелүүлсний дараа буцаж илтгэх. Онцгой хэлтсийнхэн гүйцэтгэлийг хянах.
3. Галт хэрэгсэл бүхүй складуудын хамгаалалтыг онцгой хэлтсүүд хангана. 
4. Дарга нарын хоёр дахи ирэлтийн үеэр Чойбалсан тэдний өмнө 221 өөрийгөө илчлэх тушаалын биелэлтийн талаар асуулт тавьсан бөгөөд хувьсгалын эсэргүү хэрэгт орооцолдсон дарга нарыг сайн дураараа  гэмээ хүлээн ирэхийг санал болгосн юм. 
5. Энэхүү арга хэмжээний үр дүнгээс шалтгаалан дараачийн баривчилгааны асуудлыг шийдвэрлэх ёстой байв.
Манай корпусын командлал энэ арга хэмжээний чиг шугамыг баримталж байлаа. Хэрвээ үүнийг дотоод явдлын яамныхны хүчээр хэрэгжүүлж чадахгү бол зэвсэгт өдөөн хатгалга гаргасан тохиолдолд оролцогчидын зэвсэгийг хураан авах арга хэмжээ авах ёстой. 


ЗСБНХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссар: Берия

== Үзэсгэлэнгийн сэргээн босголт ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; 
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664602006).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664597606).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316929650).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316925930).jpg|
&lt;/gallery&gt;

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)]]
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[Иосиф Сталин]]
*[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
*[[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]]
*[[Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей]]
*[[Сергей Миронов]]
*

==Эх сурвалж ==
*Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын ажилд гарч байсан алдаа завхралыг шалгасан дүнгийн тухай Намын Төв Хорооны комиссын илтгэл (1961 оны 12 сар)
*Гурван түмэн хүний амь – Т.Гэндэн, УБ 1999 он
*Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт ба цагаатгал – М.Ринчин, УБ 2000 он
*Монгол үндэстэн бүрэн эрхт улс болох замд (1911-1946) - О.Батсайхан, УБ 2000 он
*Хэлмэгдүүлэлт ба хэлмэгдүүлэгчийг эрэх эрэл – Д.Өлзийбаатар, Үнэн сонин, 2006.03.04 №042
*[http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7509-socializmyn-esreg-1932-ony-mongol-dah-boslogo.html Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014]
*[http://mirror.undp.org/mongolia/archives/ger-mag/issue3/secrets-mn.htm UNDP Mirror]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20070809205629/http://www.tanhim.net/content/view/334/ Танхим.net] 
*[https://web.archive.org/web/20071120052029/http://origo.mn/index.php?z=/0/0/1893/140/ Ориго.mn] 
*[https://web.archive.org/web/20070926225307/http://www.cis-legal-reform.org/document.asp?id=7456 Law Reform in Transition States]
*[http://www.mongolnews.mn/main.php?Module=Unuudur&amp;option=details&amp;nid=5013 Mongolnews]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://moenhbayar.blogspot.com/2012/07/blog-post_746.html Монголын “Моёлхон” кино туйлшрах үзэлд ашиглагдаж байна]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:20-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Улс төрийн цэвэрлэгээ]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>gf6blrkk0g54t5i7vm1v1f27ex0bmqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:PRK</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3184</id>
    <revision>
      <id>869266</id>
      <parentid>785079</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="e5w0fokysvxdx6p93h400o0nbc0daci" xml:space="preserve">{{#invoke:flag||Хойд Солонгос}}&lt;noinclude&gt;
{{flag template documentation|Хойд Солонгос|PRK|PRK|PRK}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5w0fokysvxdx6p93h400o0nbc0daci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3589</id>
    <revision>
      <id>869238</id>
      <parentid>868771</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37601" sha1="ltnx4d0j7lpk20nwka5zvptdv0h4mnr" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гараг
| bgcolour=#c0c0ff
| name = дэлхий
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]]
| image     = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]]
| caption = 
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&amp;nbsp;км &lt;br /&gt;1.0167103335&amp;nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 0.9832898912&amp;nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 1.0000001124&amp;nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3&quot;&lt;ref name=Allen294&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294
 | pages=294}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&amp;nbsp;өдөр&lt;br /&gt; 1.0000175&amp;nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]]
| avg_speed = 29.783&amp;nbsp;км/с &lt;br /&gt; 107,218&amp;nbsp;км/цаг
| satellites = 1&amp;nbsp;([[Сар]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528&lt;ref name=iers/&gt;
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;км&lt;ref name=iers&gt;{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003
 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03
 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20140419043412 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-09-11 10:21:59 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=[[1995]]
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}&lt;/ref&gt;
| circumference = 40,075.02&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[экватор]]ын)&lt;br /&gt;40,007.86&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[уртрагийн]])&lt;br /&gt;40,041.47&amp;nbsp;км&amp;nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;км²&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia&gt;{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
148,940,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- хуурай газар &amp;nbsp;&amp;nbsp;(29.2 %)&lt;br /&gt;
361,132,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- ус &amp;nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;кг&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| density = 5.5153&amp;nbsp;г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²&lt;ref name=&quot;yoder12&quot;&gt;Yoder, C. F. (1995) p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.99732&amp;nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;км/с&amp;nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;өдөр&lt;ref name=Allen296&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296
 | pages=296}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;23{{smallsup|ц}}&amp;nbsp;56{{smallsup|м}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&amp;nbsp;K
| max_temp_1 = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&amp;nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[Азот]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[Аргон]]&lt;br /&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]&lt;br /&gt; 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
|note=no
}}

'''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).&lt;ref&gt;This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.&lt;/ref&gt;. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно&lt;ref&gt;Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.&lt;/ref&gt;.

Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно.

== Дэлхийн үүсэл ==
4.57 тэрбум жилийн өмнө&lt;ref name=&quot;age_earth&quot; /&gt; Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет (&quot;Тейя&quot; гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг&lt;ref&gt;{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}&lt;/ref&gt;. 

Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&amp;nbsp;°C (212&amp;nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}&lt;/ref&gt;. 

Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн бүтэц ==
[[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай (&quot;Хөрст гариг&quot;) бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. 

=== Химийн найрлага ===
Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

[[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. 

{| {{prettytable}} 
|+ Ф.Кларкийн хүснэгт &lt;br /&gt;(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд)
!Найрлага
!Химийн томъёо
!Тархалт
|-
|[[Цахиурын исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|59.71%
|-
|[[Хөнгөнцагааны исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|15.41%
|-
|[[Кальцийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|CaO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.90%
|-
|[[Магнийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|MgO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.36%
|-
|[[Натрийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.55%
|-
|[[Төмрийн (II) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|FeO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.52%
|-
|[[Калийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.80%
|-
|[[Төмрийн (III) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.63%
|-
|[[Ус]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1.52%
|-
|[[Титаний давхар исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.60%
|-
|[[Фосфорийн тавч исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.22%
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Нийт
!style=&quot;text-align: right;&quot;|99.22%
|}

=== Дэлхийн дотоод бүтэц ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц  (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]]
Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: 
* Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]],
* Түүний дотор талд шингэн [[манти]], 
* [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], 
* Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. 

Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай&lt;ref&gt;{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  | archive-date=2006-10-16
  | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
. 

{| {{prettytable}} class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 style=&quot;width: 33%;&quot;|Гүн
!rowspan=2 valign=&quot;bottom&quot;|Үе давхрага
!rowspan=2 style=&quot;width: 15%;&quot;|Нягт&lt;br /&gt;гр/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|-
!Километр
!Миль
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–37
|[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–35
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–22
|... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 2.2–2.9
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–37
|... Мантийн дээд хэсэг
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–4.4
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–2890
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–1790
|[[Манти]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–5.6
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|100–700
|style=&quot;text-align: center;&quot;|62–435
|... [[Астеносфери]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|2890–5100
|style=&quot;text-align: center;&quot;|1790–3160
|[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 9.9–12.2
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|5100–6378
|style=&quot;text-align: center;&quot;|3160–3954
|[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 12.8–13.1
|}

==== Цөм ====
*

Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм  &lt;/br&gt;A: [[Мохийн зааг]]  &lt;/br&gt; B: [[Гутенбергийн зааг]]  &lt;/br&gt;C: [[Лехманий зааг]]]]
* ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]''

Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&amp;nbsp;°C-900&amp;nbsp;°C (932&amp;nbsp;°F-1,652&amp;nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&amp;nbsp;°C (7,200&amp;nbsp;°F) байна.
Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана.

==== Царцдас ====
* ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]''

Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний &lt; 1% эзлэнэ.

=== Тектоникийн плит ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]''

[[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна.
=== Дэлхийн гадаргуу ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ&lt;ref name=&quot;Pidwirny2006&quot;&gt;{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web
 | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date = 2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. 

Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь  8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг&lt;ref name=&quot;hr_mill&quot;&gt;{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Усан мандал ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд &quot;Цэнхэр Гариг&quot; гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)&lt;ref name=&quot;rain.org&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = &quot;Deep Ocean Studies&quot; | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}&lt;/ref&gt;. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. 

[[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century&quot; Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. 

Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}&lt;/ref&gt;. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм&lt;ref&gt;{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2007-04-29
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}&lt;/ref&gt;.

=== Агаар мандал ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]''

Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон  маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&amp;nbsp;°C байдаг.

== Сар ==
* ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]''

Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг

== Дэлхийн эргэлт ба орбит ==

Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. 

Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно.

== Нийгмийн газарзүй ==
Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа&lt;ref&gt;Currently it is closer to 6.6&amp;nbsp;billion than 6.5&amp;nbsp;billion.  It will reach 6.6&amp;nbsp;billion in June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveScience&quot;&gt;
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)&lt;ref&gt;{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;, өндөр уулс (27%) зэрэг)&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes &amp; Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна.

== Мөн үзэх ==
* [[Нарны аймаг]]

== Цахим холбоос ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa]
* [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk)
* [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research &amp; Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Дэлхий| ]]
[[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]]
[[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]]</text>
      <sha1>ltnx4d0j7lpk20nwka5zvptdv0h4mnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солонгос хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5854</id>
    <revision>
      <id>869165</id>
      <parentid>849252</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17073" sha1="9nanf9lfpj5av0qetdwp0mubfna8bw9" xml:space="preserve">{{Short description|Солонгост яригддаг хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Солонгос хэл
| image            = Hangugeo-Chosonmal.svg
| imagescale       = 0.6
| imagecaption     = 
| nativename       = {{lang|ko|한국어}} (Өмнөд Солонгос)&lt;br /&gt;{{lang|ko|조선말}} (Хойд Солонгос)
| pronunciation    = {{IPA-ko|ha(ː)n.ɡu.ɡʌ|}} (Өмнөд Солонгос)&lt;br/&gt;{{IPA-ko|tso.sʌn.maɭ|}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hermann |first=Winfred |year=1994 |title=Lehrbuch der Modernen Koreanischen Sprache |location=Berlin |publisher=Buske|page=26 |url=https://archive.org/details/north_korean_language_textbooks/Lehrbuch%20der%20Modernen%20Koreanischen%20Sprache/page/26/mode/2up |access-date=27 April 2023}}&lt;/ref&gt; (Хойд Солонгос)
| states           = [[Солонгос]]
| ethnicity        = [[Солонгосчууд]]
| speakers         = 81.109730 сая
| date             = 2022
| ref              = e27
| familycolor      = Алтай
| fam1             = [[Солонгос хэлнүүд|Солонгос]]
| ancestor         = [[Прото-Солонгос хэл|Прото-Солонгос]]
| ancestor2        = [[Хуучин Солонгос хэл|Хуучин Солонгос]]
| ancestor3        = [[Дундад Солонгос хэл|Дундад Солонгос]]
| dialects         = ''[[Солонгос хэлний аялгууд]]''
| sign             = 
| stand1           = [[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|Пёжунёо]] (Өмнөд Солонгос)
| stand2           = [[Умард Солонгосын стандарт хэл|Мунвао]] (Хойд Солонгос)
| script           = [[Хангыл|Хангыл / Чосонгыл]]&lt;br/&gt; 
| nation           = {{flag|Өмнөд Солонгос}}&lt;br /&gt;{{flag|Хойд Солонгос}}
| minority         = {{flag|Хятад}} ([[Яньбянь тойрог]] болон [[Чанбай Солонгосын өөртөө засах хошуу|Чанбай хошуу]])
| agency           = {{plainlist|
* [[Солонгос хэлний үндэсний хүрээлэн]]&lt;br /&gt;({{lang|ko|국립국어원 / 國立國語院}})
* Нийгмийн шинжлэх ухааны академийн хэл судлалын хүрээлэн&lt;br /&gt;({{lang|ko|사회과학원 어학연구소 / 社會科學院 語學研究所}})
* Хятадын Солонгос хэлний зохицуулах хороо&lt;br /&gt;({{lang|ko|중국조선어규범위원회}} / {{lang|zh-Hans-CN|中国朝鲜语规范委员会 / 中國朝鮮語規範委員會}})
}}
| iso1             = ko
| iso2             = kor
| iso3             = kor
| lingua           = 45-AAA-a
| map              = Idioma coreano.png
| notice           = IPA
| glotto           = kore1280
| glottorefname    = Korean
}}
'''Солонгос хэл''' (한국어, hangug-eo) нь [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] эх хэл бөгөөд уг хэлийг Солонгосын хойгт орших [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] болон [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж|Гирин аймгийн]] Ян Бианы Солонгос үндэстний өөртөө засах тойрог (цаашид ЯБСҮӨЗТ) болон Чан Бай Солонгос үндэстний өөртөө засах оронд албан ёсоор хэрэглэнэ.

Өмнөд Солонгосын засгийн газар &quot;Хангуг о&quot; хэмээдэг байхад Хойд Солонгост &quot;Жосеон о&quot; гэж нэрлэнэ. Дэлхий даяар 77 сая гаруй хүмүүс хэлэлцдэг гэсэн судалгаа бий бөгөөд 75 сая гаруй ярилцагч нь [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгт]] аж төрж байна. Солонгосын хойгоос бусад газарт буюу БНХАУ (гол төлөв ЯБСҮӨЗТ) болон хуучны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсад]] багтаж байсан орнууд(гол төлөв [[Сахалин]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]]) амьдарч байгаа солонгос үндэстэн, мөн [[Монгол]] чууд хүч түрэн солонгос хэлийг сурч байна.

Өгүүлбэр зүйн хувьд [[Алтай хэлний язгуур|алтай язгуурын хэлүүдтэй]] адил SOP бүтэцтэй. Хэл шинжлэлийн хувьд [[залгамал хэл]] юм. 

Түүхэндээ [[япон хэл|япон]] болон [[вьетнам хэл|вьетнам хэлний]] адил [[хятад үсэг]] буюу ханз хэрэглэж байсан бөгөөд хятад хэлнээс орж ирсэн [[харь үг]] үгсийн санд орж ирдэг . Орчин үед Хангуль буюу [[Солонгос үсэг|Солонгос үсгийг]] өдөр тутамдаа хэрэглэж байна.

Түүхэн ба орчин цагийн хэл шинжлэлийн үүднээс солонгос хэлийг тусдаа бүлэг хэмээн үзэх болов. Мөнхүү солонгос хэлний уг гарваль Манжуурын хавьцаа үүссэн гэж таамагладаг.

== Түүх ==
Өвөг солонгосжуу хэлнээс эртний солонгос хэл, эртний солонгос хэлнээс дундад үеийн солонгос хэл, дундад үеийн солонгос хэлнээс орчин цагийн солонгос хэл түүхэн явцад хувьсан бий болжээ. 

МЭ-ий 1-р зуунд, өвөг гурван улсын үед хятадын дүрс бичиг буддизмын шашинтай цуг солонгост орж ирцгээв. Дүрс бичгийг солонгосчууд өөрийн анхдагч бичиг үсгээ болгон ханжа(угтаа ханз) гэж нэршүүлэн авсны дараа олон төрлийн авианы бичгийн тогтолцоо зохиогдсоныг дурдалтай. Үлгэрлэвэл: идү, күгьёл, хьянчал.  Язгууртан дээдэс ханжаг бичиж уншиж сурдаг бөгөөтөл энгийн ард бичиг үсэггүй туйлын харанхуй байсан.

15-р зуунд  Сэжөн хаан өнөөгийн хангул үсгийг боловсуурсан ажээ. Тэр бээр &quot;хятад дүрс үсэг манай солонгос хэлэнд үлэмж үл тохирч, бичлэг ихтэй, энэ нь сурахад тээр болж байна&quot; хэмээн үзэн зохиосон. Хунминчонум гэгч хэлний зүйн бичигт хангулыг боловсруулснаа эмхэтгээд, нийтэд түгээнгүүт Солонгос даяар тархан, хүн ард сурч эхэлсэн билээ. Тухайн үедээ энэ хангулыг &quot;эмсийн бичиг&quot; хэмээн шоовдорлон, ханжаг &quot;жинхэнэ бичиг&quot; гэж дээдсүүд үзсээр байв.  Үүнтэй зэрэгцэн төрийн албан хэрэг цөмийг хангулаар бичдэг болсон ба ард түмэн ханжа мэдэхгүй тул нийтэд сонсгох зарлиг бичгийг хангулаар тэмдэглэх болжээ. 16-р зуун гэхэд солонгосын бараг бүх давхаргын хүмүүс, зарцас, ихэс нар хангулд нэвтэрч оржээ. 17-р зуунд бичиг үсэг мэдэгчид туйлын дээд түвшиндээ хүрсэн бөлгөө. Одоо цагт солонгосчууд ханжаг хэрэглэхгүй ба шаардлагатай зарим тохиолдолд ханжаг ашигладаг байна.  

Хятан хэлэнд монгол ба түнгүс хэлэнд байдаггүй ч, солонгосынхтой адил олон үгс бий. Үүнийг цаашдаа судалбал зохино.

== Ангилал ==
Солонгос хэлийг их төлөв саланги, тусдаа бие даасн хэлний бүлэг гэж үздэг ба харин алтайн хэлний онолыг баримтлагчид алтайн хэлний бүлэгт багтаадаг. 

Япон хэлтэй төсөөтэйн учраас зарим судлаачид солонгос хэлийг японтой холбоотой хэмээн таамаглан байдаг. Нөгөөтээгүүр зарим судлаачид энэ таамгийг эрс няцааж, хэлний харьяа талбайн үзэгдлээр тайлбарласан ч бий. 

== Авиа зүй ==

=== Гийгүүлэгч дуу ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |
!Уруулын
!Түүшин/ түүшин-тагнайн         
!Угийн
!Хоолойн
|-
! colspan=2|Хамрын
| ㅁ /м/
| ㄴ /н/
| ㅇ /‍нг/
|
|-
! rowspan=3|Тэсрэх
!Энгийн
| ㅂ /б/
| ㄷ /д,т/
| ㄱ /г,к/ 
|
|-
! Урт
| ㅃ /бб/
| ㄸ /д/
| ㄲ /г/
|
|-
! Хийн түрлэгшсэн
| ㅍ /п/{{IPA|}}
| ㅌ /т/
| ㅋ /к/
|
|-
! rowspan=3|Чичирхийлэх
! Энгийн
|
| ㅈ /ж,ч/ 
|
|
|-
! Урт
|
| ㅉ /ж/
|
|
|-
! Хийн түрлэгшсэн
|
| ㅊ /ч/
|
|
|-
! rowspan=2|Хамжих
! Энгийн
|
| ㅅ /с,ш/
|
| ㅎ /х/
|-
! Урт
|
| ㅆ /с/
|
|
|-
! colspan=2|Оромдмол
| /w/&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|
| /j/&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|
|-
! colspan=2|Шингэ
|
| ㄹ /р,л/
|
|
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Гийгүүлэгч төст эгшгүүд болох /w/ ба /j/-г эгшгээр тэмдэглэдэг тул эгшгүүдийн хэсэгт багтаав.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; зөвхөн үеийн төгсгөлд

===Эгшиг===
{| style=&quot;clear: both&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:middle;&quot;| [[File:Korean short vowel chart.svg|upright=1.13|frameless]]
| style=&quot;horizontal-align:middle;&quot;| [[File:Korean long vowel chart.svg|upright=1.13|frameless]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Үндсэн эгшиг буюу дан эгшиг
|/w/ {{lang|ko|ㅣ}}, /e/ {{lang|ko|ㅔ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ɛ/}} {{lang|ko|ㅐ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/a/}} {{lang|ko|ㅏ}}{{ref|ㅏ|*}}, &amp;nbsp;{{IPA|/o/}} {{lang|ko|ㅗ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/u/}} {{lang|ko|ㅜ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ʌ/}} {{lang|ko|ㅓ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ɯ/}} {{lang|ko|ㅡ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ø/}} {{lang|ko|ㅚ}}, &amp;nbsp;
{{IPA|/y/}} {{lang|ko|ㅟ}}
|-
!Хос эгшиг
|{{IPA|/je/}} {{lang|ko|ㅖ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/jɛ/}} {{lang|ko|ㅒ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ja/}} {{lang|ko|ㅑ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/wi/}} {{lang|ko|ㅟ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/we/}} {{lang|ko|ㅞ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/wɛ/}} {{lang|ko|ㅙ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/wa/}} {{lang|ko|ㅘ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ɰi/}} {{lang|ko|ㅢ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/jo/}} {{lang|ko|ㅛ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/ju/}} {{lang|ko|ㅠ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/jə/}} {{lang|ko|ㅕ}}, &amp;nbsp;{{IPA|/wə/}} {{lang|ko|ㅝ}}
|}
{{note|ㅏ|*}} {{lang|ko|ㅏ}} бол уг нь уужимдуу төвийн эгшиг.

== Хэлний зүй ==
Хэлбэр бүтцийн хувьд залгамал хэл. Ерөнхийдөө солонгос хэлэнд 9 төрлийн хэлэхүйн хэсэглэл бий гэж үзнэ. Үгийн ард залгавар залгаж үгийг хувиргаж болдог. Солонгос хэлний өгүүлбэрийн бүтэц SOV буюу өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн хэлбэртэй. Монгол хэлний адилаар өгүүлэхүүн гишүүн байрын тогвортой бөгөөд бусад гишүүдийг мөн сэлгэж болдог. 
{|
|'''A''':
|&amp;nbsp;
|{{lang|ko|가게에}}
|&amp;nbsp;
|{{lang|ko|가셨어요?}}
|-
|
|
|gage-e
|
|''ga-syeo-sseo-yo''
|-
|
|
|дэлгүүр + [оршихуйн хэв ({{lang|ko|에}})]
|
|[яв- (үйл үндэс) ({{lang|ko|가}})] + [хүндэтгэхүйн бүтээвэр ({{lang|ko|시}})] + [хувирсан (хэмнэхүй rule)({{lang|ko|어}})] + [өнгөрсөн цаг ({{lang|ko|ㅆ}})] + [холбохуйн ({{lang|ko|어}})] + [найрсаг байдал ({{lang|ko|요}})]
|}
Орчуулга: ''&quot;Та дэлгүүр лүү явсан уу?&quot;''
{|
|'''B''':
|&amp;nbsp;
|{{lang|ko|예.}} (эсвэл {{lang|ko|네.}})
|-
|
|
|''ye'' (or ''ne'')
|-
|
|
|Тэгсэн
|}

=== Хэлэхүйн хэсэглэл ба хүндлэхүй ===
Өгүүлэгч ба харьцагчийн хоорондын харьцаа бол солонгос хэлний чухал илтгэгч болдог. Хоорондын харьцаанд үндэслэн хүндэтгэгч-хүндэтгүүлэгч гэх хоёр хэлэхүйн харьцаа гарч ирнэ.

== Хүйс ==
Монгол хэлтэй адилаар солонгос хэлэнд хүйс заасан байдал бараг байхгүй гэж үзэлтэй. Зөвхөн 3-р биеийн ганц тооны төлөөний үг 그 ''geu'' (эр) буюу 그녀 ''geunyeo'' (эм) гэсэн ялгаатай.

== Үгийн сан ==
Цөм үгс нь Солонгосын уугуул үгс буй. Нөгөөтээгүүр солонгост хийсвэр ухагдахууныг илэрхийлсэн үгс нэг бол хятадаас, аль эсвэл японтой хоршин орж ирсэн.

Дээрхээс үзэхэд солонгос хэлний үгсийг уугуул солонгос үг, хятад-солонгос үг хэмээн хувааж болохоор байна. Иймд тэдэнд хоёр төрлийн тоолохуйн тогтолцоо бий ажээ. Ташрамд хэлэхэд: хятад-солонгосын үгс дан үеэс бүтсэн бол уугуул солонгос үгс гол төлөв олон үет байдаг. Мөн солонгосчууд монголоос эээлсэн үг байдгийг дурдалтай.

Орчин цагт ихэнх үгсийг англиас шууд зээлэн авч байна. Тэгэхдээ өөрийн хэлэндээ тааруулж дуудлагыг засдгийг анхаарах хэрэгтэй. Жишээлбэл: service (서비스) гэх мэт.

== Бичгийн тогтолцоо ==
Доор солонгосын үсгүүдийг үзүүлэв.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Гийгүүлэгч үсгүүд
!Хангул 한글
|ㅂ
|ㄷ
|ㅈ
|ㄱ
|ㅃ
|ㄸ
|ㅉ
|ㄲ
|ㅍ
|ㅌ
|ㅊ
|ㅋ
|ㅅ
|ㅎ
|ㅆ
|ㅁ
|ㄴ
|ㅇ
|ㄹ
|-
!Галиг
|''b''
|''d''
|''j''
|''g''
|''pp''
|''dd''
|''jj''
|''kk''
|''p''
|''t''
|''ch''
|''k''
|''s''
|''h''
|''ss''
|''m''
|''n''
|''ng''
|''r'', ''l''
|-
!Олон улсын авианы галиг
|p
|t
|t͡ɕ
|k
|p͈
|t͈
|t͡ɕ͈
|k͈
|pʰ
|tʰ
|t͡ɕʰ
|kʰ
|s
|h
|s͈
|m
|n
|ŋ
|ɾ, l
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Эгшиг үсгүүд
!Хангул 한글
|ㅣ
|ㅔ
|ㅚ
|ㅐ
|ㅏ
|ㅗ
|ㅜ
|ㅓ
|ㅡ
|ㅢ
|ㅖ
|ㅒ
|ㅑ
|ㅛ
|ㅠ
|ㅕ
|ㅟ
|ㅞ
|ㅙ
|ㅘ
|ㅝ
|-
!Галиг
|''i''
|''e''
|''oe''
|''ae''
|''a''
|''o''
|''u''
|''eo''
|''eu''
|''ui''
|''ye''
|''yae''
|''ya''
|''yo''
|''yu''
|''yeo''
|''wi''
|''we''
|''wae''
|''wa''
|''wo''
|-
!Олон улсын авианы галиг
|i
|e
|ø, we
|ɛ
|a
|o
|u
|ʌ
|ɯ
|ɰi
|je
|jɛ
|ja
|jo
|ju
|jʌ
|ɥi, wi
|we
|wɛ
|wa
|wʌ
|}
Солонгос бичгийн тогтолцооны нэг онцлог нь бусад орны адил нийлүүлж залгаж бичдэггүй, нэг үеийг нэгж нүдэнд багтахаар бичнэ. Үүнийг үет нүд гэнэ. Жишээлбэл: бибимбап гэхэд монголоор 8 үсэг орж байхад, солонгосоор 비빔밥 гэсэн гурван үет нүд болж байна. Үет нүдийг дээрээс доош буюу зүүнээс баруунш бичдэг. Орчин цагт голчлон зүүнээс баруун зүглэж бичнэ.  Солонгосын цэг цэглэлийг хэрэглэхүй нь барууны орнуудынхтай адил билээ.

== Цахим холбоос ==
* {{commonscat|Korean language}}
* {{wikipedia|ko}}
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kor Ethnologue-д солонгос хэлний талаар]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Солонгос хэл| ]]
[[Ангилал:Залгамал хэл]]
[[Ангилал:Солонгосын хэл]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хэл]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хэл]]
[[Ангилал:Солонгосын үндэсний бэлгэдэл]]</text>
      <sha1>9nanf9lfpj5av0qetdwp0mubfna8bw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хотгойд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6798</id>
    <revision>
      <id>869141</id>
      <parentid>859110</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хотгойдын түүх */</comment>
      <origin>869141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42735" sha1="qkgblp7ek7dpswy0fr99zpiqtxsa2rf" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын баруун хойд хэсэгт орших монгол ястан}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Хотгойд
|image     = Mongolia XVI.png
|caption   = Хотогойдын байршил
|pop       =
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 8,583
|ref1      = &lt;ref name=&quot;mongolian&quot;&gt;[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region2   =
|pop2      =
|ref2      =
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Монгол хэл]]ний Хотгойд аялга
|religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]] 
|related = [[Ойрадууд]] тэр дундаа [[Мянгад]] болон [[Халх Монголчууд]]
}}

'''Хотгойд''' ('''Хотогойд''') нь 16-р зууны дундаас 17-р зууны эхээр [[Даян хаан|Даян хааны]] ач [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] хүү [[Түмэндарь дайчин]] ноён болон түүний удмынхны захиргааны [[Халх|Халхын]] [[Жалайр]] отгоос үүссэн угсаатны бүлэг юм. [[Ойрад|Тэднийг Ойрадын]] [[Хойт|Хойд]] зэрэг аймгаас олзлон авчирсан зарим овогтой хольцсон гэх мэдээ бас үлджээ. 

== Тархалт ==
Хотгойд удмын хүмүүс одоо [[Завхан]] аймгийн  [[Баянхайрхан сум]],  [[Баянтэс сум]],  [[Тэс сум]],  [[Асгат сум]],  [[Нөмрөг сум]],  [[Тэлмэн сум]]д бүтнээр  [[Түдэвтэй сум]]ын  [[Ойгон нуур]] баг мөн  [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Цагаан-Уул сум]], [[Цэцэрлэг сум]], [[Бүрэнтогтох сум]],  [[Хатгал сум]],  [[Алаг-Эрдэнэ сум]], [[Арбулаг сум]], [[Их-Уул сум]], [[Тосонцэнгэл сум]], [[Түнэл сум]], [[Мөрөн сум]], [[Баянзүрх сум]] сумдад бөөнөөр оршин сууж байна. Мөн түүнчлэн [[Архангай]] аймгийн [[Их тамир сум]],  [[Говь-Алтай]] аймгийн  [[Баян-Уул сум]], [[Шарга сум]], [[Тонхил сум]], [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]], [[Халхгол сум]],  [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум]],  [[Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум]], , [[Хяргас сум]], [[Малчин сум]], [[Наранбулаг сум]],  [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум]], [[Дуут сум]], [[Хэнтий]] аймгийн [[Хэрлэн сум]],  [[Завхан]] аймгийн  [[Алдархаан сум]],  [[Шилүүстэй сум]],  [[Цагаанчулуут сум]] зэрэгт Хотогойд, Хотогойлог гэх овгууд бүртгэгдсэн байна.&lt;ref&gt;Очир.А, Сэржээ.Ж “Монголчуудын овгийн лавлах” УБ., 1998 тал 20-32&lt;/ref&gt;

==Хотгойдын түүх==
'''Хотгойд''' нь нутгийн хойд хэсэг [[Хангайн нуруу]]ны араар Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймг]]ийн баруун ба баруун хойд хэсгээр Хөвсгөл нуураас Увс нуур өнгөрөх өргөн уудам нутагт нутаглаж ирсэн овог аймаг юм. Халхын Ойрад руу хийсэн довтолгооноор зарим хойд хүмүүсийг Халхын нутагт авчиран суулгасан нь халхтай холилдон одоогийн хотгойдууд болжээ. XVI-XVII зууны үед '''Хотгойд'''ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. 

Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд Тува, Енисейн киргизүүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зууны дундаас хотгойдуудын хүч буурчээ. 

Хотогойдуудыг 1627-1657 оны хооронд Шолой убаши хунтайжийн хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] захирч байгаад 1657 оноос [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] залгамжлан захирах болсон. 

Энэ тухай “Энх амгалан хааны бодлогын бичигт, “… [[Эеэр засагч|Эебээр засагчийн]] 12-р он (1655 он)–д Халхад найман хошуу байгуулахад Лувсан тайжийг нэгэн хошуу болгосон.”&lt;ref&gt;Пүрэвжав.С “Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд” УБ., 1970 тал 41&lt;/ref&gt; гэсэн байна. Энэхүү хошуу нь 1655-1691 хооронд Хотогойд нэгэн хошуу, 1691-1911 оны үед '''Халхын баруун замын дундад зүүн дэх гарын зүүн этгээдийн хошуу''', 1911-1923 оны үед '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу зэрэг 5 хошуу болж задарсан''', 1923-1931 оны үед '''Дэлгэрхаан уулын хошуу''' хэмээн нэрлэгдэж байсан Хотогойдын гол хошуу юм. Хэдийгээр Хотогойдууд [[Засагт хан аймаг]]ийн нэгэн хошуу хэмээгдэж байсан авч Засагт ханд захирагдахгүй харьцангуй бие даасан байдалтайгаар оршин тэргүүлэгчид нь Алтан хан хэмээн өргөмжлөгдөж байв. 

Тэд өөрсдийн ханлиг улсыг бий болгон төв Азийн улс төрийн амьдралд Засагт ханаас үл хамааран бие даан оролцож байв. “[[Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шастир|Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир]]”-т, &quot;… ''Хотогойдын газар нь Халхын адгийн захад орхигджээ. Баруун этгээдэд нь Өөлдөд ойр, умарт этгээдэд Орост ойр буюу. Тэдний зан байдал нь Цахар дүртэй … Хотогойд хэдий [[Засагт хан аймаг]]ийн харъяат мөн боловч үнэхээр өөр нэгэн аймаг билээ.&quot;'' &lt;ref&gt;Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир” УТНС гар бичмэл 63-р дэвтэр&lt;/ref&gt; хэмээсэн нь тэднийг өвөр Монголын Цахар аймгийн адил эрэмгий зоригтой, [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг байнга тэмцэж байдгийг нь илтгэн харуулсан явдал юм. 

Хотогойдууд бие даан Ойрад болон Орос улстай харилцаж элч төлөөлөгчөө илгээж, мөн тэдний элч нарыг хүлээн авч байжээ. Нэн ялангуяа шинэ тутам хүчирхэгжин байсан их Орос улс Хотогойдуудыг ихэд анхааран үзэж хожмоо манай улсад нэгдэж болох юм, нөгөөтэйгүүр Хотогойдоор дамжуулан Халхад хяналтаа тогтоох зорилгоор ихэд ойшоон харилцах болсон юм. Энэхүү бодлогын үүднээс Хотогойдын захирагч нарт Алтан хан цол өргөж, тэдний улсыг нь Алтан ханы улс хэмээх болжээ. 

Алтан ханы захиргааны улс 17-р зууны эхээр нилээд хүчирхэгжин нутгийн зах нь зүүн зүг [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын эх]], баруун хойш [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Красноярск]], умар зүг [[Тагнын нуруу|Тагна уул]] хүрэх болжээ. Энэ үеэс зах нийлэн орших болсон [[Тува ястан|Тува Урианхай]], [[Енисейн киргиз|Енисейн хиргис]], [[тэлэнгэд]] зэрэг овог аймгуудыг уулгалан довтолж зарим үед алба бариулж, тэдний заримаас олзлон Хотогойд дотор суулгах ч явдал байлаа. Энэ үеэс [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] зүүн зүгт хаяа тэлэн [[Сибирь]], [[Алс Дорнод|Алс дорнодод]] орж ирэх болсон ба оросын хаанаас монголчуудтай харилцахыг хүсэж ялангуяа тухайн үед хүчирхэгжээд байсан [[Шолой убаши хунтайж]]тай харилцаа тогтоох, болбол Орост алба бариулах, өөрийн түшмэг хараат орон болгохыг зорьж элч төлөөлөгч удаа дараа илгээх болов.  [[Шолой убаши хунтайж]] ч Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, мөн худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох зэрэгт Орос улсыг ашиглахыг зорьж найртай ёсноор элчийг угтан авчээ. Убаш хунтөйж өнгөн дээрээ Орос улсын эзэн хааныг хүндэтгэн үзэж буй мэт түүний ивгээлд орж цалин пүнлүү хэргэм зэргийг нь хүртэхэд бэлэн буйгаа илэрхийлж байвч үнэн хэрэг дээрээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж байжээ. Алтан хангууд Оростой харилцах эхлэл нь 1606 оны үеэс эхэлсэн гэх бөгөөд 1616-1617 онд Оросын элч Василий Тюменец, Иван Петров, Куракин нар Алтан ханы өргөөнд ирж бараалхаж, Алтан хан тэдэнтэй цуг өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг Москвад илгээж байжээ.
Ийм харилцаа [[Шолой убаши хунтайж]], түүний хөвгүүн [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ]] нарын үед хэвийн үргэлжилж байсан юм. Хотогойдыг захирч асан Омбо-Эрдэнэ хунтайж бие даасан гадаад бодлого явуулж, Орос улс Ойрадуудтай найрсгаар харилцан улс төрийн дипломат аргаар Хотогойдыг бие даасан нэгэн улс болгохыг эрмэлзсэн бодлого явуулж байжээ. Энэ бодлого Омбо-Эрдэнийн хөвгүүн Лувсанренчингийн үед нилээд алдарсан юм. [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]] 1696 онд нас нөгчсөний хойно түүний албат ард нь 1709 оны үед уугуул нутагтаа буцан ирсэнд [[Манж үндэстэн]]ын хаан зарлиг гарган Лувсанринчингийн хүү Намримчимбод захируулан нэгэн хошуу зохиосон байна. Энэхүү хошуу нь Хотогойдын Цогтой вангийн хошуу юм.
Харин нутагтаа үлдсэн Хотогойдуудыг 1686 оны Хүрэн бэлчирийн чуулганаар Дорж дай хунтайжийн удмын Гэндэн бэйлд захируулжээ. Ингэснээр Хотогойдууд хоёр хэсэг тасарсан бөгөөд нэлээд хэсэг нь Лувсан сайн тайжийн харъяанд байсан бол үлдэх хэсэг нь Гэндэн бэйлд захирагдах болжээ. Чингэснээр Хотогойдын таван хошууны дөрвийх нь өвөг дээдэс нь Дорж дай хунтайжийн шууд удамд хамаарах болж харин Цогтоо вангийн хошууны ноёд л Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн үртэс болжээ. [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн]] Хотогойдын ноён суусан цагаасаа [[Манж үндэстэн]]ийн төрд идэвхитэй зүтгэж байгаад 1694 онд [[Манж үндэстэн]]д дагаар ороход түүнд төрийн бэйл цол өргөн үе улируулан засаг өргөмжилжээ. Гэндэнг 1697 онд нас нөгчихөд түүний хүү Сүнчинсэнгэд захируулж байгаад түүнийг 1704 онд нас нөгчихөд үргүйн учир Гэндэнгийн үрчилсэн хүү [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Хотогойдын ноён суусан байна. Түүний хойно 1730-1737 онуудад түүний ахмад хөвгүүн Банди, 1737-1757 онд Банди бэйлийн хүү Шадар ван [[Чингүнжав]] нар угсаа залган захирч байв.

Бүүвэй бэйл, Банди ахай нар [[Манж үндэстэн]] чин гүрний бодлогыг хүлээн зөвшөөрч хүчин зүтгэж байсан бол шадар ван [[Чингүнжав]] анхнаасаа [[Манж үндэстэн]]ий төрийн бодлогыг эрс эсэргүүцэн албыг хайш яайш хуумгайлж байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө тэрээр зэрэг тушаал ч буурч байсан аж. 1750-иад оны эхэн үеэс [[Чингүнжав]] өвөр Монголын Сэвдэнбалжир, Ойрадын [[Амарсанаа]] нартай үгсэн нийлж [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр товлосон авч [[Манж үндэстэн]] нар энэхүү оролдлогыг нь өөрсдийн туршуулуудаар дамжуулан заншлан мэдсэний үндсэн дээр тэдний хүчийг нь салган [[Амарсанаа]]г Ойрад тийш, [[Чингүнжав]]ыг Халхад илгээн Сэвдэнбалжирыг барьж хорьсон байна. Ийм явдал гарсныг мэдсэн [[Чингүнжав]] Хотогойд голдуу цэргээ удирдан Манжийн эсрэг босох тэмцлээ эхэлсэн ажээ. Хэдийгээр [[Чингүнжав]]ын тэмцлийг аялдан дагалдсан хэд хэдэн тэмцэл Халхад тэрхүү дуулианаар гарсан хэдий ч нэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт байгаагүй учир [[Манж үндэстэн]] нар тус тусад нь цохисон ажээ. Манжийн эсрэг хийх тэмцлийг манлайлсан [[Чингүнжав]] бусад босогчидтой хүчээ нэгтгэж чадаагүйн дээр Халхын олонх ноёд [[Манж үндэстэн]]ий талыг илэрхий баримтлан түүнд туслахгүй байсан зэргээс үүдэн аргагүйн эрхэнд хүчин мөхөсдөн 1757 оны эхээр [[Манж үндэстэн]] нарт баригдан гэр бүлийн хамт хороогдсон байна. [[Манж үндэстэн]] нар Хотогойдын бослогыг дарсаны хойно тэднийг хуваан бутаргах явдлыг улам эрчимжүүлж нэмж 3 хошуу байгуулсан байна. Хотогойдууд нь Тоос, Халиучин, Шэжнүүд, Их Хотогойд, Бага Хотогойд, Мянгад&lt;ref&gt;Галдан Туслагч “Эрдэнийн эрих “ Хэвлэлд бэлтгэсэн Насанбалжир.Ц УБ 1960 тал 121&lt;/ref&gt; гэсэн үндсэн 6 отогтой бөгөөд тэднийг бутарган хошуу зохиохдоо ч мөн энэ 6 отгоор нь буй.

==ХОТГОЙД ХОШУУД==
Хотогойдууд нь 1697 оноос хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймагт]] таван хошуунд хуваагдсан нь '''&quot;Хотогойд таван хошуу&quot;''' хэмээгдэн явжээ.

1. [[Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу]]: [[Чингүнжав]]ын хошууны гол нутгийг тусгаар тогтнолын төлөөх бослогыг даралцагч Вамбуудоржид Жүн ван цол өргөн захируулсан байна. Энэхүү хошуу нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 онд Хөвсгөл аймгийн Баян-Уул, Баянхайрхан, Цэцэрлэг, Цагаан уул, Бүрэнхаан сумд үүссэн байна.

2. [[Цогтой вангийн хошуу]]: [[Шолой убаши хунтайж|Шолой уваши хунтайжийн]] ахмад хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнийн]] хүү [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]], түүний хүү Намринчимбогийн албат нь Цогтой вангийн хошууны эхлэл болж өгчээ. Эл хошууг 1709 онд Хөх нуураас эргэн ирсэн Лувсанринчингийн албатаар нэг сумтайгаар байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн тийш Буга өндөр хүрч, өмнө зүгт Дунд Самгалтай, умар зүг Баян-Айраг уул, баруун зүг Байцас уул, зүүн хойш Муу түлээт, баруун хойш Өвөр Улаагчин, зүүн өмнө Булан, баруун өмнө Босго уул хүрч байв. 1911 оноос 1923 онд Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошуу хэмээн дотроо Баруун Ангирт, Зүүн Ангирт, Ойгон, Тэлмэн, Нөмрөг таван багтай явжээ. 1911 оны байдлаар 33 өрх, 346 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 530 өрх 1283 хүн амтай, 17 сүм хийдэд 619 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос улс даяар хийгдсэн орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэлтийн дагуу Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэй болж дотроо Баянхайрхан, Баян-зүрх, Мандал, Уранхайрхан гэсэн 4 сумтай байгуулагдав. Цогтой вангийн хошууг Намринчимбо, Жамъян, Гомбоцэрэн, Ларь, Банди, Сэндэвдорж, Цэсүрэндорж, Галдангүнтүв, Магсаржав, Загдсамбар, Дамдинавшаа нар угсаа залган захирч байжээ.

3. [[Далай гүний хошуу (Засагт хан)|Далай гүний хошуу]]: [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндара дайчингийн]] хүү [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайжийн]] дэд хүү '''Дорж дай хунтайж''', түүний хүү [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйлийн]] дөтгөөр хүү Шагжагт байгуулсан гавъяаг нь үнэлж Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуунаас тасдан өгсөн албат нь 1724 оны үеэс Далай гүний хошуу гэгдэх болжээ. Манжийн үед Халхын өрнө замын баруун гарын баруун этгээдийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн зүг Нарийн Дөлбөр, баруун зүг Хар хоргон голын булаг, өмнө зүг Чацарт, умар зүг Ачин булаг тус тус хүрнэ. Богд хаант монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Далай гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж, Өвөр Баруун, Ар баруун, Ар зүүн, Өвөр зүүн гэсэн 4 отогтой байсан байна. 1911 оны байдлаар 84 өрх, 234 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 654 өрх 1848 хүн амтай, 29 сүм хийдэд 735 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923-1931 оны үед Хантайшир уулын аймгийн Бүрэнтогтох уулын хошуу хэмээн нэрийдэгдэж байсан бөгөөд 1924 онд Бөгдгөөн хан уулын хошуутай нийлэн 1929 онд Наранжаргалант уулын хошуутай нэгдэв. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг, Бүрэнтогтох сум болсон ажээ. Далай гүний хошууг Шагжаг, Доржцэдэн, Цэдэвдорж, Шагдаржав, Доржжав, Төгсдэлгэр, Базаррагчаа, Доржпалам нар үе улиран захирч байв.

4. [[Мэргэн гүний хошуу (Засагт хан)|Мэргэн гүний хошуу]]: Шолой Увш хунтайжийн 3-р хөвгүүн Лувсандаш Мэргэн дайчингийн ахмад хөвгүүн Увашийн ахмад хүү Цэвэгжавт албат таслан сум үл хүрэх албаттайгаар нэгэн хошууг 1756 онд байгуулан өгсөн нь Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу юм. Манжийн эрхшээлийн үед Халхын дундад зүүн гарын баруун этгээдийн засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу хэмээгдэн зүүн зүгт хар бургас, өмнө зүг цагаан бургас, баруун зүг Чандаган тал, умар ба баруун хойд зүг Их тахил, зүүн өмнө зүг Баянзүрх, баруун өмнө зүгт Сэлэнгэ мөрөн хүрэх нутагтай байв. Богд хаант Монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж 1 сумтай байв. Хантайшир уулын аймгийн Бөгөдгөөн хан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 оноос Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сум болсон ажээ. Мэргэн гүний хошууг Цэвэгжав, Батжаргал, Чойсүрэн, Жамбал, Гүндорж, Баянжаргал нар үе улиран захирч байв.

5. [[Ахай бэйлийн хошуу (Засагт хан)|Ахай бэйлийн хошуу]]: Ахай бэйлийн хошууг 1757 онд Эрдэнэдүүрэгч вангийн хошуунаас таслан Дорж дай хунтайжийн дэд хүү Гэндэн бэйлийн дэд хүү Тувагийн хүү Дашпунцагийн албат дээр тулгуурлан байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын өрнө замын дундад зүүн гарын адгийн хошуу хэмээн нэг гүйцэд сумын албатай, нутаг дэвсгэр нь зүүн зүг Баянзүрх уул, баруун зүг Дэлгэр гол, умар зүг Номт, өмнө зүг Оодос, зүүн хойд зүг хилийн харуул, баруун хойш Соёг толгой, баруун өмнө зүг Бор бургас хүрч байв. 1911-1922 онд Засагт хан аймгийн Ахай бэйлийн хошуу гэж нэрлэгдэн явсан бөгөөд 1911 оны байдлаар 85 өрх, 308 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 823 өрх 3471 хүн амтай, 153 сүм хийдэд 2345 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос Хантайшир уулын Наранжаргалант уулын хошуу нэрээр байгуулагдаж хожим Цэцэрлэг Мандал уулын аймагт шилжсэн. Тус хошуунаас Арбулаг, Мөрөн, Тосонцэнгэл, Их-Уул сум бүтнээр Түнэл, Алаг-Эрдэнэ сумын зарим баг нь байгуулагджээ. Ахай гүний хошууг Дашпунцаг, Гомбожав, Жигмидчавдан, Чойгончигдаш, Нилханвар, Намхайдорж, Цэдэндорж нар үе улиран захирч байв.

6. [[Жалханз хутагтын шавь]]: [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас таслан нутаг олгосон тул мөн Хотогойдын түүхэнд хамаарал бүхий юм. Жалханз хутагтын уг эх нь энэтхэгийн Базарваань, Цогтсарха, Зундуйёндон, Их түгээмэл гүндүү, хан Махасуха, Чойгүцагаан, Чимэдманабадар, гэсэн 7 үе хувилж, түүний хойно түвдэд Дүвчиннамхайжалцан, Батлужав хэмээх Мижиддорж, Жамагарбо, Жамьянмоломпил, Балжиржамц, Чойжилжамц гэсэн 6 үе хувилаад манжийн Тэнгэрийн сэцэн хааны 4-р он (1630 он Д.Б)-д монгол газар халхын Засагт хан аймагт Лувсанданзанжамц нэрээр хувилж, Эеэр засагчийн 11-р он (1645 он Д.Б)-д жанч халжээ. 2-р үе хувилсан нь Лувсанданзанбалсан (1657-1741), 3-р үе хувилсан нь Галсандамбийеримпил (1747-1785) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 11 жил захирч суужээ. 4-р үе хувилсан нь Лувсанбалжирлхүндэв (1796-1847) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 4 жил захирч байв. Төр гэрэлтийн 4-р он (1824 он Д.Б)-ы XII сард гуулиар цутган үйлдсэн “Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга” гэсэн манж, монгол, түвэд гурван үсгээр бичсэн тамгыг олгожээ. [“Засагт хан аймгийн чухал хэргийн данс” хэвлэлд бэлтгэсэн Г.Дашням, На.Сүхбаатар, С.Чулуун УБ., 2002 тал 41] Чингэснээр Жалханз хутагт нь тамга барьж шавь захирах эрхтэй болсон байна. Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас хувь таслан байгуулжээ. 5-р үе хувилсан нь Чоймболжалцан (1849-1855), 6-р үе хувилсан нь Чойжижалцан (1857-1874), 7-р үе хувилсан нь Дамдинбазар (1875-1923), 8-р үе хувилсан нь Билэгдэмбэрэл (1923-1978) нар тус тус тодорчээ. Жалханз хутагтын шавийн нутгийн цэс нь баруун зүгт Загастайн даваа, баруун хойд тал нь өвөр Улаагчин өртөө, хойд тал нь Хоньт холбоо нуур, зүүн тал нь Хантийн дөрвөлжийн өндөрлөгт хүрч байв. 1911 оны байдлаар 61 өрх, 558 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 545 өрх 1051 хүн амтай, 28 сүм хийдэд 433 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1925 оноос Хантайшир уулын аймгийн Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу гэгдэж байгаад 1926 онд Дэлгэрхан уулын хошуунд нэгтэгсэн байна. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан сум.

==ХОТГОЙДЫН ҮЛГЭР ДОМОГ==

=== Хотгойдын хонгор халзан морины домог ===
Хотгойд нутагт нэгэн ядуу эр их хурдан Хонгор халзан морьтой байжээ. Тэр морийг нь ноёд, хаад өөрийн болгон авч, нэр дээрээ уралдуулж, алдар хүндийг олох гэж хичнээн оролдовч хараахан чаддаггүй байж. Нэг удаа нутгийн ноён ядуу эрийн морийг булааж аваачаад, зориуд хүн томилон мануулжээ. Морь болон түүнийг манаж байгаа хүнийг үүрээр түр цурам хийх зуур ядуу эр ногт барин хөл нүцгэн гэтэж ирээд, мориныхоо чихэнд:  

Ноёд ноёдын үүдэнд  

Ногттойгоо дүүхэлзэнэ 

Ногтлоод ирсэн хүүдээ  

Нойрон дундаа үүрсэнэ . . . гэж дуулаад дагуулаад харьдаг байжээ. Тэгэхээр нь нутаг ойрхон болохоор буцаж гүйгээд байна гээд хаанд хурдан морь бэлэглэж нүүр тал олохыг горилон, ядуу эрээс хонгор халзан морийг дахин булаан авч харь газар, хааны сүрэгт хүргүүлжээ. Ядуу эр тэр хол газар явж очиж чадахгүйн эрхээр мөн л адуу хүн хоёр нойр хичнээн даавч үл тэвчин дуг хийх үүрийн харанхуйгаар хазаар барин хотныхоо овоон дээр гарч:  

Хаад хаадын үүдэнд  

Хазаартайгаа дүүхэлзэнэ  

Хазаарлаад ирсэн хүүгээ  

Харан харан баясана аа . . . гэж дуулахад Хонгор халзан морь нь хоногтоо гүйгээд ирдэг байжээ. Үүнээс хойш тэр ядуу эр хурдан сайхан хүлгээрээ жил болгоны наадамд түрүү магнай авч, нутгийн олны дунд нэр хүндтэй нэгэн болжээ. Хонгор халзан морийг хорин таван насандаа хошуу наадамд түрүүлэхэд нь атаархсан нутгийн ноён энэ яавч эгэл амьтан биш, язгууртан хүнд л байваас зохих хүлэг хэмээн бодож, тэр морийг эзнээс нь хүчээр булаан авч, хааны газар дахин хүргүүлэхээр хэсэг эрчүүдэд хөтлүүлэн явуулах болжээ. Энэ үед эзэн нь одоо ч эрдэнэт сайхан хүлэг минь эргээд надад ирэхгүй байхаа даа хэмээн харамсаж, мориныхоо сүүлнээс нэгэн туг үс сугалан авч, чагтгандаа зүүгээд: - Миний энэ буянт хүлэг надад л хурдална. Харь газар хүргэгдэж, хаан эзэнд очсон ч эс хурдална. Ингээд Өвгөн Хонгор буяныг минь элдвээр бүү хараагаасай, агдалж битгий зовоогоосой, аяар аяар гуядаасай, муулж бүү хэлээсэй, мөрөөр нь мөнх насжуулаасай хэмээн ханцуй дотроо балбирч:  

Алтан алтан амгайгий нь  

Амы нь дагуулж татаарай  

Алтан сайхан зоогий нь  

Аяар аяар гуядаарай  

Мөнгөн мөнгөн зуузайгий нь  

Марий нь тааруулж тат  

Нэг үгээр хэлхэд, хаад ноёдын өмнө хүч мөхөсдсөний эрхээр эзэн хүн эрдэнэт сайхан хүлэг морио өөрийн гар дор байлгаж, олон олон наадамд удаа дараалан түрүүлж, магнайг нь тэнийлгэж явсан тэр их ач буяныг хариулж чадахгүй болсон бухимдал цухлаа тайлж, Хонгор халзан морио хол газар очоод хүний гарт их зоволгүй, насны эрхээр жаргаасай гэж ерөөсөн тайлал бадгууд юм. Эзний энэ ерөөл эрдэнэт хүлэгт нь шингэж, харь газрын хааны нэр дээр хурдалж, түүний цөсийг хөөргөлгүй, эх нутгийнхаа уулын тарилганд толгойгоо өргөсөн гэдэг.{{Citation needed}} 

=== Бүст нуур, Алтан тэвш уулын домог ===
[[Завхан]] аймгийн  [[Тэлмэн сум]]ын нутагт буй нэг үзэсгэлэн төгөлдөр нуурыг  [[Бүст нуур]]гэдэг байна. Энэ нуурын дунд уул бий. Урьд шадар ван  [[Чингүнжав]] Ховдын цагаан түнгээс гарч Орос улсыг зорин манжийн цэргээс зугтаж явахдаа энд хоног тааруулсан гэнэ. Тэгээд өглөө босоход нь анчин гөрөөчнөөс айсан ан амьтан нуурын мөсөн дээгүүр сүрэглэн давхиж нуурын дундах уул руу айсуй харагджээ. Иймд шадар ван:
Айсан зовсон бүхний амь авран орогнуулдаг ачтай, тустай нуур юмаа хөөрхий хэмээн бишрээд өөдөө харсан сав алтан тэвшээ дунд ууланд нь булж, нуурын мөсийг цоолж товчлуур мөнгөн бүсээ хийсэн гэнэ. Тэр цагаас уг нуурыг  [[Бүст нуур]], дундах уулыг нь Алтан тэвш гэж нэрлэх болжээ.{{Citation needed}}

 Мөн.
 Хоноглосонхон газар нь            
 Ховдын цагаан түнгээ
 Ховлоод мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Бүгсэнхэн газар нь
 Бүстийн дунд уул
 Бүслээд мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Хүлээсэн зорьсон газар нь
 Хүрмэн тагнын цаахна
 Хүрээлэн мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Гурван живаа цэргээ дагуулсан ч болно
 Гургалдай зээрдээ унасан ч болоосой гэж энэ тухай дуу гарсан гэнэ.{{Citation needed}}

=== '''Хүдэр хүү''' ===
Цогтой вангийн хошуунд Хүдэр хэмээх нэгэн бяртай хүн байжээ. Хүдэр хүү ээжийн хамт [[Хотгойд]]  – ойрадын дайн самуунаар өөлдийн 9 шар баатарт олзлогдон хүний газар, гүний нутагт зарцлагдан амьдарч байжээ. Ийнхүү хэдэн жил болоход Хүдэр ч эрийн цээнд хүрч, нэгэн өдөр ээждээ өөлдийн 9 шар баатарыг алж нутаг зорих тухайгаа хэлжээ. Өөлдийн баатарууд өглөө гарч дээрэм тонуул хийсээр орой уван цуван ирдэг, ингэхэд нь Хүдэр хүү мориноос буулгаж үүд өргөн оруулж, морь малыг янзлан, ээж нь хоол цайг нь хийж өгдөг байжээ. Иймээс эхээр зөвшөөрүүлсэний эцэст Хүдэр орой цувж ирсэн баатаруудыг нэг нэгээр нь гэр лүү үүд өргөн оруулахдаа ар голыг нь тас шааж алсаар, хамгийн сүүлд ирсэн ахмад баатар нь сэжиг авч “Хөвүүний нүд яасан улаан байна” гээд зугтахыг завдтал барин авч ноцолджээ. Тэрхүү хоёрыг ач тач ноцолдон буй ахуйд ээж нь Хүдэрийн урьд захисан ёсоор бэлдэн өгсөн хутгаар эрээн булчинг нь тас огтлон алж даржээ. Ингээд Хүдэр хүү бор гэрээ баглан үүрч нутгийн зүг явах замдаа газарын уруу шогшиход ээж нь”Аяар гэм. Хөгшин хүн унагаж алах нь уу? ” гэж таягаараа толгой руу нь тогшиж байсан гэдэг. Хүдэр хүү нутагтаа ирээд хар бор амьдралаар амьдарч байсан бөгөөд энэ хугацаанд хүрээн дээр худалдаа хийж явсан эгнэшгүй хүчтэй оростой барилджээ. Барилдах болоход нөгөөх орос хоёр гартаа хунз цай барин дэлэхэд Хүдэр хоёр засуулаа өргөн дэвсээр гарчээ. Барилдаан болоход Хүдэр мөнөөх оросыг газарт хүргэлгүй нуруугаар нь тас тэврэх алжээ. Хожим Хүдэр Тахилт /Нөмрөг/ уулын оройд байсан бага шиг гэрийн буурин чинээ дайтай бүдүүн модыг : “Хааны аварга дийлэх нь үү? Хангайн аварга дийлэх нь үү?” хэмээн ам гаран тэврэн тонгорсон боловч оройн өмхөрсөн хэсэг нь хугарч түүнийг цохин алжээ. Хүдэрийн шарил Тахилт ууланд байсан ба хавирга нь завсаргүй бөгөөд цээжний хөндийд чоно гөлөглөсөн байсан гэдэг. Түүний шарилыг хожим өөлдүүд хулгайлан авч нутагтаа тахиснаар өөлдийн нутаг хошууд сайн бөхчүүлтэй болсон гэж одоо хүртэл нутгийн ардууд хуучилдаг билээ.{{Citation needed}}

== Алдартанууд==

* [[Шолой убаши хунтайж]]
* [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]]
* [[Ринчин сайн хунтайж]]
* Жамцын Бадраа
* [[Гэндэн эрх дайчин]]
* Хатан [[Бүүвээ баатар]] 
* Хотгойдын шадар ван [[Чингүнжав]]
* [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]]
* [[Дилов хутагт Жамсранжав]]
* [[Гомбожавын Очирбат]]
* [[Санжаагийн Баяр]] 
* Сангажавын Баярцогт
* [[Дэмчигжавын Моломжамц]]
* [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]]
* [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]]
* [[Рэгзээгийн Амарсайхан]]
* [[Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн]]
* [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
* [[Чойсүрэнгийн Дагвадорж]]
* [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
* [[Ринчиннямын Амаржаргал]] 

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Хотгойд| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>qkgblp7ek7dpswy0fr99zpiqtxsa2rf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869142</id>
      <parentid>869141</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>869142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42735" sha1="4qnawept97zjkkfjbfwirxf3vsjosar" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын баруун хойд хэсэгт орших монгол ястан}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Хотгойд
|image     = Mongolia XVI.png
|caption   = Хотогойдын байршил
|pop       =
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 8,583
|ref1      = &lt;ref name=&quot;mongolian&quot;&gt;[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region2   =
|pop2      =
|ref2      =
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Монгол хэл]]ний Хотгойд аялга
|religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]] 
|related = [[Ойрадууд]] тэр дундаа [[Мянгад]] болон [[Халх Монголчууд]]
}}

'''Хотгойд''' ('''Хотогойд''') нь 16-р зууны дундаас 17-р зууны эхээр [[Даян хаан|Даян хааны]] ач [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] хүү [[Түмэндарь дайчин]] ноён болон түүний удмынхны захиргааны [[Халх|Халхын]] [[Жалайр]] отгоос үүссэн угсаатны бүлэг юм. [[Ойрад|Тэднийг Ойрадын]] [[Хойт|Хойд]] зэрэг аймгаас олзлон авчирсан зарим овогтой хольцсон гэх мэдээ бас үлджээ. 

== Тархалт ==
Хотгойд удмын хүмүүс одоо [[Завхан]] аймгийн  [[Баянхайрхан сум]],  [[Баянтэс сум]],  [[Тэс сум]],  [[Асгат сум]],  [[Нөмрөг сум]],  [[Тэлмэн сум]]д бүтнээр  [[Түдэвтэй сум]]ын  [[Ойгон нуур]] баг мөн  [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Цагаан-Уул сум]], [[Цэцэрлэг сум]], [[Бүрэнтогтох сум]],  [[Хатгал сум]],  [[Алаг-Эрдэнэ сум]], [[Арбулаг сум]], [[Их-Уул сум]], [[Тосонцэнгэл сум]], [[Түнэл сум]], [[Мөрөн сум]], [[Баянзүрх сум]] сумдад бөөнөөр оршин сууж байна. Мөн түүнчлэн [[Архангай]] аймгийн [[Их тамир сум]],  [[Говь-Алтай]] аймгийн  [[Баян-Уул сум]], [[Шарга сум]], [[Тонхил сум]], [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]], [[Халхгол сум]],  [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум]],  [[Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум]], , [[Хяргас сум]], [[Малчин сум]], [[Наранбулаг сум]],  [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум]], [[Дуут сум]], [[Хэнтий]] аймгийн [[Хэрлэн сум]],  [[Завхан]] аймгийн  [[Алдархаан сум]],  [[Шилүүстэй сум]],  [[Цагаанчулуут сум]] зэрэгт Хотогойд, Хотогойлог гэх овгууд бүртгэгдсэн байна.&lt;ref&gt;Очир.А, Сэржээ.Ж “Монголчуудын овгийн лавлах” УБ., 1998 тал 20-32&lt;/ref&gt;

==Хотгойдын түүх==
'''Хотгойд''' нь нутгийн хойд хэсэг [[Хангайн нуруу]]ны араар Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймг]]ийн баруун ба баруун хойд хэсгээр Хөвсгөл нуураас Увс нуур өнгөрөх өргөн уудам нутагт нутаглаж ирсэн овог аймаг юм. Халхын Ойрад руу хийсэн довтолгооноор зарим хойд хүмүүсийг Халхын нутагт авчиран суулгасан нь халхтай холилдон одоогийн хотгойдууд болжээ. XVI-XVII зууны үед '''Хотгойд'''ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. 

Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд Тува, Енисейн киргизүүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зууны дундаас хотгойдуудын хүч буурчээ. 

Хотогойдуудыг 1627-1657 оны хооронд Шолой убаши хунтайжийн хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] захирч байгаад 1657 оноос [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] залгамжлан захирах болсон. 

Энэ тухай “Энх амгалан хааны бодлогын бичигт, “… [[Эеэр засагч|Эебээр засагчийн]] 12-р он (1655 он)–д Халхад найман хошуу байгуулахад Лувсан тайжийг нэгэн хошуу болгосон.”&lt;ref&gt;Пүрэвжав.С “Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд” УБ., 1970 тал 41&lt;/ref&gt; гэсэн байна. Энэхүү хошуу нь 1655-1691 хооронд Хотогойд нэгэн хошуу, 1691-1911 оны үед '''Халхын баруун замын дундад зүүн дэх гарын зүүн этгээдийн хошуу''', 1911-1923 оны үед '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу зэрэг 5 хошуу болж задарсан''', 1923-1931 оны үед '''Дэлгэрхаан уулын хошуу''' хэмээн нэрлэгдэж байсан Хотогойдын гол хошуу юм. Хэдийгээр Хотогойдууд [[Засагт хан аймаг]]ийн нэгэн хошуу хэмээгдэж байсан авч Засагт ханд захирагдахгүй харьцангуй бие даасан байдалтайгаар оршин тэргүүлэгчид нь Алтан хан хэмээн өргөмжлөгдөж байв. 

Тэд өөрсдийн ханлиг улсыг бий болгон төв Азийн улс төрийн амьдралд Засагт ханаас үл хамааран бие даан оролцож байв. “[[Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шастир|Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир]]”-т, &quot;… ''Хотогойдын газар нь Халхын адгийн захад орхигджээ. Баруун этгээдэд нь Өөлдөд ойр, умарт этгээдэд Орост ойр буюу. Тэдний зан байдал нь Цахар дүртэй … Хотогойд хэдий [[Засагт хан аймаг]]ийн харъяат мөн боловч үнэхээр өөр нэгэн аймаг билээ.&quot;'' &lt;ref&gt;Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир” УТНС гар бичмэл 63-р дэвтэр&lt;/ref&gt; хэмээсэн нь тэднийг өвөр Монголын Цахар аймгийн адил эрэмгий зоригтой, [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг байнга тэмцэж байдгийг нь илтгэн харуулсан явдал юм. 

Хотогойдууд бие даан Ойрад болон Орос улстай харилцаж элч төлөөлөгчөө илгээж, мөн тэдний элч нарыг хүлээн авч байжээ. Нэн ялангуяа шинэ тутам хүчирхэгжин байсан их Орос улс Хотогойдуудыг ихэд анхааран үзэж хожмоо манай улсад нэгдэж болох юм, нөгөөтэйгүүр Хотогойдоор дамжуулан Халхад хяналтаа тогтоох зорилгоор ихэд ойшоон харилцах болсон юм. Энэхүү бодлогын үүднээс Хотогойдын захирагч нарт Алтан хан цол өргөж, тэдний улсыг нь Алтан ханы улс хэмээх болжээ. 

Алтан ханы захиргааны улс 17-р зууны эхээр нилээд хүчирхэгжин нутгийн зах нь зүүн зүг [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын эх]], баруун хойш [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Красноярск]], умар зүг [[Тагнын нуруу|Тагна уул]] хүрэх болжээ. Энэ үеэс зах нийлэн орших болсон [[Тува ястан|Тува Урианхай]], [[Енисейн киргиз|Енисейн хиргис]], [[тэлэнгэд]] зэрэг овог аймгуудыг уулгалан довтолж зарим үед алба бариулж, тэдний заримаас олзлон Хотогойд дотор суулгах ч явдал байлаа. Энэ үеэс [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] зүүн зүгт хаяа тэлэн [[Сибирь]], [[Алс Дорнод|Алс дорнодод]] орж ирэх болсон ба оросын хаанаас монголчуудтай харилцахыг хүсэж ялангуяа тухайн үед хүчирхэгжээд байсан [[Шолой убаши хунтайж]]тай харилцаа тогтоох, болбол Орост алба бариулах, өөрийн түшмэг хараат орон болгохыг зорьж элч төлөөлөгч удаа дараа илгээх болов.  [[Шолой убаши хунтайж]] ч Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, мөн худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох зэрэгт Орос улсыг ашиглахыг зорьж найртай ёсноор элчийг угтан авчээ. Убаш хунтөйж өнгөн дээрээ Орос улсын эзэн хааныг хүндэтгэн үзэж буй мэт түүний ивгээлд орж цалин пүнлүү хэргэм зэргийг нь хүртэхэд бэлэн буйгаа илэрхийлж байвч үнэн хэрэг дээрээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж байжээ. Алтан хангууд Оростой харилцах эхлэл нь 1606 оны үеэс эхэлсэн гэх бөгөөд 1616-1617 онд Оросын элч Василий Тюменец, Иван Петров, Куракин нар Алтан ханы өргөөнд ирж бараалхаж, Алтан хан тэдэнтэй цуг өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг Москвад илгээж байжээ.
Ийм харилцаа [[Шолой убаши хунтайж]], түүний хөвгүүн [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ]] нарын үед хэвийн үргэлжилж байсан юм. Хотогойдыг захирч асан Омбо-Эрдэнэ хунтайж бие даасан гадаад бодлого явуулж, Орос улс Ойрадуудтай найрсгаар харилцан улс төрийн дипломат аргаар Хотогойдыг бие даасан нэгэн улс болгохыг эрмэлзсэн бодлого явуулж байжээ. Энэ бодлого Омбо-Эрдэнийн хөвгүүн Лувсанренчингийн үед нилээд алдарсан юм. [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]] 1696 онд нас нөгчсөний хойно түүний албат ард нь 1709 оны үед уугуул нутагтаа буцан ирсэнд [[Манж үндэстэн]]ын хаан зарлиг гарган Лувсанринчингийн хүү Намримчимбод захируулан нэгэн хошуу зохиосон байна. Энэхүү хошуу нь Хотогойдын Цогтой вангийн хошуу юм.
Харин нутагтаа үлдсэн Хотогойдуудыг 1686 оны Хүрэн бэлчирийн чуулганаар Дорж дай хунтайжийн удмын Гэндэн бэйлд захируулжээ. Ингэснээр Хотогойдууд хоёр хэсэг тасарсан бөгөөд нэлээд хэсэг нь Лувсан сайн тайжийн харъяанд байсан бол үлдэх хэсэг нь Гэндэн бэйлд захирагдах болжээ. Чингэснээр Хотогойдын таван хошууны дөрвийх нь өвөг дээдэс нь Дорж дай хунтайжийн шууд удамд хамаарах болж харин Цогтоо вангийн хошууны ноёд л Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн үртэс болжээ. [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн]] Хотогойдын ноён суусан цагаасаа [[Манж үндэстэн]]ийн төрд идэвхитэй зүтгэж байгаад 1694 онд [[Манж үндэстэн]]д дагаар ороход түүнд төрийн бэйл цол өргөн үе улируулан засаг өргөмжилжээ. Гэндэнг 1697 онд нас нөгчихөд түүний хүү Сүнчинсэнгэд захируулж байгаад түүнийг 1704 онд нас нөгчихөд үргүйн учир Гэндэнгийн үрчилсэн хүү [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Хотогойдын ноён суусан байна. Түүний хойно 1730-1737 онуудад түүний ахмад хөвгүүн Банди, 1737-1757 онд Банди бэйлийн хүү Шадар ван [[Чингүнжав]] нар угсаа залган захирч байв.

Бүүвэй бэйл, Банди ахай нар [[Манж үндэстэн]] чин гүрний бодлогыг хүлээн зөвшөөрч хүчин зүтгэж байсан бол шадар ван [[Чингүнжав]] анхнаасаа [[Манж үндэстэн]]ий төрийн бодлогыг эрс эсэргүүцэн албыг хайш яайш хуумгайлж байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө тэрээр зэрэг тушаал ч буурч байсан аж. 1750-иад оны эхэн үеэс [[Чингүнжав]] өвөр Монголын Сэвдэнбалжир, Ойрадын [[Амарсанаа]] нартай үгсэн нийлж [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр товлосон авч [[Манж үндэстэн]] нар энэхүү оролдлогыг нь өөрсдийн туршуулуудаар дамжуулан заншлан мэдсэний үндсэн дээр тэдний хүчийг нь салган [[Амарсанаа]]г Ойрад тийш, [[Чингүнжав]]ыг Халхад илгээн Сэвдэнбалжирыг барьж хорьсон байна. Ийм явдал гарсныг мэдсэн [[Чингүнжав]] Хотогойд голдуу цэргээ удирдан Манжийн эсрэг босох тэмцлээ эхэлсэн ажээ. Хэдийгээр [[Чингүнжав]]ын тэмцлийг аялдан дагалдсан хэд хэдэн тэмцэл Халхад тэрхүү дуулианаар гарсан хэдий ч нэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт байгаагүй учир [[Манж үндэстэн]] нар тус тусад нь цохисон ажээ. Манжийн эсрэг хийх тэмцлийг манлайлсан [[Чингүнжав]] бусад босогчидтой хүчээ нэгтгэж чадаагүйн дээр Халхын олонх ноёд [[Манж үндэстэн]]ий талыг илэрхий баримтлан түүнд туслахгүй байсан зэргээс үүдэн аргагүйн эрхэнд хүчин мөхөсдөн 1757 оны эхээр [[Манж үндэстэн]] нарт баригдан гэр бүлийн хамт хороогдсон байна. [[Манж үндэстэн]] нар Хотогойдын бослогыг дарсаны хойно тэднийг хуваан бутаргах явдлыг улам эрчимжүүлж нэмж 3 хошуу байгуулсан байна. Хотогойдууд нь Тоос, Халиучин, Шэжнүүд, Их Хотогойд, Бага Хотогойд, Мянгад&lt;ref&gt;Галдан Туслагч “Эрдэнийн эрих “ Хэвлэлд бэлтгэсэн Насанбалжир.Ц УБ 1960 тал 121&lt;/ref&gt; гэсэн үндсэн 6 отогтой бөгөөд тэднийг бутарган хошуу зохиохдоо ч мөн энэ 6 отгоор нь буй.

==Хотгойд хошууд==
Хотогойдууд нь 1697 оноос хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймагт]] таван хошуунд хуваагдсан нь '''&quot;Хотогойд таван хошуу&quot;''' хэмээгдэн явжээ.

1. [[Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу]]: [[Чингүнжав]]ын хошууны гол нутгийг тусгаар тогтнолын төлөөх бослогыг даралцагч Вамбуудоржид Жүн ван цол өргөн захируулсан байна. Энэхүү хошуу нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 онд Хөвсгөл аймгийн Баян-Уул, Баянхайрхан, Цэцэрлэг, Цагаан уул, Бүрэнхаан сумд үүссэн байна.

2. [[Цогтой вангийн хошуу]]: [[Шолой убаши хунтайж|Шолой уваши хунтайжийн]] ахмад хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнийн]] хүү [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]], түүний хүү Намринчимбогийн албат нь Цогтой вангийн хошууны эхлэл болж өгчээ. Эл хошууг 1709 онд Хөх нуураас эргэн ирсэн Лувсанринчингийн албатаар нэг сумтайгаар байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн тийш Буга өндөр хүрч, өмнө зүгт Дунд Самгалтай, умар зүг Баян-Айраг уул, баруун зүг Байцас уул, зүүн хойш Муу түлээт, баруун хойш Өвөр Улаагчин, зүүн өмнө Булан, баруун өмнө Босго уул хүрч байв. 1911 оноос 1923 онд Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошуу хэмээн дотроо Баруун Ангирт, Зүүн Ангирт, Ойгон, Тэлмэн, Нөмрөг таван багтай явжээ. 1911 оны байдлаар 33 өрх, 346 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 530 өрх 1283 хүн амтай, 17 сүм хийдэд 619 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос улс даяар хийгдсэн орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэлтийн дагуу Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэй болж дотроо Баянхайрхан, Баян-зүрх, Мандал, Уранхайрхан гэсэн 4 сумтай байгуулагдав. Цогтой вангийн хошууг Намринчимбо, Жамъян, Гомбоцэрэн, Ларь, Банди, Сэндэвдорж, Цэсүрэндорж, Галдангүнтүв, Магсаржав, Загдсамбар, Дамдинавшаа нар угсаа залган захирч байжээ.

3. [[Далай гүний хошуу (Засагт хан)|Далай гүний хошуу]]: [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндара дайчингийн]] хүү [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайжийн]] дэд хүү '''Дорж дай хунтайж''', түүний хүү [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйлийн]] дөтгөөр хүү Шагжагт байгуулсан гавъяаг нь үнэлж Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуунаас тасдан өгсөн албат нь 1724 оны үеэс Далай гүний хошуу гэгдэх болжээ. Манжийн үед Халхын өрнө замын баруун гарын баруун этгээдийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн зүг Нарийн Дөлбөр, баруун зүг Хар хоргон голын булаг, өмнө зүг Чацарт, умар зүг Ачин булаг тус тус хүрнэ. Богд хаант монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Далай гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж, Өвөр Баруун, Ар баруун, Ар зүүн, Өвөр зүүн гэсэн 4 отогтой байсан байна. 1911 оны байдлаар 84 өрх, 234 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 654 өрх 1848 хүн амтай, 29 сүм хийдэд 735 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923-1931 оны үед Хантайшир уулын аймгийн Бүрэнтогтох уулын хошуу хэмээн нэрийдэгдэж байсан бөгөөд 1924 онд Бөгдгөөн хан уулын хошуутай нийлэн 1929 онд Наранжаргалант уулын хошуутай нэгдэв. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг, Бүрэнтогтох сум болсон ажээ. Далай гүний хошууг Шагжаг, Доржцэдэн, Цэдэвдорж, Шагдаржав, Доржжав, Төгсдэлгэр, Базаррагчаа, Доржпалам нар үе улиран захирч байв.

4. [[Мэргэн гүний хошуу (Засагт хан)|Мэргэн гүний хошуу]]: Шолой Увш хунтайжийн 3-р хөвгүүн Лувсандаш Мэргэн дайчингийн ахмад хөвгүүн Увашийн ахмад хүү Цэвэгжавт албат таслан сум үл хүрэх албаттайгаар нэгэн хошууг 1756 онд байгуулан өгсөн нь Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу юм. Манжийн эрхшээлийн үед Халхын дундад зүүн гарын баруун этгээдийн засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу хэмээгдэн зүүн зүгт хар бургас, өмнө зүг цагаан бургас, баруун зүг Чандаган тал, умар ба баруун хойд зүг Их тахил, зүүн өмнө зүг Баянзүрх, баруун өмнө зүгт Сэлэнгэ мөрөн хүрэх нутагтай байв. Богд хаант Монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж 1 сумтай байв. Хантайшир уулын аймгийн Бөгөдгөөн хан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 оноос Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сум болсон ажээ. Мэргэн гүний хошууг Цэвэгжав, Батжаргал, Чойсүрэн, Жамбал, Гүндорж, Баянжаргал нар үе улиран захирч байв.

5. [[Ахай бэйлийн хошуу (Засагт хан)|Ахай бэйлийн хошуу]]: Ахай бэйлийн хошууг 1757 онд Эрдэнэдүүрэгч вангийн хошуунаас таслан Дорж дай хунтайжийн дэд хүү Гэндэн бэйлийн дэд хүү Тувагийн хүү Дашпунцагийн албат дээр тулгуурлан байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын өрнө замын дундад зүүн гарын адгийн хошуу хэмээн нэг гүйцэд сумын албатай, нутаг дэвсгэр нь зүүн зүг Баянзүрх уул, баруун зүг Дэлгэр гол, умар зүг Номт, өмнө зүг Оодос, зүүн хойд зүг хилийн харуул, баруун хойш Соёг толгой, баруун өмнө зүг Бор бургас хүрч байв. 1911-1922 онд Засагт хан аймгийн Ахай бэйлийн хошуу гэж нэрлэгдэн явсан бөгөөд 1911 оны байдлаар 85 өрх, 308 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 823 өрх 3471 хүн амтай, 153 сүм хийдэд 2345 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос Хантайшир уулын Наранжаргалант уулын хошуу нэрээр байгуулагдаж хожим Цэцэрлэг Мандал уулын аймагт шилжсэн. Тус хошуунаас Арбулаг, Мөрөн, Тосонцэнгэл, Их-Уул сум бүтнээр Түнэл, Алаг-Эрдэнэ сумын зарим баг нь байгуулагджээ. Ахай гүний хошууг Дашпунцаг, Гомбожав, Жигмидчавдан, Чойгончигдаш, Нилханвар, Намхайдорж, Цэдэндорж нар үе улиран захирч байв.

6. [[Жалханз хутагтын шавь]]: [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас таслан нутаг олгосон тул мөн Хотогойдын түүхэнд хамаарал бүхий юм. Жалханз хутагтын уг эх нь энэтхэгийн Базарваань, Цогтсарха, Зундуйёндон, Их түгээмэл гүндүү, хан Махасуха, Чойгүцагаан, Чимэдманабадар, гэсэн 7 үе хувилж, түүний хойно түвдэд Дүвчиннамхайжалцан, Батлужав хэмээх Мижиддорж, Жамагарбо, Жамьянмоломпил, Балжиржамц, Чойжилжамц гэсэн 6 үе хувилаад манжийн Тэнгэрийн сэцэн хааны 4-р он (1630 он Д.Б)-д монгол газар халхын Засагт хан аймагт Лувсанданзанжамц нэрээр хувилж, Эеэр засагчийн 11-р он (1645 он Д.Б)-д жанч халжээ. 2-р үе хувилсан нь Лувсанданзанбалсан (1657-1741), 3-р үе хувилсан нь Галсандамбийеримпил (1747-1785) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 11 жил захирч суужээ. 4-р үе хувилсан нь Лувсанбалжирлхүндэв (1796-1847) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 4 жил захирч байв. Төр гэрэлтийн 4-р он (1824 он Д.Б)-ы XII сард гуулиар цутган үйлдсэн “Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга” гэсэн манж, монгол, түвэд гурван үсгээр бичсэн тамгыг олгожээ. [“Засагт хан аймгийн чухал хэргийн данс” хэвлэлд бэлтгэсэн Г.Дашням, На.Сүхбаатар, С.Чулуун УБ., 2002 тал 41] Чингэснээр Жалханз хутагт нь тамга барьж шавь захирах эрхтэй болсон байна. Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас хувь таслан байгуулжээ. 5-р үе хувилсан нь Чоймболжалцан (1849-1855), 6-р үе хувилсан нь Чойжижалцан (1857-1874), 7-р үе хувилсан нь Дамдинбазар (1875-1923), 8-р үе хувилсан нь Билэгдэмбэрэл (1923-1978) нар тус тус тодорчээ. Жалханз хутагтын шавийн нутгийн цэс нь баруун зүгт Загастайн даваа, баруун хойд тал нь өвөр Улаагчин өртөө, хойд тал нь Хоньт холбоо нуур, зүүн тал нь Хантийн дөрвөлжийн өндөрлөгт хүрч байв. 1911 оны байдлаар 61 өрх, 558 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 545 өрх 1051 хүн амтай, 28 сүм хийдэд 433 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1925 оноос Хантайшир уулын аймгийн Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу гэгдэж байгаад 1926 онд Дэлгэрхан уулын хошуунд нэгтэгсэн байна. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан сум.

==Хотгойдын үлгэр домог==

=== Хотгойдын хонгор халзан морины домог ===
Хотгойд нутагт нэгэн ядуу эр их хурдан Хонгор халзан морьтой байжээ. Тэр морийг нь ноёд, хаад өөрийн болгон авч, нэр дээрээ уралдуулж, алдар хүндийг олох гэж хичнээн оролдовч хараахан чаддаггүй байж. Нэг удаа нутгийн ноён ядуу эрийн морийг булааж аваачаад, зориуд хүн томилон мануулжээ. Морь болон түүнийг манаж байгаа хүнийг үүрээр түр цурам хийх зуур ядуу эр ногт барин хөл нүцгэн гэтэж ирээд, мориныхоо чихэнд:  

Ноёд ноёдын үүдэнд  

Ногттойгоо дүүхэлзэнэ 

Ногтлоод ирсэн хүүдээ  

Нойрон дундаа үүрсэнэ . . . гэж дуулаад дагуулаад харьдаг байжээ. Тэгэхээр нь нутаг ойрхон болохоор буцаж гүйгээд байна гээд хаанд хурдан морь бэлэглэж нүүр тал олохыг горилон, ядуу эрээс хонгор халзан морийг дахин булаан авч харь газар, хааны сүрэгт хүргүүлжээ. Ядуу эр тэр хол газар явж очиж чадахгүйн эрхээр мөн л адуу хүн хоёр нойр хичнээн даавч үл тэвчин дуг хийх үүрийн харанхуйгаар хазаар барин хотныхоо овоон дээр гарч:  

Хаад хаадын үүдэнд  

Хазаартайгаа дүүхэлзэнэ  

Хазаарлаад ирсэн хүүгээ  

Харан харан баясана аа . . . гэж дуулахад Хонгор халзан морь нь хоногтоо гүйгээд ирдэг байжээ. Үүнээс хойш тэр ядуу эр хурдан сайхан хүлгээрээ жил болгоны наадамд түрүү магнай авч, нутгийн олны дунд нэр хүндтэй нэгэн болжээ. Хонгор халзан морийг хорин таван насандаа хошуу наадамд түрүүлэхэд нь атаархсан нутгийн ноён энэ яавч эгэл амьтан биш, язгууртан хүнд л байваас зохих хүлэг хэмээн бодож, тэр морийг эзнээс нь хүчээр булаан авч, хааны газар дахин хүргүүлэхээр хэсэг эрчүүдэд хөтлүүлэн явуулах болжээ. Энэ үед эзэн нь одоо ч эрдэнэт сайхан хүлэг минь эргээд надад ирэхгүй байхаа даа хэмээн харамсаж, мориныхоо сүүлнээс нэгэн туг үс сугалан авч, чагтгандаа зүүгээд: - Миний энэ буянт хүлэг надад л хурдална. Харь газар хүргэгдэж, хаан эзэнд очсон ч эс хурдална. Ингээд Өвгөн Хонгор буяныг минь элдвээр бүү хараагаасай, агдалж битгий зовоогоосой, аяар аяар гуядаасай, муулж бүү хэлээсэй, мөрөөр нь мөнх насжуулаасай хэмээн ханцуй дотроо балбирч:  

Алтан алтан амгайгий нь  

Амы нь дагуулж татаарай  

Алтан сайхан зоогий нь  

Аяар аяар гуядаарай  

Мөнгөн мөнгөн зуузайгий нь  

Марий нь тааруулж тат  

Нэг үгээр хэлхэд, хаад ноёдын өмнө хүч мөхөсдсөний эрхээр эзэн хүн эрдэнэт сайхан хүлэг морио өөрийн гар дор байлгаж, олон олон наадамд удаа дараалан түрүүлж, магнайг нь тэнийлгэж явсан тэр их ач буяныг хариулж чадахгүй болсон бухимдал цухлаа тайлж, Хонгор халзан морио хол газар очоод хүний гарт их зоволгүй, насны эрхээр жаргаасай гэж ерөөсөн тайлал бадгууд юм. Эзний энэ ерөөл эрдэнэт хүлэгт нь шингэж, харь газрын хааны нэр дээр хурдалж, түүний цөсийг хөөргөлгүй, эх нутгийнхаа уулын тарилганд толгойгоо өргөсөн гэдэг.{{Citation needed}} 

=== Бүст нуур, Алтан тэвш уулын домог ===
[[Завхан]] аймгийн  [[Тэлмэн сум]]ын нутагт буй нэг үзэсгэлэн төгөлдөр нуурыг  [[Бүст нуур]]гэдэг байна. Энэ нуурын дунд уул бий. Урьд шадар ван  [[Чингүнжав]] Ховдын цагаан түнгээс гарч Орос улсыг зорин манжийн цэргээс зугтаж явахдаа энд хоног тааруулсан гэнэ. Тэгээд өглөө босоход нь анчин гөрөөчнөөс айсан ан амьтан нуурын мөсөн дээгүүр сүрэглэн давхиж нуурын дундах уул руу айсуй харагджээ. Иймд шадар ван:
Айсан зовсон бүхний амь авран орогнуулдаг ачтай, тустай нуур юмаа хөөрхий хэмээн бишрээд өөдөө харсан сав алтан тэвшээ дунд ууланд нь булж, нуурын мөсийг цоолж товчлуур мөнгөн бүсээ хийсэн гэнэ. Тэр цагаас уг нуурыг  [[Бүст нуур]], дундах уулыг нь Алтан тэвш гэж нэрлэх болжээ.{{Citation needed}}

 Мөн.
 Хоноглосонхон газар нь            
 Ховдын цагаан түнгээ
 Ховлоод мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Бүгсэнхэн газар нь
 Бүстийн дунд уул
 Бүслээд мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Хүлээсэн зорьсон газар нь
 Хүрмэн тагнын цаахна
 Хүрээлэн мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Гурван живаа цэргээ дагуулсан ч болно
 Гургалдай зээрдээ унасан ч болоосой гэж энэ тухай дуу гарсан гэнэ.{{Citation needed}}

=== '''Хүдэр хүү''' ===
Цогтой вангийн хошуунд Хүдэр хэмээх нэгэн бяртай хүн байжээ. Хүдэр хүү ээжийн хамт [[Хотгойд]]  – ойрадын дайн самуунаар өөлдийн 9 шар баатарт олзлогдон хүний газар, гүний нутагт зарцлагдан амьдарч байжээ. Ийнхүү хэдэн жил болоход Хүдэр ч эрийн цээнд хүрч, нэгэн өдөр ээждээ өөлдийн 9 шар баатарыг алж нутаг зорих тухайгаа хэлжээ. Өөлдийн баатарууд өглөө гарч дээрэм тонуул хийсээр орой уван цуван ирдэг, ингэхэд нь Хүдэр хүү мориноос буулгаж үүд өргөн оруулж, морь малыг янзлан, ээж нь хоол цайг нь хийж өгдөг байжээ. Иймээс эхээр зөвшөөрүүлсэний эцэст Хүдэр орой цувж ирсэн баатаруудыг нэг нэгээр нь гэр лүү үүд өргөн оруулахдаа ар голыг нь тас шааж алсаар, хамгийн сүүлд ирсэн ахмад баатар нь сэжиг авч “Хөвүүний нүд яасан улаан байна” гээд зугтахыг завдтал барин авч ноцолджээ. Тэрхүү хоёрыг ач тач ноцолдон буй ахуйд ээж нь Хүдэрийн урьд захисан ёсоор бэлдэн өгсөн хутгаар эрээн булчинг нь тас огтлон алж даржээ. Ингээд Хүдэр хүү бор гэрээ баглан үүрч нутгийн зүг явах замдаа газарын уруу шогшиход ээж нь”Аяар гэм. Хөгшин хүн унагаж алах нь уу? ” гэж таягаараа толгой руу нь тогшиж байсан гэдэг. Хүдэр хүү нутагтаа ирээд хар бор амьдралаар амьдарч байсан бөгөөд энэ хугацаанд хүрээн дээр худалдаа хийж явсан эгнэшгүй хүчтэй оростой барилджээ. Барилдах болоход нөгөөх орос хоёр гартаа хунз цай барин дэлэхэд Хүдэр хоёр засуулаа өргөн дэвсээр гарчээ. Барилдаан болоход Хүдэр мөнөөх оросыг газарт хүргэлгүй нуруугаар нь тас тэврэх алжээ. Хожим Хүдэр Тахилт /Нөмрөг/ уулын оройд байсан бага шиг гэрийн буурин чинээ дайтай бүдүүн модыг : “Хааны аварга дийлэх нь үү? Хангайн аварга дийлэх нь үү?” хэмээн ам гаран тэврэн тонгорсон боловч оройн өмхөрсөн хэсэг нь хугарч түүнийг цохин алжээ. Хүдэрийн шарил Тахилт ууланд байсан ба хавирга нь завсаргүй бөгөөд цээжний хөндийд чоно гөлөглөсөн байсан гэдэг. Түүний шарилыг хожим өөлдүүд хулгайлан авч нутагтаа тахиснаар өөлдийн нутаг хошууд сайн бөхчүүлтэй болсон гэж одоо хүртэл нутгийн ардууд хуучилдаг билээ.{{Citation needed}}

== Алдартанууд==

* [[Шолой убаши хунтайж]]
* [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]]
* [[Ринчин сайн хунтайж]]
* Жамцын Бадраа
* [[Гэндэн эрх дайчин]]
* Хатан [[Бүүвээ баатар]] 
* Хотгойдын шадар ван [[Чингүнжав]]
* [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]]
* [[Дилов хутагт Жамсранжав]]
* [[Гомбожавын Очирбат]]
* [[Санжаагийн Баяр]] 
* Сангажавын Баярцогт
* [[Дэмчигжавын Моломжамц]]
* [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]]
* [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]]
* [[Рэгзээгийн Амарсайхан]]
* [[Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн]]
* [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
* [[Чойсүрэнгийн Дагвадорж]]
* [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
* [[Ринчиннямын Амаржаргал]] 

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Хотгойд| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>4qnawept97zjkkfjbfwirxf3vsjosar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орчин үеийн философи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7820</id>
    <revision>
      <id>869191</id>
      <parentid>641026</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31107" sha1="15w8c9eyk9bauvodij3ssoyx332wy0p" xml:space="preserve">'''Орчин үеийн философи'''

== Ухамсар ==
Шашны бус ба материаллаг үзэлтэй гүн ухаантнууд шашны үзлүүдийг үүсгэсэн ба энэ нь ердийн  panpsychism ба animism -с ондоо заншлуудаар олон өөр замуудад хуваагдан ойлгогддог. Ихэнх бодлууд нь ухаантай мэдлэг ба ухаалаг бодлоос бүрднэ. Бодлын нийтлэг утгуудад холбооны хүчин чадал ба анхаарал, сэтгэлийн хөдлөлгөөн, ой тогтоолт, төсөөлөл, шалтгаан зэрэг ойлголтыг оруулж болно. Мэдэрхүйн үйл явцуудын ихэнх багцыг  багтаасан бодлын орчин үеийн олон тодорхойлолтууд байдаг. Мэдэрхүйн үйлдэл ба бодлын онолууд их олон байдаг. Aristotle, Buddha, Plato, Zoroaster зэрэг хүмүүс болон Islamic, дундад эртний үеийн Ёвроп, Энэтхэгийн гүн ухаантнуудын үзэл баримтлал нь  бусдаас онцгой байдаг. Neoplatonic-н &quot;nous&quot; шиг  бодлын Pre-modern-г ойлгох нь  сансрын өөрчлөлтийн  үндсэн зарчимтай хүний бодлыг холбох, гайхамшигтай сайхан ба мартагдашгүй байхын мэдрэмжинд хүний нүүрний байдал ямар байх явдал юм.Зарим сэтгэл зүйчид оюуны функцүүд шалтгаан ба ой  ялангуяа хамгийн төгс бодлыг бий болгон тэр гэдэгтэй маргана .Энэ байдалд хайр дурлал, сэтгэлийн хөдөлгөөн нь бодлоос ялгаатай байх ёстой ба байгальд субьектив эсвэл илүү их бодит байх  байсан. Тэд ижил шинж ба үүсэлтэй байх бөгөөд янз бүрийн ухаалаг ба сэтгэл хөдөлгөсөн улсуудыг хуваахгүй  гэж мэтгэлцэх нь илүү дээр байсан.Дургүйцэх нь нийтэд дэлгэрсэн хэрэглээнд бидний бидний толгой дотроо авч явах бодол болон өөрөө өөртэйгээ хийх хувийн яриа  бодолтой утга ойролцоо байдаг.Энэ мэтээр  бид  өөрсдийн оюун ухаанд үргэлж  өөрчлөлтийг хийх хэрэгтэй. Ямар ч бодол бидний  мэдэхгүй , чадахгүй , ухаангүй эсвэл ухамсартайгаар харилцах харилцааг тайлбарлаж чадна.

::'''Агуулга '''
:*1.	Үгийн гарал зүй
:*2.	Оюуны чадвар
:*3.	Оюуны агууламж
:*4.	Тархи ба ухамсар
:*5.	Ухамсарын философи
:**5.1	Ухамсар, бие мах бодийн алсын төлөв
:**5.2	Бусад алсын төлөв
:*6.	Ухамсарын шинжлэх ухаан
:**6.1	Сэтгэл зүй
:**6.2	Эволюцийн сэтгэл зүй
:*7.	Хүн төрөлхтний эволюцийн түүх
:*8.	Оюуны эрүүл мэнд
:*9.	Амьтны оюун ухаан
:*10.	Хиймэл оюун ухаан
:*11.	Шашны алсын төлөв
:*12.	Бусад алсын төлөв
:**12.1	Парапсихологи
:**12.2	Memetics


::'''1. Үгийн гарал зүй'''

Эртний англи хэлэнд ерөнхийдөө  бодлын  үгүйсгэл , ойн факультет гэсэн утгатай байсан. Эртний англид сүнслэг мэдэрхүйг  туршин судалж туршлага болгон судлан авч үздэг. Бодлын ерөнхий шинж болох мэдрэмж , ой, хүсэл, бодол зэрэг бүх оюуны факультетуудыг багтаах бодлын ерөнхий шинж нь аажмаар хөгжсөөр 14 ба 15 зуун үед боловсруулагдсан. Ухамсар гэдэг үг нь &quot;mind. courage. anger&quot; буюу грек ба Sanskrit хэлний  &quot;mind&quot;  гэсэн үг юм.

::'''2. Оюуны чадварууд'''
Оюуны чадваруудад  бодлын төсөөлөлж чадах  юмс эсвэл бодлын янз бүрийн үүргүүд багтдаг. Оюуны үйл ажиллагаанд бодох бодол, хүсэл, төлөвлөгөө, үйл ажиллагаа, зорилго зэрэг нь чухал байна. Энэ нь бэрхшээлийг шийдхэд шаардлагатай ба мэдээллийн бэлэгдлийн эсвэл semantic зуучлалыг шаардана. Энэ нь адил загварууд, үйл явцуудыг хэлэх үгнүүдийн хэлэлцүүлэг, мэдлэг, ideation, ярилцлага ба төсөөллийг багтаана. Эдгээр үйл явцуудын анализ нь оюуны сэтгэл зүйн хэсэг байх ба түүнийг заримдаа &quot;higher&quot; буюу оюуны үйлдлээр илэрхийлдэг. Энэ нь гүн бас мэдлэг эсвэл ажиллагааны онцгой агуулгуудыг илрүүлэх ба сайн ойлгох; утгын хэвүүдийг мэдэх; effect ба cause ойлгох; хөдөлмөрийн хэрэгслүүд ашиглах ба бидний хүчин чадалтай холбоотой/хамааралтай гэж боддог. Ой нь мэдлэг , мэдээлэл эсвэл туршлага ба retain, preserve чадал байна. Ой ньуламжлалт гүн ухаанд шургуу сэдэв байсан ба 20 дугаар зууны сүүлээр оюуны сэтгэл зүйн жишээнүүдийн дотор чухал асуултын сэдэв гэж үзсэн.Сүүлийн арван жилүүдэд тэр neuroscience ба оюуны сэтгэл зүй хооронд хамаарал, оюуны neuroscience дуудсан шинжлэх ухааны шинэ салбарын багануудын нэг болсон. Ойн талаар Spotless, Sunshine зэрэг алдартай кинонуудад ба Marcel Proust-н туужид тухайлбал 20th зууны уран зохиолын сонгодог ажлуудад маш их боловсронгуй аргуудаар дурдсан байна. Дүрсэлсэн бодолд  qualia, зургууд, evoking байдлуудын үйл ажиллагаа байна. Тэр нь идэвхгүй туршлагаас илүү characteristically, субьектив үйл ажиллагаа байна. Анхандаа мэдрэмжийн ойлголтод өгсөн зорилгуудын percepts бодолд сэргэх нэр томьёог техникийн үйл явц болон сэтгэл зүйд ашигладаг. Зарим сэтгэл зүйчид ердийн хэлний нэр томьёоны зөрчлүүд &quot;productive&quot;, &quot;constructive&quot;, &quot;reproductive&quot;, &quot;imaging&quot; эсвэл &quot;imagery&quot; зэрэг үйл явцыг дүрслэхийг илүүд үзсэн.

Төсөөллийн үүргүүд дунд юуг төсөөлөх, enact, including багтах ба ондоо алсын төлөвөөс харахад ирээдүйг төлөвлөх чадвар байдаг.Хөхтөн амьтдад Consciousness нэг орчин, өөр хооронд холбоог мэдэх чадвар ерөнхийдөө sentience , субьектив чанар шиг тийм чанаруудыг багтаахад бодлын байдал байна. Энэ нь  оюуны шинжлэх ухааны  neuroscience, зан ааш, бодлын гүн ухаанд чухал судалгааны сэдэв болдог .Зарим гүн ухаантан тархинд системүүдийг боловсруулахад тэр нь мэдээллийн эх сурвалжийн хандалт, төөр субьектив ба ер бусын сисстемд ухааныг хуваана. Ер бусын ухаанд олон ондоо шинжүүд байна. Ер бусын ухааныг бодлын гүн ухаанд intentionality гэж үздэг ба голдуу нэг юмны тухай эсвэл нэг юмны ухаан байна.

::'''3. Оюуны агууламж'''

Оюуны мэдээллүүд нь оюуны үйл явцууд ба чадваруудаар manipulated бий болох чадалтай байдаг. Жишээ нь: бодол, бодлын төрлүүд, сэтгэлийн хөдөлгөөн, percepts ба санаануудыг багтаана. Оюуны мэдээллийн гүн ухааны онолуудад internalism, externalism, representationalism ба intentionality-г багтаана.

::'''4. Тархи ба ухаан'''

Амьтдад  тархи гэх бодлыг хариуцах төв мэдрэлийн системийн удирдах төв байна. Их  амьтдын толгой нь үнэрлэх ба амтлах эрхтэн, сонсголын эрхтэн , харааны эрхтний мэдрэгч аппаратуудад ойрхон ба гавлаар хамгаалсан бүтэцтэй. Сэвсгэр материалууд шиг Primitive амьтан бүхэн толгойтой байхгүй. Толгойнууд нь тун хэцүү байж болно.

Түүхийн турш ихэнх гүн ухаантнууд мэдлэгийг тархины зөөлөн цаас шиг тийм физикийн бодисоор орлуулж болох байсан гэж боддог. Patricia Churchland нарын бодол ба толгой хоорондын үйл ажиллагааг харуулах гэсэн бодолд итгээгүй боловч Descartes mechanistic нэр томьёонуудад өөр энгийн шинжүүд ба рефлексүүдийг тайлбарлахад боломжтой гэж үзсэн.


::'''5. Ухамсарын Философи'''

Ухамсарын гүн ухаан нь физикийн биет тэдний холбоо ба ухаан, оюуны орчин, оюуны функцүүд, оюуны үйлдлүүдийг судлах гүн ухааны салбар юм. Ухамсар болон бие мах бодийн хамаарлыг бодлын гүн ухаанд гол асуудал гэж хардаг. 20th зууны гүн ухаантан Martin Heidegger &quot;properties&quot;-г төрүүлэх субьектив мэдлэг ба ажиллагаа нь Cartesian substances-н хугацаануудын үйлдвэрлэсэн утга байж чадахгүй-г бодсон. Энэ субьектив нь чанарын мэдлэгийн байдлын нэр томьёонуудаар утга авцалдаагүй байх ба Энэ ихэвчлэн ontological хувьсагч байна.


::'''5.1  Ухамсар ба биеийн алсын төлвүүд'''

Monism бодол ба ontologically нь биеийн нэгжүүдийн өөр төрлүүд ба physiologically байна. Энэ ойлголт нь 5 дугаар зууны барууны философи ба 17 дугаар зууны эрдэмтдийн онолын дагуу хөгжсөн. Physicalists байгалийн онол бий болсны эцэст үүнийгбайгалийн онолоор postulated  гэж тайлбарласан. Neutral monists perceiver-н  холбоо нь өөр өөр юмсыг тэдний холбоонд сонирхуулах эсэх depending дэлхийд perceived юмсын  аль нь ч байгалийн эсвэл оюуны гэж үзэх явдлыг баримтална. 20th ба 21st зуунд ердийн monisms бүх physicalism -н өөрчлөлтүүд байсан; эдгээрт байрлалууд behaviorism , төрлийн таних тэмдгийн онол , гажууд monism ба functionalism-г багтаана. Ухамсарын философийн орчин үеийн гүн ухаантнууд бодол нь биеэс нэг юмны separate байхгүй тэдний өөр аргуудад maintaining, reductive эсвэл non-reductive physicalist байна гэсэн үзэл бодолтой байсан. Эдгээр аргууд нь янз бүрийн neurosciences.{ ба хөгжлийн сэтгэл зүй , тооцоологч [[шинжлэх ухаан]] , sociobiology -н талбайнууд} шинжлэх ухаануудад чухал нөлөөтэй байсан. Зарим гүн ухаантнууд хэдий тийм боловч тэр бодол нь цэвэр байгалийнх байх гэсэн ойлголтыг эсэргүүцэх non-physicalist үзэлтэй байсан. Reductive -н physicalists бүх оюуны байдлууд ба өмчүүдийг  эцэсд физиологийн үйл явцууд ба байдлуудын шинжлэх ухааны мэдээллүүдээр тайлбарлахыг батална. Үргэлжилсэн neuroscientific -н хөгжил нь эдгээрийн заримыг тодруулахад тусална. Хэдий тийм боловч бодлын орчин үеийн гүн ухаантнууд оюуны байдлууд, шинжүүдийн intentionality ба субьектив чанаруудыг naturalistic хэллэгүүдээр тайлбарлаж болно гэж үзсэн.


::'''5.2 Өөр алсын төлөвүүд '''

Jose M.R. Delgado энэ тал дээр ангилал хэрэгтэй байна гэж үзсэн. Аристотлийн бодол орчин үеийн Occidental-н гүн ухааны системд нэвчсэн. 


::'''6. Ухамсарын шинжлэх ухаан'''

::'''6.1 Сэтгэл зүй'''

See also: Sigmund Freud , Carl Jung , ба Unconscious бодно.

Psychology бодлын судалгаа y noology  туршлага, оюуны ажиллагаа, хүний зангийн шинжлэх ухааны судалгаа байна.  Хүний сэтгэл зүйн зангийн онолууд зохиохын тулд interpersonal холбоо, соёлын нөлөө , хүрээлэн буй орчны нөлөө, хувийн шинж чанар, сэтгэлийн хөдлөл, мэдлэг, ойлголт шиг тийм оюуны үйл явцуудын шинжлэх ухааны судалгаануудыг оруулна. Сэтгэл зүйн бас сэтгэцийн эрүүл мэндийн бэрхшээлүүдийн эмчилгээ ба хувийн өдөр дутмын амьдралуудын бэрхшээлүүдийг багтааж , хүний ажиллагааны янз бүрийн хүрээнд тийм мэдлэгийн хэрэглээг лавлана. 

Сэтгэл зүйн шинжлэх ухаан нь бусад нийгмийн шинжлэх ухаануудаас ялгаатай байна. Historically , сэтгэл зүйд тэр эхэндээ ухаантай хүнээс илүү бодолтой зовох байсан neuroscience ба биологиос ялгаатай байсан. Орчин үеийн сэтгэл зүйн шинжлэх ухаан ойлголтын түүний төсөөлөл , мэдлэг , зан , ба ой тогтоол муудахад физиологийн ба neurological үйл явцуудыг нэгтгэнэ.


::'''6.2 Хөгжлийн сэтгэл зүй'''

Хөгжлийн сэтгэл зүй нь уг сэтгэл зүйн онцлогуудыг үзэх сэтгэл зүйн дотор арга байна. Энэ нь сексийн сонголт эсвэл байгалийн сонголтын ажилтай бүтээгдэхүүнүүд, хүний сэтгэл зүйн онцлогууд evolved даслууд байх зэрэг олон янзаар тайлбарлахыг хичээнэ. Дархлааны систем ба, уушиг , зүрхний физиологийн механизмууд тухай Adaptationist-н бодол хөгжлийн биологид ердийн байна. Хөгжлийн сэтгэл зүй нь сэтгэл зүйд ижил бодлыг хэрэглэнэ

Steven Pinker ба , Adapted Mind , E O Wilson , Konrad Lorentz , Evolutionary neuroscience : нэмэлт мэдээ


::'''7. Хүн төрөлхтний эволюцийн түүх'''

Хүний оюуны чадамжийн хувьсал тэр хүний оюуны чадамж яаж бий болсоныг тайлбарлахыг оролдох онолуудын талаар. Хүний хэлний бий болоход үүсэх асуултыг хүний толгойны хувьсалд уядаг.

Хүний хувьслын цагийн хуваарь өмнө 50.000 оноор behavioral modernity -н бий болох хүртэл Pan -н аймгын салалтаас ойролцоогоор 7 сая он эрчилнэ. Энэ цагийн хуваарийн эхний 3 сая жилийн гол зүйл Sahelanthropus дараах 2 сая жилийн гол зүйл Australopithecus, төгсгөл 2 сая жил нь жинхэнэ хүний төрлийн түүх үргэлжилсэн. 

Тэмдгүүд ба багажуудын хэрэглээ, ёслол , mourning , бодлын онол , мөрөөдөл, хүний оюуны чадамжийн олон онцлогууд нарийн зохион байгуулалттай боловч ихэнх нь мичинд илэрч байна.

Таамаглалын &quot;Great leap forward&quot; эсвэл , оюун ухааны гэнэтийн өөрчлөлт бий болсон тал дээр маргаан байна

Оюуны чадамжийн хувьслын онолууд include:

::*Нийгмийн толгойны таамаглал улаан цээжит бялзуухай Dunbar
::*Сексийн сонголтын таамаглал Geoffrey Miller
::*David цент Geary , Mark боть Flinn -р тайлбарласан экологийн dominance-social өрсөлдөөн ба Carol боть Ward ихэнхдээ Richard D. Alexander -н ажилд суурилсан
::*Өвчний эрүүл мэнд ба эсэргүүцлийн радио дохио шиг оюуны чадамжийн санаа
::*Бүлгийн сонголтын онол тэр бүлэгт тэтгэмжүүдийг өгөх бие мах бодын онцлог шинжүүд дээр cited -сан тэдгээр шиг тийм хувь хүний муу талууд байсан ч гэсэн бий болохыг батална
::*Байдалтай түүгээр A өндөр IQ тэжээлийн түвшингүүд гэх мэт өндөр , муу зуршил, физикийн ба нийгмийн орчин, радио дохио, оюуны чадамж


::'''8. Сэтгэцийн эрүүл мэнд'''

Эрүүл мэнд: зүйл гол

Бүлгийн эрүүл мэндтэй адилаар сэтгэцийн эрүүл мэнд нь metaphorically бодлын эрүүл мэндийн байдлын тухай ярьж чадна. Хүн өдөр дутмын амьдралдаа ердийн эрэлтүүдтэй уулзах болон оюуны ба сэтгэл хөдөлгөсөн чадварууд ашиглаж  Merriam-Webster -д сэтгэл хөдөлгөсөн ба сэтгэл зүйн сайн сайхны A -н улс гэж сэтгэцийн эрүүл мэндийг тогтооно. Дэлхий эрүүл мэндийн байгууллагаас гаргасан сэтгэцийн эрүүл мэндийн нэг &quot;official&quot; -н тодорхойлолт байхгүй. Соёлын ялгаанууд , субьектив үнэлгээнүүд , ба competing мэргэжлийн онолууд бүх affect (хир зэрэг) яаж &quot;mental health&quot; -г тодорхойлсон. Ерөнхийдее ихэнх мэргэжилтнүүд &quot;mental health&quot; ба &quot;mental illness&quot; эсрэгүүд байхгүй гэж зөвшөөрнө. Бусад үед хүлээн зөвшөөрсөн ой тогтоол эмх замбараагүй байдал байхгүй байх сэтгэцийн эрүүл мэндийн заагч заавал байхгүй

Сэтгэцийн эрүүл мэндийн тухай бодох ганц зам нь хүн амжилттай ба үр дүнтэй ажиллах явдлыг харах юм. Авьяастай ба мэдлэгтэй  байх, хэцүү байдлуудаас буцаж хэвэндээ орох эсвэл &quot;bounce back.&quot; -д чадах, бие даасан амьдралыг тэргүүлэх ба, хангалттай холбоонуудыг барих, дарамтын хэвийн түвшингүүдтэй харьцаж чадах зэрэг сэтгэцийн эрүүл мэндийн шинжүүд байна. 

Хий судлалын эмчилгээ орлогын бэрхшээлүүдэд үйлчлүүлэгчдэд туслах бэлтгэгдсэн psychotherapists -р хэрэглэдэг interpersonal , relational оролцоо байна. Энэ голдуу субьектив discomforting -н туршлагыг багасгах ба сайн сайхны хувь хүний мэдрэмжийг нэмэгдүүлэхийг тооцно. Psychotherapists бүлгийн холбоонуудыг сайжруулахад эсвэл , өвчтөн үйлчлүүлэгчийн сэтгэцийн эрүүл мэндийг сайжруулахад зохиодог ба яриа , холбооны шинж өөрчлөлт , барилга туршилтын холбоонд суурилсан техникүүдийн хэмжээг хэрэглэнэ. Хий судлалын эмчилгээний хэрэглээний гол хэлбэрүүд therapeutic хүрэх эсвэл , драм , урлаг , бичсэн үг шиг тийм холбооны янз бүрийн бусад байдлуудад хэрэглэнэ гэхдээ зөвхөн яриа ярьсан. Хий судлалын эмчилгээ үйлчлүүлэгч ба бэлтгэгдсэн эмчлэгч хооронд structured тулгаралтын дотор болно. Тодорхой зорилготой , theoretically суурилсан хий судлалын эмчилгээ бусад аргуудын олон зүйл created-саар байх ба бий болгосон сэтгэл зүйн задлан нь 19 дүгээр зуунд эхэлсэн.


::'''9. Амьтны оюун ухаан'''

Амьтны  мэдлэг ,(танин мэдэхүйн) оюуны ethology,цол амьтдын оюуны хүчин чадлуудад орчин үеийн аргад өгсөн байна. Тэр бас хүчтэй ethology -н ойртох , behavioral экологи , ба хөгжлийн сэтгэл зүйгээр influenced -сан гэвч , харьцангуй сэтгэл зүйнээс бий болсон. Амьтны мэдлэгийг linguistics-related судалгаагаар гаргадаг.


::'''10. Хиймэл оюуны чадамж'''

Хиймэл оюуны чадамжийн Philosophy : гол зүйл

1950 -д онд Alan M. Turing машинуудын оюун ухааныг шалгаж болохыг санал болгож &quot;Computing machinery and intelligence&quot;-г хэвлэсэн. Энэ үйл явц одоо Turing Test -г нэрлэсэн. Нэр томьёоны хиймэл оюун эхлээд &quot;the science and engineering of making intelligent machines&quot; бодох John McCarthy -р ашигласан. Тэр хиймэл нэгжээр үзэсгэлэн гаргасан даруй бас нууц мэдээг хэлж болно. customized машинууд эсвэл компьютерүүд ашиглаж голдуу боловсруулдаг ба оюуны шинж , сургалт ба өөрчлөлтийг харилцаа, инженер ба neuroscience , зан ааш , тооцоологчийн шинжлэх ухааны overlapping талбайнуудад суралцдаг AI. 

Оюуны шинжийг тодорхойлоход шаардлагатай байх автоматжуулах машинуудыг хийх үүрэг нь AI -н судалгаанд хамаардаг. Жишээ нь: нүүрний таних ба үг , хүний хэл , гар бичиг , оношилгооны ба хэрэглэгч асуултуудад хариулах чадал , ба төлөвлөлт төлөвлөх , хяналтыг багтаана. Тиймээс бусад видео тоглоомууд ба компьютерийн [[шатар]] шиг стратеги тоглоомууд , програм хэрэглээнүүд , мэдлэг уурхай , бодит амьдралын бэрхшээлүүдийн шийдлүүдээр хангахад чиглэсэн AI -н судалгаа бас инженерийн сургалт болсон. AI -тай холбоотой хамгийн том бэрхшээлүүдийн нэг нь тэр байна. AI -н шүүмжлэгчид AI -н машинаар жинхэнэ гайхамшигтай юмсыг хийж чадах их төхөөрөмжүүдийг бий болгосон.

Бодлын орчны тухай маргаан хиймэл оюуны чадамжийн хөгжилд холбогдолтой байна. Бодол үнэхээр ухаантай хүний ажиллахаас өндөр эсвэл  юмны separate байна тэр нь боломжтой байсан бол тэр машины дотор recreate -ж байх болно.


::'''11. Шашны алсын төлөвүүд'''

Янз бүрийн шашны заншлуудын онцгой алсын төлөвүүдэд бий. Ихэнх заншлуудад ид шидийн уламжлалууд ялангуяа үнэтэй оюуны зорилгыг боддог аминч бодлыг дийлж байна. 

&quot;moach shalit al halev&quot; бодол цөмийг захирна гэж Judaism зааж байна. Хүмүүс залбирал хийх үеэр сэтгэл хөдөлгөсөн arousal -г чиглүүлэх ба elicit тэр гүн логикийн ойлгохыг ашиглах ба , Torah -д enclothed -сан  Divine Will -н дагуу сурахаар intellectually Divine -д хандаж чадна. Christianity сүнснээс алдартай заримдаа нэмэлт ба сүнснээс ондоо бодлыг харах хандлагатай байсан. Western esoteric уламжлалууд заримдаа тэр байгалийн өөр шатанд байх оюуны бүлгийг асууна. 

Хинди шашин янз бүрийн гүн ухааны бүлгүүд divine -н бодит байдал, Brahman , (ижил) адил эсвэл өөр байна.

[[Буддын шашин]] skandhas эсвэл бараг таван нийлбэрээс бүрдэнэ. Энэтхэгийн philosopher-sage Sri Aurobindo их гүн ухаантнууд ба шинэ шашны хөдөлгөөнүүд байх учир түүний адил зан ааштай Eastern ба Western сэтгэл зүйн уламжлалуудыг нэгтгэхийг оролдсон.

Taoism биеэс салангид (биш) үгүйгээр бодол ба , хүн байгалийн хүчнүүдтэй contiguous байхыг харна. Confucianism perfectible inherently шиг бие шиг бодлыг харна.

See also: сэтгэл зүй ба Buddhism


::'''12. Өөр алсын төлөвүүд'''

::'''12.1 Парапсихологи'''

Parapsychology телепат ба telekinesis тэр precognition жишээлбэл paranormal байхаар харагдах ер бусын үзэгдлүү -н эсвэл , paranormal-н ер бусын үзэгдлүүд-н тодорхой төрлүүдийн шинжлэх ухааны судалгаа байна. 1889 оноос өмнө сэтгэл зүйч Max Dessoir -р coined-сан ба энэ хугацаанд Greek para psyche ба тэмдгүүдэд суурилдаг. j.B. Rhine дараа нь &quot;parapsychology&quot; тэр ид шидэт ер бусын үзэгдлүүд-н судалгаанд туршилтын аргуудыг өгсөн аргуудад өөрчлөлт үеэр эрт хугацааны &quot;psychical research&quot; -н солиогоор popularized–сан. Сэтгэл зүйн чадварууд exist.{ -д тайлбарлаагүй байсан  гэж итгэх олон эрдэмтэдтэй маргаантай байна.  Parapsychology. parapsychology -н байдалд pseudoscience -р дүрмийг анхаарах олон судлаачидтай , шинжлэх ухаан бас маргасан байна. 

::'''12.2 Memetics'''

Memetics тэр 1980s -д Douglas Hofstadter ба Richard Dawkins -р гарсан , Darwinian хувьсалтай адил зүйлд үндэслэсэн оюуны мэдээллийн онол байна. Тэр соёлын мэдээллийн дамжуулалтын хөгжлийн загваруудад санал байж хуурна. гентэй ижил , meme тэр бодол-руу бодлоос өөрийг нөхөн үржиж чадах ба тэр нэг эсвэл илүү их хувь хүний бодлуудад &quot;hosted&quot; байх зангийн санаа , итгэл , хэв байна. memetically өөр reproducing meme-р үздэг (энэ мэтээр) тэгээд юу үгүй бол итгэл батлах influencing -н ондоо нэг хүн гэж үзэх. Генетикийн шинжлэх ухаан -р , Dawkins -н тайлбар доор ялангуяа , meme амжилт &quot;virus of the mind&quot; тэрийг бодож үзэж болох тэрд , &quot;selfish&quot; байж магад эсвэл , түүний зохион байгуулагчийн үр нөлөөнд туслах түүний тусламж хүлээж байгаа байж болно.


[[Ангилал:Өнөө үеийн гүн ухаан| ]]</text>
      <sha1>15w8c9eyk9bauvodij3ssoyx332wy0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айраг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8202</id>
    <revision>
      <id>869164</id>
      <parentid>824461</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22179" sha1="mnl5ssnq1d0o5yklzzhilwft2dsj420" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolian_Cuisine_13.JPG|thumb|[[Өрөм]], [[боорцог]], [[ааруул]], айраг]]
[[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 04.jpg|thumb|right]]
'''Айраг''' —  Гүүний [[сүү]] хөрөнгөлөн бүлж исгэсэн [[цагаан идээ|цагаан идээний]]&lt;ref&gt;[http://ebookee.org/Mongol-Kelen-Toli-Dictionary-of-the-Mongolian-Language_1088154.html Монгол хэлний толь]&lt;/ref&gt; төрөлд орох амин дэмээр баялаг нүүдэлчдийн уламжлалт [[унд]]&lt;ref&gt;[http://toli.query.mn/ Монгол хэлний товч тайлбар толь]&lt;/ref&gt;. 

Гүүний сүү сүүгээр хийдэг гашуувтар исгэлэн амттай, цагаан өнгөтэй ундаа. [[Халх Монголчууд]] гүүний сүүгээр, [[Баруун Монголчууд]] гүү болон үнээний сүүгээр айраг исгэдэг. 

==Түүх==
[[Файл:Mare milking Suusamyr.jpg|thumb]]
Манай оронд гүүний айраг үйлдвэрлэх явдал олон мянган жилийн түүх уламжлалтай юм. Айраг нь эртнээс нааш монгол угсаатны дунд өв уламжлан хадгалж ирсэн технологи, зан үйлыг шингээсэн өвөрмөц ундаа юм. Гүүний айргийг Монгол Улсаас гадна нүүдэлчин соёлтой Бүгд Найрамдах [[Казахстан]] ба [[Киргиз]] улс, ОХУ-ын Автономит [[Башкортостан|Башкир]] болон [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]] улсад боловсруулан хийдэг байна. Монгол оронд айраг бол өргөн дэлгэрсэн ундаа бөгөөд [[Булган аймаг|Булган]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Төв аймаг|Төв]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгууд айраг үйлдвэрлэдэг гол нутаг юм. Гүүний айргийг зун, намрын улиралд хийдэг уламжлалтай боловч гүүг нэмэгдэл тэжээлээр тэжээсэн нөхцөлд жил тойрон сааж айраг исгэж болно. Гүүний айраг бол манай хүн ардын зун цагт өдөр тутмын хэрэгцээт хүнсний чухал зүйл болохоос гадна эмчилгээ сувилгааны чанартай бүтээгдэхүүн болдог. Ер нь адуун сүрэг сүрьеэ, бруцеллёз, дэлэнгийн үрэвсэл зэрэг саалийн бусад төрлийн малд өргөн тохиолддог өвчнөөр өвчилдөггүй учир сүү шим нь энэ талаар харьцангуй цэвэр гэж үзэж болох юм.

'''Хөхүүрийн айраг исгэх арга, технологи, зан үйл'''

Айргийг ширэн хөхүүр, модон хувингийн аль нэгэнд исгэх боловч хөхүүрт исгэх нь илүү байдаг. Монголчууд айргийг хоёр үндсэн аргаар исгэж иржээ.

1. Хөхүүрээр исгэх. Урьд онд айраг исгэж байсан хөхүүрээ дараа зун нь дэвтээж цахлан дүүжлээд түүндээ шинэ саамаа хийж сайтар бүлж исгэдэг. Ерөөс гүүний айргийг хэдэн жил дараалан исгэсэн ширэн хөхүүр сүү айрагны шим чанарыг өөртөө сайн шингээсэн байх тул тусгай хөрөнгө шаарддагүй.

2. Хөрөнгөөр исгэх. Урьд жилийн намрын айрганд 1 кг орчим шар будаа үзэмний аль нэгийг хийж идээшүүлэн авч цэвэр уутанд хийж хадгалсан байх ёстой. Ингэж хатаасан хөрөнгөө саамандаа хийж бүлж исгэнэ. Эсвэл хонь ямааны шинэхэн таргаар хөрөнгөлөн исгэж болно. Ингэхдээ саамны литр бүрт 100-150 гр тараг ноогдуулна.


Саам болон айргийн бүрэлдэхүүний 1.8-2.2 орчим хувийг эзэлдэг уургийн бодис сүүн хүчлийн бактерийн нөлөөгөөр үхрийн сүүтэй адил нягт элгэн бүрэлдэхгүй харин үл мэдэг жижиг язмаг үүсгэдэг учир ходоод гэдэсний ажиллагааг хүндрүүлдэггүй, хялбархан шингэдэг. Саамын нийт уургийн 40% -ийг альбумин, глобулин мэтийн уусагч уураг эзэлнэ. Энэ уусмал уургийн дотор 47.6% нь альфалакто-альбумин, 31.4% бета-лакто-глобулин, 14.8% иммунт глобулин эзэлж байгаа нь гүүний айргийн сувиллын ач холбогдлыг тодорхойлох нэг хүчин зүйл билээ. Айраг боловсруулах үед уургийн зүйл задарч цөөн молекулт, хялбар шингэж боловсрох нэгдлүүд болж хувирна. Альбумин задарч альбулоз пептон, амин хүчил болно.

Казеин мөн маш нарийн язмаг үүсгэн тунадасжина. Айргийн бүрэлдхүүнд чухал чухал амин хүчлүүд байх бөгөөд амин хүчлийн найрлагын хувьд айраг нь төгс чанарт тэжээлийн зүйл юм. Үүгээр айраг нь эхийн сүүтэй ойролцоо юм. М. А. Маринагийн судалснаар үзэхэд гүүний сааманд триптофан 1.38-1.44% буюу үхрийн сүүнийхээс илүү байна. Триптофан бол хүний биед их чухал үүрэг гүйцэтгэдэг, түүнээс РР витамин, цөсний хүчил, бэлгийн ба кортикостероид гормон, стерин зэрэг биологийн чухал бодисууд үүсдэг байна. Айргийн уургийн бүрэлдхүүнд ер нь 20 орчим амин хүчил байх бөгөөд түүний 10 нь бие махбодын дотор нийлэгжиж бий болдоггүй учир хүнсний зүйлээр гаднаас орж байх ёстой бусад амин хүчлээр орлуулж боломгүй амьдралын чухал хүчлүүд юм.

Эдгээр хүчлээр бие махбодыг хангаж өгөх хүнсний эх үүсвэр нь айраг гэж зүй ёсоор үзэж болно. Айрагт 1.5-2.2%-ийн хэмжээний тослог байна. Сааманд тос жижиг бөмбөлөг байдлаар орших боловч айраг бүлэх явцад тос нь бөөгнөрч айргийн гадаргууд хөвнө. Айргийн тосны бүрэдхүүнд олон холбоост үл ханасан  өөхөн хүчил линолийн ба линолений хэмжээ 38.6%, нэг холбоост үл ханасан хүчил децений, тетрадецений, пальмитолеиний, гептодецений, олеиний хүчил 25.9% ханасан хүчлүүд 35.5% -ийг эзэлж байдгаас үзэхэд айргийн тосонд орших 20 орчим өөхөн хүчлийн дотор үл ханасан хүчлүүд 64.5% -ийг эзэлдэг байна. Үл ханасан өөхөн хүчлүүд хүний бие махбодод маш хариуцлагатай үүрэг биелүүлнэ. Айргийн тосны константыг авч үзвэл иодын тоо нэлээд өндөр, Монголд хийсэн судалгаагаар 95.5, Казахстаныхаар 101 хүрч байжээ. Айргийн тос цөсний хүчлийн нөлөөгөөр хялбархан эмульс болж  липаза ферментийн үйлчилгээгээр задарна.

Айргийн найрлаганд хүний биеийн эрүүл мэндэд хэрэгцээтэй бараг бүх витамин агуулагдаж байдаг. Айраг А, С, В амин дэмээр маш баялаг байдаг. Нас гүйцсэн хүний биед өдөрт А амин дэм- 1 мг, Д- 0.002 мг, С- 50-75 мг, В- 2-3 мг, РР -20 мг гэх мэт витаминууд шаардлагатай байдаг гэж үздэг. 1л айрагт 0.3-0.4 мг А амин дэм, 95-100 мг- С амин дэм гэж П.Берлиний тодорхойлсноор 250-330 мг, Казахстанд хийсэн судалгаагаар 100-200 мг аскорбины хүчил байдаг ажээ. Айраг бол Д амин дэм ихтэй бүтээгдэхүүн юм. Үржийн витамин болох Е амин дэм 1л сааманд 0.65-1.05 мг байдаг ажээ. Холестриний солилцоонд ордог F амин дэм линолийн, линолеиний, арехидоны, зэрэг үл ханасан өөхөн хүчлийн хэмжээнээс хамаардаг тул айраг бас энэ амин дэмээр баялаг. Айрагт В – гийн төрлийн амин дэм их байдаг.

Айргийн шимт чанарыг түүний бүтээгдэхүүн дэх эрдэс бодисуудтай холбож үзэх ёстой. Айраг бол [[кальци]], [[фосфор]], [[кобальт]], [[зэс]] зэрэг эрдсээр үхрийн сүүнээс давуутай. Айраг нь ялзруулагч бактер, гэдэсний савханцар, стафилококк зэрэг хөнөөлт болон сүрьеэ, хижиг, балнад, иж балнад мэт халдварт өвчний үүсгэгчийн өсөлт, үржилтийг саатуулах, гэдсэн дэх ялзралын үйл явцыг зогсоох, гэдэсний рH –ийг хүчиллэг орчинд байлгах үйлчилгээтэй. Айрагны энэхүү сувилал эмчилгээний чанар нь нэг талаар хөрөнгийн бичил биетүүдийн ялгаруулдаг антибиотик бодис, нөгөөтэйгүүр исэлтийн үр дүнд бий болдог үлэмж хэмжээний сүүний хүчлийн хэмжээтэй шууд холбоотой. Ийм учир айргийн хөрөнгө бэлтгэхэд антибиотик идэвх сайтай, хоорондоо харилцан нийцэл чанартай сүүнхүчлийн бактер, дрожжийн өсгөврүүдийг шилэн сонгож хамсгах нь чухал юм. Гүүний сүүнд 6.5-7.0% сүүний чихэр-лактоза байдаг.

Айраг исгэх явцад энэ чихэр сүүн хүчлийн бактери, дрожжийн ферментийн нөлөөгөөр исэлдэн сүүн хүчил, спирт болж хувирна. Исэж гүйцсэн айргийн бүрэлдхүүнд үлдэгдэл чихэр 2.5% орчим, этил спирт 1.9-2.0% байх ба ерөнхий хүчиллэг 120 Т0 байна. Айраг исгэх явцад хөрөнгийн бичил биетний лактоз фермент сүүний чихрийг глюкоз, галактоза гэсэн хоёр моносахарид болгон задална. Тэр нь цаашид сүүн хүчил, спирт, нүүрсхүчлийн хий, бусад амт үнэр үүсгэгч органик бодисууд болон задрах бөгөөд ер нь энэ бүх исэлтийн явц маш нарийн төвөгтэй процесс юм. Зөвхөн үзмийн чихэр глюкозыг сүү хүчил, этил спирт болгон задлахад 20 гаруй фермент 6-8 кофермент, калий, магнийн ион оролцоно. Маш олон янзын исэлтийн үр дүнд дээр өгүүлсэн сүүн хүчил, нүүрс хүчлийн хий, спиртээс гадна бага хэмжээгээр пропил, бутилын спирт, цуу, пропион, пиро усан үзмийн хуван хүчлүүд [0.5-0.8%], альдегид, глицерин [1-3%], төрөл бүрийн эфир, ацетон, диацетил зэрэг нэгдлүүд үүсэж айргийн өвөрмөц үнэр амтыг бий болгоно. Айраг исгэх процесст сүүн хүчлийн савханцар, [энэ нь болгарын савханцартай хэлбэр дүрс, шинж тэмдгээр ойролцоо] сүү хүчлийн кокк-стрептококкус лактис мөн үнэр үүсгэгч бактер, торула маягийн дрожж оролцоно. Стрептококк нь хүчиллэг орчинд тэсвэр муутай учир исгэлэн өндөржихөд цөөрөх бөгөөд харин сүүн хүчлийн савханцар, дрожж идэвхтэй өсөж үрждэг. Энэ нь айргийн исэлтийн явцад сүүн хүчлийн савханцар , дрожжийн өсөж үржилтэд чухал шаардлагатай биологийн идэвхт бодис бий болж, pH –ийн хувьд тодорхой нөхцөл бүрддэгтэй холбоотой байна.

==Айргийн хөрөнгөний микроорганизмын судалгаа==

Манай улсад айргийн хөрөнгөний цэвэр ба Симбиоз микроорганизмын үндэсний сан хадгалж, шаардлагатай үед хэрэглэсээр байна. Ардын уламжлалт аргаар бэлдсэн айрагнаас проф. Р. Балдорж 1962-1970 онуудад Булганы Сайхан, Архангайн Хайрхан, Өвөрхангайн Хужирт, Дундговийн Адаацаг, Эрдэнэдалай, Төв аймгийн Баянжаргалан, Борнуур, Жаргалантийн сангийн аж ахуй, айрагнаас микробиологийн сонгомол нийцүүлсэн аргуудаар сүүн хүчлийн бактер, савханцар, стрептококкокууд, спиртийн эсэлтийн лактоза эсгэдэг ба эсгэдэггүй дрожжуудын цэвэр өсгөвөрүүдийг ялгаж хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн гол шинжүүдийг судалсан. Айргийн хөрөнгөний микроорганизмыг Биль 1881 он, Сорокин 1883, Григириев 1885, Архипов 1930, Соловьев 1963, Воткевич 1934, Марков-Осоргин 1941, Халин 1938, Оспанова 1973, Чумаков 1958, Гриценко 1964, Р. Балдорж 1962-1974 онуудад судалж, 1881-1981 он хүртэл 100 гаруй жил судлагдаж эцэст нь гүүний айраг, үнээний тосгүй сүүний айраг болон эсэглэн сүүн ундааны хөрөнгөний микроорганизмын дүр зүйлийн хувьд нэгдсэн дүгнэлтэнд хүрсэн.

==Айргийн хөрөнгөний сүүн хүчлийн бактерийн судалгаа==

1960-1981 он хүртэл Давидов 1965, Хрисаноровна 1965, Хр. Чомаков 1966, Р. Балдорж 1964-70, Ц. Намсрай 1974 нар гүүний айраг, үнээний тосгүй сүүний айрагнаас сүү хүчлийн бактерийг цэврээр ялгаж судалжээ. Үнээний тостой ба тосгүй сүүнд гаргаж авсан. Ардын уламжлалт аргаар бэлдсэн айрагнаас 40-41 С градуст 60 цагт 290-310 Т хүчиллэг, 20-25 С градуст 220-280 С хүчиллэг үүсгэж байгаа нь спиртгүй сүүн ундаа бэлтгэх боломж бий болж байна. Цаашид сүүн хүчлийн савханцрын лактоза задалж сүүний хүчил үүсгэлтийг тодорхойлох асуудал, онол, практикийн хувьд чухал ач холбогдолтой байдаг. Монгол гүүний саамаар бэлдсэн айргийн хөрөнгөний сүүн хүчлийн савханцар эс ба колоны хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн шинжүүдэд Богданова 1962, Квасников 1975, Хор.Чомаков 1966, Королев 1966, Цион 1948 нарын тодорхойлсон лактобактерум булгарикумтай тохирч байгаа тул омгийн хувьд Лактобактерум булгарисум Мон-75 гэж тодорхойллоо.

==Монголын айргийн хөрөнгөнөөс ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн ерөнхий шинж чанар==

Айргийн хөрөнгөнөөс ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн колонын, эсийн хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн шинж чанарыг цагаан идээний нэрт микробиологич Богданов 1969, Скородумова 1963, Королева 1966, Козолов 1972, Берджийн 1936 түлхүүр бичигтэй харьцуулан судалсан юм. Айрагнаас ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийг ферментийн гидролизид оруулсан 1.5 хувийн агартай 3 хувийн шохой, 4 хувийн натри-хлорын уусмал бүхий сонгомол орчинд 28-30 С-ийн температурт 24-48 цаг өсгөвөрлөж үүссэн гүний колони нь завь хэлбэртэй, цагаан өнгөтэй, колоны диаметр нь 1-2 мм эс нь хосоор байрласан. Стрептококкийн үржлийн идэвхит температури 28-30 С температурын дээд цэг 35-40 С темлературын доод цэг нь 10-22 С байв.

Стрептококкийн үнээний тосгүй сүүнд үржих үеийн ерөнхий хүчиллэг үүсгэлт, эсийн тоог үржлийн 4 үе шатуудаар үзэхэд тэг цагт эсийн тоо 353 сая /мл, ерөнхий хүчиллэг 28.8 Т, 6 цагийн дараа эсийн тоо 531 сая/мл хүчиллэг 38.5 Т, 24 цагийн дараа эсийн тоо дээд цэгтээ 580 сая/мл, хүчиллэг 90.2 С, 48 цагт эсийн тоо 350 сая/мл, ерөнхий хүчиллэг 120 Т болж байсан. Айрагнаас ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн лактоз задлах, сүүний хүчил үүсгэлт, 0-48 цаг, 28-30 С-т өсгөвөрлөх үеийн эсийн тооны хөдлөл зүйг судлаж, цаашид судлагдсан сүүн хүчлийн стрептококкийн дүрс, зүйл омгийг тодорхойлох зорилготой сүүн хүчлийн бактери судлагч нэрт эрдэмтэн Богданов 1962, Королева 1966, Берджийн түлхүүр бичигтэй харьцуулж эс ба колоны хэлбэр зүй хөдөлгөөн, нүүрс ус эсгэх чадвар, граммаар будагдах, хүчил үүсгэлтийн дээд хязгаар антогнист чанар, температурын хязгаар, индикатортой цуг ангижруулах, ээдүүлэх зэрэг шинж чанарыг судалсан үзүүлэлттэй харьцуулж, судалж буй стрептококкийг стрептококк  Лактисийн дүрс омог нь Стрептококк лактис-Мон-75 гэж тодорхойлжээ.

==Ууцгааяаа==

==Мөн үзэх ==
* [[Шар айраг]]

==Эх сурвалж ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүн]]
[[Ангилал:Исгэсэн ундаа]]
[[Ангилал:Цагаан идээ]]
[[Ангилал:Морины бүтээгдэхүүн]]
[[Ангилал:Монголын согтууруулах ундаа]]
[[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]]
[[Ангилал:Казахстаны хоол]]
[[Ангилал:Оросын хоол]]
[[Ангилал:Буриадын хоол]]
[[Ангилал:Тувагийн хоол]]
[[Ангилал:Халимагийн хоол]]
[[Ангилал:Сахагийн хоол]]
[[Ангилал:Башкирын хоол]]
[[Ангилал:Татарын хоол]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн хоол]]
[[Ангилал:Киргизийн хоол]]
[[Ангилал:Эртний хоол]]</text>
      <sha1>mnl5ssnq1d0o5yklzzhilwft2dsj420</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аргон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8285</id>
    <revision>
      <id>869223</id>
      <parentid>864176</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20395" sha1="j3wr9ratqcaqxjrgjoi0xelnemg284y" xml:space="preserve">{{Featured article}}

{{Distinguish|Аргун}}{{Инфобокс аргон}}

'''Аргон''' нь [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 18, химийн тэмдэглэгээ нь '''Ar'''.  Аргон нь [[үелэх систем]]ийн 18-р бүлэг буюу [[инерт хий|инертийн хийн бүлгийн]] гуравдахь элемент бөгөөд [[Дэлхий|дэлхий]]н [[агаар мандал|агаар мандлын]] 0.93%-ийг эзлэнэ. Дэлхий дээр хамгийн өргөн тархалттай инерт хий юм. Аргоны [[электрон үүл]]ний хамгийн гадна орбит [[электрон]]оор бүрэн дүүргэгдсэн байдаг тул хамгийн тогтвортой, өөр элементүүдтэй [[химийн холбоо]] үүсгэдэггүй болно. 

== Химийн шинж чанар ==
Аргон нь [[хүчилтөрөгч]]ийн хийтэй ойролцоо хэмжээтэй, харин [[азот]]оос 2.5 дахин ихээр усанд уусна. Аргон нь өнгө, үнэр, амтгүй. [[Хийн төлөв|Хий]] болон [[шингэн төлөв]]т хоргүй элемент. Аргон нь ямарч нөхцөлд инерт шинжтэй, өрөөний температурт тогтвортой нэгдэл үүсгэхгүй. 

Аргон нь хэдийгээр инерт хий боловч, Хелсинкийн Их сургуулийн лабораторид аргоныг [[фтор]] ба [[устөрөгч]]тэй нэгдүүлэн  ''аргон гидрофлюорид'' (HArF) метастэбл нэгдлийг гарган авсан байна&lt;ref&gt;&quot;{{Webarchiv|url=http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Ar-en.htm |wayback=20110822152520 |text=Periodic Table of the Elements: Argon |archiv-bot=2026-09-11 05:56:54 InternetArchiveBot }}.&quot; ''[http://www.lenntech.com/ Lenntech].'' 2008. Retrieved on September 3, 2007.&lt;/ref&gt;. 
Хэвийн нөхцөлд аргон нь HArF нэгдэл үүсгэхгүй боловч, аргон нь мөн усны молекулийн латиссд (lattice) урхилагдан [[клатрат]] үүсгэж болно&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ej.iop.org/links/r5qIClVyX/UJoriTXQ2xG1FnZqav5vpA/jpconf6_29_001.pdf |title=Microscopic model of clathrate compounds |accessdate=2007-03-08 |last=Belosludov |first=V. R. |authorlink= |coauthors=O. S. Subbotin, D. S. Krupskii, O. V. Prokuda, and Y. Kawazoe |year=2006 |publisher=Institute of Physics (has blown up once in a while) Publishing |pages=1 |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Аргон агуулсан [[ион]]ууд болон өдөөгдсөн төвшний комплексууд, жишээлбэл ArH+, ArF байдгийг тогтоосон байна. Онолын тооцооллоор хэд хэдэн төрлийн аргон агуулсан тогтвортой нэгдлүүд байж болох боловч, одоогоор эдгээр нэгдлүүдийг гарган авч чадаагүй байна. 

== Түүх ==

Аргоныг ([[грек хэл|Грек]] гаралтай, &quot;идэвхигүй&quot; гэдэг утгатай үгнээс гаралтай ба химийн хувьд идэвхигүй гэдэг утгыг агуулна)&lt;ref name=&quot;lazyone1&quot;&gt;Hiebert, E. N. Historical Remarks on the Discovery of Argon: The First Noble Gas. In Noble-Gas Compounds; Hyman, H. H., Ed.; University of Chicago Press: Chicago, IL, 1963; pp 3–20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lazyone2&quot;&gt;Travers, M. W. The Discovery of the Rare Gases; Edward Arnold &amp; Co.: London, 1928; pp 1–7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lazyone3&quot;&gt;Rayleigh, Lord; Ramsay, W. Argon: A New Constituent of the Atmosphere. Chem. News 1895 (February 1), 71, 51–58.&lt;/ref&gt; анх 1785 онд [[Хенри Кавендиш]] агаарт  агуулагдаж магадгүйг таамаглаж байсан боловч 1894 онд [[Лорд Рэлей]], [[Уильям Рамзай]]  нар агаарын дээжээс [[хүчилтөрөгч]], [[азот]]ыг зайлуулах туршилтаараа нээсэн байна&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Argon, a New Constituent of the Atmosphere. | author = [[Lord Rayleigh]];[[William Ramsay]]  | journal = Proceedings of the Royal Society of London | volume = 57 | issue = 1 | pages = 265–287 | year = 1894 - 1895 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281894%2F1895%2957%3C265%3AAANCOT%3E2.0.CO%3B2-X | doi = 10.1098/rspl.1894.0149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/ramsay-lecture.html | title=Nobel Lecture in Chemistry, 1904 | author=William Ramsay}}&lt;/ref&gt;. Тэд агаар дахь азот нь, азот агуулсан химийн нэгдлээс ялган авсан азотоос 50% хүнд болохыг тогтоож, хэдэн сарын дараа агаарт, азоттой хамт өөр хий байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E3D61139E033A25750C0A9659C94649ED7CF ABOUT ARGON, THE INERT; The New Element Supposedly Found in the Atmosphere.] The New York Times, 3 March 1895&lt;/ref&gt;. 1882 онд Х.Ф.Невал, В.Н.Хартлей нар биенээсээ үл хамааран хийсэн туршилтаараа агаарын өнгөний [[спектр]]ээс нэг шинэ шугам тодорхойлсон боловч энэхүү шугамд тохирох элементийг тодорхойлж чадаагүй байна. Аргон нь инерт хийнүүээс хамгийн түрүүнд нээгдсэн болно. Аргоны одоогийн химийн тэмдэглэгээ болох '''Ar'''-ыг 1957 онд тогтсон ба үүнээс өмнө '''A''' гэж тэмдэглэж байжээ&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html |title=  History of the Origin of the Chemical Elements and Their Discoverers |accessdate= |author=Holden, Norman E. |authorlink= |coauthors= |date=12 |year=04 |month=03 |format= |work= |publisher=National Nuclear Data Center (NNDC) |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt;.

== Тархалт ==
Аргон нь дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 0.934%, массын 1.29% эзлэх тул агаар нь аргоныг ялган авах гол түүхий эд болно. Цэвэр Аргоныг, [[азот]], [[хүчилтөрөгч]], [[неон]], [[криптон]], [[ксенон]]той адил, маш бага температурт фракцийн нэрлэг хийх замаар ялган авдаг байна&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://elements.etacude.com/Ar.php |title=Argon, Ar |accessdate=2007-03-08}}&lt;/ref&gt;.  

[[Ангараг]] гаригийн агаар мандал &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar-ыг 1.6%, &lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;Ar-г 5 ппм (ppm) хэмжээтэй агуулна. [[Буд]] гаригийн нимгэн агаар мандал нь 70% Аргоноос тогтдог байна. 2005 онд [[Санчир]] гаригийн хамгийн том сар болох Титан дээр Аргон байгааг нээжээ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMHB881Y3E_index_0.html |title= Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan |accessdate=|author=|authorlink= |coauthors= |date=21 |year=05 |month=01 |format= |work= |publisher=European Space Agency |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt;.

== Изотопууд ==
Дэлхий дээрхи хамгийн өргөн тархалттай [[изотоп]]ууд нь &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar (99.6%), &lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;Ar (0.34%) ба &lt;sup&gt;38&lt;/sup&gt;Ar (0.06%) юм. Байгаль дээр тааралдах &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;[[Кали|K]] ([[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|хагас задралын хугацаа]] нь 1.25X10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; жил) нь  &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar (11.2%) ба &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ca (88.8%) болон хувирна. Уг элементүүдийн харьцаан дээр тулгуурлан [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас]]ыг тогтооно&lt;ref name=iso&gt;{{cite web |url=http://www.geoberg.de/text/geology/07011601.php |title=40Ar/39Ar dating and errors |accessdate=2007-03-07}}
&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн агаар мандалд &lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;Ar нь сансрын туяаны нөлөөгөөр, Дэлхийн газрын гадаргуу орчимд (газрын гүнд) &lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;K-ийн задралаар үүснэ. &lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;Ar нь &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ca задралаар [[цөмийн бөмбөг]]ийн туршилтийн үед үүсдэг байна. &lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;Ar-ны хагас задралын хугацаа нь 35 өдөр байна&lt;ref name=iso/&gt;

== Найрлага ==
Аргоны электроны &quot;s&quot; ба &quot;p&quot; орбит нь [[электрон]]оор дүүргэгдсэн байдагаас болж аргон нь маш тогтвортой, бусад элементүүдтэй химийн холбоо үүсгэдэггүй байна. 2000 онд Хельсинкийн Их Сургуулийн эрдэмтэд анхны аргон өөр элементтэй нэгдсэн нэгдлийг (аргон гидрофлюорид буюу HArF) гарган авсан байна. Уг нэгдлийг маш бага хэмжээний [[устөрөгч]] ба [[фтор]] агуулсан хөлдүү аргоныг хэт ягаан туяагаар шарах замаар синтезлэсэн байна&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/noblegases.html |title=The Noble Gases |accessdate= |author=Bartlett, Neil |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Chemical &amp; Engineering News |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt; Уг нэгдэл нь 40 К буюу −233&amp;nbsp;°C хүртэлх температурт тогтвортой байна.

2003 онд аргон дифлюоридыг (ArF&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) нээснийг зарласан боловч батлагдаагүй байна. 
[[Зураг:Argon ice 1.jpg|250px|thumb|Аргон мөс хайлж байгаа нь]]

== Аргон гарган авах ==
Азотын буцлах температур 77.3K, aргоных 87.3 K, хүчилтөрөгчийнх 90.2 K байдаг тул энэ чанарыг нь ашиглан үйлдвэрийн нөхцөлд шингэрүүлсэн агаарыг нэрэх замаар эдгээр элементүүдийг гарган авна. Жилд Дэлхийн хэмжээнд 700 000 тонн аргоныг үйлдвэрлэдэг байна&lt;ref&gt;[http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html Periodic Table of Elements: Argon – Ar (EnvironmentalChemistry.com)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== Цацраг идэвхит задралаар ====
&lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar нь хамгийн өргөн тархалттай изотопи бөгөөд &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Кали задралаар (хагас задралын хугацаа нь 1.25X10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; жил) үүснэ.  
===== Кали-Аргоноор үнэмлэхүй нас тогтоох арга =====
{{main|Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга}}

== Хэрэглээ ==
[[Зураг:Argon.jpg|thumb|left|180px|Гал унтраахад зориулсан аргон хий бүхий баллон. Аргон нь цахилгаан хэрэгслийг гэмтээхгүй]]
Аргоны хэд хэдэн чухал шинж нь түүний хэрэглээг тодорхойлно:
* Инерт хий. Ихэнхидээ азотын хийнээс илүү инерт шинж бүхий хий шаардлагатай үед 
* Бага [[дулаан дамжуулалт]] шаардлагатай үед
* Электрон шинж чанар (ионжилт ба шингээлтийн спектр) шаардлагатай үед аргоныг хэрэглэнэ.

Бусад инерт хийнүүдийг ашиглаж болох боловч аргон нь хамгийн элбэг, хамгийн хямд инерт хий юм. Аргон нь харьцангуй хямд өртөгтэй. Учир нь их хэмжээгээр хэрэглэгддэг хүчилтөрөгч, азотыг үйлдвэрлэх үед дагалдах бүтээгдэхүүн болж гардаг. Хэдийгээр бусад инерт хийнүүдий мөн дагалдах бүтээгдэхүүн болж гарах боловч аргон нь агаарт хамгийн их хэмжээгээр агуулагддаг байна. 

Аргоныг доорхи зорилгоор хэрэглэнэ. Үүнд: 
* Гэрэл ба гэрлэн чимэглэлд  
* Гагнуурт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-той цуг
* Гал унтраах зорилгоор (зураг)
* Плазмийн хий болгон ICP [[спектроскопи]]удад .
* [[Титан]] зэрэг идэвхитэй металлийн боловсруулалтын үед идэвхигүй бүрхүүл болгон  
* [[Цахиур (химийн элемент)|Цахиур]] ба [[германи]]й талстыг ургуулахгүйн тулд агаарын оронд 
* Музей ба архивийн эртний бичиг баримтыг агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалан&lt;ref&gt;[http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/treasure/declaration_facts.html USA National Archives description of how the Declaration of Independence is stored and displayed]. More detail can be found in this [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_01.html  more technical explanation], especially [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_04.html Page 4], which talks about the argon keeping the oxygen out.&lt;/ref&gt;
* Онгойлгосон [[вино]]г исэлдэхээс хамгаалах
* Вино исгэж буй торхны дээд хэсэг дэх агаарыг зайлуулахад 
* Эмийн үйлдвэрт эм бэлдэж буй лонхонд аргаарын хүчилтөрөгч орохоос хамгаалан 
* Пуужингийн хошуу хэсгийг хөргөхөд &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |title=Description of Aim-9 Operation |access-date=2008-06-13 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222025556/http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Бал чулуун шатаагч зуухны [[бал чулуу]]г хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалах зэрэгт ашиглана. 

Дараагийн нэг чухал хэрэглээ нь аргоны дулаан дамжуулалт бага байдаг дээр үндэслэнэ.
Цонхонд дулааны алдаглыг багасгах зорилгоор ашиглана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |title=Energy-Efficient Windows |accessdate=2007-03-08 |publisher=Bc Hydro |archive-date=2007-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202060928/http://bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Усанд шумбагчдын хувцасыг аргоноор дүүргэнэ. Учир нь аргон инерт бас дулаан бага дамжуулна. 

Аргоны ионжих ба гэрэлтэх чанарыг ашиглана. [[Физик]]ийн туршилтуудад [[калориметр]], плазм ламп болгон хэрэглэнэ. Хөх аргон [[лазер]]ийг [[нүд]], [[артерийн судас]] зэргийн хагалгаанд хэрэглэнэ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spie.org/Conferences/Programs/06/pw/BiOSAbstracts.pdf |title=Tissue Optics, Laser-Tissue Interaction, and Tissue Engineering |accessdate=2007-03-08 |last=Fujimoto |first=James |authorlink= |coauthors=Rox Anderson, R. |date= |year=2006 |month= |format= |work= |publisher=Biomedical Optics |pages=77-88 |language=English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060314023356/http://spie.org/Conferences/Programs/06/pw/biosAbstracts.pdf |archivedate=2006-03-14 |quote= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Эдгээрээс гадна Аргон-39 (хагас задралын хугацаа 269 жил) газрын доорхи ус ба мөсний үнэмлэхүй нас, [[Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга|кали-аргоны арга]] нь [[магмын чулуулаг|магмын чулуулгийн]] [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас|үнэмлэхүй нас]] тогтооход хэрэглэгдэнэ.

== Сөрөг нөлөө ==
Аргон нь хэдийгээр хоргүй боловч агаарт их хэмжээгээр агуулагдах үед хүн өөрт шаардлагатай хүчилтөрөгчийг авч чадахгүйд хүрч болно. [[АНУ]]-ын [[Флорида]]д аргон хадгалдаг танкнаас аргон алдагдан хэд хэдэн хүн амь насаа алдсан байна&lt;ref&gt;Middaugh, John; Bledsoe, Gary. &quot;[http://www.hss.state.ak.us/dph/ipems/occupation_injury/reports/docs/94ak012.htm Welder's Helper Asphyxiated in Argon-Inerted Pipe (FACE AK-94-012)].&quot; ''[http://www.hss.state.ak.us/dph/ State of Alaska Department of Public Health].'' [[June 23]], [[1994]]. Retrieved on [[September 3]], [[2007]].&lt;/ref&gt;.

== Гадаад холбоос ==
{{Commons|Argon}}
* [https://web.archive.org/web/20060819104640/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html WebElements.com – Argon]
* Diving applications: [https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm Why Argon?]
* [http://www.uigi.com/argon.html Argon Ar Properties, Uses, Applications]
* [http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon Computational Chemistry Wiki]
* [https://web.archive.org/web/20060929010956/http://periodic.lanl.gov/elements/18.html Los Alamos National Laboratory – Argon]
* [https://web.archive.org/web/20060923194910/http://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/period/ar_iig.html USGS Periodic Table - Argon]
* Emsley, J., Nature’s Building Blocks; Oxford University Press: Oxford, NY, 2001; pp. 35-39.
* Brown, T. L.; Bursten, B. E.; LeMay, H. E., In ''Chemistry: The Central Science'', 10th ed.; Challice, J.; Draper, P.; Folchetti, N. et al.; Eds.; Pearson Education, Inc.: Upper Saddle River, NJ, 2006; pp. 276 and 289.
* Triple point temperature: 83.8058 K - {{cite journal | first=H. | last=Preston-Thomas | title=The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) | journal=Metrologia | volume=27 | pages=3–10 | date=1990 | url=http://www.bipm.org/en/publications/its-90.html | doi=10.1088/0026-1394/27/1/002}}
* Triple point pressure: 69 kPa - {{cite book | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=85th edition | publisher=CRC Press | date=2005 | location=Boca Raton, Florida | chapter=Section 4, Properties of the Elements and Inorganic Compounds; Melting, boiling, triple, and critical temperatures of the elements}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Зай авах}}
{{Үелэх системийн холбоос мөр}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Аргон| ]]
[[Ангилал:Инерт хий]]
[[Ангилал:Химийн элемент]]
[[Ангилал:3-р үеийн элемент]]
[[Ангилал:Гал унтраагч бодис]]
[[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]]
[[Ангилал:Сэргээш]]</text>
      <sha1>j3wr9ratqcaqxjrgjoi0xelnemg284y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япон тэнгис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10912</id>
    <revision>
      <id>869143</id>
      <parentid>744898</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6799" sha1="q9blkhbzkzhlgcb2hjesdzwsv512795" xml:space="preserve">[[Зураг:Sea of Japan Map.png|thumb|300px|Зүүн тэнгис буюу Япон тэнгис]]

'''Япон тэнгис''' ({{lang-ko|東海, 동해}}{{lang-ja|日本海, にほんかい}}) нь [[Номхон далай]]н баруун хэсэгт оршдог, [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Хойд Солонгос]], [[Оросын Холбооны Улс]]аар хашигдан орших тэнгис юм. Тус тэнгисийг Хойд Солонгост '''Солонгосын Зүүн тэнгис''', Өмнөд Солонгост '''Зүүн тэнгис,''' ОХУ-д болон Японд '''Япон тэнгис''' гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite newspaper|title = S Korea bid to solve sea dispute|date = 2007-01-08|publisher = [[BBC News]]|quote=South Korea calls it the East Sea|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6240051.stm|accessyear=2009|accessdate=3 сарын 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Report on the Progress in Consultations on the Naming of the Sea Area between the Korean Peninsula and the Japanese Archipelago|date = 2007-08-30|publisher = [[Ministry of Foreign Affairs and Trade (South Korea)]]|quote=the sea area has been consistently called &quot;East Sea&quot; in Korea|url=http://www.mofat.go.kr/press/hotissue/eastsea/res/EastSea1.doc|accessyear=2009|accessdate=3 сарын 9}}&lt;/ref&gt; 

Олон улсын Гидрографикийн байгууллага(IHB)-ын тогтоол болон НҮБ-ийн Газар усны нэрийн стандарт тогтоох хурлын тогтоолд &quot;Хоёр буюу түүнээс дээш улс нэг газар нутагт зэрэгцэн оршиж байгаа тохиолдолд газар нутгийн нэр томьёоны талаар нэгдэж, нийтлэг нэр томьёог ашиглахыг хичээх, хэрэв нэгдсэн саналд хүрч чадахгүй бол улс тус бүр өөрийн хэрэглэх нэр томьёог газрын зурагт тэмдэглэх журмаар тогтоохыг зөвлөнө&quot; гэсэн байдаг. Иймд Солонгос улсын хувьд Зүүн тэнгис нь Солонгос, [[Умард Солонгос]], Япон, ОХУ зэрэг 4 оронд харьяалагддаг учир тус тэнгисийг аль нэг улсынх нь онцлог нэр томьёогоор нэрлэх нь зүй бус, '''Зүүн тэнгис болон Япон тэнгис''' гэсэн хоёр нэршлийг хамтад нь бичиж хэрэглэх нь зүйтэй гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nahf.or.kr/eng/gnb05/snb07.do |title=nahf.or.kr |access-date=2017-12-18 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022105349/https://www.nahf.or.kr/eng/gnb05/snb07.do |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Тэнгисийн эргэн тойрон газраар хүрээлэгдсэн тул [[Газар дундын тэнгис]]тэй адилаар, далайн татлага, түрлэг бараг үгүй.&lt;ref name=&quot;tides&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ssc.erc.msstate.edu/Tides2D/sea_of_japan.html|title=Tides in Marginal, Semi-Enclosed and Coastal Seas - Part I: Sea Surface Height|publisher=ERC-Stennis at Mississippi State University|accessyear=2009|accessdate=3 сарын 9|archive-date=2004-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040318165044/http://www.ssc.erc.msstate.edu/Tides2D/sea_of_japan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Уг тэнгисийн ус [[хүчилтөрөгч]]өөр арвин тул амьд организм үржихэд маш таатай. Тиймээс ч энэ бүс нь [[загас агнуур]]ын гол бүс юм. Өвөлийн улиралд умард хэсгээрээ хөлддөг байна. Улс төрийн шалтгаанаас болж энд хэт загасчлах асуудал хязгаарагдмал байдаг боловч Зүүн Азийн эдийн засгаас хамаарч ихэссээр байна. 

== Газарзүй ==
[[Зураг:Hinomisaki09.JPG|thumb|left|Зүүн тэнгис буюу Япон тэнгис]]
Зүүн тэнгис буюу Япон тэнгис нь хойд талаараа Оросын эх газрын хэсэг болон [[Сахалин]] арлаар, баруун талаараа [[Солонгосын хойг]]оор, зүүн талаараа [[Япон]]ы арлууд болох [[Хоккайдо]], [[Хоншү]], [[Кюүшү]]гээр хүрээлэгдэнэ. Бусад тэнгис, далайтай 5 нарийн [[Хоолой (газарзүй)|хоолойгоор]] холбогдоно:
* [[Тартарийн хоолой]] [[Ази]] тив болон Сахалин арлын хооронд;
* [[Ла Перузын хоолой]] Сахалин, Хоккайдогийн хооронд;
* [[Цүгарү хоолой]] Хоккайдо, Хоншүгийн хооронд;
* [[Канмон хоолой]] Хоншү, Кюүшүгийн хооронд;
* [[Солонгосын хоолой]] [[Солонгосын хойг]], Кюүшүгийн хооронд. ([[Цүшима арал]] болон Кюүшүгийн хоорондох хэсгийг нь [[Цүшима хоолой]] гэж нэрлэх нь бий)

* Хамгийн гүн цэг: далайн түвшнээс доош 3,742 метр
* Дундаж гүн: 1,753 метр
* Талбай: 978,000 км² орчим

[[Зураг:Mer du Japon.jpg|thumb|left|[[Япон]]ы [[Шиманэ]] мужийн Изүмо дахь Хиномисаки хошуунаас харагдах байдал]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}
* [https://web.archive.org/web/20120127132018/http://mirolabis.ru/370-02.html « Япон тэнгис »]

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|Sea of Japan}}
{{wiktionary|Sea of Japan}}

[[Ангилал:Япон тэнгис| ]]
[[Ангилал:Хабаровскийн хязгаарын ус зүй]]
[[Ангилал:Приморскийн хязгаарын ус зүй]]
[[Ангилал:Сахалин мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Японы газар зүй]]
[[Ангилал:Солонгосын газар зүй]]
[[Ангилал:Зүүн Хойд Азийн газар зүй]]
[[Ангилал:Оросын Алс Дорнодын газар зүй]]
[[Ангилал:Оросын Номхон далайн эрэг]]
[[Ангилал:Азийн тэнгис]]
[[Ангилал:Японы тэнгис]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын тэнгис]]
[[Ангилал:Оросын тэнгис]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын тэнгис]]</text>
      <sha1>q9blkhbzkzhlgcb2hjesdzwsv512795</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1908 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12961</id>
    <revision>
      <id>869166</id>
      <parentid>785060</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22222" sha1="1ae4xfzajkzjtzutetwdjy6jqmuxqo0" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|1908|1900-д он|20-р зуун}}

'''(MCMVIII)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун наймдугаар оны шороон бич жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 908-р он, 20-р зууны найм дахь жил, 1900-аад он гэж тоолбол ес дэх жил. 

== Энэ онд болсон үйл явдлууд ==

=== Нэгдүгээр сар ===
* Нэгдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Эйфэлийн цамхагаас дэлхийд хамгийн анх удаа холын зайн радио мэдээг дамжуулав. 
* Нэгдүгээр сарын 13 &amp;ndash; АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Боейртаун хотод байрлах Дуурийн театрт гал гарч, 170 хүн амь насаа алджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 24 &amp;ndash; Дэлхийд хөвгүүдийн скаутын хөдөлгөөнийг үүсгэсэн &quot;Скаутын хөдөлгөөнд хөвгүүдийг нэгтгэх нь&quot; ном худалдаанд гарчээ. Роберт Баден-Пауэлийн зохиосон энэ ном 100 сая хувь хэвлэгдэж, дэлхий даяар тархжээ. 

=== Хоёрдугаар сар ===
* Хоёрдугаар сарын 1 &amp;ndash; Лисабоны халдлага: Португалийн эзэн хаан I Карлос, түүний хүү угсаа залгамжлах хунтайж Инфанте Луйз Филипе нарыг буудан хороов. 
* Хоёрдугаар сарын 3 &amp;ndash; Грекийн хөлбөмбөгийн алдартай багуудын нэг болох Панатинайкос клуб нийслэл [[Афин]] хотноо байгуулагджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 12 &amp;ndash; Дэлхийн авто машины уралдаан анх удаагаа зохион байгуулагдав. Уралдаанд оролцогчид Нью-Йорк, Парис хотод цуврал уралдаанд оролцжээ. 

=== Гуравдугаар сар ===
* Гуравдугаар сарын орчимд &amp;ndash; Их Британийн нийслэл [[Лондон]] хотод Хүүхдэд зориулсан нэвтэрхий толийг бүтээх ажил эхэлжээ. 
* Гуравдугаар сарын 4 &amp;ndash; Өмнөд Африкийн Преториа хотын их сургууль байгуулагджээ. Эхэн үедээ тус сургуулийг Трансваалийн коллеж гэдэг байв. 
* Гуравдугаар сарын 9 &amp;ndash; Италийн хөлбөмбөгийн алдартай клубийн нэг Интер Милан клуб байгуулагдав. 
* Гуравдугаар сарын 21 &amp;ndash; Онгоцонд зорчсон дэлхийн хамгийн анхны зорчигчоор Францын иргэн Хенри Харман нэрлэгдэв. тэрээр нисгэгч Леон Делагранжийн онгоцонд зорчжээ. 
* Гуравдугаар сарын 27 &amp;ndash; Хөвгүүдийн скаутын гишүүд Их Британиас гадна Гибралтард салбараа байгуулав. 

=== Дөрөвдүгээр сар ===
* Дөрөвдүгээр сарын 20 &amp;ndash; Мельбурны галт тэрэгний осол: Австралийн Мельбурн хотод галт тэрэг өөд, өөдөөсөө мөргөлдөж 44 хүн амиа алдан, 400 хүн бэртэж, гэмтжээ.
* Дөрөвдүгээр сарын 21 &amp;ndash; Америкийн алдарт аялагч Фредерик Күүк Хойд Тулд хүрчээ. 

=== Тавдугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 25 &amp;ndash; Франц-Их Британийн хамтарсан үзэсгэлэн яармаг Лондон хотноо эхэлжээ. 
* Тавдугаар сарын 26 &amp;ndash; Персийн баруунөмнөд хэсэгт орших Масжед Солейман хотод газрын тос илрэв. Энэ нь Ойрхи Дорнодод илэрсэн анхны газрын тосны томоохон орд байлаа. Удалгүй Их Британи энэ хотод хяналтаа тогтоож, олборлох эрх авч чаджээ. 

=== Зургаадугаар сар ===
* Зургаадугаар сарын 30 &amp;ndash; Хаант Оросын Сибирийн хэсэгт орших Красноярск хотоын Тунгус голын ойролцоо солир унажээ. Хүн ам огт суурьшаагүй хэсэгт унасан энэ солил 5-20 км-ын радиус бүхий тогоо үүсгэсэн юм. 

=== Долоодугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 3 &amp;ndash; Туркийн идэрчүүдийн хувьсгал: Османы эзэнт гүрний хошууч Ахмед Ниязи, Македонийн гуравдугаар явган цэргийн хороотой хамт хувьсгалыг дарах ажиллагааг эхлүүлэв. 
* Долоодугаар сарын 6 &amp;ndash; Америкийн аялагч, адмирал Роберт Пийри Хойд Туйлд завиар хүрчээ. 
* Долоодугаар сарын 13-25 &amp;ndash; Их Британийн нийслэл Лондон хотноо зуны IV олимп албан ёсоор нээлтээ хийжээ. 
* Долоодугаар сарын 23 &amp;ndash; Туркийн идэрчүүдийн хувьсгал: Хувьсгалын холбоо Османы султан II Абдул Хамидтай тохиролцоонд хүрч, үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах болжээ. Дараа өдөр нь үндсэн хуулиа өөрчилсөн билээ. 
* Долоодугаар сарын 24 &amp;ndash; Олимпын наадмын марафоны төрөлд оролцсон Италийн гүйгч Дорандо Пьетригий шөрмөс татаж, улмаар тэнд байсан хүмүүсийн тусламжтайгаар барианд оржээ. Тэрээр хэдийгээр шөрмөс нь татсан ч гэсэн тэргүүн байранд орсон. Гэвч зохион байгуулах хороо хүнээр туслуулсан гэж үзэн хоёрдугаар байранд орсон Америкийн гүйгч Жонни Хейэсд аваргын алтан медалийг өгчээ. 

=== Наймдугаар сар ===
* Наймдугаар сарын 8 &amp;ndash; Анх удаагаа бүрэн жолоодлоготой онгоцоор зохион бүтээгч Вильбур Врайт [[Европ]] тивд хүрчээ. 
* Наймдугаар сарын 17 &amp;ndash; Найруулагч, зохион бүтээгч Эмиль Коль дэлхийн хамгийн анхны хүүхэлдэйн кино болох &quot;Фантазмагуэр&quot;-ийг дэлгэцэнд амилуулжээ. 
* Наймдугаар сарын 24 &amp;ndash; Морокко улсын султан Абделазиз өөрийн эрх мэдлээ дүү Абд аль-Хафидад шилжүүлж, хаан ширээгээ өөрийн хүсэлтээр шилжүүлсэн юм. Нисгэгч Орвиль Врайтын жолоодож явсан онгоц АНУ-ын Виржиниа мужийн Форд Майер хотноо осолджээ. Орвиль Врайт золоор эсэн мэнд гарч чадсан юм. 
* Есдүгээр сарын 27 &amp;ndash; АНУ-ын Мичиган мужийн Детройт хотод байрлах Фордын үйлдвэрт Хенри Фордын зохион бүтээсэн &quot;Модель Т&quot; загвар худалдаанд гарахад бэлэн болжээ. 

=== Аравдугаар сар ===
* Аравдугаар сарын 1 &amp;ndash; Хэрэглэгчдийн илгээмжийг түргэн шуурхай хүргэх зорилготой &quot;Пеннигийн шуудан&quot; Их Британи, АНУ улсад байгуулагдав. 
* Аравдугаар сарын 5 &amp;ndash; Болгар улс Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнож, хаан ширээнд I Фердинандыг залжээ. 
* Аравдугаар сарын 6 &amp;ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Босни-Герцеговинаг эзлэн түрэмгийлснээс үүдэн Боснийн хямрал эхлэв. 
* Аравдугаар сарын 19-31 &amp;ndash; Орчин үеийн олимпизмийн түүхэнд хамгийн анхны өвлийн олимп Италид зохион байгуулагдав.

=== Арваннэгдүгээр сар ===
* Арваннэгдүгээр сарын 3 &amp;ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд гурав дахь удаагаа өрсөлдөх гэж байсан Теодор Рүүзвельт нэрээ татаж Уиллиам Ховард Тафт-д сонгуульд өрсөлдөх эрхийг олгожээ. Тэрээр сонгуулийн дунд ерөнхийлөгч болсон юм. 
* Арваннэгдүгээр сарын 15 &amp;ndash; Белгийн эзэн хаан II Леопольд хаан Конго улсад хяналтаа тогтоох шийдвэр гаргав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 25 &amp;ndash; АНУ-ын Христийн шашинтнуудын хамгийн том хэвлэл болох &quot;Христийн шинжлэх ухааны шинжилгээ&quot; сонин анх хэвлэгджээ. 

=== Арванхоёрдугаар сар ===
* Арванхоёрдугаар сарын 2 &amp;ndash; Манж Чин гүрний хаан ширээнд 2 настай Пу И суув. Тэрээр Хятадын түүхэн дэх сүүлчийн эзэн хаан болсон юм. 
* Арванхоёрдугаар сарын 16 &amp;ndash; &quot;Харланд ба Уольф&quot; компани Белфаст хотноо &quot;Олимпик&quot; хөлгийг барьж эхэлжээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 28 &amp;ndash; Италийн өмнөд хэсэгт 7.1 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 75,000-200,000 хүн амиа алдав. 

=== Цаг хугацаа нь тодорхойгүй ===
* Францын баруун өмнөд хэсэгт орших Ла Мустье орчмоос 40,000 жилийн тэртээр Неандерталь жаал хүүгийн ясыг илрүүлжээ. 
* Питсбург хотын их сургууль байгуулагдав. 

=== Есдүгээр сар ===
* Есдүгээр сарын 10 &amp;ndash; Дэлхийн хамгий анхны том хэмжээний байлдааны өхлөг онгоц Минас Гераес Бразилд зохион бүтээгджээ. 
* Есдүгээр сарын 17 &amp;ndash; Нисэх онгоцны ослоор амиа алдсан дэлхийн хамгийн анхны хүн Томас Селфриж болов. 

== Энэ онд төрөгсөд ==

=== Нэгээс Хоёрдугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 9 &amp;ndash; Феминист үзлийг тунхаглагч, зохиолч &quot;Дайвар хүйстэн&quot; номоороо нэрд гарсан Симоне де Боварь (1986 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Оросын физикч Лев Ландау (1968 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 6 &amp;ndash; Италийн 32 дахь Ерөнхий сайд Аминторе Фанфани (1981 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 22 &amp;ndash; Венесуэлийн ерөнхийлөгч Ромуло Бетанкурт (1981 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 23 &amp;ndash; Австралийн Ерөнхий сайд Уиллиам МакМехон (1988 онд нас барсан)

=== Гурваас Дөрөвдүгээр сар ===
* Гуравдугаар сарын 20 &amp;ndash; АНУ-ын CBS телевизийн ерөнхийлөгч, бизнесмэн Франк Стентон (2006 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Оскарын шагналт алдарт жүжигчин Бетти Дейвс (1989 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 11 &amp;ndash; Алдарт &quot;Сони&quot; корпорацийг үүсгэн байгуулагч Ибука Масару (1997 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Английн богино өгүүллэгийн мастер Ида Поллок (2013 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 28 &amp;ndash; Дэлхийн II дайны үеэр еврейчүүдийг аварсан Оскар Шиндлер (1974 онд нас барсан)

=== Таваас Зургаадугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 7 &amp;ndash; Германы технологийн &quot;Грундиг&quot; компанийг үндэслэгч Макс Грундиг (1989 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 19 &amp;ndash; Олимпын наадмын 100-200 метрийн гүйлтийн аварга, Канадын гүйгч Перси Альфред Уиллиамс (1982 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 30 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Шведийн физикч Ханнес Альфен (1995 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 26 &amp;ndash; Чилийн ерөнхийлөгч Сальвадор Алленде (1973 онд нас барсан)

=== Долоогоос Наймдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 1 &amp;ndash; Америкийн гоо сайхны брендийг үндэслэгч Эсте Лаудер (2004 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 8 &amp;ndash; Америкийн саятан Рокефеллэрийн гэр бүлээс гаралтай, бизнесмэн, АНУ-ын 41 дэх дэд ерөнхийлөгч Нелсон Рокефеллэр (1979 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 5 &amp;ndash; Австралийн Ерөнхий сайд Харолд Хольт (1967 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 10 &amp;ndash; Олимпын наадмын 5000 метрийн гүйлтийн аварга, Финландын гүйгч Лаури Летинен (1973 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 27 &amp;ndash; АНУ-ын 36 дахь ерөнхийлөгч Линдон Б.Жонсон (1973 онд нас барсан)

=== Есөөс Аравдугаар сар ===
* Есдүгээр сарын 2 &amp;ndash; Оросын одон оронч, астрофизикч Николай Александрович Козырёв (1983 онд нас барсан )
* Аравдугаар сарын 23 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Оросын физикч Илья Франк (1990 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 27 &amp;ndash; Аргентин улсын Ерөнхийлөгч Артуро Фрондизи (1995 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 30 &amp;ndash; ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Дмитрий Устинов (1984 онд нас барсан)

=== Арваннэгээс Арванхоёрдугаар сар ===
* Арваннэгдүгээр сарын 3 &amp;ndash; Итали улсын 68 дахь Ерөнхий сайд, 6 дахь Ерөнхийлөгч Жиованни Леоне (2001 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 4 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Польшийн физикч Йосеф Ротблат (2005 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 2 &amp;ndash; Аргентин улсын алдарт шатарчин Арон Шварцман (2013 онд нас барсан)
== Энэ онд нас барагсад ==

=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 9 - Германы нэрт зураач, яруу найрагч Вилгельм Буш (1832 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 1 - Португалийн эзэн хаан I Карлос (1863 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 1 - Португалийн угсаа залгамжлах хунтайж Луйз Филипе (1887 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 11 - Италийн зохиолч Эдмондо Де Амисис (1846 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - Их Британийн Ерөнхий сайд Хенри Кэмбелл-Баннерман (1836 онд төрсөн)
* Тавдугаар сарын 26 - Исламын шашны Ахмедийн урсгалыг дэлгэрүүлэгч Мирза Гулам Ахмад (1835 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 14 - Шайбтай хоккейн аваргын тэмцээнийг үндэслэгч Фредерик Стенли (1841 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 21 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч Николай Римский Корсаков (1844 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 24 - АНУ-ын 22 болон 24 дэх Ерөнхийлөгч Гроуер Кливленд (1837 онд төрсөн)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 20 - Олон улсын Олимпын хорооны анхны ерөнхийлөгч Деметриус Викелас (1835 онд төрсөн)
* Долоодугаар сарын 22 - Нобелийн шагналт Английн төрийн зүтгэлтэн Уиллиам Рендал Кремэр (1828 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 25 - Нобелийн шагналт Францын физикч Анри Беккерэл (1852 онд төрсөн)
* Есдүгээр сарын 21 - Испанийн гурав дахь БНУ-ын гурав дахь Ерөнхийлөгч Николас Сальмерон (1838 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 11 - Мексикийн нэрт яруу найрагч Рита Сетина Гутьерез (1846 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 4 - Куба улсын анхны Ерөнхийлөгч Томас Эстрада Пальма (1832 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 15 - Манж Чин гүрний их хатан Ци Ши (1835 онд төрсөн)
* Арванхоёрдугаар сарын 17 - Английн жүжигчин, бүжигчин Лидиа Томпсон (1838 онд төрсөн)

== Энэ оны Нобелийн шагналтнууд ==
Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн хороо дараах хүмүүст шагнал гардуулахаар болжээ. Люксембургийн физикч Франц гаралтай Габриел Липпманд өнгөний хувьсах үзэгдлийг судласных нь төлөө олгохоор болсон бол Английн эрдэмтэн Эрнест Рудерфордыг альфа, бета цацрагыг судласных нь төлөө Химийн шагнал олгосон юм. Харин эрүүл мэндийн салбарын шагналыг дараах хоёр хүнд хуваан олгожээ. Оросын эрдэмтэн Илья Мечниковт цусны халдварыг судласных нь төлөө, Германы эрдэмтэн Паул Эрлихт бэлгийн замын өвчний судалгааных нь төлөө энэхүү шагналыг олгосон байна. 

Харин уран зохиолын шагналыг Германы нэрт зохиолч, философич Рудольф Юкенд амьдралын философийн минималист үзлийг дэлгэрүүлж, Герман хэлт орнуудад гарамгай нөлөө үзүүлснийх нь төлөө олгосон байна. Нобелийн Энхтайвны шагналыг мөн л хоёр хүнд хуваан өгөхөөр болжээ. Шведийн сэтгүүлч Клас Арнольдсонд Шведийн энхтайвны төлөөх нийгэмлэгийг байгуулсных нь төлөө, Швед-Норвегийг энхтайван замаар тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрөх үзэл сурталдсаных нь төлөө Данийн улстөрч, сурган хүмүүжүүлэгч Фредерик Баейр нарт олгожээ. Та бүхэнд Нобелийн шагналтнуудыг танилцуулъя. 

* Физикийн салбарын Нобелийн шагнал - Габриел Липпманн
* Химийн салбарын Нобелийн шагнал - Эрнест Рудерфорд
* Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагнал - Илья Мечников, Паул Эрлих
* Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагнал - Рудольф Кристоф Юкен
* Нобелийн Энхтайвны шагнал - Клас Понтус Арнольдсон, Фредрик Баейр

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|1908}}

[[Ангилал:1908 он| ]]
[[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>1ae4xfzajkzjtzutetwdjy6jqmuxqo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1915 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12967</id>
    <revision>
      <id>869170</id>
      <parentid>828608</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72784" sha1="ppttplnarudoal7tlryvlvuu0w2ilak" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|1915|1910-д он|20-р зуун}}

'''(MCMXV)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун арвантавдугаар оны модон туулай жил. Григорийн он тооллоор буюу Латинаар Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойшхи хоёр дахь мянганы 915 дахь жил. Хорьдугаар зууны 15 дахь жил, 1910-аад оны зургаа дахь жил. 

== Онцлох үйл явдал ==
=== Нэгдүгээр сар ===
* Нэгдүгээр сарын 1 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын захирагчийн суудалд Чарльз Уитман суужээ. 
** Дэлхийн I дайн: Английн тэнгисийн цэргийн &quot;Формидейбл&quot; хөлөг онгож Дорсет орчимд болсон тулааны үеэр сөнөж, хөлгийн багийн 547 хүн амь насаа алдав. 
** Алдарт эрдэмтэн Харри Худини галзуу хүнийг номхотгох зориулалттай хантаазнаас мултарч үзүүлэв.
* Нэгдүгээр сарын 2 - Хаант Орос улс Австри-Унгарын эзэнт гүрний эсрэг томоохон довтолгооныг Карпатын нуруунд хийв. Энэ тулаан дорно фронтод өрнөсөн голлох тулааны нэг байсан билээ. 
** Хаант Оросын их ван Николай Хаант Оросын зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүнийг Дарданьелсын хоолойд тулалдаж байгаа Их Британийн армид дэмжлэг үзүүлж, хамтран тулалдах зарлиг буулгав. 
* Нэгдүгээр сарын 4 - Канадын армийн анны анги нэгтгэлүүд дайны өрнө фронтод анх удаа нэвтэрч, тулаанд оролцжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 5 - Америкийн нисгэгч Жозеф Э.Карберри хос хөдөлгүүрт онгоцоор зорчигч тээвэрлэн 3,560 метрийн өндөрт гарсан анхны нисгэгч болов.  
* Нэгдүгээр сарын 6 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сарикамишийн тулаан: Хаант Оросын арми Османы гуравдугаар армийн төв байрыг галдан шатаав. Улмаар дээд командлалын найман офицер, дунд тушаалын 108 офицер, 80 цэргийг олзолжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 8 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Канадын явган цэргийн байлдагч Х.Г.Беллингер Ипресийн тулаанд амь эрсдэж уг дайнд амиа алдсан Канадын анхны цэрэг болов. 
* Нэгдүгээр сарын 9 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод Эмэгтэйчүүдийн энхтайвны нам байгуулагдав. 100 гаруй хүн оролцсон намын их хурлаар Жейн Аддамсыг даргаараа сонгожээ. 
* Нэгдүгээр сарын 11 - Суецын сувгийн төлөөх тулаан: Османы эзэнт гүрний дөрөвдүгээр арми Германы генерал Фридрих Фрайхерр Кресс фон Крессенсштайны удирдлага дор Палестины өмнөд хэсэгт тулж ирэв. Улмаар Синайн хойгт Египетийн арми цэргийн хүчээ төвлөрүүлж эхэлсэн байна. 
* Нэгдүгээр сарын 12 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим 204 хүний буюу олонхын саналаар эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
** Эль Сальвадор улсын Ерөнхийлөгчөөр Карлос Мелендез тодров. 
* Нэгдүгээр сарын 13 - Италийн Авеццано мужид рихтерын шаталбараар 6.5 баллын хүчтэй газар хөдөлж, 30,000 хүн амь насаа алджээ. 
* Нэгдүгээр сарын 15 - Их Британийн &quot;Дайны зөвлөл&quot; Галлиполигийн хойгт үүсээд байгаа нөхцөл байдлаас шалтгаалан дайны шинэ фронтод тулалдах төлөвлөгөөг Уинстон Черчиллээс гаргуулахыг шаарджээ. Уг тулаанд [[Их Британи]], Австрали, [[Шинэ Зеланд]], Египетийн арми хамтран оролцохоор болсон юм. 
* Нэгдүгээр сарын 16 - Грекын хаан I Константин зарлиг гаргаж улс эх орондоо гавьяа байгуулсан иргэдэд олгох Хүндэтгэлийн одон бий болгож түүнийгээ &quot;Гиоргийн одон&quot; гэж нэрлэв. Эцгийнхээ нэрээр нэрлэсэн уг одонг 1973 он хүртэл энэ нэрээр нь олгож байгаад 1973 оноос хойш &quot;Хүндэтгэлийн одон&quot; гэж нэрлэх болжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сарикамишийн тулаан: Османы эзэнт гүрэн Сарикамишийг эзлэн авах сүүлийн оролдлогоо хийсэн ч амжилт олсонгүй. Тулаанд оролцсон Османы гуравдугаар арми 42 мянган хүнээ алдаж, 7,000 цэрэг дайны шоронд, 800 хүн Оросын талд олзлогджээ. Харин Оросын талаас 16,000 хүн амиа алдсан байна. 
* Нэгдүгээр сарын 18 - Японы ерөнхий сайд Шигенобү Окүма, Гадаад хэргийн сайд Такааки Като нар Хятадын Өвөр Монголын Манжуур хотын боомт, төмөр зам, уурхай, газрын доорх баялагыг хянах зорилгоор цэргийн тагнуул илгээхээр болов. 
* Нэгдүгээр сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Яссины тулаан: Хоёр хоног үргэлжилсэн тулаанд Британичууд ялагдал хүлээж бууж өгөв. Ингэснээр Германы Дорнод Африкын колонийн эзэмшлээ хадгалж үлдсэн байна.
** Францын зохион бүтээгч Жорж Клод хэзээ ч шатахгүй мушгиа гэрлийн чийдэн зохион бүтээж, патентжуулав. 
* Нэгдүгээр сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Морагийн бүслэлт: Германы мэдэлд байдаг Камерун улсын Мора хотыг холбоотны нэгдсэн арми бүслэв. Тус хотыг мэдэлдээ авахын тулд гангийн улиралыг ашиглан хүнс болон уснаас нь бүрэн тусгаарласан байна. 
* Нэгдүгээр сарын 23 - Австри-Унгарын арми Карпатын нуруу руу 175,000 цэргийн нэмэлт хүчийг илгээжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Их Британийн их усан цэргийн сөнөөгч онгоцнууд Герамын тэнгисийн цэргийн &quot;Блюхер&quot;, &quot;Сайдитц&quot;  хөлөг онгоцнуудыг устган сөнөөв. 
* Нэгдүгээр сарын 25 - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] дэлхийн түүхэнд анх удаа нэг эргээс нөгөө эрэг рүү телефон утасны дуудлага хийжээ. Александер Грам Беллийн зохион бүтээсэн шинэ төхөөрөмжийн тусламжтайгаар тэрээр Нью-Йорк хотоос Калифорни мужийн Сан Франциско хот руу хуучин туслах Томас А.Уотсон руу залгасан юм. 
* Нэгдүгээр сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хаант Оросын арми Карпатын нуруунд Австри-Унгарын гуравдугаар армийн эсрэг сөрөг довтолгооноо эхлүүлэв. 
* Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын Конгресс АНУ-ын Эргийн хамгаалалтын газрыг байгуулж, хүчний байгууллагын бүрэлдэхүүнд авчээ. 
* Нэгдүгээр сарын 31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Болимовын тулаан: Польшийн Болимов тосгонд болсон тулаанд Германы есдүгээр арми сөргөлдөгч талын эсрэг хорт хий ашиглажээ. Хэдийгээр хорт хий түгэн тархаж байсан ч Оросын арми дахин 11 анги нэгтгэлээр нэмэн сөрөг довтолгоо хийсэн юм. Германчуудын цацсан хорт хий өөрсдөд нь хүндээр тусч Германы талын 20,000 цэрэг хараагүй эсвэл харааны ямар нэгэн бэрхшээлтэй болжээ.

=== Хоёрдугаар сар ===
* Хоёрдугаар сарын 1 - Их Британи улс иргэний үнэмлэхэнд анх удаагаа гэрэл зураг ашиглаж эхлэв. 
** Америкийн уран бүтээлч Уиллиам Фокс Нью Жерси мужийн Форт Лий хотод &quot;Фокс филм&quot;-ийг байгуулжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы бөмбөгдөгч Вернер Хорн Канадын талд байрлах Вансеборогийн төмөр замын гүүрийг динамит ашиглан бөмбөгдөв. Нью-Брунсвик болон Мейн мужуудыг холбосон уг гүүр стратегийн өндөр ач холбогдолтой байсан юм. Канадын тал бөмбөг дэлбэлсэн Хорныг дараа өдөр нь баривчилсан байна. 
* Хоёрдугаар сарын 3 - Польшийн баруунхойд нутагт орших Осовьек тосгоныг эзлэхээр Германы цэргүүд бүслэжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 4 - Өмнөд Африкад өрнөсөн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн Засгийн газарт бууж өгсөнөөр намжив. 
** Германы хэвлэлд Германы тэнгисийн цэргийн дээд командлагч Хюго фон Поль Германы эрэг дагуу Их Британи, Ирландын усан онгоцнууд ихээр үзэгдэх болж, Герман улсад аюул занал учруулж байгааг анхааруулсан нийтлэл гаргажээ.
** Америкийн зохион бүтээгч Жон Г.А.Китчен онгоцны салхи чиглүүлэгчийг зохион бүтээж, патентжуулав. 
* Хоёрдугаар сарын 8 - Найруулагч Д.У.Гриффитийн найруулсан &quot;Үндэстэн мэндэлсэн нь&quot; кино Лос Анжелес хотод дэлгэцэнд гарав. Уг кино 25 жилийн туршид олсон орлогоороо кино урлагийг тэргүүлсэн билээ. 
* Хоёрдугаар сарын 12 - Оросын бөмбөгдөгч онгоц Ил Муромец онгоц Польшид туршилтийн нислэгээ үйлдэж эхэлжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 14 - Их Британийн нийслэл Лондон хотод Социалист орнуудын бага хурал зохион байгуулагджээ. Уг хуралд таван улсын 40 төлөөлөгч оролцсон байна. 
* Хоёрдугаар сарын 15 - Италийн хөлбөмбөгийн Ливорно клуб байгуулагджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 21 - Канадын эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч Нелли МакКлуг Альберта мужид эсэргүүцлийн хөдөлгөөн зохион байгуулав. 
* Хоёрдугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Масурын голын тулаанд оролцсон Германы тэнгисийн цэрэг хүчтэй сөрөг довтолгоон хийж Оросын талаас 200,000 хүн хохирол амсчээ. 
* Хоёрдугаар сарын 23 - Улс оронд нь гарсан хувьсгалт нөхцөл байдлын улмаас Гайти улсын ерөнхийлөгч Жозеф Давильмар Теодор албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр өгөв. 
* Хоёрдугаар сарын 25 - Гайти улсын ерөнхийлөгчөөр Вильбурн Гуйллайме Сем сонгогджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 27 - Нэрт зохиолч Сир Артур Конан Дойлын алдарт &quot;Шерлок Холмес&quot; цувралын сүүлийн боть болох &quot;Тосгоны айдас&quot; ном хэвлэлтээс гарчээ.

=== Гуравдугаар сар ===
* Гуравдугаар сарын 1 - Английн нийслэл Лондон хотод Арбитрчидийн хүрээлэн байгуулагдав. 
* Гуравдугаар сарын 2 - АНУ-д Кино урлагийн корпораци байгуулагдаж инээдмийн кинонуудыг продьюсерлэж эхлэв. 
* Гуравдугаар сарын 3 - Нисгэгчдийн үндэсний зөвлөл АНУ-д байгуулагджээ. 
* Гуравдугаар сарын 4 - АНУ-ын 64 дэх Конгресс анхны хуралдаанаа хийв. 
* Гуравдугаар сарын 10-13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цэргүүд Германы армийн эсрэг анхны хүчтэй довтолгооноо хийв. Британийн Энэтхэгийн цэргүүд Францад төвлөрөөд байсан Германы армийн эсрэг хийсэн энэ тулааныг түүхэнд Ной Шапелийн тулаан гэдэг юм. 
* Гуравдугаар сарын 14 - Константинополийн гэрээ: Уг гэрээгээр Британи, Франц, Хаант Орос улсууд Босфорусын хоолойд большевик хувьсгал ялсаныг батлав. 
** Чили улсад парламентын сонгууль болж Консерватив нам ялалт байгуулжээ.
** Английн алдарт &quot;Sunday Mirror&quot; сонины анхны дугаар хэвлэгдэв. 
* Гуравдугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы хаант улсын арми анх удаагаа онгоц ашиглан Британийн эсрэг дайралт хийв. Гэвч үүл их хуралдсан байсан тул онилсон газраа бөмбөг унагааж чадаагүй юм.
* Гуравдугаар сарын 18 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дарданьелсын хоолойд Британийн армийн явуулсан довтолгоо амжилтгүй болжээ. 
* Гуравдугаар сарын 19 - Плутон гарагын зургийг анх удаа зурганд буулгав. Гэвч тухайн үед Плутоныг гараг гэж хараахан хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. 
* Гуравдугаар сарын 20 - Испанийн одон оронч Хосеп Комас и Сола &quot;Хиспаниа 804&quot; гэх жижиг гараг илрүүлжээ. Энэ нь Испанийн одон орончдын хувьд шинэ гараг нээн илрүүлсэн анхны тохиол болсон байна. 
* Гуравдугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оросын арми Галисиа буюу одоогийн Польшийн өрнөд хэсгийг олон хоног бүсэлсний эцэст хяналтаа тогтоожээ. Оросын арми Австри-Унгарын эзэнт гүрний найман есөн генерал, 93 ахлах офицер, 2,500 доод шатны офицеруудыг олзолсон юм. 
* Гуравдугаар сарын 25 - Япон улсад парламентын сонгууль болж &quot;Улс орноо сэргээн мандуулах нэгдсэн хүч&quot; ялалт байгуулжээ. Тэд Төлөөлөгчдийн танхимын 153 суудал авсан байна. 
* Гуравдугаар сарын 26 - Хоккейн алдарт Стенлийн цомд Ванкувер Миллионерсчүүд ялалт байгуулжээ. 
* Гуравдугаар сарын 29 - Их Британид Британийн нисэх онгоц үйлдвэрлэгчдийн холбоо байгуулагдав.

=== Дөрөвдүгээр сар ===
* Дөрөвдүгээр сарын 2 - Францын парламент [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-д баатарлаг гавьяа байгуулсан дайчдад &quot;Дайны загалмай&quot; одонг гардуулж байхаар болов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 5 - Өнгөт арьст нэрт тулаанч Жек Жонсон Кубын Гавана хотод болсон тулаанд цагаан арьст боксчин Жесс Уиллардад 26 раунд тулалдсаны эцэст ялагдав. Ялалт байгуулсан Жесс Уиллардыг олон арван мянган цагаан арьстанууд дэмжиж байсан бөгөөд түүнд &quot;Цагаантнуудын аугаа найдвар&quot; гэдэг хоч хүртэл өгөөд байжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 11 - Аугаа жүжигчин Чарли Чаплины &quot;Хэсүүлч эр&quot; кино дэлгэцэнд гарав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 12 - Веннийн социалист бага хурал: Австрийн Венна хотод болсон уг бага хуралд Герман, Австри, Унгарын социалист намууд оролцож, дайныг зогсоох, социалист тунхаглалыг дэлгэрүүлэх эсэхийг хөндөн ярилцсан юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 14 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Иракын Басра хотод болсон тулаанд холбоотны арми ялалт байгуулж хяналтаа тогтоожээ. Османы эзэнт гүрэн энэ тулаанд 2,500 хүнээ алдсан юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 15 - Мексикийн хувьсгалын удирдагчдын Панчо Виллагийн цэргүүд Челая хотын тулаанд ноцтой ялагдал хүлээв. Түүний талд тулалдаж байсан 9,000 цэрэг амиа алдаж, олзны 120 цэрэг бүгд цаазлуулжээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми Английг бөмбөгдсөн нь ноцтой хохирол учруулсангүй. 
* Дөрөвдүгээр сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: 60-р өндөрлөгийн төлөөх тулаан: Баруун Фронтын стратегийн чухал байрлал болох 60-р өндөрлөгийг Британийн арми эргүүлэн хяналтандаа авахыг оролдов. Британийн тал Германы цэргүүдийг шархдуулсан ч өндөрлөгийг бүрэн эзэлж чадаагүй юм. Улмаар дараа өдөр нь сөрөг довтолгоо хийж Британийн арми тус өндөрлөгт бүрэн хяналтаа тогтоосон билээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ипресийн хоёрдугаар тулаан эхлэв. Германчууд энэ тулаанд хорт хий ашигласан нь Баруун фронт дахь онцлох үйл явдал байсан юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 24 - Истанбул хотод Арменичуудын эсрэг цуст яргалал эхэлжээ. 
** Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Шиффельд Юнайтед клуб, Челси клубыг 3-0 онооны харьцаагаар буулган авч аварга болов. Энэ тэмцээн дайны улмаас 1918 оныг хүртэл зохион байгуулагдаагүй билээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Канадын цэргийн хүч төвлөрч байсан Ст.Юлиен тосгонд Германы арми хорт хий ашиглав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Галлиполын тулаан: Австрали, Шинэ Зеландын хамтарсан хүч Хеллесийн хошуунд газардав. Тэдэнд Британи, Францын холбоотны цэргийн хүч туслалцаа үзүүлсэн юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 26 - Лондонгийн гэрээн: Итали улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэн-Итали-Германийн гурвалсан гэрээнээс нууцаар гарав.
* Дөрөвдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Иллиной мужийн их сургуулийн удирдах зөвлөл хуралдаж, улмаар олонхын саналаар Иллинойн их сургуулийн Бизнесийн сургууль байгуулагджээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Киртиа хотыг эзлэхийн тулд Франц, Британийн тал 14,000 цэргийн хүчийг төвлөрүүлсэн ч тус хотыг эзэлж чадсангүй. Тулааны улмаас Францын тал 1,001, Британийн тал 2,000 хүнээ алдсан юм. 
** Нидерландын Гааг хотноо Олон улсын эмэгтэйчүүдийн их хурал ихлэв. Уг хуралд 12 орны 1,136 төлөөлөгч оролцжээ. Хуралдаанд оролцогчид Олон улсын энхтайван, эрх чөлөөний төлөөх эмэгтэйчүүдийн лиг байгуулахаар санал нэгдсэн байна.

=== Тавдугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 1 - Өмнөд Африкийн ерөнхий сайд, генерал Луйз Бота Германчуудыг эзлэн түрэмгийлэх армийг удирдахаар болов. 
** Дэлхийн I дайн: Германы цэргүүд стратегийн гол түшиц газар болох 60-р өндөрлөгийн тулаанд хорт хий ашигласныхаа хүчинд уг өндөрлөгийг эргүүлэн мэдэлдээ авчээ. 
* Тавдугаар сарын 2 - Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээд Атлетик Бильбао болон Испанёл клубууд учраа таарч Атлетик Бильбао өрсөлдөгчөө 5-0 онооны харьцаагаар хожиж, эзэн хааны цомыг өргөв.
* Тавдугаар сарын 4 - АНУ-ын Лос Анжелес хотын захирагчаар Чарльз Э.Себастиан сонгогджээ. 
* Тавдугаар сарын 6 - Бейсболын домогт тамирчин Бейб Рут Бостон Ред Сокс багийн төлөөх анхны хом ранаа гүйцэтгэжээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: ОХУ-ын Эзэн хааны арми Анатолийн хойгт орших Ван хотын төлөөх голлох довтолгооноо эхлүүлэв. 
* Тавдугаар сарын 7 - Их Британийн Луситаниа хөлөг Ирландын баруун-өмнө зүгт орших газарт Германы байлдааны хөлөгт бөмбөгдүүлэн сүйрэв. Уг хөлөгт жирийн иргэд зорчиж явсан бөгөөд 1,198 зорчигч бүгд амиа алдсан юм. 
** Дани улсад парламентын сонгууль болсон ч дайны хөлд дарлуулсан ард иргэдийн дийлэнх нь сонгуульдаа оролцож чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч эрх баригч Венстре нам 114 суудлыг авч Данийн парламентад олонх болжээ. 
* Тавдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Артуагын хоёр дахь тулаан: Обер гүүрийн тулаанд Британийн цэргүүд Германы цэргийн хүчийг буулган авчээ. 
* Тавдугаар сарын 10 - Луситаниа хөлгөөс амьд гарсан ахмад Уиллиам Томас Төрнер хөлгийн дөрөв болон тавдугаар хонгилд гарсан нүх нь Германы талаас харвасан сумных гэдгийг нотлов. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Герман улсад дайн зарлажээ. 
* Тавдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Герман-Өмнөд Африкийн нэгдсэн арми Намиб улсын Виндхоек хотыг эзлэн авчээ. 
** АНУ-ын Армийн шийдвэрээр Нисэх хүчний хоёрдугаар скуадроныг байгуулав. 
* Тавдугаар сарын 13 - Италийн Ерөнхий сайд Антонио Сальандра Лондонгийн гэрээнд нэгдэн орсныхоо төлөө албан тушаалаасаа огцорчээ. 
* Тавдугаар сарын 14 - Португалийн Ерөнхийлөгч Мануэль де Арриажагийн эсрэг хувьсгал дэгдэв. Хувьсгалыг цэргүүдийн сэдэлтэйгээр өрнүүлжээ. Засгийн газар болон босогчдын хооронд болсон хүчтэй тулааны улмаас 200 энгийн иргэн амиа алдаж, 1,000 гаруй хүн шархадсан байна. 
* Тавдугаар сарын 17 - Британийн улстөрийн түүхэнд Либералчуудаас бүрдсэн сүүлийн Засгийн газар огцров. Либерал намын тэргүүн Х.Х.Аскитийн засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохоор болсон байна. 
* Тавдугаар сарын 18 - Бельгийн эзэн хаан дэлхийн дайнд оролцож байгаа болон улс эх орныхоо төлөө гарамгай гавьяа байгуулсан иргэдэд олгох медалийг бий болгож байгаагаа албан ёсоор зарлажээ. 
* Тавдугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австрали-Шинэ Зеландын хамтарсан цэргийн хүч Османы эзэнт гүрний эсрэг гуравдах довтолгооноо хийсэн ч сөргөлдөгч талаас хүчтэй хамгаалсаар байлаа. 
* Тавдугаар сарын 22  - Их Британийн түүхэнд хамгийн хөнөөлтэй галт тэрэгний осол Шотландад болов. Күйнтиншилийн галт тэрэг хоорондоо мөргөлдөж, 226 хүн амиа алджээ. Галт тэргэнд зорчигчдийн дийлэнх нь цэргүүд байсан юм. 
* Тавдугаар сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Италичууд холбоотны эвсэлд нэгдсэнийхээ дараахан Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлав. Ингэснээр Италичууд холбоотон армийн эгнээнд нэгдсэн юм. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотны засгийн газрууд Османы эзэнт гүрнийг Аремани үндэстнүүдийн эсрэг хядлага үйлдэж байгааг &quot;хүн төрөлхтний эсрэг үйлдсэн гэмт хэрэг&quot; гэж дүгнэв. Энэ нь дэлхийн практикт энэ үгийг ашигласан анхны тохиолдол болжээ. 
* Тавдугаар сарын 25 - Орос, Хятад, Монгол Улсын төрийн тэргүүн нар Хиагтын гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар Гадаад монголын бүрэн эрхэт байдлыг хүлээн зөвшөөрч, Өвөр Монголыг автономит муж байхаар хэлцэн тохирч гарын үсэг зурав. Уг уулзалтад Орос улсын их хаантны тусгай элч, Хятадын их жунтан, Монгол Улсын хаан Богд Жавзандамба нар оролцсон юм. 
* Тавдугаар сарын 27 - Аляскын Анкорейж хотод анх удаа &quot;Анкорейж Таймс&quot; нэртэй англи хэл дээр бэлтгэн нийтлэдэг сонин хэвлэгдэж эхэлжээ.
*  Тавдугаар сарын 29 - Португалийн Ерөнхийлөгчөөр Теофилу Брага сонгогдов. 
* Тавдугаар сарын 31 - Хаант Орос улсын генерал Николай Юдевич Туркийн Ван хотод хяналтаа тогтоосны дараа Арменийн бослогыг удирдсан Арам Манукианыг Арменийн түр засгийн газрын тэргүүнээр тохоон томилжээ.

=== Зургаадугаар сар ===
* Зургаадугаар сарын 3 - Мексикийн хувьсгал: Мексикийн хувьсгалын удирдагчдын нэг Панчо Виллагийн цэргүүд төв засгийн газрын цэргүүдтэй тулалдаж, улмаар ялагдал хүлээжээ. 
* Зургаадугаар сарын 5 - Дани болон Исланд улсад эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөөх жагсаал, цуглаан дэгдэв. 
* Зургаадугаар сарын 6 - Швейцарь улсад дайны цагийн татварын талаарх хуулийг батлах эсэх талаар олон нийтийн санал хураалт болов. Санал хураалтад оролцогсдын 450,000 нь буюу 94 хувь нь үүнийг хүлээн зөвшөөрчээ. Швейцарийн түүхэнд анх удаа олон нийтийн санал хураалт болсон нь энэ болсон билээ. 
* Зургаадугаар сарын 9 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Германы Засгийн газар болон Хааны тамгын газар руу &quot;Луситаниа&quot; хөлгийн осолтой холбоотой дэлгэрэнгүй тайлбар илгээх талаар албан бичиг илгээжээ. 
** АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Уиллиам Женнингс Брайн &quot;Луситаниа&quot; хөлгийн осол дээр баримталж байсан байр суурьнаасаа болж, үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгчээ. 
* Зургаадугаар сарын 10 - Мексикийн ерөнхийлөгчийн хэргийг түр орлон гүйцэтгэгчээр Франциско Лагос Шазаро тодров. 
** Италийн хөлбөмбөгийн алдарт Ювентус клубийн төв хэвлэл &quot;Хурра Ювентус&quot; сонин хэвлэгдэж эхэлжээ. 
* Зургаадугаар сарын 13 - Грек улсад бүх нийтийн сонгууль болж улмаар Элефтериос Веницелосын тэргүүлдэг Либерал нам 187 суудлыг авч олонх болжээ. 
** Португаль улсад мөн адил парламентын сонгууль болж Ардчилсан нам төлөөлөгчдийн танхимд 106 суудал, Сенатын танхимд 45 суудал болж олонх болов. 
* Зургаадугаар сарын 16 - Их Британид Эмэгтэйчүүдийн хүрээлэн байгуулагдав. 
* Зургаадугаар сарын 17 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Уиллиам Ховард Тафт &quot;Энхтайвны төлөөх холбоо&quot;-ны Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 
* Зургаадугаар сарын 19 - Исландын Засгийн газар шинэ төрийн далбааг соёрхон баталж, улмаар 40-өөс дээш насны эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилжээ. 
* Зургаадугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн болон Германы хамтарсан цэргийн хүч Оросын цэргүүдэд олзлогдов. Ингэснээр холбоотны арми Лемберг хотод бүрэн хяналтаа тогтоосон юм. 
* Зургаадугаар сарын 25 - Чили улсад Ерөнхийлөгчийн сонгуульб олж Хуан Луйз Санфуентес Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Тэрээр өрсөлдөгчөөсөө 36 саналаар илүү байсан гэдэг.

=== Долоодугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Генерал Луйс Ботагаар удирдуулсан Өмнөд Африкийн холбоо Отавигийн тулаанд Германы зэвсэгт хүчинд ялагдав. 
** АНУ-ын Далайн хэрэг эрхлэх газар байгуулагдав. 
* Долоодугаар сарын 2 - Чехийн хөгжмийн зохиолч Леош Яначекын &quot;Тарас Бульба&quot; симфони олон нийтийн хүртээл болжээ. 
* Долоодугаар сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Османы эзэнт гүрний арми Их Британийн мэдэлд шилжээд байсан Галлиполигийн төлөөх сүүлчийн дайралтаа хийсэн ч амжилтыг эс олжээ. Улмаар Османы талаас 14-16 мянган цэрэг амиа алдсан юм. 
* Долоодугаар сарын 7 - Шведийн дипломатч Коссва Анкарсвард Армени үндэстнүүдийг бөөнөөр хороож байгаа Османы эзэнт гүрний бодлогын талаарх хоёр хуудас материалыг олон нийтэд цацав. Уг материалд дурдсанаар олон улс хамтран Армени үндэстнийг Османы яргалалаас ангижруулах ёстой гэжээ. 
* Долоодугаар сарын 8 - Австрали улсад байгуулагдсан &quot;Энхтайвны төлөөх эмэгтэйчүүдийн арми&quot; [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-ыг эсэргүүцсэн жагсаал зохион байгуулав. 
* Долоодугаар сарын 9 - Виктор Франкаар удирдуулсан Баруун өмнөд Африк дахь Германы зэвсэгт хүчин Холбоотны армид бууж өгөв. 
* Долоодугаар сарын 14 - Мекка хотын шариф Хуссейн бин Али, Британийн дээд төлөөлөгч Хенри МакМехон нар Османы эзэнт гүрний эсрэг Арабын хувьсгалын талаар санал солилцжээ. 
* Долоодугаар сарын 16 - Японы эрчим хүчний томоохон компани болох Яскавагийн эрчим хүчний корпораци байгуулагдав. Уг компани 20-р зуунд эрчим хүчийг хянадаг байсан бол одоо мэдээллийн технологи, роботын хувьсгал, шинэ нээлтүүдийг хянадаг, санхүүжүүлдэг болжээ. 
* Долоодугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Зүүн Фронтод Хаант Оросын зэвсэгт хүчин нийт бие бүрэлдэхүүний 80 хувийг алдав. 
** Австрали улсын хамгийн анхны бүрэн хэмжээний кино болох &quot;Дарданьелсийн баатар&quot; кино дэлгэцэнд гарчээ. Уг киног Альфред Рольф найруулж, Гайа Хастингс гол дүрд нь тогложээ. 
* Долоодугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австралийн армийн байлдагч Альберт Жака Их Британийн &quot;Викторийн загалмай&quot; одон хүртэв. Ингэснээр дэлхийн I дайнд байгуулсан гавьяагаар тус одонг хүртсэн Австралийн анхны цэрэг болжээ. 
* Долоодугаар сарын 20 - Туркийн Малацкирт хотын төлөө тулалдаж байсан Хаант Оросын арми ухрав. 
* Долоодугаар сарын 21 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Германы талаас Луситаниа хөлгийг яагаад устгах болсон шалтгааныг тайлагдах эцсийн сануулга өгчээ. Хэрэв ямар нэгэн хариу илгээхгүй бол дипломат харилцаагаа бүрэн таслана гэдгийг анхааруулсан байна. 
** Канадын Альберта хотын захиргаа олонхын саналаар согтууруулах ундаа үйлвэрлэх, худалдаалахыг хориглов. 
* Долоодугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Манцикертын тулаанд ялагдал хүлээх нь тодорхой байсан Хаант Оросын армийн генерал Николай Юденич төв засгийн газрын анхааруулыг үл тоон Туркийн талтай байлдаанаа үргэлжлүүлэв. Үүний улмаас Оросын тал 7-10 мянган цэргээ алджээ. 
* Долоодугаар сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оттомаын эзэнт гүрний гуравдугаар арми Хаант Оросын мэдэлд шилжээд байсан Мус хотыг эзлэн авчээ.
** Гайти улсын Ерөнхийлөгч Вильдрун Гуйллайме Сем өөрийг нь залгамжлах өндөр магадлалтай гэгдэж байсан Оресте Замор болон өөр бусад 150 хүнийг нэгэн зэрэг цаазаар авах захирамж гаргав. 
* Долоодугаар сарын 28 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсоны шийдвэрээр АНУ Гайти улсыг булаан эзлэв. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн 330 алба хаагч Порт-о-Принс хотыг хоромхон зуур эзэлж Вильбрун Гуйллайме Семийн амийг хороожээ.

=== Наймдугаар сар ===
* Наймдугаар сарын 2 - Арменийн хядлага: Америкийн элчин сайд Хенри Моргентау Османы эзэнт гүрний дотоод хэргийн сайд Талаат Пашатай уулзаж Армени гаралтай иргэдийн  эсрэг явуулж байгаа харгислалын талаар асуужээ. 
** Аргентины Буенос Айрес хотод &quot;Эстасион Ретиро&quot; метроны шугам нээгдэв. 
* Наймдугаар сарын 3 - Польшийн легионы хороо Польшийн зүүн хэсгийн Ястков хотод Хаант Оросын армитай тулалдаж ялалт байгуулав. Энэ нь Польшийн түүхэнд Оросын эсрэг байгуулсан анхны томоохон ялалт байсан юм. 
* Наймдугаар сарын 4 - Энэ өдөр Хиагтад Орос-Монголын хооронд мөнгө зээлдүүлэх, буу зэвсгийн тухай, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах гэсэн дөрвөн гэрээ нууцаар байгуулсан байна. Монголын Засгийн Газар энэхүү хэлэлцээрт Сангийн яамны тэргүүн сайд Гадинбалын Чагдаржав, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашжав нарыг засгийн газрыг төлөөлөх эрхтэйгээр явуулсан байдаг. 
* Наймдугаар сарын 5-23 - АНУ-ын Шинэ Орлиан, Галвестон хотуудад Атлантын далайн урсгалын хүчтэй шуурга болж 275 хүн амиа алджээ. 
* Наймдугаар сарын 6 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотон гүрнүүдийн арми Туркийн Сульва булангийн эрэгт газардав.
* Наймдугаар сарын 7 - Оросын одон оронч Григорий Неуймин 916 Америка жижиг гарагыг нээн илрүүлжээ.
* Наймдугаар сарын 11 - Османы эзэнт гүрний шийдвэрээр Армени гаралтай сэхээтнүүдийг устган хороожээ. Ихэвчлэн яруу найрагч, зохиолч, физикч, шинжлэх ухааны ажилтнууд уг яргалалд өртсөн байна. 
* Наймдугаар сарын 12 - АНУ-ын оролцоотойгоор Гайти улсын Ерөнхийлөгчөөр Филиппе Судре Дартигуенавэ томилогдов. Улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан АНУ-ын Засгийн газар тус улсад цэргийн ажиллагаа зохион байгуулсан юм. Улмаар Гайти улс АНУ-ын холбоотон болсон билээ. 
* Наймдугаар сарын 16 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Энтентегийн санамж бичгийн дагуу Сербийн хаант улсад Баранжа, Срем, Славонис, Сислетаниан хосолмол засагтай, Босни Герцеговин, Далмамтиагийн зүүн хэсэг бүрэн шилжжээ. 
** Австрийн эзэн хаан I Франц Йозефийн зарлигаар &quot;Цэргийн гавьяа&quot;-ны одон бий болжээ. 
* Наймдугаар сарын 20 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотон гүрэнд нэгдсэн Итали улс Австри-Унгарын эзэнт гүрний эсрэг анхны агаарын довтолгооноо үйлдэв. 
* Наймдугаар сарын 21 - Оросын эзэн хаан II Николай Оросын армийн ерөнхий командлагчийн суудлаас Их ван Николай Николаевичийг буулгав. 
* Наймдугаар сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми Оросын эзэнт гүрний Брест-Литовск (одоогийн Беларусийн Брест хот) хотыг эзлэв. 
* Наймдугаар сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Туркийн стратегийн чухал ач холбогдолтой 60-р өндөрлөгийн төлөөх тулаанд Австрали-Шинэ Зеландын нэгдсэн цэргийн арми томоохон хохирол амсаж 1,100 цэрэг амиа алджээ.

=== Есдүгээр сар ===
* Есдүгээр сарын 1 - “Нийслэл хүрээний сонин бичиг” нийтлэгдэж эхлэв. Энэ нь тухайн цаг үедээ дэвшилтэт үзэлтэй сонин байв. 1920 он хүртэл нийт 103 дугаар хэвлэжээ. 
** Японы нийслэл Токио хотод &quot;Ёкогава Электрик&quot; цахилгааны үйлдвэр байгуулагдав.
* Есдүгээр сарын 5 - Швейцар улсад [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-ыг зогсоох зорилготой социалист намуудын бага хурал эхлэв. 
* Есдүгээр сарын 6 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми цэргийн зэвсэглэлд танкыг анх удаагаа туршжээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Болгарын тал дайнд татагдан оролцохоор болов.
* Есдүгээр сарын 8 - Хиагт хотноо энэ өдөр эхэлсэн Хятад, Хаант Орос, Гадаад Монгол гурван этгээдийн хэлэлцээрийн бага хурал нь Хятад, Орос хоёрын хуйвалдааны эсрэг үндэс, угсаа, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө хамгаалан бэхжүүлэхийг эрхэмлэгч монголын эх орончдын тэмцлийн нэгэн томоохон хэлбэр байсан юм.
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы агаарын бөмбөлгөн онгоц Лондон хотын Фаррингтон гудамжны гүүрийг бөмбөгдөн сүйтгэв. Хожим нь 1917 онд сэргээн засварлажээ. 
* Есдүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Болгарын арми 390 батталион бүхий 469,169 цэргийг дайны фронт руу илгээв. 
* Есдүгээр сарын 12 - Францын цэргүүд Туркийн Хатай мужид орших уул нурууг даван Арменийн яргалалд өртөх магадлалтай байсан 4,000 хүнийг аварчээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга, генерал Эрих фон Фалкенхайны санаачилгаар Лондон хотыг хэдхэн хормын дотор бөмбөгдөж, үнсэн товрог болгох талаар ухуулах нэвтрүүлэг цацаж эхэлжээ.
* Есдүгээр сарын 14 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы Зэвсэгт хүчний жанжин штаб, Адмирал Хеннинг фон Хольтцендорффын тушаалаар Германы тэнгисийн хүчин Лондон хотыг зорив. Тэд Лондон хотын хойд хэсгийн ядуу буурай өөрсдийгөө хамгаалж чадахгүй хэсэг рүү дайрахаар төлөвлөсөн нь энэ байжээ.
* Есдүгээр сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргүүд одоогийн Литва улсын Вилниус хотыг эзлэн авав. 
* Есдүгээр сарын 21 - Британийн газрын эзэн Сесиль Чабб эртний түүхийн чухал ач холбогдол бүхий &quot;Стоунхенж&quot;-ийг 6600 фунтээр худалдан авав. Гэвч тэрээр 1918 онд улсад тушаажээ. 
* Есдүгээр сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лүүсийн тулаан: Британийн цэргийн хүч Францын Лүүс хотод нэвтрэв. Британийн арми энэ тулаанд анх удаагаа хорт хий ашигласан билээ. 
** Австралийн эзэн хааны нисэх хүчин Күийнсленд хотноо [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-нд амиа алдсан цэргүүдийн ар гэрийнхэнд туслах, шархадсан цэргүүдийг асрах зорилготой төвийг ашиглалтад оруулжээ. 
* Есдүгээр сарын 30 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сербийн армийн цэрэг Радоже Льютовац дэлхийн цэргийн түүхэнд анх удаагаа нисэх онгоц устган хөнөөсөн хүн болов.

=== Аравдугаар сар ===
* Аравдугаар сарын 1 - Нэрт зохиолч Франц Кафкагийн &quot;Хувирал&quot; туужийг Вайсен Блаттер сонинд анх удаагаа нийтлэв.
* Аравдугаар сарын 6 - Австри-Унгарын эзэнт гүрэн, Германы нэгдсэн цэргийн хүч Август фон Макенсений удирдлаган дор Сербийг булаан эзлэх дайралтаа эхлүүлэв.
* Аравдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бельгийн хорир лагераас холбоотны армийн цэргүүдийг оргуулсан Британийн сувилагч Эдит Кавелыг Германы армийнхан цаазлав.
** Люксембургийн ес дэх Ерөнхий сайдаар Матиас Монгенаст томилогдов. Гэвч тэрээр энэ суудалд ердөө 25 хоног л суусан юм. Түүний орыг Хуберт Лоутш залгажээ.
* Аравдугаар сарын 13 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын лигт Бостон Ред Сокс баг түрүүлэв.  
* Аравдугаар сарын 15 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Сербийн хаант улсыг булаан эзлэв. Улмаар Сербийг чөлөөлөх дайнд Болгарын тал татагдан оржээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Их Британи улс Болгарт дайн зарлажээ.
* Аравдугаар сарын 16 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Франц улс Болгарт дайн зарлав. 
* Аравдугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Орос, Итали улсууд Болгарт дайн зарлажээ. 
** Мексикийн хувьсгал: Мексикийн Венустиано Карранзагийн засаг захиргааг АНУ-ын тал де факто хүлээн зөвшөөрөв.
* Аравдугаар сарын 23 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германийн тэнгисийн цэргийн Принц Адальберт хөлгийг холбоотон гүрнүүд бөмбөгдөн сөнөөв. Хөлгийн багаас ердөө гурван хүн амь аврагдаж, 657 хүн амиа алджээ. Энэ нь уг дайнд Германы талын амссан томоохон хохиролын нэг байсан юм. 
* Аравдугаар сарын 25 - АНУ-ын Дээд шүүхэд хуульчаар Лида Конли сонгогдов. Тэрээр АНУ-ын Дээд шүүхэд ажиллах болсон анхны индиан буюу уугуул америк хүн байсан билээ. 
* Аравдугаар сарын 27 - Австралийн долоо дахь Ерөнхий сайдаар Уиллиам Моррис &quot;Билли&quot; Хьюс томилогдов.

=== Арваннэгдүгээр сар ===
* Арваннэгдүгээр сарын 1 - “Монголын сонин бичиг” Нийслэл Хүрээнд гарч эхлэв.
* Арваннэгдүгээр сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотны арми Германы талд шилжээд байсан Францын Артой хотыг эзлэв. Тулаанд Францын талаас 48,320 хүн амиа алдсан бол Их Британичууд 61,173 хүнээ алджээ. Харин Германы талаас 51,100 хүн амиа алдсан байна. 
* Арваннэгдүгээр сарын 6 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Германы колони улс болох Камеруны Банжо хотыг эзлэн авав. 
** Люксембургийн арав дахь Ерөнхий сайдаар Хуберт Лоутш томилогджээ.
* Арваннэгдүгээр сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сербийн генерал Радомир Путникийн удирдлага дор 150 мянган хүний бүрэлдэхүүнтэй арми сөргөлдөгч хүчнүүдийн эсрэг Гилан хотод довтлов. 
* Арваннэгдүгээр сарын 11 - Норвегид болсон парламентын сонгуульд Либерал нам ялалт байгуулжээ. Тэд 125 суудлаас нийт 74 суудлыг авч олонх болсон байна. 
* Арваннэгдүгээр сарын 18 - Кино урлагийн түүхэнд анх удаагаа гол дүрийн жүжигчин нүцгэлэв. &quot;Онгод&quot; гэх дуугүй кинонд жүжигчин Одри Мансон нүцгэлсэн байна. 
* Арваннэгдүгээр сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Косовогийн нийслэл Пристина хотод Болгарын арми бууж өгөв. 
* Арваннэгдүгээр сарын 25 - Суут эрдэмтэн Альберт Эйнштэйн таталцлын ерөнхий онолоо Пруссын шинжлэх ухааны академид танилцуулжээ.
* Арваннэгдүгээр сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Их Британийн парламент дайны үеэр байр сууц хөлслөх, түрээслэх түр журмыг батлав. 
* Арваннэгдүгээр сарын 30 - Африкийн Бурунди улсын хаан ширээнд хоёр настай Мвамбутца IV Бангириченг суув. Түүнийг насанд хүрч, улс орноо өөрөө удирдаж чаддаг болтол түүний ээж Ририкумутима улсыг удирдахаар болсон байна.

=== Арванхоёрдугаар сар ===
* Арванхоёрдугаар сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сөргөлдөгч талууд Сербийн Дебар хотыг булаан эзлэв. Сербийн талаас 30 мянган хүн амиа алджээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 10 - Форд компани нэг сая дахь автомашинаа угсрав. 
* Арванхоёрдугаар сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Болгарын арми Сербийн Богданчи хотыг эзлэв
* Арванхоёрдугаар сарын 12 - Бүгд найрамдах Хятад улсын Ерөнхийлөгч Юань Шикай өөрийгөө хаан хэмээн зарлажээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 18 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон Эдит Б.Гарттай гэрлэв. Тэрээр АНУ-ын Ерөнхийлөгчдийн түүхэнд бүрэн эрхийнхээ хугацаанд дахин гэрлэсэн анхны Ерөнхийлөгч болсон билээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 23 - Тухайн цаг үеийнхээ Британийн хамгийн том хөлөг онгоц гэгдэх &quot;Британик&quot; хөлөг онгоц осолдсон сүйрчээ. 
** Люксембург улсад парламентын сонгууль болж Барууны намынхан ялалт байгуулж төлөөлөгчдийн танхимын тал суудлыг авчээ.
* Арванхоёрдугаар сарын 30 - Дэлхийн шүүхийн лигийн Ерөнхийлөгчөөр Америкийн дипломат Жон Хейс Хаммондыг томилов.

=== Өдөр тодорхойгүй ===
* Нэрт эрдэмтэн Альфред Вегенер эрт цагт дэлхий гараг Пангиа гэх нэг цул супер тивтэй байсан гэх санааг дэвшүүлжээ. 
* Дэлхийн замын хөдөлгөөний түүхэнд анх удаа АНУ-ын Детройт хот зогс тэмдгийг ашиглав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 7 - Олимпын мөнгөн медальт Австрийн гандболч Франц Бартл (1941 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 20 - Пакистан улсын долоо дахь Ерөнхийлөгч Гхулам Ишак Хан (2006 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 23 - Нобелийн шагналт Британийн эдийн засагч У.Артур Льюс (1991 онд нас барсан)

* Хоёрдугаар сарын 5 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Роберт Хофштадтер (1990 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 7 - Швейцарын холбооны улсын 78 дахь Ерөнхийлөгч Жорж-Андре Чеваллаз (2002 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 18 - Монгол Улсын нэрт хөгжмийн зохиолч, БНМАУ-ын Ардын жүжигчин Сэмбийн Гончигсумлаа (1991 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 21 - Словенын найм дахь Ерөнхий сайд Антон Вратуша (2017 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 28 - Нобелийн шагналт Бразилийн эрдэмтэн Петер Медавар (1987 онд нас барсан)

* Гуравдугаар сарын 7 - Францын Ерөнхий сайд Жак Шабан-Дельма (2000 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 20 - Австрийн найм дахь Ерөнхийлөгч Рудольф Киршилагер (2000 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 23 - ЗХУ-ын нэрт мэргэн бууч, баатар Василий Зайцев (1991 онд нас барсан)

* Дөрөвдүгээр сарын 3 - Нидерландын Ерөнхий сайд Пиет де Йонг (2016 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 7 - Америкийн жазз урлагийн нэрт төлөөлөл Билли Холидей (1959 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 21 - Академийн наадмын хоёр удаагийн шагналт Мексикийн нэрт жүжигчин Энтони Куинн (2001 онд нас барсан)

* Тавдугаар сарын 1 - Олимпын аварга Америкийн гүйгч Арчи Уиллиамс (1993 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 6 - Америкийн нэрт найруулагч, жүжигчин Орсон Веллес (1985 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 15 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Пол Самуелсон (2009 онд нас барсан)

* Зургаадугаар сарын 3 - Сейнт Винсен ба Гренадин улсын Ерөнхий сайд Милтон Като (1997 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 4 - Мали улсын Ерөнхийлөгч Модибо Кейта (1977 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 10 - Нобелийн шагналт Канадын зохиолч Саул Белоу (2005 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 15 - Нобелийн шагналт Америкийн вирологич Томас Хакл Веллер (2008 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 16 - Италийн Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон Мариано Румор (1990 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 17 - Коста Рика улсын Ерөнхийлөгч Марио Эчанди Хименез (2011 онд нас барсан)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 1 - Бангладешийн ес дэх Ерөнхийлөгч А.Ф.М.Ахсануддин Чоудури (2001 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 5 - Олимпын аварга Америкийн гүйгч Жон Вүүдрафф (2007 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 12 - Оросын гүнж Екатерина Ивановна (2007 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 28 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Чарльз Хард Таунес (2015 онд нас барсан)

* Наймдугаар сарын 18 - Гана улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Жозеф Артур Ахран (1992 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 27 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Норман Ф.Рамси (2011 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 29 - Академийн наадмын гурав, &quot;Алтан Бөмбөрцөг&quot; наадмын дөрвөн удаагийн шагналт бүх цаг үеийн дэлгэцийн шилдэг жүжигчдийн дөрөвт эрэмблэгддэг Шведийн суут жүжигчин Ингрид Бергман (1982 онд нас барсан)

* Есдүгээр сарын 10 - Академийн наадмын нэг, &quot;Алтбан Бөмбөрцөг&quot; наадмын хоёр удаагийн шагналт жүжигчин Эдмонд О'Брайн (1985 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 11 - Аргентин улсын 39 дэх Ерөнхийлөгч Раул Альберто Ластири (1978 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 20 - Пакистан улсын Ерөнхий сайд Малик Мераж Халид (2003 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 23 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Клиффорд Шалл (2001 онд нас барсан)

* Аравдугаар сарын 24 - Алдарт &quot;Бетмэн&quot;-ийг зохион бүтээгч, комикч Боб Кейн (1998 онд нас барсан)

* Арваннэгдүгээр сарын 4 - Сингапур улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Вий Ким Вий (2005 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 19 - Нобелийн шагналт Америкийн физиологич Эрл Уильбур Садерленд (1974 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 23 - Гватемал улсын Ерөнхийлөгч Хулио Цезар Мендез Монтенегро (1996 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 25 - Чилийн Ерөнхийлөгч Августо Пиночет (2006 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 30 - Нобелийн шагналт Канадын химич Анри Тауб (2005 онд нас барсан)

* Арванхоёрдугаар сарын 2 - Өмнөд Африкийн Ерөнхийлөгч Марайс Вилоен (2007 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 12 - Америкийн нэрт дуучин, жүжигчин Френк Синатра (1998 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 19 - Францын нэрт дуучин Эдит Пиаф (1963 онд нас барсан)

== Нас барсан алдартнууд ==
=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
* Хоёрдугаар сарын 16 - Монгол Улсын Гадаад хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны сайд, Монгол Үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Чин ван М.Ханддорж (1869 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 18 - Испанийн философич Франциско Гинер де лос Риос (1839 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 15 - &quot;Питер Пен&quot;-г зохиогч Жорж Лиевелин Дейвис (1893 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 31 - Олимпын аварга Британийн гүйгч Уиндхем Халсвелле (1882 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 27 - Оросын хөгжмийн зохиолч Александер Скрябин (1872 онд төрсөн)
* Тавдугаар сарын 9 - Олимпын хүрэл медальт, Уимбледон, Австралийн нээлттэй тэмцээний аварга Австралийн талбайн теннисч Энтони Уилдинг (1883 онд төрсөн)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 2 - Мексикийн 29 дэх Ерөнхийлөгч Порфирио Диаз (1830 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 16 - Унгарын 13 дахь Ерөнхий сайд Кальман Шелл (1843 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 20 - Нобелийн шагналт Германы эрдэмтэн Паул Эрлих (1854 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 30 - Эквадорын 13 дахь Ерөнхийлөгч Антонио Флорес Жихон (1833 онд төрсөн)
* Есдүгээр сарын 9 - Америкийн спортын барааны брендыг үндэслэгч Альберт Спалдинг (1850 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 4 - Шведийн 11 дэх Ерөнхий сайд Карл Штаафф (1860 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 30 - Канадын зургаа дахь Ерөнхий сайд Чарльз Таппер (1821 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 15 - Люксембургийн зургаа дахь Ерөнхий сайд Феликс де Блохаузен (1834 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 18 - Кувейт улсын Эмир Мубарак аль-Сабах (1837 онд төрсөн)
* Арванхоёрдугаар сарын 19 - Германы мэдрэл зүйн нэрт эрдэмтэн Алойс Алцхаймер (1864 онд төрсөн)

== Нобелийн шагналтнууд ==
Нобелийн шагналын хорооноос дараах хүмүүст Нобелийн шагнал олгохоор шийдвэрлэсэн байна. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг Германы алдартай органик химич Ричард Мартин Уиллштаттерт хлорофилийн агууламжийг судалж, химийн бүтцийг тогтоосных нь төлөө, Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг рентген туяаны гэрлийн ойх чадвар, кристалын загварчлалыг судалсных нь төлөө Уиллиам Хенри Брагг болон хүү Уиллиам Лоуренс Брагг нарыг, Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг Францын үргэлжилсэн үгийннэрт төлөөлөл зохиолч Ромейн Ролландад олгосон юм. 

Нобелийн шагнал хүртсэн аав, хүү Брагг нар энэхүү шагналыг хамтдаа хүртсэн эхний бөгөөд эцсийн эрдэмтэд билээ. Дэлхийн нэгдгүгээр дайн дэгдсэнээс шалтгаалан энэ жил Анагаах ухаан болон Нобелийн энх тайвны шагналд ялагч тодроогүй билээ. 

*Химийн салбарын Нобелийн шагнал - Ричард Уиллштадер 
*Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагнал - Ромейн Роллан
*Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал - ''Олгоогүй''
*Нобелийн энх тайвны шагнал - ''Олгоогүй''
*Физикийн салбарын Нобелийн шагнал -Уиллиам Хенри болон Уиллиам Лоуренс Брагг

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|1915}}

[[Ангилал:1915 он| ]]
[[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>ppttplnarudoal7tlryvlvuu0w2ilak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чой Чол-Сү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14031</id>
    <revision>
      <id>869273</id>
      <parentid>785695</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2755" sha1="6xn2u4k3v61xrcnaf93uq8g26vt98h3" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Чой Чол-Сү
|бүтэн нэр          =Чой Чол-Сү
|зураг              =
|хэмжээ             =
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Бокс]]
|улс                ={{PRK}}
|төрсөн огноо       =1969 оны 12 сарын 1
|төрсөн газар       =
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт   |  [[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | -51 кг }} 
}}
'''Чой Чол-Сү''' (1969 оны 12 сарын 1-нд төрсөн) нь [[Хойд Солонгос]]ын [[бокс]]чин бөгөөд [[1992]] оны [[Барселоны олимп]]од -51 кг-ийн жинд түрүүлж, алтан медаль хүртсэн тамирчин юм.

== Олимпын дэвжээнд ==
*[[Мустафа Эсмайл]] (Египет) 7-4
*[[Пол Ингл]] (Их Британи) 13-12
*[[Робби Педен]] (Австрали) 25-11
*[[Ковач Иштван]] (Унгар) 10-5
*[[Рауль Гонзалес (бохчин)|Рауль Гонзалес]] (Куба) 12-2

Ингл, Педен, Ковач нар хожим мэргэжлийн бокст шилжиж, дэлхийн аварга болцгоосон.

== Мэргэжлийн бокст ==
1996 оны 4 сарын 15-нд [[Япон]] улсад [[мэргэжлийн бокс]]ын дэвжээн дэх анхны тулаанаа хийсэн. Гэсэн ч удалгүй нутаг буцаж, улмаар [[Хятад]]ад бэлтгэл хийн тоглох болжээ. 1998 оны 8 сарын 15-нд [[Пан Азийн Боксын Холбоо]] (PABA)-ны хөнгөн жингийн түр зуурын аварга цолын төлөө тоглолтын 3-р үед нокаутаар ялж, аваргын бүсийг түр эзэмших болжээ. Тэрээр 1999 оны 8 сарын 22-нд аварга цолоо хамгаалсны дараа аваргын бүсээ эргүүлж өгсөн байна.

==Эшлэл==
* [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ch/choi-chol-su-1.html Профиль]

[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын боксчин]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Боксын олимпын аварга]]
[[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>6xn2u4k3v61xrcnaf93uq8g26vt98h3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майли Сайрус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14110</id>
    <revision>
      <id>869194</id>
      <parentid>798028</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10981" sha1="rin8grob7v7bjpxw2xxgxpqkr94co88" xml:space="preserve">{{Хянах}}
[[Файл:Miley Cyrus - Wonder World Tour 5 cropped.jpg|200 px|thumbnail|right|Майли Сайрус]]
'''Майли Сайрус''' ({{lang-en|Miley Cyrus}}) 1992 оны 11 сарын 23-нд [[Теннесси]] муж улсын [[Нэшвилл]] хотод рок дуучин Билли Рэй Сайрус болон Летисиа Тиш нарын гэрт мэндэлжээ. Түүнийг төрөхөд эцэг эх нь охиноо гайхалтай зүйлүүдийг хийж чадна хэмээн бэлгэдэж Дестини Хөүп (Destiny Hope) буюу итгэл найдварын хувь тавилан гэсэн утгатай нэр өгчээ. Харин Сайрус багадаа дандаа инээж явдаг байсан учир түүнийг &quot;Smiley&quot; гэж дууддаг байсан бөгөөд энэ нэрнээс нь Майли гэдэг 2 дахь нэрийг нь өгчээ. 

9 насандаа &quot;Док&quot; гэдэг телевизийн олон ангит цувралд Кайл гэдэг бяцхан охины дүрийг бүтээж кинонд тоглох гараагаа эхэлсэн юм. 11 настайдаа Дисней хүүхдийн сувгийн жүжигчний шалгаруулалтад тэнцсэн бөгөөд ороод удаагүй байхад нь Дисней компаний ерөнхийлөгч Гэри Марш түүнд &quot;Ханна Монтана&quot; хэмээх телевизийн олон ангит цувралд тоглох санал тавьсан бөгөөд энэ кино нь өсвөр насны супер одын тухай өгүүлдэг юм. Киноны нээлтийн үеэр Дисней компаний ерөнхийлөгч &quot;Майли энэ дүрд яг тохирсон хүн. Учир нь түүний ямар ч ажлыг чанартай, сэтгэлээсээ гүйцэтгэдэг чанар, авъяас чадвар, мөн амьдралын минут бүрийг хайрладаг чанар нь киноны дүрийн зан чанартай их адилхан учир түүнд энэ дүрийг бүтээхэд дөхөм байсан. Мөн түүний эдгээр чанар нь түүнийг асар том амжилтанд хүргэх болно гэдэгт би итгэлтэй байна&quot; гэж хэлжээ. Майли энэ саналыг баяртайгаар хүлээн авсан бөгөөд &quot;Ханна Монтана&quot; телевизийн цувралд өөрийн эцгийн хамт тоглох болсон юм. Энэ үеэс түүний амжилтын гараа эхэлжээ. &quot;Ханна Монтана&quot; цуврал гарч эхэлсэн даруйдаа маш олон үзэгчтэй болсон бөгөөд түүний зурагтай хувцас, тоглоомууд шуурга дайрсан мэт хурдан дуусч байлаа. 2006 онд энэ киноны дуунуудаас бүрдсэн &quot;Ханна Монтана&quot; хэмээх 8 дуутай цомог гаргасан билээ. Энэ цомог гарсан эхний 7 хоногтоо 281 мянган хувь борлогдож Биллбордын цомгийн жагсаалтын 1-рт орсон бөгөөд тухайн үедээ хит болж байсан John Legend, My chemical romance нарын амжилтыг эвдсэн юм. Энэ цомог тухайн жилдээ нийт 2 сая орчим хувь борлогдсон билээ.

2007 онд “Hannah Montana 2:meet Miley Cyrus” хэмээх 2 дахь цомгоо гаргасан бөгөөд уг цомог нь хос CD-нээс бүрдсэн байлаа. Эхний CD дээр өмнөхийн адил  “Hannah Montana” киноны дуунууд байсан бол нөгөө CD түүний өөрийн дуунуудаас бүрдсэн бөгөөд энэ нь түүний бие даасан анхны уран бүтээл байлаа. Энэ цомог ч мөн Billboard-ийн шилдэг цомгийн жагсаалтын №1-т  бичигдсэн билээ. Цомог анхны 7 хоногтоо 326 мянган хувь борлогдсон бөгөөд 6 сарын турш Billboard-ийн шилдэг 10 цомгийн жагсаалтад бичигдсэн юм. Энэ цомог нийт 3 сая хувь борлогджээ. 2007 онд өөрийн анхны бие даасан “Best Of Both” 69 өдрийн аялан тоглолтоо Америкийн мужуудаар хийсэн бөгөөд тоглолтын бүх билет 20 хоногийн дотор борлогдож дуусчээ.  2008 оны 7 сард Miley өөрийн 2 дахь бие даасан цомог “Breakout”-ийг гаргасан. Энэ цомогт Miley-гийн өөрөө бичсэн 2 дуу багтсан бөгөөд тэрээр багаасаа л дуу бичхийг мөрөөдөж байжээ. Уг цомог мөн л Billboard-ийн №1 орсон бөгөөд худалдаанд гарсан эхний 7 хоногтоо 371 мянган хувь борлогдсон юм. Гэвч Mariah Carey-гийн “E=MC2“ цомог гарч эхний 7 хоногтоо 462 мянган хувь худалдаалагдсан учир “Breakout” Billboard-ийн 1-р байраа алдсан юм. Miley 2008 оны Teen choice awards наадмаас шилдэг эмэгтэй залуу дуучин номинацийн эзэн болсон билээ. Энэ ондоо “[[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслол”-ын “Шилдэг [[хүүхэлдэйн кино]]” номинацид нэр дэвшсэн “Bolt” хүүхэлдэйн киноны бяцхан муур Penny-гийн дүрд дуу оруулсан бөгөөд жүжигчин John Travolta-тай хамтран дуулсан “I thought I lost you” дуу нь “[[Алтан бөмбөрцөг]]” кино наадмын “Шилдэг киноны дуу” төрөлд шагнал хүртсэн бөгөөд энэ кино нь дэлхий даяар нийт 286 сая долларын ашиг олсон билээ. 2008 оны 11 сард Miley 16 насныхаа төрсөн өдрийг “Disneyland”-д хийсэн бөгөөд 5000 ширхэг тасалбар гаргасан хэдий ч түүний төрсөн өдрийг тэмдэглэхээр ойролцоогоор 100 мянга орчим хүн цугларсан байна. Гэвч зөвхөн 5000 хүн л тасалбар авч чадсан бөгөөд 1тасалбар 250 доллараар борлогдож байсан юм. Харин үлдсэн хүмүүс “Disneyland”-ийн гадаах дэлгэцээр түүний тоглолтыг үзэж байсан юм. 2009 оны 4-р сард “Hannah Montana” цувралыхаа бүрэн хэмжээний киног хийсэн бөгөөд уг кинонд залуу дуучин Taylor Swift “Crazier” дуугаа дуулдаг юм байна. Энэ кино нь нийт 153 сая долларын ашиг олсон бөгөөд одоогоор Miley “Disney” компанийн хийж байгаа “The Last Song” кинонд Veronica Miller гэдэг охины дүрийг бүтээж байгаа юм байна. Miley хүмүүнлэгийн ажилд идэвхтэй оролцдог бөгөөд “Итгэл найдварын хот” нэртэй хүүхдийн эмнэлэгт өөрийн хийсэн тоглолтын тасалбар бүрээс 1 доллар хандивладаг юм байна. Тэрээр хамгийн баян өсвөр насны хүүхдийн жагсаалтын эхэнд 25 сая долларын хөрөнгөөр бичигддэг бол “Harry Potter” киноны гол дүрээр олонд танил болсон Daniel Radcliffe 23 сая долларын хөрөнгөөр 2-р байранд ордог юм байна. Мөн Miley хамгийн бүтээлч өсвөр насны оддын жагсаалтыг тэргүүлдэг бол түүний араас дуучин Taylor Swift, Twilight киноны чонын дүрээр олны танил болсон Taylor Lautner болон Emma Watson нар бичигддэг юм байна. 

Miley сүүлд гаргасан “Time Of Our Lives” нэртэй 7 дуунаас бүрдсэн цомог нь одоогоор Billboard-ийн шилдэг 200 цомгийн 5-р байранд явж байгаа бөгөөд энэ цомогт багтсан “Party in the USA” дуу нь одоо Billboard-ийн 6-р байранд явж байна. Тэрээр удахгүй Их Британид аялан тоглолтоо хийх гэж байгаа билээ. Miley өөрийг нь бүдүүн гэж хэлхэд хамгийн дургүй гэнэ. Мөн тэрээр одоог хүртэл ээжтэйгээ унтах дуртай бөгөөд энэ талаараа “Өдөржингөө студид дуу бичүүлж, зураг авалтанд ороод их ядардаг. Харин орой ээжийхээ өвөрт ороод унтвал ямар ч амралтаас илүү сайхан байдаг” гэжээ. Тэрээр бусад хүүхдийн адил сургуульд явдаггүй, харин гэрийн багшаар хичээл заалгадаг бөгөөд хичээлдээ ч муугүй гэнэ.

Тэрээр 2008 онд “Time” сэтгүүлээс тодруулсан “Дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүн” жагсаалтанд багтсан. Мөн тэрээр “Forbes” сэтгүүлээс тодруулдаг “Дэлхийн хамгийн баян 100 од” жагсаалтын 35-р байрт 25 сая долларын хөрөнгөтэйгөөр бичигдсэн бол 2009 оны жагсаалтанд 29-р байрт бичигдэж байна.
== Видео клип ==
Youtube дээрх албан ёсны клипнүүд:
* [http://www.youtube.com/watch?v=zH8-oEGdGkc Party in The USA];
* [http://www.youtube.com/watch?v=NG2zyeVRcbs Авиралт];
* [http://www.youtube.com/watch?v=3RSlhNJFohI Ханаар нисэх нь];
* [http://www.youtube.com/watch?v=m-jRHI3INyg Бүхнийг шинээр];
* [http://www.youtube.com/watch?v=jQVynua5tHo Охид хөгжилдөхийг хүснэ].

{{Stub}}

{{DEFAULTSORT:Сайрус, Майли}}


[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>rin8grob7v7bjpxw2xxgxpqkr94co88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурунди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14726</id>
    <revision>
      <id>869231</id>
      <parentid>848887</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11457" sha1="lem0qky8zb92149tteli4xbqo0pp70d" xml:space="preserve">{{Short description|Төв Африк дахь улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Бурунди Улс
| native_name            = {{ublist|item_style=font-size:88%;|{{native name|rn|Repuburika y’Uburundi}} |{{native name|fr|République du Burundi}}}}
| common_name            = Бурунди
| image_flag             = Flag of Burundi.svg
| flag_type              = [[Бурундийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Burundi.svg
| symbol_type            = [[Бурундийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| image_map              = {{Switcher|[[File:Burundi (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Burundi AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}}
| map_caption            = 
| image_map2             = 
| national_motto         = {{unbulleted list
  |{{native phrase|rn|&quot;Ubumwe, Ibikorwa, Amajambere&quot;|italics=off|nolink=on}}
  |{{native phrase|fr|&quot;Unité, Travail, Progrès&quot;|italics=off|nolink=on}}
  |{{native phrase|mn|&quot;Нэгдэл, Хөдөлмөр, Дэвшил&quot;|italics=off|nolink=on}}
}}
| national_anthem        = {{native phrase|rn|[[Бурундийн төрийн дуулал|Burundi Bwacu]]|nolink=yes}}&lt;br /&gt;&quot;Бидний Бурунди&quot;&lt;br /&gt; {{center|}} [[File:Burundi Bwacu.ogg]]
| languages_type         = Албан ёсны хэл
| languages              = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap;
 | [[Кирунди хэл]]
 | [[Франц хэл]]
 | [[Англи хэл]]
}}
| capital                = [[Гитега]] (улс төрийн)&lt;br/&gt;[[Бужумбура]] (эдийн засгийн){{efn|name=central_cities|Гитега улс төрийн нийслэл болсон ч Бужумбура нь засгийн газар, эдийн засгийн нийслэл хэвээр байна.}}
| coordinates            = {{Coord|3|30|S|30|00|E}}
| largest_city           = [[Бужумбура]]
| demonym                = [[Бурундийн хүн ам|Бурундичууд]]
| ethnic_groups          = {{ublist |85% [[Хуту]] |14% [[Тутси ястан|Тутси]] |1% [[Тва үндэстэн|Тва]] |~3,000 Европчууд |{{nowrap|~2,000 Өмнөд Ази}}}}
| ethnic_groups_year     = 2018&lt;ref name=&quot;Central Intelligence Agency 2018&quot;&gt;{{cite web |title=The World Factbook – Burundi |website=Central Intelligence Agency |date=7 August 2018 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ |access-date=13 August 2018 |df=dmy-all |archive-date=22 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122232849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Бурундийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Эварист Ндайишимие]]&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/uk-burundi-election-idUKKBN2320HF | title=Burundi's ruling party wins presidential election | newspaper=Reuters | date=26 May 2020 }}&lt;/ref&gt;
| leader_title2          = [[Бурундийн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Проспер Базомбанза]]
| leader_title3          = [[Бурундийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Жерве Ндиракобука]]
| leader_title4          = 
| leader_name4           = 
| legislature            = [[Бурундийн Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Сенат (Бурунди)|Сенат]]
| lower_house            = [[Үндэсний Ассамблей (Бурунди)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Бурундийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = [[Бурундийн хаант улс|Хаант улс]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| established_date1      = 1680–1966
| established_event2     = [[Германы Зүүн Африк]]ийн нэг хэсэг
| established_date2      = 1890–1916
| established_event3     = [[Руанда-Урунди]]йн нэг хэсэг
| established_date3      = 1916–1962
| established_event4     = Бельгиэс тусгаар тогтнов
| established_date4      = 7 сарын 1, 1962
| established_event5     = Бүгд найрамдах улс
| established_date5      = 11 сарын 28, 1966
| established_event6     = [[Бурундийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date6      = 5 сарын 17, 2018
| area_km2               = 27,834
| area_rank              = 142
| area_sq_mi             = 
| area_footnote          = &lt;ref name=ISTEEBU&gt;{{cite web |url=http://www.isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |title=Quelques données pour le Burundi |language=fr |publisher=ISTEEBU |access-date=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |archive-date=28 July 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| percent_water          = 10&lt;ref&gt;{{Cite report |date=July 2015 |title=Annuaire statistique du Burundi |language=fr |url=http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |publisher=ISTEEBU |page=105 |access-date=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607125402/http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 13,162,952&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Burundi|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 77
| population_density_km2 = 473
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank = 17
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP                = {{increase}}$10.8 тэрбум &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_PPP_rank           = 164
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $865 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 193
| GDP_nominal            = {{increase}}$3.6 тэрбум &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_nominal_rank       = 173
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$292&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 192
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = Decrease
| Gini                   = 39.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |title= Gini Index, World Bank Estimate |work= World Development Indicators |publisher= The World Bank |access-date= 13 January 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150626193432/http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |archive-date= 26 June 2015 |url-status= live |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.426 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 187
| currency               = [[Бурунди франк]] (FBu)
| currency_code          = BIF
| time_zone              = [[Төв Африкийн Цаг|ТАЦ]]
| utc_offset             = +2
| drives_on              = баруун
| date_format            = өө/сс/жжжж
| calling_code           = [[+257]]
| cctld                  = [[.bi]]
| footnote_a             = 
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |93.4% [[Христийн шашин|Христ]]
  |—63.7% [[Бурунди дахь католик сүм|Католик]]
  |—25.2% [[Протестант урсгал|Протестант]]
  |—4.5% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]]
  |4.3% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт итгэл]]
  |2.1% [[Бурунди дахь ислам|Ислам]]
  |0.2% [[Бурунди дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]
}}
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=38c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| today                  = 
}}

'''Бурунди''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Бурунди Улс''' нь  [[Дорнод Африк]]т орших жижиг улс бөгөөд хойд талаар [[Руанда]], зүүн ба өмнөд тал нь [[Танзани]], баруун талаар [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]]тай тус тус хиллэнэ. Мөн нутгийн баруун хэсгийн хилийн заагт цэнгэг уст нуур [[танганьика нуур|Танганьика]] оршдог. Газар нутгийн эзлэх нийт хэмжээ нь ердөө 28,000 км² бөгөөд 8,303,000 хүн амтай. Нийслэл хот нь [[Гитега]] юм.

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20081106204744/http://www.burundi-gov.bi/ Бурундигийн засгийн газрын албан ёсны вэбсайт] (Франц хэлээр)
* [http://cafe.naver.com/books4burundi Books4burundi] (солонгос хэлээр)
* [https://web.archive.org/web/20110813050117/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/burundi.html Төрийн тэргүүн, засгийн газрын гишүүд]
* ''UCB Libraries GovPubs'' дахь [https://web.archive.org/web/20090523153822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/burundi.htm Бурунди] 
* [https://web.archive.org/web/20110726213928/http://www.kazoza-burundi.org/ Burundi National Consultations website] (франц хэлээр)

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Дорнод Африкийн нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Бурунди| ]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>lem0qky8zb92149tteli4xbqo0pp70d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алийн Бэйли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16492</id>
    <revision>
      <id>869220</id>
      <parentid>785547</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6015" sha1="32rd0qubqmjqwnet67aub3q3dudiyvl" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Алийн Бэйли
|бүтэн нэр          =Алийн Бэйли
|зураг              =Aleen Bailey Berlin 2009.JPG
|хэмжээ             =250px
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Хөнгөн атлетик]]
|улс                ={{JAM}}
|төрсөн огноо       =1980 оны 11 сарын 25
|төрсөн газар       =[[Сент-Мэри]], Ямайка
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]|4x100 м буухиа}}
{{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл|[[1999 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Севилья 1999]]|4x100 м буухиа}}
{{МедальМөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хельсинки 2005]]|4x100 м буухиа}}
{{МедальАлт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Берлин 2009]]|4x100 м буухиа}}
}}
'''Алийн Бэйли''' ({{lang-en|Aleen Bailey}}, 1980 оны 11 сарын 25-нд [[Сент-Мэри]]д төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[хөнгөн атлетик]]ч, ойрын зайн гүйгч юм&lt;ref name=&quot;beijing&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080909173823/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/8/242588.shtml Athlete biography: Aleen Bailey], beijing2008.cn, ret: Aug 30, 2008&lt;/ref&gt; Тэрээр [[Афины олимп (2004 он)|2004 оны зуны олимпод]] 4 x 100 метрийн буухиа уралдаанд түрүүлсэн Ямайкын багийн бүрэлдэхүүнд алтан медаль хүртжээ. Бэйли [[Өмнөд Каролина]] муж улсын [[Колумбиа]]д [[Куртис Фрай]]гийн удирдлага дор бэлтгэлээ хийдэг. Түүний ах нь регге хөгжмийн од [[Кэйплтон]] юм.

Бэйли Бартон тойргийн коммюнити коллежид 2 жил суралцаад, [[Өмнөд Каролинагийн Их Сургууль]]д шилжин суралцаж төгсчээ. 

2003 онд АНУ-ын оюутны хөнгөн атлетикийн АШТ-д 100, 200 метрт түрүүлнэ гэгдэж байсан [[Муна Ли]]г ялж түрүүлжээ.

Бэйли 2004 оны зуны олимпод 100 метрийн зайд 5, 200 метрийн зайд 4-р байр эзэлсэн. Мөн тус олимпын 200 метрийн зайн аварга [[Вероник Кэмпбелл]], [[Таня Лоуренс]] болон [[Шерон Симпсон]] нарын хамтаар 4 x 100 метриийн зайд түрүүлжээ. 

[[2005 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005 оны ДАШТ]]-д [[Даниэл Браунинг]], [[Шерон Симпсон]], [[Вероника Кэмпбелл]] нарын хамт мөнөөх зайдаа мөнгөн медаль зүүсэн. 2007 оны [[2007 оны Пан Америкийн наадам|Пан Америкийн наадамд]] 200 м-т 5-р байр эзэлж, буухиа уралдаанд алтан медаль хүртэв. 

Бэйли мөн [[Бээжин]]д болсон [[Бээжингийн олимп|2008 оны зуны олимпод]] эх орноо төлөөлөн оролцсон. Тэр буухиа уралдаанд урьдчилсан шатанд өрсөлдөж, 42.24 секунд буюу хамгийн шилдэг амжилт үзүүлж шигшээ уралдаанд шалгарсан ч Бэйли шигшээ уралдаанд өрсөлдөх багт багтаагүй юм. 100 метрийн зайн 3 медальтан, 200 метрийн зайн аварга нарыг багтаасан хүчирхэг Ямайкын баг алтан медаль авах багаар нэрлэгдэж байсан ч шигшээ уралдаанд саваагаа дамжуулахдаа алдаа гаргаснаар барианд орж чадаагүй билээ&lt;ref name=&quot;beijing&quot;/&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*{{iaaf name|170512}}
*[https://web.archive.org/web/20060323084823/http://uscsports.collegesports.com/sports/w-track/mtt/bailey_aleen00.html uscsports.com дахь профиль]
*[https://web.archive.org/web/20090830235655/http://atletisima.webcindario.com/aleen_bailey.htm Алийн Бэйлигийн зургууд]

{{DEFAULTSORT:Бэйли, Алийн}}
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга]]
[[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Ямайкын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Ямайкачууд]]
[[Ангилал:1980 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>32rd0qubqmjqwnet67aub3q3dudiyvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далдуу мод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16595</id>
    <revision>
      <id>869188</id>
      <parentid>869035</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="6tnvddap7qorldin6rr6r7qny67da77" xml:space="preserve">'''Наргил''' буюу '''кокосын мод''' (лат. ''Cocos nucifera''; самгарди: नारिकेल / नारिकेलम्, ''nārikela / nārikelam'') — далдуу модны овогт (''Arecaceae'') багтах, ''Cocos'' төрлийн цорын ганц зүйл. Наргил гэдэг үг нь самгарди хэлний ''nārikela''-аас перс хэлний نارگیل (''nârgil'')-ээр дамжин орсон нэр юм. Энэ үгээр мод болон түүний жимсийг хоёуланг нь нэрлэдэг.

Наргилыг халуун бүсийн эрэг орчмын орнуудад «амийн мод» гэж нэрлэх нь бий. Учир нь [[жимс]], ус, тос, мод, навч, хөвөнг нь хоол хүнс, түлш, барилга, гар урлалд өргөн хэрэглэдэг.

== Гадаад төрх ==
Өндөр сортын наргил 20–30 м, намхан сорт 8–15 м хүрдэг. Иш нь салаагүй, гонзгой, навч унасан цагирагтай. Навч нь өдөн хэлбэртэй, 4–6 м урт. Титэмдээ 20–35 орчим навч байх бөгөөд шинэ навч оройн цорын ганц ургах цэгээс ургана. Энэ цэг гэмтвэл мод үхдэг.

Жимс нь ботаникийн хувьд жинхэнэ самар биш, харин ястай жимс (друпа) юм. Гадна талдаа утаслаг хөвөнтэй бүрхүүл, дотор нь хатуу яс, цагаан мах, шингэн эндосперм (наргилын ус) байдаг. Боловсорсон жимс далайд хөвж, хол зайд тархах чадвартай.

== Ургалт ба наслалт ==
Сул суулгац эхний жилүүдэд удаан ургана. Иш 3–4 настайдаа ил болж, 3–5 наснаас өндөршил нь түргэсдэг. Өндөр сорт 6–10 жил, намхан сорт 3–5 жилийн дараа жимсэлж эхэлдэг. Бүрэн ургац 15–20 насанд тогтворжино.

Өндөр сортын мод 40 настайдаа 20 орчим метр, хожуу насандаа 30 метр хүрч болно. Ашигтай жимсэлэлт ихэвчлэн 60–80 жил үргэлжилдэг. Зарим мод 100-гаас дээш жил амьдардаг боловч 150–200 жил «дундаж насалдаг» гэсэн тоо хэтрүүлэгтэй.

== Тархац ==
Эх нутгийг Зүүн Өмнөд Ази, Шинэ Гвиней, баруун өмнөд Номхон далайн эрэг орчмоор тооцдог. Одоо халуун бүсийн далайн эрэг даяар ургадаг. Давс, салхи, ядуу элсэрхэг хөрсөнд тэсвэртэй тул эргийн хамгаалалт, салхины хаалтад тарьдаг.

2024 оны байдлаар дэлхийд жилд 65 сая орчим тонн наргил хураасан бөгөөд [[Индонез]], Энэтхэг, Филиппин гурав нийлээд дийлэнхийг өгдөг.

== Хэрэглээ ==
* Залуу жимсний шингэнийг ууж, боловсорсон махыг түүхийгээр эсвэл хатааж (копра) тос гаргана.
* Наргилын сүү, тосыг хоол, саван, гоо сайханд хэрэглэнэ.
* Гаднах хөвөнгөөс дэвсгэр, олс, сойз хийнэ.
* Хатуу яс, навч, ишийг сав суулга, дээвэр, түлээ, барилгын материалд ашиглана.

== Ангилал ==
* Аймаг: Ургамал (''Plantae'')
* Баг: Arecales
* Овог: Далдуу модныхон (''Arecaceae'')
* Төрөл: ''Cocos''
* Зүйл: ''Cocos nucifera'' L.

== Эх сурвалж ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Coconut Coconut] — Англи Википедиа
* Chan, E., Elevitch, C. R. ''Cocos nucifera'' (coconut). Species Profiles for Pacific Island Agroforestry.
* [https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/5/6/5618 Cocos nucifera L.] — NParks Flora &amp; Fauna Web

[[Ангилал:Ургамал]]
[[Ангилал:Хүнсний ургамал]]
[[Ангилал:Жимс]]</text>
      <sha1>6tnvddap7qorldin6rr6r7qny67da77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэвэгжавын Пунцагноров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16846</id>
    <revision>
      <id>869189</id>
      <parentid>778307</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10604" sha1="ln172704t8ubrbar4pkemaxwhxi3p50" xml:space="preserve">[[Файл:Ц. Пунцагноров.jpg|thumb|Ц. Пунцагноров]]
[[Файл:Ц. Пунцагноров НҮБ.jpg|thumb|НҮБ-ын чуулганы үеэр, Нью-Йорк хот ]]
Академич '''Цэвэгжавын Пунцагноров''' нь 1924 оны 8 дугаар сарын 11-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотын 3 дугаар хороонд төржээ. Түүний эцэг Ц. Цэвэгжав нь Монголын дээд мэргэжил эзэмшсэн анхны газар зүйч бөгөөд ардын хувьсгал мандсан цагаас Нийслэл хүрээнд байгуулагдсан анхны дунд сургууль, ГХЯ-ны Орчуулагчийн сургууль, дарга нарын сургууль (хожим нь цэргийн ерөнхий сургууль), оюутны сургууль, 1925 – 1937 онд нам болон улсын төв сургуульд багшилж байв. Эх Б. Карма нь 1920-иод онд цэргийн госпитальд П.Н. Шастин эмчийн дэргэд сувилагч, хүүхдийн цэцэрлэгийн хүмүүжүүлэгч, сургуулийн амбулаторийн сувилагч зэрэг ажил хийж байв.

== Намтар ==
Ц. Пунцагноров нь 8 нас хүртлээ эцэг эхийн гар дээр хүмүүжиж, улмаар 1932 – 1938 онд Улаанбаатар дахь зөвлөлтийн дунд сургуульд орж суралцсан ч 1938 онд амьдралын эрхээр сургуулиа орхин боловсролоо бие даан үргэлжлүүлжээ. 1939 оны 4 дүгээр сараас 1940 оны 9 сар хүртэл Улсын албан газруудын захиалгыг эрхлэх конторт ажиллаж байгаад 1940 оны 9 сард сайн дураар Шинжлэх ухааны академид шилжин очжээ. Тэнд зөвлөлтийн мэргэжилтэн Э. М. Мурзаевын удирдлагаар газар зүйн кабинетын дагалдан сурагч, улмаар судлагчаар ажиллан Монгол орны өнцөг бүрт хүрч хээрийн шинжилгээний ажил гүйцэтгэж байв.

1942 – 1947 онд ЗХУ-ын нийслэл Москва хотын Ломоносовын нэрэмжит их сургуульд суралцаж онцсайн дүнтэй төгсөөд, тус сургуулийн аспирантурт боловсролоо үргэлжлүүлэн 1951 оны хавар “Монгол орон автономит үед (1911 - 1919)” сэдвээр түүхийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалав.

== Ажил ==
1951-1955 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн түүхийн кабинетын ахлах ажилтан, эрхлэгч, нийгмийн ухааны секторын эрхлэгч, “Шинжлэх ухаан” сэтгүүлийн Ерөнхий эрхлэгчээр тус тус ажиллаж байв. Мөн үүний зэрэгцээ 1951-1957 онд Намын дээд сургуулийн түүхийн кафедрын багш, эрхлэгчээр хавсран ажиллажээ.

1956 оноос МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Түүхийн институтын орлогч захирал, 1960-1962 онд МАХН-ын Төв хорооны соёлын хэлтсийн эрхлэгч, 1962-1963 онд нам, засгийн төв хэвлэл “Үнэн” сонины Ерөнхий эрхлэгчээр ажиллажээ. 1963-1972 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч даргын албыг хашиж, энэ хугацаанд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Дээд ба тусгай мэргэжлийн дунд боловсролын хорооны дарга (1963–1968), Соёлын яамны сайд (1971–1972), БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх цөмийн энергийн Комиссын дарга (1963–1971), БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Эрдмийн зэрэг цол олгох улсын Комиссын дарга (1963– 1971) зэрэг үүрэгт ажлыг хавсран гүйцэтгэж байв. 

1972–1978 онд БНМАУ-аас НҮБ-ын дэргэд суух Байнгын төлөөлөгчөөр, 1978 оноос 1991 онд тэтгэвэрт гартлаа Монголын Эрдэм Дэлгэрүүлэх Нийгэмлэгийн захиргааны даргаар ажиллаж байжээ.  

Дээрх хугацаанд МАХН-ын XIV, XV, XVI, XVII их хурлуудаас Төв Хорооны гишүүнээр, мөн Ардын Их Хурлын депутатаар удаа дараа сонгогдож байснаас гадна Монголын Парламентын Бүлгэмийн дарга (1963-1969), нам, эвлэл, олон нийтийн бусад сонгуульт ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний дотор Монгол - Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн Төв зөвлөлийн орлогч дарга, Монгол – Энэтхэгийн нийгэмлэгийн даргаар удаа дараа сонгогдож байжээ.  

Ц. Пунцагноров нь 1961 онд ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүнээр, 1991 онд жинхэнэ гишүүнээр сонгогджээ. 1948 онд МАХН-ын жинхэнэ гишүүн болсон байна. ШУА-ийн Дорно дахин, олон улс судлалын хүрээлэн, Монголын [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] судлалын төв зэрэг байгууллагад зөвлөхийн алба хашиж байлаа.   

== Бүтээл ==
Ц. Пунцагноров нь гадаад оронд түүхийн мэргэжлээр суралцсан Монголын анхны төгсөгчдийн нэг бөгөөд түүхийн салбараас төрөн гарсан анхны эрдэмтэн билээ. Тэрээр эрдэм шинжилгээний хэд хэдэн ном товхимол гаргасны дотроос &quot;Монголын автономит үеийн түүх (1911-1919)&quot; (УБ., 1954 он, 14 х.х.) нэртэй бүтээл нь гол байр суурь эзэлдэг. 1951 онд Москвагийн М. В. Ломоносовын нэрэмжит улсын их сургуульд гаргасан уг бүтээлээр тэр түүхийн ухааны дэд эрдэмтэн горилсон ба уг ажлаа профессор Л. Е. Берлины удирдлага дор хийжээ. Түүнчлэн улс төр, олон улсын байдал, түүх, шинжлэх ухааны асуудлаар туурвисан 150 орчим бүтээл, шүүмж, хурал цуглааны үеэр хэлсэн үг зэрэг нь дотоодын болон ЗХУ, АНУ, Герман болон бусад орнуудын хэвлэлүүдэд нийтлэгдэж байв. Эдгээрээс, 1990 оноос хойш бичсэн “[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол улс]] байгуулагдсаны 80 жилийн ойд”, “Богд хаант Монгол улсын гадаад бодлогын тухай”, “О Монголо-Китайских отношениях в первые годы народной революции” (орос хэлээр), “Монгол-Америкийн харилцаа”, “Дилав хутагт: үзэл бодол, үйл амьдрал” зэрэг өгүүллүүд нь олны анхаарлыг татаж нийгэм, улс төр, шинжлэх ухааны ач холбогдол бүхий бүтээлүүд болж чадсан билээ. Эдгээр өгүүллэгүүдийг бичихдээ тэрээр АНУ-д ажиллах хугацаанд хийсэн судалгаа, О. Латтимор, Х. Гомбожав, Онон Өргөнгөө зэрэг нэрт түүхч, гадаадын бусад эрдэмтэн судлаач, улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүдтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэл зэрэг материалуудыг ашигласан байна.

Үүний зэрэгцээ Х. Чойбалсангийн &quot;Илтгэл ба өгүүллүүд&quot; (4 боть), “1921 оны ардын хувьсгалын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд”, С. Идшиноровын “XIX – XX зууны зааг дахь Монголын нийгэм, эдийн засгийн байдлын зарим асуудал”, Ц. Батбаярын “Халх гол. Түүх ба орчин үе” зэрэг 20 гаруй бүтээлийн редактороор ажиллажээ.

== Шагнал ==
Академич Ц. Пунцагноров нь Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон (2), ардын хувьсгалын ойн болон бусад медалиудаар, мөн ЗХУ, БНСЧУ, Унгар, Болгарын медалиудаар шагнагдаж байжээ. 
 
{{DEFAULTSORT:Пунцагноров, Цэвэгжавын}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын соёлын сайд]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:НҮБ дахь Монголын байнгын төлөөлөгч]]
[[Ангилал:Монголын түүхч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Хянан тохиолдуулагч]]
[[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1924 онд төрсөн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>ln172704t8ubrbar4pkemaxwhxi3p50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17550</id>
    <revision>
      <id>869163</id>
      <parentid>743930</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="sk89iajnwsbngz11d0tyer9izhq76y6" xml:space="preserve">[[Зураг:Danwon-Ssireum.jpg|thumb|200px|18-р зууны сүүл үеийн &quot;'''Санбак'''&quot; (상박 相撲) буюу &quot;Бөх&quot; хэмээх зураг [[Данвон|Ким Хондогийн]] бүтээл. Сирым бөхийн тэмцээн үзэж буй хүмүүсийг дүрсэлжээ.]]
'''''Сирым''''' ({{lang-ko|씨름}}) нь [[Солонгос]]ын [[үндэсний спорт]] бөгөөд [[бөх]]ийн нэгэн төрөл юм. Бүсэлхийгээрээ зүүсэн бүснээс барьц авч, хав дөрвөлжин золгосон байдлаас барилдаан эхлэх бөгөөд өрсөлдөгчөө унагах, эсвэл өвдгийг нь газар хүргэвэл ялсанд тооцно&lt;ref&gt;[http://ynucc.yeungnam.ac.kr/~ssi/Introduction/What_is_Ssireum_/what_is_ssireum_.html What is Ssireum?] ''Korean Ssireum Research Institute''.&lt;/ref&gt;.
[[Зураг:Korea-2008 Gyeongju Citizens' Athletics Festival-Ssireum-02.jpg|thumb|Гёнжү Иргэдийн Биеийн Тамирын Фестивалийн сирым бөхийн тэмцээний үеэр. 2008 он]]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гаднын холбоос ==
{{Commons|Ssireum|Сирым}}
* {{ko icon}} [https://web.archive.org/web/20060402212830/http://ssirum.or.kr/ Солонгосын Сирымын Холбоо: 한국씨름연맹] - Албан ёсны вэбсайт
* [http://ynucc.yeungnam.ac.kr/~ssi/eindex.html Солонгосын Сирым Судлалын Хүрээлэн]
* [https://web.archive.org/web/20070312005232/http://www1.korea-np.co.jp/pk/063rd_issue/98093003.htm Солонгосын Фестиваль]
* [http://www.youtube.com/watch?v=-xCLYBiwpPw Сирымын түүх] - видео

[[Ангилал:Сирым| ]]
[[Ангилал:Ардын бөхийн төрөл]]
[[Ангилал:Солонгосоос гаралтай спорт]]
[[Ангилал:Биет бус соёлын өв]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын биет бус соёлын өв]]
[[Ангилал:Солонгосын спорт]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын спорт]]</text>
      <sha1>sk89iajnwsbngz11d0tyer9izhq76y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Чичерова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18211</id>
    <revision>
      <id>869222</id>
      <parentid>752420</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5908" sha1="ewacr2xhgw2jy0ro9q4yke2iy8l69qs" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Анна Чичерова
|бүтэн нэр          =Анна Владимировна Чичерова
|зураг              =Osaka07 D9A WHigh Jump VC.jpg
|хэмжээ             =220px
|зургийн тайлбар    =Зүүн гар талаас: Анна Чичерова, [[Бланка Власич]], [[Антониетта Ди Мартино]]
|спорт              =[[Хөнгөн атлетик]]
|улс                ={{RUS}}
|төрсөн огноо       =1982 оны 7 сарын 22
|төрсөн газар       =[[Ереван]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армен Улс]], ЗХУ
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|Өндрийн харайлт}}
{{МедальХүрэл| [[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] | [[Өндрийн харайлт]]}}
{{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальМөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 2007]]|Өндрийн харайлт}}
{{МедальМөнгө|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Берлин 2009]]|Өндрийн харайлт}}
{{МедальАлт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэгү 2011]]|Өндрийн харайлт}}
{{МедальХүрэл|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлт|Өндрийн харайлт]]}}
{{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн танхимын Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын танхимын АШТ]]}}
{{МедальАлт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн танхимын Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Мадрид 2005]]|Өндрийн харайлт}}
}}
'''Анна Владимировна Чичерова''' (1982 оны 7 сарын 22-нд [[Зөвлөлт Армен]]ий нийслэл [[Ереван]]д төрсөн) нь Оросын [[өндрийн харайлт]]ын тамирчин юм. Тэрээр [[Хятад]]ын [[Бээжин]]д зохиогдсон [[Бээжингийн олимп|2008 оны зуны олимпод]] өөрийн тэр үеийн хувийн дээд амжилт болох 2.03 м-ийг давтан, хүрэл медалиар энгэрээ мялаасан.

Тэрбээр өдгөө Оросын Армийн Хөнгөн Атлетикийн Клубт [[Евгений Загорулко]]гийн удирдлага дор бэлтгэл хийдэг. Хувийн дээд амжилт нь задгай талбайд 2.04 метр (2008 оны 9 сарын 9-нд [[Загреб]]т тогтоосон), танхимын дээд амжилт нь мөн 2.04 метр бөгөөд танхимын үзүүлэлтээрээ түүхийн шилдэг 10 тамирчны тоонд багтдаг&lt;ref&gt;[http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=i/age=n/season=0/sex=W/all=y/legal=A/disc=HJ/detail.html High Jump All Time]. [[IAAF]] (2010-02-06). 2010 оны 9 сарын 3-нд авсан.&lt;/ref&gt;. Нөхөр нь мөн хөнгөн атлетикч [[Геннадий Черновол]].

==Эшлэл==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
* {{iaaf name|id=136903|name=Анна Чичерова}}
* [https://web.archive.org/web/20061007185010/http://eng.rusathletics.com/sbo/atlet.php?atlet=97 Оросын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]
* [http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=3157 Анна Чичерова]
* [http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=2517 Анна Чичерова]
* [https://web.archive.org/web/20110718012923/http://atlechic.webcindario.com/anna_chicherova.htm Анна Чичеровагийн зургууд]

{{DEFAULTSORT:Чичерова, Анна}}
[[Ангилал:Оросын өндрийн харайгч]]
[[Ангилал:Оросын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Оросын олимпын хүрэл медальтан]]
[[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Өндрийн харайлтын дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга]]
[[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]]
[[Ангилал:Сэргээш Орост]]
[[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Ереваны тамирчин]]
[[Ангилал:Москвагийн тамирчин]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ewacr2xhgw2jy0ro9q4yke2iy8l69qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өдрийн сонин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18403</id>
    <revision>
      <id>869169</id>
      <parentid>853346</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>869169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7308" sha1="kqs115bmj1698o74vdp6q55srnzli3q" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонин
| title           = Өдрийн сонин
| logo            = 
| image_file      = 
| editor          = Ж. Мягмарсүрэн
| editor_title    = &lt;!-- up to |editor_title6= --&gt;
| previous_editor = 
| staff_writer    = 
| photographer    = 
| category        = 
| frequency       = 
| format          = А2
| circulation     = 3,432,000
| publisher       = 
| paid_circulation   = 
| unpaid_circulation = 
| circulation_year   = 
| total_circulation  = 
| founder         = 
| founded         = {{Start date|2009|}}
| company         = 
| country         = {{flag|Монгол}}
| based           = СБД, 8-р хороо, Амарын гудамж
| language        = [[Монгол хэл]]
| website         = {{URL|http://www.dnn.mn}}
}}

'''“Өдрийн сонин”'''. Монголын үндэсний өдөр тутмын сонин, хамгийн олон хувиар хэвлэгддэг нөлөө бүхий томоохон хэвлэл юм. 2000, 2002, 2003 оны шилдэг сонин, 2002 оны “Хүний эрхийг хөхиүлэн дэмжигч сонин”. 

Монгол улсад сонины захиалагчдын тоогоор өдөр тутмын 7 сонины дотор нэгдүгээр байранд, Монголын нийт сонин дотор “Сэрүүлэг”, “Хүмүүс” сонины дараа ордог. 

Тус сонин 1999 оны 3 дугаар сарын 10-наас “Өдрийн сонин” нэртэй гарч эхэлсэн боловч ийм нэртэй болохоос өмнө хэд хэдэн нэрийг сольжээ. 1998 оны 8 дугаар сард “Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай” МУ-ын хууль батлагдаж, уг хуулийг 1999 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн хэрэгжүүлэх тухай УИХ-ын тогтоолын дагуу хуучин гарч байсан “Ардын эрх” сонин татан буугдаж, 1998 оны 12 дугаар сарын 23-нд “Ардын үндэсний эрх” нэртэйгээр гарчээ. Эхний 2 дугаарын дараа сонин нэрээ өөрчилж “Үндэсний эрх” нэртэй болжээ. Гэвч УИХ-ын тогтоолд “татан буугдсан сонины нэрийг 5 жилийн дотор хэрэглэж болохгүй” гэсэн заалтыг зөрчсөн учир 2 дугаар сарын 16-ны 38 дахь дугаараас эхлэн “Өдрийн толь” болж нэрээ өөрчилсөн. Дахин маргаан үүсч, бусад сонин хэвлэлийнхэн “Өдрийн толь” сониныг шүүхэд өгснөөр шүүхийн шийдвэрийн дагуу улсын бүртгэлээс хассан учир нэрээ дахин өөрчилж “Өдрийн сонин” болсон юм. Энэ нэрээр өнөөдөр хүртэл тогтвортой гарч байна. 

Долоо хоногт 6 удаа 8-16 нүүрээр, А2 форматаар хэвлэгдэн гардаг, нийт материалын 40 хувийг реклам зар сурталчилгаа эзэлдэг. Бүтэц зохион байгуулалтын хувьд дэлхийн улс орны ихэнх сонин хэвлэлийн жишгээр албадын зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа явуулдаг. Улс төр, гадаад мэдээллийн алба, Нийгэм, соёл, танин мэдэхүйн мэдээллийн алба, Тоймчдын алба, Эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдийн алба, Зар сурталчилгааны алба, Дизайн гэрэл зураг, Компьютерийн төв гэсэн үндсэн 6 нэгжтэй. https://web.archive.org/web/20071008232509/http://www.dn.mongolmedia.com/ гэсэн интернет хувилбартай. 

Минутанд 200 сонин хэвлэн гаргах хүчин чадалтай өөрийн хэвлэх үйлдвэртэй. Мэдээ материалуудыг “Улс төр”, “Баримт, үйл явдал”, “Дэлхийн мэдээ”, “Энэ тухай” зэрэг байнгын сэдэвчилсэн нүүрээр байрлуулдаг, мэдээллийн сэдвийн хүрээ өргөн, багтаамж сайтай, бичлэгийн бүх төрөл, зүйлийг ашиглахыг эрмэлздэг чанаратай цөөхөн сонины нэг. Уншигчдад ямар нэг бэлэг урамшил амладаггүй, олон нийтэд шуурхай, үнэн бодитой, товч тодорхой мэдээлэл өгч соён гэгээрүүлэхийг зорилгоо болгодгоороо онцлогтой. 

Тус сонинд Ш.Цэрэнпил, Б.Ганчимэг, Ш.Сүхбаатар, Б.Цэнддоо, Б.Золбаяр зэрэг авьяаслаг сэтгүүлчдийн баг ажилладаг. 

Ерөнхий эрхлэгч нь Ж.Мягмарсүрэн, Нэгдүгээр орлогч эрхлэгч Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] Ж.Сандагдорж, Орлогч эрхлэгч М.Баянбулаг, Тамгын газрын дарга Б.Нямдорж, Хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга Д.Оюунтуяа, Зөвлөх менежер Т.Дашням, Улс төр, эдийн засаг, гадаад мэдээллийн алба П.Хашчулуун, Эрэн сурвалжлах, нийгэм соёлын алба Н.Гантулга, Дизайн компьютерийн төв Я.Баярбаатар нар бөгөөд цахим “Өдрийн сонин”, DNN.mn веб сайтын Орлогч захирал Д.Гансаруул, Зар сурталчилгааны алба Б.Энхболд, Хэвлэх үйлдвэрийн дарга Д.Мягмардорж, Санхүү аж ахуйн албаны дарга Б.Энхбат гэсэн ерөнхий бүтэцтэйгээр байна. “Өдрийн сонин” нь өдгөө 80 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй редакци, компьютерийн төв, реклам зар сурталчилгаа, санхүү аж ахуй, үйлдвэр зэрэг алба хэлтэс нэгжид хуваагдан ажиллаж байна.

Өдгөө өдрийн сонин нь цөөхөн өдөр тутмын сонинуудын тоо 2025 онд 5-6 болтлоо буурчихсан ба үүнтэй зэрэгцэн Өдрийн Сонин цаасан болон цахим хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагаас илүү DNN.MN сайт доторх баримттай мэдээ нийтлэлүүдийг тасралтгүй оруулж байна

dailynews@mongol.net - цахим шуудангийн хаягтай. Улсын бүртгэлийн дугаар 816.


[[Ангилал:Монголын сонин]]</text>
      <sha1>kqs115bmj1698o74vdp6q55srnzli3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенгалын үнэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19502</id>
    <revision>
      <id>869227</id>
      <parentid>534382</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="bpw9bpj6ngh9o240tji6nnictc06380" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Бенгалын үнэг
| image = Indianfox.jpg
| status = LC
| trend = down
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN2008|assessors=Johnsingh, A.J.T. &amp; Jhala, Y.V.|year=2008|id=23049|title=Vulpes bengalensis|downloaded=2006-05-11}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Хөхтөн]]
| ordo = [[Араатан]]
| familia = [[Чонынхон]]
| genus = ''[[Үнэг]]''
| species = '''''V. bengalensis'''''
| range_map=Vulpes-bengalensis-map.png
| range_map_caption=Тархалтын зураг
| binomial = ''Vulpes bengalensis''
| binomial_authority = ([[Жорж Шау|Шау]], 1800)
| synonyms = ''Canis kokree''&lt;br /&gt;''Canis rufescens''&lt;br /&gt;''Canis indicus''&lt;br /&gt;''Vulpes xanthura''
}}
'''Бенгал үнэг''' (''Vulpes bengalensis'') буюу '''Энэтхэг үнэг''' нь [[Энэтхэгийн хойг]]т л байдаг [[үнэг]] юм. [[Хималайн нуруу]]ны өвөр бэлээс өмнөд [[Энэтхэг]] хүртэл&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Vanak, A.T. |year=2005|title= Distribution and status of the Indian fox ''Vulpes bengalensis'' in southern India|journal=Canid News |volume=8|issue=1|url=http://www.canids.org/canidnews/8/Indian_fox_in_southern_India.pdf}}&lt;/ref&gt;, өмнөд болон зүүн [[Пакистан]]аас зүүн [[Энэтхэг]], зүүн өмнөд [[Бангладеш]] хүртэл тархсан&lt;ref name=mamspec&gt;{{cite journal|author=Gompper, ME &amp; A.T. Vanak|year=2006|title=''Vulpes bengalensis''|journal=Mammalian Species|volume=795|url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i1545-1410-795-1-1.pdf|access-date=2010-10-11|archive-date=2010-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100621050643/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i1545-1410-795-1-1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Wozencraft | id = 14000866}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|pages=126–131|title=Dogs, jackals, wolves and foxes: A monograph of the Canidae|author=Mivart, St George|year=1890|publisher=R H Porter, London|url=http://www.archive.org/stream/dogsjackalswolve00mivarich#page/128/mode/2up}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Чонынхон]]</text>
      <sha1>bpw9bpj6ngh9o240tji6nnictc06380</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даатгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21513</id>
    <revision>
      <id>869172</id>
      <parentid>767149</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="9xc7ujxcl6mi6ty813xcnkwkdhyl32o" xml:space="preserve">'''Даатгал''' ([[Англи хэл|англи]]. Insurance)- Даатгуулагч, даатгагч хоёрын хоорондын эрхзүй дээр тулгууралсан даатгалын үйл ажиллагааны харилцаа юм. 

Даатгал (даатгалын үйл ажиллагаа) нь өргөн утгаараа даатгалын янз бүрийн төрлийн үйл ажиллагаа (даатгал өөрөө эсвэл анхдагч даатгал, давхар даатгал, харилцан даатгал) багтдаг бөгөөд эдгээр нь бүхэлдээ даатгалаар &quot;хамгаалал&quot; үүсгэдэг байна. Даатгал нь өргөн цар хүрээтэй, олон талт байдал, түүний дотор [[санхүү]], хууль эрх зүй, нийгэм-эдийн засгийн асуудлууд нь энэ ангиллын нэгдсэн нэг тодорхой тодорхойлолтыг боловсруулахад хэцүү байдаг байна. 

Даатгал анх үүссэн цагаасаа хойш [[байгалийн гамшиг]], осол аюул, гал түймэр, [[газар хөдлөлт]], дээрэм тонуул зэрэг бүх нийгмийн тогтолцооны цаг үед байсан гэнэтийн тохиолдлын улмаас өмч эзэмшигчдэд учирсан хохирлыг нөхөх үр өгөөж бүхий арга хэрэгсэл болж ирсэн юм. Хүний амьдралын хэвийн үйл явцыг алдагдуулдаг дээрхи тохиолдлууд нь урьдчилан тооцоолох боломжгүй, гэнэтийн шинжтэй байдаг. Үүнийг эрсдэл гэж нэрлэдэг. Иймээс өмч хөрөнгийг эзэмшигч хэн нэгэн нь аливаа эрсдэл учирсан үед эд хөрөнгөө нөхөн сэргээхэд зориулагдах эх үүсвэртэй байх сонирхолтой байдаг.
 
Аливаа эрсдэлийн гэнэтийн магадлалт шинжийн хажуугаар эдгээрийн тохиох тоо нь уг тохиолдлуудаас эмээдэг этгээдүүдийн тооноос ямагт бага байдгийг хүмүүс эрт дээр үеэс анзаарсан байдаг. Үүний сацуу хохирлыг нөхөх харилцаанд оролцогчдийн тоо олон байх тусам тэдгээрийн тус бүрийн оруулах хөрөнгийн хувь хэмжээ нь төдий чинээ бага байх болно гэдгийг ч ойлгоцгоож байв. Иймд хүмүүс ижил хэмжээний хөрөнгө нийлүүлэн түүгээрээ хохирол амсагч нэгнийгээ хохиролгүй болгох санааг олж авснаар даатгал үүссэн түүхтэй.
 
Даатгал гэдэг нь гэрээний үндсэн дээр нэг талаас даатгуулагч өөрийн эд хөрөнгө, ашиг сонирхлоо болзошгүй аюул, эрсдэлээс учирч болох хохирлоо нөхөх баталгаатай байх болон тохиролцсон болзлоор нөхөн авах зорилгоор даатгуулж, түүний төлөө зохих хураамж төлөх, нөгөө талаас даатгагч нь даатгуулагчид учирч болох хохирлыг бүрэн буюу зарим хэсгийг төлөхөөр үүрэг хүлээж, эрх эдлэх харилцаа юм. Өөрөөр хэлбэл, даатгал гэдэг нь аливаа эрсдэлээс иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагын эд хөрөнгө, ашиг сонирхлыг бүрэн бүтэн байлгах буюу хамгаалах зориулалт бүхий мөнгөн хөрөнгийн сан байгуулах үйл ажиллагаа юм.

Даатгал нь хохирлыг нөхөхөд чухал үүрэгтэй байдаг бөгөөд эдийн засаг хөгжих тусам түүний хэрэгцээ ихэсдэг. Даатгалын зарчмын дагуу тодорхой эрсдэлүүдийн санхүүгийн үр дагаврууд нь даатгалын компанийн хариуцлага болно. Даатгалын тохиолдол учирсан үед даатгуулагч нь хохирлыг нөхөхөд шаардлагатай хөрөнгийг байгуулсан гэрээнийхээ үндсэн дээр олж авдаг. Аж ахуйн нэгж байгууллага, иргэд нь даатгагдсан нөхцөлд нөхөн төлбөр авснаар хугацаа алдалгүйгээр үйл ажиллагаагаа сэргээх бололцоотой болдог. Өндөр хөгжил бүхий даатгалын систем нь улсын үүрч буй нэлээд ачааллыг хөнгөлдөг.
 
Нөгөө талаас, даатгалын харилцаа нь даатгалын компанийн харилцагчдаасаа олж авсан хураамжаараа хөрөнгө хуримтлуулах арга болж өгнө. Даатгалын компаниуд нь эдгээр хөрөнгөө пүүс компани, банкны үнэт цаас, [[үл хөдлөх хөрөнгө]] зэрэгт зарцуулснаараа улсын эдийн засгийн хөгжилд тодорхой түлхэц болж өгдөг.
 
Даатгалын хамгаалал гэдэг нь даатгалын компаниудын үзүүлж байгаа ажил үйлчилгээ юм. Санхүүүгийн энэ үйлчилгээ нь банкны үйлчилгээтэй төстэй. Даатгалын компанийн үйл ажиллагаа нь хоёр салбартай. Энэ нь анхдагч болоод давхар даатгал юм. Анхдагч даатгал гэдэг нь харилцагчиддаа даатгалын баталгааг олгох явдал юм. Даатгалын ихэнх компани анхдагч даатгалын үйл ажиллагаа явуулдаг. Давхар даатгал гэдэг нь даатгалын компани өөрийн хүлээж авсан эрсдэлээ өөр нэгэн даатгалын компанид шилжүүлэх явдал юм. 

==Даатгуулагчийн эрх ашгийг хамгаалах, хяналт, зохицуулалт==
Монгол Улсын Даатгалын тухай хууль нь анх 1997 онд батлагдаж, дараа нь 2004 онд шинэчлэгдсэн. Энэ хуулийн дагуу 2009 оны байдлаар даатгалын үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл авсан ердийн даатгалын зуучлагч 4 компани,  даатгалын 1,167 төлөөлөгч даатгалын зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж байна.
 
Даатгалын тухай хуулийн хэрэгжилтийг хангуулах, даатгалын байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих замаар даатгуулагчийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий байгууллага нь [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] юм. 

== Даатгалын зуучлагч төлөөлөгч ==
Даатгалын үйлчилгээг харилцагчид хүргэдэг 2 төрөл байдаг бөгөөд эдгээр нь “даатгалын зуучлагч” ба “даатгалын төлөөлөгч” юм. Даатгалын зуучлагч нь даатгуулагчид үйлчилж түүнд зөвлөмж заавар өгөх чиг үүрэгтэй байдаг бол даатгалын төлөөлөгч нь даатгалын байгууллагыг төлөөлөн төв байр нь байгаа газраас өөр газарт үйлчилгээг нь хүргэдэг. Даатгалын зуучлагчийн үндсэн үүрэг нь даатгал хийлгэхээр зорьж буй даатгуулагчид мэргэжлийн зөвлөгөө өгөх, эрсдэлийг нь үнэлж хамгийн тохиромжтой даатгалыг санал болгох явдал юм. Харин даатгалын төлөөлөлгч нь даатгалын компанийн нэрийн өмнөөс борлуулалт хийж, даатгалын компанийн өмнө үүрэг хүлээдэг.

==Даатгалын хэлбэр==
Даатгал нь сайн дурын ба заавал буюу албан гэсэн хэлбэртэй байдаг. Заавал даатгалыг хуулиар тогтооно. Даатгалын байгууллагад эдгээр хэлбэрийн даатгал хийх тусгай зөвшөөрлийг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо олгодог.Хөрөнгийн даатгал дотроо гэр хашаа байшингийн эд хогшлын цахилгаан хэрэгслийн гэх мэтээр хуваагдана.

==Давхар даатгал==
Даатгалын компани нь өөрийн хүчин чадлаас хэтэрсэн хэмжээний хариуцлага эрсдэлийг даатгасан тохиолдолд энэ эрсдэлээ багасгах зайлшгүй шаардлагатай болдог. Иймд даатгалын компани өөрийн эрсдэлийн зарим хэсгийг дахин өөр компанид даатгуулдаг. Энэ үйл ажиллагааг давхар даатгал гэж нэрлэдэг. Давхар даатгалын үндсэн зорилго нь даатгуулагчийн өмнө хүлээх үүргээ баталгаажуулж байгаа хэрэг юм. Даатгалын үндсэн баримт бичиг нь даатгалын гэрээт баталгаа байдаг бол давхар даатгалын хувьд энэ баримт нь давхар даатгалын гэрээ байдаг. Энэ гэрээнд давхар даатгагч даатгуулагчийн нэр хаяг даатгалын зүйлийн талаарх мэдээлэл даатгалын хугацаа эрсдэл зарим хасалтууд үнэлгээ анхны даатгагчид ноогдох шимтгэл зэрэг мэдээллийг тусгасан байдаг.

==Бичил даатгал==
Дунд болон түүнээс дээш орлоготой хүмүүс өвдөх хөрөнгө нь гэнэтийн ослоор устаж гэмтэх зэрэг эрсдэл тохиолдсон үед хадгаламжаасаа мөнгөө авах зэргээр эрсдэлийг давах чадавхи харьцангүй хүндрэл багатай байдаг бол эмзэг бүлгийн хүмүүст ийм боломж бараг байдаггүй. Бичил даатгал нь аливаа улс орны ядуу буурай өрх толгойлсон эхчүүд нийгмийн эмзэг хэсэгт зориулсан даатгал юм.

== Түүх ==
Эрсдэлийг шилжүүлэх, хуваарилах аргыг Хятад, Энэтхэгийн худалдаачид МЭӨ 3, 2-р зууны өмнө хэрэглэж байжээ. Гол мөрний урсацаар тээвэр хийж буй хятад худалдаачид нэг хөлөг онгоц хөмөрсний улмаас алдагдлыг хязгаарлахын тулд бараагаа олон хөлөг онгоцонд дахин хуваарилдаг байсан ажээ. 
[[Ангилал:Даатгал| ]]</text>
      <sha1>9xc7ujxcl6mi6ty813xcnkwkdhyl32o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22019</id>
    <revision>
      <id>869211</id>
      <parentid>830716</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4318" sha1="p3kh7svq97m6gz1txweluaklfph26cz" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 11''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 254 дахь ([[өндөр жил]] бол 255 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 111 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
*1609 — Английн далайчин [[Хэнри Хадсон]] [[Манхэттен]] арлыг нээсэн. 
*1941 — [[Пентагон|Пентагоны]] барилгыг барьж эхэлсэн. 
*1973 — Чили улсад цэргийн эргэлт болж Ерөнхийлөгч [[Сальвадор Альенде]] өөрийгөө егүүтгэж, генерал [[Аугусто Пиночет]] цэргийн дэглэм тогтсон.
*1986 — Польшид бүх улс төрийн хоригдлыг суллахыг мэдэгдсэн.
*1988 — Эстони улсад [[эстони хэл]]ийг төрийн хэлээр тунхагласан. 
*[[2001]] - [[9 сарын 11-ний халдлага]] [[АНУ]]-д болов. Алан хядагчид 4 иргэний онгоц барьцаалж [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] дахь [[Дэлхийн Худалдааны Төв]]ийн барилгыг нурааж, [[Виржини]] муж улсын [[Арлингтон]] дахь [[Пентагон]]ы барилгад гэмтэл учруулсан. Мөн барьцаалагдсан нэг онгоц [[Пеннсилвани]] муж улсын [[Шанксвилл]]д осолджээ. Нийт 3 мянга орчим хүн энэхүү террорист ажиллагааны улмаас нас баржээ.
== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1816 - [[Карл Цайс]] (1888 онд нас барсан), Германы механикч бөгөөд ажил хэрэгч хүн, «Carl Zeiss» оптикийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрийн үндэслэгч. 
* 1894 - [[Александр Довженко]] (1956 онд нас барсан) украины кино найруулагч, зохиолч. 
* 1917 - [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Эдралин Маркос]] (1989 онд нас барсан) Филиппины ерөнхийлөгч (1965—1986). 
* 1937 - [[Иосиф Кобзон]] (2018 онд нас барсан) Зөвлөлтийн эстрадын дуучин (баритон) бөгөөд нийгмийн зүтгэлтэн, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. 
* 1944 - [[Франц Беккенбауэр]] (2024 онд нас барсан) германы хөлбөмбөгчин, Европын (1972) бөгөөд Дэлхийн аварга (1974). 
* 1965 - [[Башар Асад]], сирийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Сири улсын ерөнхийлөгч (2000-2024). 
* [[1977 он|1977]] - [[Жонни Баклэнд]], Британийн хөгжмийн зохиолч, гитарчин, даралтат хөгжимчин, [[Coldplay]] хамтлагийн үүсгэн байгуулагч
* [[1987 он|1987]] - [[Мацүмото Каори|Мацумото]] [[Мацүмото Каори|Каори]], японы жүдочин, Олимпын аварга (2012), дэлхийн хошой аварга.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* [[1971 он|1971]] - [[Никита Хрущёв|Никита Сергеевич Хрущёв]] (1894 онд төрсөн) зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны 1-р нарийын бичгийн дарга (1953—1964), ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга (1958—1964).
* [[2024 он|2024]] - [[Альберто Фүжимори]] (1938 онд төрсөн) япон гаралтай Перу улсын улс төрч, Перу улсын ерөнхийлөгч (1990—2000).

== Тэмдэглэлт өдөр==
*{{MGL}}: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэх өдөр

----
{{Commonscat|11 September|9 сарын 11}}

[[Ангилал:Өдөр|0911]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#11]]</text>
      <sha1>p3kh7svq97m6gz1txweluaklfph26cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>869235</id>
      <parentid>868767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төр шашин хоёрын холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23436</id>
    <revision>
      <id>869184</id>
      <parentid>845826</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10069" sha1="c3tvhuffr54j58lstqjdkh2urfhnoxz" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Dead end}}
Аливаа төрийн агуулга, шинж чанар, төрийн байгуулалтын бүтэц,үйл ажиллагаа болон төрийн тухай үзэл санаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг хүчин зүйл бол шашин байдаг аж.Монгол үндсэний төрийн тухайд мөн тийм байжээ.Монголчууд олон мянган жилийн тэртээгээс тотемээс эх авсан бөө шүтлэгтэй байсан билээ.Бөө шүтлэг нь гаднаас орж ирсэн бус,ан агнуур,малын ажил эрхлэн амьдардаг нүүдэлчдийн амьдралаас өөрөөс нь урган гарсан язгууртны шүтлэг байв.Бөө шүтлэг нь сүрлэг дуган сүм,шүтлэг мөргөлийн олон зүйл гоё тансаг хэрэгсэл шаардагдаггүй эгэл бор шүтлэг байв.Тийм энгийн байдал нь борог амьдралтай дэлхийн олон угсаатан ястны дунд дэлгэрэх,удаан хадгалагдахад тус болсон байх гэж бодном.Бөө шүтлэг нь байгал нийгмийг үзэх нарийвчлан боловсруулсан онолын цогцлол үгүй боловч тэнгэр,газар,уул,ус, гал ,ан амьтан зэрэг олон шүтээнтэй тэдгээрийн нийлбэр нэгэн үзэл санаатай шүтлэг байв.Чингис түүний хамаг Монголчууд тэнгэрийг бусад шүтээнүүдээс онцгойлолн шүтдэг нь тодорхой.

Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчид дайн тулаанд орох, ав хомрого хийх,
нутаг бэлчээр сэлгэх тахилга үйлдэх, өвчин хуучныг анагаах зэрэг амьдралын чухал асуудлыг шийдвэрлэхдээ бөө удганаар мэргэлүүлж, түүнийг баримтлан шийдвэрлдэг байсныг түүхийн олон баримт харуулж байна.Чингис хааны [[Монгол Улс|монгол улс]] байгуулагаж байсан тэр үед бас хэрэйд, найман, онгуд зэрэг түрэг угсаатантай нэлээд холилдсон зарим аймаг ханлиг дотор христын шашны нисториан салбар байсан аж.Энэ шашин Y-YI зууны үеэс Төв азид нэвтэрч эхэлсэн боловч төдий л газар аваагүй байсан бололтой.Гэвч Өгэдэй хаан, Толай ноёны хатадын дотор христын шүтлэгтэн байсныг бодоход монголын өндөрлөгт бас ч өөрийн байр суурьтай байсан нь тодохрой.Монгол улс Ази-европын олон улс орныг эзэлж, гадаад харилцаа өргөжихийн хирээр монголд бурханы шашин,бомбын шашин нэвтэрч эхэлжээ.Чингис болон түүний дараах хаад өөрсдөө бөөгийн шүтлэгтэн байсан боловч бусад шашныг гадуурхан хяхаж байсангүй.Энэ нь монгол хаад харь орныг түүний шашин шүтлэг,ёс заншлыг хөндөхгүй, харин ч хүндэтгэх замаар ноёрхолоо бэхжүүлж улс төрийн бодлого зорилготой холбоотой байсан хэрэг.Чингис хаан өөрөө бөө шүтлэгээс гадна бусад шашныг сүрхий сонирхож байсан аж.Тэрээр бомбын шашны их багш Чан чунг зориуд урин залж их хүндэтгэл үзүүлээд бомбын сүм хийд,лам нарыг албан татвараас чөлөөлсөн байна. Хятадын Шаньсийн Цзяочэны Сюаньчжун Шиби- шань сүмд 1330-аад оны орчим босгосон дөрвөлжин үсгээр монгол хэлээр бичсэн Хубилайн зарлигтай чулуун хөшөө байдаг аж.Тэнд бурханы , христын, исламын, бомбын шашны лам нарыг албан татвар өртөө улааны албанаас чөлөөлсөн тухай заасан байна. Өгэдэй хаан хөвгүүн Гүдэнгээр /Годан/ Хөх нуур,Түвдийг захируулах болсоноос хойш Түвдийн Сахьяагийн булгийн их лам Сажа пандита Гунгаажалцантай ойртож, бурханы шашныг шүтэх нь нэмэгдсэн аж.

Энэ төдийгүй Өгэдэйн үед монголын дээдэс орчин үеийн хэллэгээр зарчмын хувьд бурханы шашныг сонгон авчээ гэж хэлж болмоор санагдана.Харин Гүег хаан Рашид ад дины бичсэнээр христын шашинд,Бартольдын бичсэнээр [[ислам]] шашинд илүү тааламжтай ханддаг байсан аж. Мөнх хаан 1253онд Түвээс шашны нэгэн зүтгэлтнийг урин ирүүлж уулзаж байжээ.Өвөр монгол судлаач зохиолдоо тэр үед монгол ирсэн гадаадын хүмүүсийг бичсэн тэмдэглэлд тулгуурлан Мөнх хаан бурханы шашныг илүү дотночилон үзэх болжээ гээд олон шашны номч мэргэдийн маргаан явуулаад эдгээр олон шашин нь гарын таван хуруутай адил юм.Таван хуруу нь гарын алганаас урган гардаг.Бурханы шашин нь гарын алга мэт,бусад нь тэр алганаас гарсан хуруу адил гэж дүгнэсэн гэж бичжээ. [[Хубилай хаан]] Гүдэний жуулчлалаар бурханы шашныг сахьяагийн /улааны/ бүлэгт ойртжээ.Тэрээр өмнөх хаадын адилаар янз бүрийн шашныг алагчлан үзсэнгүй .Хубилай хаан Шандуд байхдаа Күнз,бомбо,будда,христын шашны ихэс дээдсийн хооронд мөн маргаан явуулж буддагийн шашны Пагва ламын ид шид, эрдэм чадвар илүү гэж үзсэн аж. “Болор толь” зэрэг зарим монгол түүхийн ном сударт бичсэнээс үзвэл Хувилай хаан хэдүй күнзийн суртал сургаалыг сүрхий сонирхож байсан боловч бурханы шашныг шүтэн биширдэг болоход түүний хатан Чимбай болон монгол шадар сайдууд их үүрэн гүйцэтгэсэн бололтой.Тэр цагт Хятадад бурханы шашин бас нэвтэрсэн байсан уг нь шашныг монголчууд шүтэхэд нөлөөлөх орчин болжээ.Хубилай хаан 1260 онд түвд лам Пагвад эхлээд улсын багш, дараа нь 1270 оноос дэвшүүлж, хааны багш болгон өргөмжилж алтан тамга олгоод бүх улсын буддагийн үйл хэргийг эхрлүүлжээ.Пагва лам Түвдийг захирах явдлыг мөн даалгажээ.

Ийнхүү монголын ихэс дээдэс буддагийн шашны улааны буюу сахьяагийн бүлгийн  номлол сургаалыг шүтэн бишрэх болсон аж. Хубилай болон түүнээс хойших хаад тус бүртээ хааны багштай, тухайлбал Пагва/1260-1276/ , Ишринчен /1276-1279/, Дарамбал /1279-1286 зэрэг 12 хүн өргөмжлөгдсөн байна. Юаны сүүлчийн хаан Тогоон-төмөрийн багш нь Гунгаажалсан, дараа нь Лачинсоном гэдэг лам байжээ.Жич тэмдэглэхэд Юаны хаадын багш нар нь бараг цөмөөрөө Пагва ламын удам угсааныхан, төрөл садны хүмүүс байсан байна. Хувилай хааны үед шарын бүлсэн бүрэлдээгүй байсан бөгөөд түүнийг үндэслэгч Зонхова лам хожим 1357 онд төрсөн болохоор Түвдээс шарын шашин дэлгэрэх тухай асуудал байж болохгүйн нь ойлгомжтой.Хувилай хаан бурханы шашныг шүтээд төр нь улсыг засна. Шашин нь сэтгэлийг засна хэмээх хос ёсны эхлэлийг тавьжээ.Хос ёсны үндсэн агуулга нь дөрвөн төр, өөрөөр хэлбэл шашны төр нь тарни/сэтгэлийг ивээх/, судар нь шашны үзэл сургаалыг дэлгэрүүлэх, иргэний  төр нь улс орны энх амар тайван байдал, хүн ардын аж амьдрал, зол жаргалыг хангах явдал байжээ.

[[Ангилал:Улс төр улс орноор]]
[[Ангилал:Шашин]]</text>
      <sha1>c3tvhuffr54j58lstqjdkh2urfhnoxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Бурханы шашны хийдүүд</title>
    <ns>10</ns>
    <id>23773</id>
    <revision>
      <id>869241</id>
      <parentid>830562</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49372-45</username>
        <id>107415</id>
      </contributor>
      <origin>869241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="dyzlhonk63y9t1me2j3or23iijs680j" xml:space="preserve">{{Navbox
| state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
|name  = Бурханы шашны хийдүүд
|title = [[Бурханы шашин|Бурханы шашны сүм хийд]]
| imagestyle = padding: 0 0.5em;
| image =  
| listclass = hlist

| group1 = [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] 
| list1 = [[Амарбаясгалант хийд|Амарбаясгалант]] {{·}} [[Балданбарайвун хийд|Балданбарайвун]] {{·}} [[Ганданпунцагчойлин хийд|Ганданпунцагчойлин]] {{·}} [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин]] {{·}} [[Гүнджамбаалин хийд|Гүнджамбаалин]] {{·}} [[Дамбадаржайлин хийд|Дамбадаржайлин]] {{·}} [[Дашчойлин хийд|Дашчойлин]] {{·}} [[Дулмалин хийд|Дулмалин]] {{·}} [[Дэмчогийн хийд|Дэмчог]] {{·}} [[Зая гэгээний хүрээ|Зая гэгээний]] {{·}} [[Манзушри хийд|Манзушри]] {{·}} [[Нархажид сүм|Нархажид]] {{·}} [[Төвхөн хийд|Төвхөн]] {{·}} [[Төгсбаясгалант хийд]] {{•}} [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин ламын]] {{·}} [[Хамрын хийд|Хамрын]] {{·}} [[Шанхын хийд|Шанх]] {{·}} [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]]
| group2 = [[Казахстан|Казахстан Улсад]]
| list2  = [[Аблайн хийд]] {{·}} [[Дархан цоржийн хийд]]

| group3 = Бусад
| list3  = [[Бодхидхарма]] {{·}} [[Бурхан Багшийн алтан сүм]] {{·}} [[Гилбар зуу]] {{·}} [[Гүмбум]] {{·}} [[Дамба Брайбунлинг дацан|Дамба Брайбунлинг]] {{·}}  [[Их зуу хийд|Их зуу]] {{·}} [[Хамбын сүм|Хамбын]] {{·}} [[Ширээт зуу]]
  }}&lt;noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dyzlhonk63y9t1me2j3or23iijs680j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>869224</id>
      <parentid>868757</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24364" sha1="mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёс зүй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24207</id>
    <revision>
      <id>869203</id>
      <parentid>774638</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>869203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10896" sha1="692ht8qi3pzbpthx0uqnokxmgregfnh" xml:space="preserve">'''Ёс зүй''' -гэх ойлголт нь эртний грекийн Ethos буюу хамтран амьдрах, оршин амьдрах газар гэдэг утгатайгаар илэрхийлэгддэг байжээ. Хожим нь хөгжлийн явцад ”ёс заншил, сэтгэлгээний хэв маяг, хүн чанар, үнэт зүйл” гэсэн агуулгатай болж, тэдгээрийн шинж чанарыг илэрхийлэх болсон байна. Эртний грекийн гүн ухаантан '''Аристотель''' хүний зан төлөвийн өвөрмөц шинжийг илэрхийлэхийн тулд “Этос” гэх ойлголтыг анх хэрэглэсэн. Үүгээрээ тэрээр сайн үйл болох эр зориг, шударга байдал зэрэг хүний сайн эерэг чанарыг тэмдэглэж, түүнийгээ дианоэтик болон оюун ухааны сайн үйлээс ялгаатай авч үзсэн байна. Үүнээс үүдэхэд ёс зүй гэдэг нь хүний сайн сайхан үйлийг хэлнэ гэж ойлгож болно.
Этика буюу ёс зүй хэмээх ойлголтын шинжлэх ухааны тодорхойлолтын түүх нь эртний Ромын Эзэнт гүрнээс үүдэлтэй гэж үздэг.  Ромчүүд Этос гэсэн үгнээс Мораль гэх ойлголтыг ялган гаргаж ирсэн. Өөрөөр хэлбэл 2 өөр үг боловч нэг ижил утга санааг илэрхийлдэг байж. Харин яваандаа Этика нь Ёс зүй, Мораль нь [[Ёс суртахуун]] гэх ойлголтуудыг тус тусдаа илэрхийлэх болсон. Ийнхүү харахад '''Этика''' буюу ёс зүй нь тусдаа бие даасан салбар [[шинжлэх ухаан]] болон хөгжиж, харин '''Мораль''' буюу ёс суртахуун нь түүний нэгэн судлагдхууун болсон гэж ойлгоно. Иймд &quot;ёс зүй&quot; бол &quot;ёс суртахууны&quot; тухай шинжлэх ухаан юм гэсэн дүгнэлтийг гаргаж болно. Ёс зүй нь хувь хүний ёс суртахуунлаг шинж чанарын буюу сайн чанаруудын нийлбэр цогцыг нөгөө талаас хүмүүсийн хоорондын харилцааны хэм хэмжээний нийлбэр цогцыг хамран судалдаг шинжлэх ухаан юм.

==Түүхэн хөгжил==
Үүнд:
;1 Эртний үе
:Ёс зүй - сайн сайхан үйлийн тухай сургаал.
;2 Дундад зууны үе
:Шашны номлол ноёлж байсан. Ёс суртахууны үндэс нь бурхан. Бурхан хүнд ёс суртахууны үндсийг хайрлана.
;3 Шинэ үе
:ёс суртахууны тэнгэрийн гаралын тухай санааг үгүйсгэж, түүнийг хүмүүсийн бодит харилцаагаар нөхцөлдсөн зүйл хэмээн үзэж байв.
;4 Орчин үе
:“Биеэ авч явах тухай сургааль” гэдгээс халих болсон. /Олон шинэ урсгалууд/

Ёс зүйн шинжлэх ухаан нь  улс үндэстэний хувьд өөр хоорондоо ялгаатай байх нь бий. Монголчуудийн хувьд ёс зүй буюу ёс суртахуун бол хүн нийгэмд хэрхэн биеэ авч явах, юуг яаж хийх бичигдээгүй дүрэм, журам юм. Ёс суртахууны үндсэн дөрвөн зарчим байдаг. Эдгээр нь: '''1.''' Бусдыг үл хорлон буяныг үйлдэх, буянаа нэмэх. '''2.''' Бусдад хүч үл хэрэглэн эе эвийг хичээх '''3.''' Yл бузарлан сэтгэлийг ариусгах 4. Аливаад үл мэхлэх шударгыг эрхэмлэх юм. Өвөг дээдэс маань буян хурааж, нүгэл хийхгүй амьдрахыг чухалчилдаг байжээ. Одоо болон ирээдүйд сайн үр дагавартай ажил үйлийг буян хэмээх бөгөөд одоо болон ирээдүйд хорлолтой тусгүй бол нүгэл гэнэ. Буянтай сайн үйл нь хүний сэтгэлийг ариусгаж, зовлон зүдгүүрээс салгаж, ангижруулж ирээдүйд дэлгэрэх сайн үйлийн эхлэл байдаг. Хүч хэрэглэх нь аюул гамшгийг дагуулж, өшөө хорсолыг өдөөдөг. Цаашлаад энэ нь урт удаан хугацааны тэмцэлд хүргэх бөгөөд үр дүнд нь их хэмжээний гарз хохирол гарч, ирээдүйд сөрөг муу үр дагавар ихтэй байдаг. Эе эвийг хичээх нь хүний ухаан, сайн сайханд итгэх итгэл юм. Хорон санаа, өш хонзон, шунал, тачаал, худал хуурмаг нь сэтгэлийг бузарладаг. Хүний сэтгэл бузартахад хүн хүнлэг байх мөс, чанараа алдаж адгуусан шинж рүүгээ ойртдог. Иймээс сэтгэлийг бузарлах аливаа үйлээс хол байж санаа, сэтгэлээ ариусгахыг хичээх нь хүн шиг хүн болоход тустай үйл юм. Булхайдаж,  шударгыг үл эрхэмлэх нь худал, хуурмагийн замд хүнийг уруу татах бөгөөд энэ нь тухайн хүний сэтгэлийг бузарлаж, хийсэн үйл нь бусдад гай хорлол болдог тул ёс суртахуунд үүнийг цээрлэдэг байна. Иймээс ч ард түмэн маань “Yнэнээр явбал үхэр тэргээр туулайг гүйцнэ” гэж сургамжилсаар иржээ. Алтан зарчим:- &quot;Өөртөө хүсэхгүй зүйлийг бусдад бүү хий&quot;. 

===Орчин үеийн ёс зүйн ойлголт===
18 дугаар зууны Пруссын философич '''Иммануил Кант''' шинжлэх ухааныг өөрийнхөө протестант хүмүүжлийн зан суртахууны хатуу шаардлагын зарчимтай зохицуулж,зан суртахууны үндсэн зарчмуудыг учир зүйн хувьд үндэслэхийг оролдсон.
Философичид ёс зүйн тухай ярихдаа үнэн хэрэгтээ бие биенээсээ огт ондоо гурван асуудлыг гаргаж тавьдаг. Энэ нь:
#Би өөрийнхөө зан суртахууны зарчмыг үнэн зөв гэдэгт хэрхэн итгэж үнэмших ёстой вэ?
#Зан суртахууны үүднээс үзэхэд их хүнд хэцүү асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэж болох вэ?
#Хэрхэн сайн сайхан амьдарч болох вэ?

Кант ямар ч нөхцөлд бүх хүний хувьд туйлын бүрэн зөв зарчим болох '''Категорик императив''' гэж нэрлэгдсэн зан суртахууны зарчмыг гаргаж хэрэглэсэн. Харин ийм түгээмэл үйлчилдэг зарчим байна гэдгийг ёс зүйн релятивизм болон ёс зүйн скепицизм хоёр үгүйсгэдэг.
Хүнд хэцүү тохиолдлыг шийдвэрлэхийн тулд утилитаризмын төлөөлөгчид болох Иеремия Бентам, Жон Стюарт Милль нар хамгийн их олон хүмүүст хамгийн Их Аз Жаргал өгөх зарчмыг гаргаж ирсэн. Утилитаризм бол зан суртахууны ба орчин үеийн философийн хамгийн их маргаантай онолын нэг мөн юм.

'''Платоноос''' эхлээд '''Карл Маркс''' хүртэлх олон философичид сайн сайхан амьдралын үзэл баримтлалын үндэс болгож хувь хүний эрүүл хөгжлийн онолыг боловсруулж байсан. Эдгээр философичдын гол үзэл санаа бол жинхэнэ сайн сайхан амьдралд хүрэх зам нь хүний дотоодод сайн зохион байгуулагдсан, эрүүл саруул сэтгэцийг бүрдүүлэх явдал байв. Энэ үзэл санаануудыг өнөөдөр ч гэсэн философич, сэтгэл зүйчид судалсаар байна

== Хавсарга ёс зүй ==
Хавсарга ёс зүй нь бодгаль хүн, бичил бүлэг зэрэг хүн амын аж төрөх ёс, үйл ажиллагаа, эрүүл мэнд, зарим нөхцөлд амь нас гэх зэрэгт холбогдсон өвөрмөц эрх ашгийг шууд авч үздэг. Тэрхүү асуудлыг яаж шийдвэрлэх нь хүн ам, улс орон, хүн төрөлхтөн зэрэг холбогдох өргөн нийтлэгийн ёс суртахууны үнэлэмж, ёс суртахууны хэм хэмжээнүүдийг хөнддөг, тийм асуудлуудыг судалдаг салбар ёс зүйг хавсарга ёс зүй гэдэг.

Хавсарга ёс зүйг:
* Гэр бүлийн ёс зүй
* Мэргэжлийн ёс зүй
* Шашны ёс зүй 
* Харилцааны ёс зүй гэх мэтээр ангилдаг.

Мэргэжлийн ёс зүйд дараах мэргэжлүүдийн ёс зүй нийгмийн өмнө чухал байр суурь эзэлдэг. Үүнд: 

* [[Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим|Сэтгүүлчийн ёс зүй]]
* [[Гиппократын тангараг|Анагаахын ёс зүй]]
* Урлагийн ёс зүй
* Сурган хүмүүжүүлэх ёс зүй
* Төрийн албан хаагчийн ёс зүй

[[Ангилал:Ёс зүй| ]]
[[Ангилал:Философийн салбар]]</text>
      <sha1>692ht8qi3pzbpthx0uqnokxmgregfnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Засаг захиргааны зохион байгуулалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24216</id>
    <revision>
      <id>869179</id>
      <parentid>819608</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72315" sha1="le4xgftqvpzoop8bgxtkcibsahfke1n" xml:space="preserve">Монгол нутагт Монгол, [[Түрэг|Түрэг угсаатан]] ээлж дараалан бие биесээ халж ээлжлэн улс байгуулсаар ирсэн билээ.  Ингэж улс байгуулсны дараагаа засаг захиргааны зохион байгуулалтыг хуулан авч хэрэглэж байсан.

== [[Хүннү улс]]ын засаг захиргаа ==
Хүннү нар бол Монголчуудын эртний удам бөгөөд Төв Азийн түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчин аймаг юм. Хүннү нар нь МЭӨ III зууны үед хүчирхэгжин мандаж, Төв Азийн эртний нүүдэлчин аймгуудын дундаас анх удаа өөрсдийн төр улсыг байгуулсан билээ. МЭӨ 209 оңд Хүннү аймгуудын зонхилогч Модун шаньюй гэгч Хүннүгийн 24 аймгийг нэгтгэн захирч, Хүннү улсыг үндэслэн байгуулжээ. Хүннүгийн төрийг барьж агсан хэсэг нь Монголчуудын өвөг учир тэдний байгуулсан төрийг Монголын нүүдэлчдийн анхны төр улс гэж үздэг. Хүннү улсын хаан Модуны өргөө нь [[Хангайн нуруу]], Орхоны хөндийд байжээ. Модуны үед Хүннү улс ихэд хүчирхэгжин Төв Азийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрний зиндаанд хүрч, Хятадын Хан улстай өрсөлдөн тэмцэлдэх болжээ. Модун шаньюйд ялагдсан Хан улсын хаан Гао-ди МЭӨ 198 онд Модунтай ургийн холбоо тогтоож, найрамдлын гэрээ байгуулж байв. Уг гэрээ ёсоор Хүннү гүрэн, Хан улс хоёр бие даасан, эн сацуу хоёр эзэнт гүрэн гэдгийг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн ажээ.

Хүннүгийн нутаг дэвсгэр нь өмнө зүг Цагаан хэрмээс умар зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Ил Тарвагатай, дорно зүгт Солонгос хүрч байв. Хүннү гүрэн нь дотоодын тэмцэл самуун болоод Хан улсын арга явуулга зэргээс болж, МӨ 53 онд 2 хэсэг болон хуваагдаад, улмаар МӨ 93 онд Сяньбид эзлэгдэн мөхсөн байна. Хүннүгийн нийгмийн бүтцэд сурвалжит язгууртны давхраа ноёлж байсан боловч ураг төрлийн байгуулал, овог аймгийн ахлагчдын нэр нөлөө бас хадгалагдсаар байжээ. Хүннү улс нь төв, зүүн, баруун гэсэн 3 хэсэгт хуваагдаж, аравтын зохион байгуулалттай байжээ. Улсын төв хэсгийг шаньюй өөрөө, зүүн, баруун гарыг хааны томилсон вангууд захирч байв. Вангуудад элдэв хэргэм зэрэг зүүсэн үе залгамжилсан зонхилогчид захирагдах бөгөөд тийм зонхилогч 24 байсан нь тус бүрдээ нэг түмэн морин цэрэгтэй байжээ. Түмний ноёд ажил хэргээ залгуулахын тулд аравт, зуут, мянгатын дарга нарыг томилдог ба тэдний дундаас үе залгамжлуулан ван, цэргийн томоохон дарга нарыг дэвшүүлдэг байжээ. Хүннүгийн төрийн байгууллын эл онцлог нь хожмын монгол, түрэг угсааны нүүдэлчин улсуудад уламжлагдан үлджээ.

Хүннүгийн аж ахуй, эдийн засгийн байгууллын үндэс нь бэлчээр ус, мал сүрэгт тулгуурласан нүүдлийн мал аж ахуй юм. Нүүдэлчин аймгууд тус бүр нүүдэллэн сэлгэх тусгай тогтоосон нутаг бэлчээртэй байжээ. Түүнээс гадна ан агнуур нь Хүннүгийн эдийн засагт багагүй үүрэгтэй байжээ. Хүннү улсад тариалан бас эрхэлж байжээ. Хүннү нар бөө мөргөлтэй байв. Тэнгэрийн хүү гэгддэг шаньюй өглөө наранд, үдэш саранд мөргөдөг байжээ. Мөн язгууртнууд нь жил бүрийн хавар, намарт шаньюйн ордонд цугларч, өвөг дээдэс, тэнгэр газартаа мөргөж, тахил өргөдөг байжээ. Хүннү нар Төв азийн нүүдэлчдийн утга соёлын хөгжилд оруулсан том хувь нэмэр бол бичиг үсэгтэй болсон явдал юм. Тэрхүү бичиг нь арамей нарын бичгийг өөрсдийн хэл ярианд тааруулан нэн эртний овог аймгийн тамга тэмдэгээр баяжуулсан байжээ. Өнөөгийн Монгол улсын нутаг нь Хүннү гүрний газар нутгийн цөм болж байсан тул хүннү нарын түүх, соёлын арвин баялаг дурсгал Монголд хадгалагдан үлджээ. Хүннүгийн эд өлгийн дурсгалын нэг онцлог бол хүн мал, араатан амьтны дүрсийг төрөл бүрийн арга барилаар, янз бүрийн эдээр дүрслэх явдал байв. Хүннүгийн соёл нь Монгол нутаг дахь урьд үеийн хүрэл, төмрийн үеийн соёлыг уламжлан урагш ахиулж, хойч үеийнхээ нүүдэлчдийн соёлд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн аж. Түүнчлэн Хүннүгийн түүх, соёлын дурсгалуудад хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болоод Хятад, Солонгос, Дундад Ази, Грек-Бактрийн суурьшмал иргэншилтэй өргөн харилцаж явсны ул мөр хадгалагдан үлдсэн байдаг. 
== 
Чингисийн цэргийн сургуулийн талбай ==
Чингис хаан монголын өндөрлөгийн олон аймаг ястныг нэгэтгэж, их монгол хаант улсыг байгуулсныхаа дараа, олон удаагийн аян дайн хийж, залгаагаар ялалтууд байгуулж байлаа. Чингис хаан цэргийн талаар ялалт байгууулсныхаа дараа, дараачийн стратегийн тухай бодож сэтгэж байжээ. Тэрээр өмнөд нутгийн бөгчим халуун улиралаас зайлахын тулд ус билчээр тэнцсэн, үзэсгэлэнт сайхан Хөлүн далайн эрэгд өөрийнхээ түшиц газраа байгуулсан байна. Чингис хаан бүх оюун ухаанаа цэрэг дасгалжуулах дээр тавьж, дараачийн алхамдаа бэлтгэл хийж байжээ.
Уламжлал яриагаар бол Чингис хаан цэцэр майхан болон цэрэг дасгалжуулах талбайгаа өөрөө тушаал буулгаж хөлүн нуурын баруун эргийн тэгшхэн дэнжин дээр байгуулсан байлаа. дэнж нь гурван талаараа усаар хүрээлүүлж,зүүн талаараа бартаат уул хадыг түшиж байдаг юм байна. хөлүн нуурын дунд том гэгч чулуун багана байж, баруун талаар нь уудам саруул өн шимлэг малын билчээр байжээ. Энэ нутаг бол ерөөс нь дайны агтын байгалиас заяасан талбай бөгөөд цэрэг сургуулилах сайхан талбай болжээ.
Чингис хааны их цэргийг дагаж явсан бомбо Чю Жи Чу Чингис хаанд бараа болон ар талаар нь нуурын ус цэлэлзэж, өмнө талаар нь тал үргэлжилсэн цэцэр майхныг дэргэд алсыг харан зогсч байхдаа, салхины аясаар дэрвэлзэх туг далбаа, тоогүй олон цэрэг морийг хараад хаан эзний гарамгай цэргийн эрдмийг өөрийн эрхгүй бишрэн бахархаж байсан байна. тэрээр энэ цэргийн бууцыг хараад, Чингис хаан эрхбиш хожим хойшид хүчирхэгжин мандаж, Жунюань орныг эзлэн, шинэ агуу төр бий болох нь гарцаагүй болоод байна хэмээн уулга алдаж байсан байна.
Мэргэн ухаант эзэн хаан Чю Жи Чугийн эдгээр үгийг сонсоод сэтгэлдээ баярлах зовнох хослон байжээ. Чингис хаан даруу хичээнгүйгээр, бомботон та намайг хэтэрхий үнэлж байна. Чингис хаан хэдийгээр их монгол хаант улсыг байгуулсан боловч цэрэг дайчдын дунд оморхох сэтгэл бий болж эхэллээ гэж өгүүлсэн гэнэ.

Чю Жи Чу маш номхон мөхийн ёсолж, хаан эзэн та өчүүхан бомбо намайг ийнхүү хүндэтгэж миний саналыг асуусанд би тулуйлын ихээр омогшин баярлаж байна. мөхөс миний мөчидхөн ухаанаар төр улсыг байгуулахад амар, барихад хэцүү. Хэрвээ байлдан дагуулсан газар болгоны ардыг энэрэн тэтгэж, хууль дүрмийг чандлан дээдэлж, цэрэг дайчдын оморхох сэтэглийг тэвчүүлэх юм бол богд эзэн таны байгууулах улс хэрхэн монгол хаант улсаар тогтох ажээ гэж хэлсэн гэнэ.

Чингис хаан нэг өглөө эрт гэнэт цэргүүдийг хуяг дуулгаа орхиж, нуурын усанд биеэ угаа гэж зарилагдсан гэнэ. Гэтэл их жанжин шихихутаг харин зарилагийг зөрчин биеээ угаасангүй гэнэ. Шихихутаг хэдийгээр дайны явцад гарамгай гавъя зүргэл гаргасан боловч оморхон сагсуурснаас болж олон удаа цэргий дүрэм зөрчсөн гэнэ. Тэгээд чингис хаан их цэргийн өмнө түүнийг шийтгэж, цээрлэл болгосноос хойш цэргүүдийн оморхох сэтгэл арилан хожим хойшдын дайн байлдааны үед нэн их ялалт байгуулсан юм.

== [[Сяньби]] улсын засаг захиргаа ==
Хүннүгийн дараа монгол нутагт МӨ I зууны сүүлчээр эртний дунху нарын угсааны Сяньби нар ноёрхлоо тогтоожээ. Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан Төв Азийн нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү [[Таньшихуай]] Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны [[Ухуань]] аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна.
Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны [[Муюн]], [[Тоба]] зэрэг аймгууд одоогийн [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монгол]], Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтносоор байжээ.

Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ.
Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх бөө мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр 7 хүн хааныг түшин суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ.  

== [[Нирун улс|Жужан улсын]] засаг захиргааны тогтолцоо ==
[[Говь|Их говийн]] умард зүгт нутаглан байсан Жужан хэмээх нүүдэлчин аймгуудын тухай мэдээ анхан  МЭ IV зууны үеэс түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдэх болжээ. Тэд анхлан Тоба-Вэй улсад харъяалагдаж /386-535 онуудад/ мал аж ахуй, агнуурын бүтээгдэхүүнээр алба хураалгаж байжээ. Тэднийг анхлан нэгтгэн төвхнүүлэгч нь Гюйлухой гэгч байв. Түүнийг залгамжлагчид тусгаар тогтнолынхоо төлөө Тобагийн хаадтай үргэлжлэн тэмцэлдсээр байжээ. Тэдний тэмцлийн үр дүнд Жужан аймгууд нэгэн улсын бүрэлдэхүүнд багтан орж, түүх сударт тэмдэглэгдсэн Жужан хэмээх нэр зүүжээ.

4-5-р зууны зааг үеэр Жужаны сурвалжтан нарын дотроос Шэлүнь товойн гарч, бусдаасаа давуу байдалтай болсон байна. Шэлүнь өөрийн тэрхүү хүч нөлөөгөө ашиглан, Их элсэн говиос хойш нутаглаж агсан Монгол, Уйгур, Түрэг угсааны олон аймгийг янз бүрийн аргаар өөрийн хараанд оруулж, хүчин чадлаа улам нэмэгдүүлсээр байв. Гэвч тэр 5-р зууныг хүртэл их говийн араар нутаглаж агсан уйгур угсааны Гаогюй нарыг бүрэн эзлэн эрхшээлдээ оруулж хараахан чадаагүй ажээ. Чухам тэднийг эзэлж чадах эсэх нь түүний улс төрийн үйл ажиллагаанд ихээхэн учир холбогдолтой байв. Тэр үед Гаогюй нар хэдийгээр Вэй улсын хараат агсан боловч Шэлүний Төв Азид нэр нөлөөгөө дээшлүүлэх бодлогодоо хүрэхэд нь сүрхий садаа тотгор болж байжээ. Иймд [[Шэлүнь]] Гаогюй нарыг бүр мөсөн эзлэн авах зорилгоор нэлээд бэлтгэл хийсний эцэст 402 онд тэднийг их хүчээр довтолжээ. Шэлүнь тэр удаагийн довтолгооноороо Гаогюй нарыг бут цохин эзэлсэн төдийгүй, өөр бусад аймгуудыг ч бас хураамжлан авч, газар нутгаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлж чадсан байна. Энэ довтолгооныхоо дараагаар тэр тухайн үед баруун хойд Хятадын нэг хэсгийг ноёрхож агсан Тангудын Цян улстай найрсаг харилцаа тогтоон, Вэй улсын түрэмгийллийн эсрэг тэмцэлдээ түүнийг нэг өмөг түшиг болгох эх суурийг тавьжээ. Тийнхүү Шэлүнь хөрш жижиг улс, аймгуудыг довтлон цохиж, янз бүрийн аргаар өөрийн эрхшээлдээ оруулах, бас гадаад байдлаа бэхжүүлэхэд чиглэсэн зарим арга хэмжээ авсныхаа дараа өөрийгөө . &quot;Жужан Дэудай хаган&quot; хэмээн зарлаж, Жужан улсыг албан ёсоор байгуулж, хаан ширээнд нь сууснаа мэдэгдсэн байна.

Шэлүнь Жужан улсыг байгуулсан тэр үедээ урьд нь нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улс орноо оруулж цэрэг захиргааны шинжтэй шинэ хуулиудыг тогтоов. Түүний тогтоосон хуулиар, мянган хүн нэг хороо болж, өөртөө нэг тэргүүнтэй, зуун хүн нэг туг болж, өөртөө нэг даргатай байхаар болжээ. Мөн шинэ тогтоосон хуулийн дагуу дайсанд түрүүлэн довтлон орогсод нь олзны хүн ба эд зүйлүүдийг бусдаас урьтан авч байх, дайн тулааны үед айж ухрагчдын толгойг чулуугаар хага цохих буюу, шийдмээр дэлдэж алах журамтай болжээ. Тийнхүү улсаа аравтлан зохион байгуулсан нь нүүдэлчдийг нэгтгэн удирдаж, зохион байгуулах, төрийн захиргааг хэрэгжүүлэхэд тухайн үедээ тохиромжтой хэлбэр байв. Аравтын тогтолцоогоор зохион байгуулагдсан нүүдэлчид төрийн тусгаар тогтнол, газар нутаг, хөрөнгөө батлан хамгаалах, тэрчлэн аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх өргөн бололцоотой болдог байжээ. Нөгөө талаар, хүрээ, хот айл болж, нүүдэллэн аж төрдөг нүүдэлчдийг засаг захиргаа цэргийн зохион байгуулалтад оруулж өгдөг чухал хэлбэр нь аравтын тогтолцоо юм. Тийм ч учраас нүүдэлчид анх төр улс байгуулсан МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 14-р зуун хүртэлх урт удаан хугацаанд аравтын тогтолцоог уламжлан хэрэглэсээр байв. Зарим судлаачид, аравтын тогтолцоо нь нүүдэлчин угсаатны захиргаа цэрэг, аж ахуйн үйл ажиллагаагаа явуулдаг зохион байгуулалтын түгээмэл хэлбэр юм хэмээн тодорхойлсон байна. Жужан нар нүүдэлчдийн уламжлалт төр ёсыг мэддэг байв.

Тэгээд ч Жужаны хаан эрх мэдэл үлэмж, түүний нэгдсэн захирлагыг хэрэгжүүлдэг бүхэл бүтэн төрийн тогтолцоо, тухайлбал, тодорхой зэрэг дэв, эхр үүрэг бүхий захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан албан тушаалтнууд ажилладаг байлаа. Хааныг дээд тэнгэрээс заяат төрсөн гэх үзэл Жужанд байсан бөгөөд тэд &quot;Хатагтай&quot;, &quot;Зөв&quot;, &quot;Тэнгэрийн&quot; гэх мэт өргөмжилсөн нэр хэрэглэж байв. Мөн түүнчлэн хаад нь &quot;Ашиг амгалан&quot;, &quot;Машид түвшин&quot;, &quot;Машид тайван&quot;, &quot;Мандан бадрах&quot;, &quot;Мөнхөд энх&quot; гэх зэрэг тусгай оны цол хэрэглэсэн нь хойш уламжлагдсан юм. Хаад нь төрийн дотоод, гадаад бодлогын бүх хэргийг үндсэнд нь дангаараа шийддэг онцгой эрхтэй байснаас гадна нэн шаардлагатай үед түшмэдийн зөвлөлгөөнөөр хэлэлцүүлэн шийдвэр гаргадаг байв. Бас хааны зарлигийн сонсож, тахилга тайлга хийдэг журамтай байв. Ер нь Жужан улсын үеэс улсын эзнийг &quot;Хаган&quot; (хаан), түүний гэргийг &quot;Хагатун&quot; (Хатан) хэмээн нэрлэх явдал нүүдэлчдийн дунд хэвшин тогтжээ. Жужаны эзэд нь хаган хэргэм зүүдэг болсон нь тэдний эрх нь урьдах үеийн нүүдэлчдийн эздийн хэрэглэж байсан Шаньюй, хан хэмээн цол хэргэмээс эрх захиргааны хувьд давуутайг илтгэхийг оролдсон хэрэг гэж судлаачид үздэг байна. Жужаны хаад тийнхүү урьдах нүүдэлчдийн удирдагчаас эрх хүчээрээ илүүтэй гэхээс гадна Жужан улсын нийгэм нь өмнөх Хүннү, Сяньби нарын нийгмийг бодвол, хөгжлийн хувьд нилээд урагшилж, давхраажилт нь нарийсч байсны бас нэг илэрхийлэл юм. Жужанаас эхлэн дараа дараагийн нүүдэлчдийн төр улсын тэргүүн нар нь хаан (хаган) цол хэрэглэдэг болсон байна. Жужанд хаан өргөмжлөх хийгээд төрийн зарим томоохон хэргийг язгууртны их хуралдайгаар шийдвэрлэдэг байсан бололтой. Жужаны эзэд, хаад нь дэүдай, гэжогай, гэмэнгай, чилян, чуло гэх зэрэг олон зүйл чимэг цол хэрэглэдэг байсан аж. Тиймэрхүү чимэг, цолыг Жужаны өмнөх нүүдэлчдын тэргүүн нар мөнхүү хэрэглэж байсангүй. Харин Жужан нараас уламжлан дараагийнх нь хэрэглэдэг болсон аж. Жужаны эзэн хаадын цол, чимэг зэргээс үзвэл, төрийн эрх баригчдынх нь сүр хүчин урьдах үеийн нүүдэлчдийнхээс нэмэгдэж ирсэн гэмээр байна. Жужаны хаад хаан ширээг үе улиран залгамжилдаг, хаан эцгийн орыг гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв.

Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд нийтдээ 23 хан буюу хаан суусан аж. Гэхдээ зарим үед үе залгамжлах ёс алдагдах явдал гардаг, үүний улмаас язгууртнуудын дунд зөрчил дайсагнал үүсдэг байсныг хэлэх хэрэгтэй. Жужаны хаад нь төр улсын дээд эзэн мөн болохоор их эрх мэдэл, эд хөрөнгө, албат харааттай байсан юм. Жужан улсын хааны доор баруун, зүүн жигүүрийг захирах сайд Сылифа хэмээх тушаалтан байв. Хааны үр хүүхэд, ойр төрлийнхөн нь энэ албыг үе улиран хашдаг байсан бөгөөд тэднээс хаан өргөмжлөгдөх явдал ч байсан аж. Тухайлбал, 521 онд Брахман хаан өргөмжлөгдөх үедээ Сылифа цолтой байсныг сурвалжид тэмдэглэжээ. Тэрчлэн Жужаны төрийн түшмэлүүдийн дунд Мохэ, Сыцзинь, Дархан, Хоуцзинь гэх зэрэг томоохон тушаалтан байсан боловч тэдгээр нь чухам ямар алба хашиж агсан нь тодорхой бус байна. Юу боловч тэдгээр нь төр цэргийн шинж чанартай албан тушаалтан байсан бололтой. Амгай хааны үед Шичжун буюу ордны түшмэл, Хаунмэнь буюу [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгач]], Мишуцзянь буюу бичгийн түшмэл ажиллаж байсан мэдээ байдаг. Жужаны түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёд, удирдагч нар бас тусгай цолтой байсны дээр үндсэн гол аймгаас бусад аймгийн толгойлогч ноёныг &quot;Бешуай&quot; гэдэг байжээ. Дээр дурдсанаас үзэхэд, Жужан улсын төрийн үйл хэргийг явуулахад захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан зэрэг дэв бүхий олон түшмэл ажиллаж, бас их хуралдай, түшмэдийн зөвлөлдөөн болж, төрийн дотоод, гадаад хэргийг шийдвэрлэдэг байжээ. Төрийн алба ажлыг хэрэгжүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэл, эрхэлсэн ажил үйлсийн чухал байдлаар нь цол хэргэм олгодог байв. Жужан улсад нийгмийн давхраажилт явагдаж, хаан тэргүүтэй төр барих язгууртны бүлэг урьдах нүүдэлчдийнхээс мэдэгдэхүйц товойн, сүр хүч нь ч нэмэгдэж байсан аж. Нийгмийн дунд давхрааныхныг энгийн малчин аймгууд бүрдүүлж, гол үйлдвэрлэн бүтээгчид нь болж байв. Харин доод давхраанд боол зарц наг багтдаг байжээ. Тэд бусдыгаа бодоход ихээхэн цөөн бөгөөд гол төлөв янз бүрийн шалтгаанаар ядуурагсад, дайны олзныхон, харь аймгийн заримаас бүрдэнэ. Тэд Жужаны язгуурлаг давхрааныхны мал адгуулах, гэр зуурын ажилд явах, уран дархны ажил үйлдэх, тариа будаа тарих зэргийг хийдэг байжээ.

Жужаны нийгэмд эмэгтэйчүүд ч зохих нөлөөтэй байсан бололтой. Сурвалжийн зарим мэдээг үндэслэвэл, Жужаны төрийн хэрэгт эмэгтэйчүүд, хатад, гүнж нар оролцдог, тэднийг төрийн бодлогод ямар нэгэн хэмжээгээр ашигладаг байсан бололтой. Ялангуяа ураг барилдах замаар төрийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх, тэднээр дамжуулан бусад улс оронтой найрсаг харилцаа тогтоох явдал байжээ. Тоба-Вэй улсад очсон Жужаны хэд хэдэн гүнжүүд нь өөрийн зан заншлаа хатуу баримтладаг, шулуун шийдмэг байдалтай, угаасаа ухаалаг, зоримог дайчин, халин нисэж яваа элээг эвэр нумаар харван онож унагаж чаддаг, чанга шийдмэг зантай, хятадаар ярихыг зөвшөөрдөггүй байсан гэж судар түүхэнд тэмдэглэжээ. Жужан улс морьт цэрэгтэй байлаа. Тэгэхдээ хүнд, хөнгөн хоёр төрлийн морин цэрэгтэй байв. Монгол улсын Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт Цамбагарав уулын &quot;Хар хад&quot; гэдэг хананд сийлсэн хуягт морин цэргийн зураг нь Жужанд холбогдон гэж судлаачид үздэг байна. Сурвалжийн мэдээгээр 402 онд Тоба улсын цэрэг Сугуянь, Чуфу хоёр аймгийг довтлоход Шэлүнь тэдгээрийг хамгаалан байлдаад, Вэй улсын цэрэгт цохигдон, хуягтай морь 2000 гаруйг олзлуулж байсан ажээ. 520 онд Анагуй хаан өөрийн ах Шифагийн хэдэн түмэн морьт цэрэгт довтлуулан хөнгөн морин цэрэгтэй Вэй улсад зугтан очсон гэдэг. Жужаны цэргийн тоо чухам хэд хичнээн байсан нь тодорхойгүй. Зарим сурвалжид өгүүлснээр 439 онд Жужан нар Вэй улсын цэрэгтэй тулалдан ялагдаад цэргийн жанжин, дарга нар болон цэрэг 500-г алуулж, 10000 илүү хүнээ олзлуулсан байна. Мөн 479 оны 7-р сард Жужаны хотод тулж очоод буцаж байсан. 504 оны 10-р сард Нагай хаан 120 000 цэргийг 6 замаар хөдөлгөн Вэй улсыг довтолсон зэргээс үзэхэд Жужаны цэргийн тоо цөөнгүй байсан бололтой. Жужаны цэрэг эрс Хүннү маягийн нум сумаар голлон зэвсэглэхийн хамт төмөр илд, жад, чулуу шидэгч дүүгүүр зэргийг хэрэглэдэг байжээ.

Жужанд урдын нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалд тулгуурласан гадаад харилцааны тогтсон дэг байжээ. Хаан төр улсын дээд эзний хувьд гадаад харилцааны аливаа асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэдэг. Чингэхдээ элч төлөөлөгч илгээх, бичиг захидал солилцох зэргээр цаг үеийн байдалд нийцүүлсэн бодлого үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Мөн төрийн түшмэд нь ямар нэгэн ёсон бус алдлаа гаргахын үл зөвшөөрдөг, гаргасан тохиолдолд шийтгэл хүлээдэг байжээ. Жужан нар элчийг илгээхдээ, гол төлөв төрийн өндөр албаны нэр нөлөө бүхий, буурьтай, туршлагатай зүтгэлтнүүдийг шилж сонгон явуулдаг, тэд ч харь оронд очоод баримтлах хатуу тогтсон ёс журамтай байсан болотой. 486 оны 3-р сард Жужаны хаанаас элч Мутиг Вэй улсад зарсан аж. Вэй улсын хаан Сяовэнь түүнийг хянуур болгоомжтой, ёсорхог, элчийн ёс сайн мэддэг хүн, өөрийн улсдаа үнэнч хүн юм гэдгийг өөрийнхөө ордонд болсон зөвлөлгөөн дээр хэлж байснаас Жужаны гадаад харилцааны дэг ёс ямар нэг хэмжээгээр харагдана. Мөн Жужаны элчин нар хожмын Монголчуудтай адил гадаад улсад зорчихдоо, төр улсын төлөөлөгчийн итгэмжлэх тэмдэг &quot;Гэрэгэ&quot; хэрэглэдэг байлаа. Жужаны хаан 480, 481 онд Өмнөд Ци улсын хаанд захидал илгээн, Вэй улсыг хамтран довтлох санал тавьж байсан, 508 оны 7 сард Футу хаан Улюбаг элчээр илгээн, Шицзун хаанд захидал (Нот бичиг ), булган дах хүргүүлж байсан зэргээс үзэхэд тэд гадаад харилцаанд албан бичиг хэрэглэдэг байсан нь тодорхой юм. Тийнхүү томилогдсон Жужаны элч нар улсаа төлөөлөн, гэрээ хэлэлцээр ч хийдэг байлаа. Жишээлбэл, Жужаны нэгэн элч 479 онд Солонгос улстай нууц хэлэлцээр хийж, Дидоуганыг эзлэн хуваан авах тухай тохиролцож байжээ. Нөгөө талаар харийн элчийг хүндэтгэн хүлээн авах, ёс хүндэтгэл үзүүлэх тогтсон журамтай бөгөөд түүнийгээ мөрддөг байсан аж. 521 оны 2 сард Вэй улсын элчин Цзюй Жэнийг ёс хүндэтгэл алдсан хэмээн, Жужаны Поломынъ хаан зэмлэж байсан нь тэд дипломат ёс журамтай, түүнийгээ баримтладаг байсныг харуулна. 520 оны үед Тоба улсын Сяоцзун хаан Жужаны хаан Анагуйг хүлээн авахдаа, төрийн таван дэс бүхий түшмэл, хааны ургийнхан болоод өөрийн харьяат улсын элч төлөөлөгчдийг цөмийг зэрэг дэвээр нь болгоод, Анагуй хааны дүү, хоёр авгыг нь олон түшмэдийнхээ дараад байрлуулсан аж. Гэтэл Анагуй хаан Сяоцзун хаанд хандан-Хааны найрсаг хүлээн авч байгаад талархаж байна. Харин миний хамт үеэл ах маань ирээд байна. Тэр болбоос умард нутаг (өөрийн улс )-таа байхдаа хоёр авгаас минь тушаалаар дээгүүр тул түүнийг хаанд бараалуулахыг хүснэ гэсэнд, Сяоцзун хаан түүний үгийг хүлээн авч, үеэл ахыг нь Анагуйн дүүгийнх нь доод талд, хоёр авгынх нь дээд талд суулгасан ажээ. Энэхүү жишээ нь Жужан нар дипломат харилцааны ёс, зэрэг тушаалын учрыг мэддэг, түүнийг нь зэргэлдээ улс орон нь хүндэтгэдэг агсаныг харуулж байна. Бас Жужан нар тухайн үедээ Тоба улстай эн тэнцүү харилцаж явсныг ч эндээс харж болно.

Жужан улсын гадаад бодлогын үндсэн чиглэл нь: тухайн харилцаж буй орны баримталж буй бодлого, үйл ажиллагаа, тэр үеийн бодит нөхцөл байдал зэрэгтэй уялдаатай байв. Тухайлбал Вэй улсын талаарх Жужаны бодлого нь нэг талаар түүний шахалт түрэмгийллээс тусгаар тогтнолоо хамгаалах, бусад орноор үүнийгээ дэмжүүлэх, найрсаг харилцаатай байхад, нөгөө талаар түүний өрсөлдөгч улсууд болох Сүн, Умард Ци, Лянь, Солонгос зэрэг улсуудтай харилцаагаа бэхжүүлэн шаардлагатай үед тэдний хүч анхаарлыг Вэй улсын эсрэг хандуулхад чиглэгдэж байжээ. Түүнчлэн Жужан нар Дорнод Туркестан, Дундад азийн орнуудыг болж өгвөл Вэй улстай ойртуулахгүй байж, өөрийн улсын нөлөөнд байлгахыг эрмэлздэг байсан ажээ.

Жужаны аж ахуй Эртний Хятад сурвалж бичигт, Жужан нарыг хүн нь олон болоод хүчирхэг, өвс усны аяыг даган нүүдэллэж, мал адгуулан аж төрдөг, дуртай газраа сонгон нүүдэллэхдээ зөөж авч явдаг бөмбөгөр эсгий гэрт суудаг. Тэдний нутаг зундаа ч цастай байдаг өндөр уулстай, олон мянган газар үргэлжилсэн нүд алдам тал нутагтай. Цаг уур нь хүйтэн, өвс ногоо тачир, адуу, үхэр нь хатсан өвс зулгаан, цас иддаг боловч хур тарган байдаг гэх зэргээр өгүүлжээ. Жужан нарын аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх үндсэн арга хэлбэр нь нүүдэллэхүй ёс байв. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн бөмбөрцөгийн уртрагийн чиглэлээр улирал, цаг агаарын байдалд нийцүүлэн нүүдэллэн нутагладаг байсан аж. Түүхч Ц.Хандсүрэн Хятад сурвалжийн мэдээг үндэслэн &quot;Жужаны нутагладаг говийн умард газар өндөрлөг бөгөөд сэрүүн, шумуул батганагүй, бэлчээр усны чанар сайн, тэд зуны улиралд умард газраар нутаглаж мал малладаг, малаа энд тэнд тус тусад нь суурилан бэлчээрлүүлдэг. Намар адуу таргалсан хойно хуран цуглаж, улмаар хүйтнээс зайлан дулаан нутаг руу очдог&quot; хэмээн бичжээ. Энд Жужан нарын нүүдэл амьдралын гол нурууг үндсэнд нь тодорхойлсон байна. Жужан нарын дунд хэдийгээр бог мал тоогоороо давамгайлж байсан боловч таван хошуу малын алиныг ч үржүүлдэг байв. Тэдгээрийн тоогоор нь үзвэл, хонь, адуу, үхэр, тэмээ гэх дараалалтай байв. Жужан нар малын тоо толгойгоор баялаг байжээ. Түүхэнд 449 оны 9 сард Тобагийн 3 замын их цэрэг 1 сая гаруй мал дээрэмдэн одсон, 547 онд баруун Вэй улс 200 000 тэмээ, адуу, үхэр, хонь олзолсон, 555 оны 7 сард Умард Ци улс хэдэн буман үхэр, хонь дээрэмдсэн зэргээр өгүүлсэнээс үзэхэд, Жужанчууд олон сая толгой малтай, сүргийн бүтэц бүрэлдэхүүнд таван хошуу малын аль аль нь багтаж байсан нь харагдана. Судлаачид Жужаны мал сүргийн дотор тэмээг бусдаасаа хамгийн цөөн байсан гэж үздэг. Гэхдээ 538 онд Баруун Вэй улсад Анагуй өөрийн охиноо өгөхдөө, сүргээсээ 1000 тэмээ инжинд нь өгч байснаас харахад бас ч тэмээ тийм цөөн байгаагүй бололтой. Харин аж ахуйн хийгээд уналга эдэлгээ, цэрэг стратегийн чухал ач холбогдолтой сүрэг болох адуу нүүдэлчдийн хувьд гол байр эзэлдэг байсан нь Жужанд ч адил юм. Тэгээд ч сурвалжид адуу, агт морины талаар олонтаа дурдагддаг. Тэдгээрт заримдаа зуу, бүр саяар нь агт морьдыг харилцан бэлэглэсэн буюу уулгалан булаасан тухай өгүүлнэ. Энд нэг баримтыг жишээ болгоход 429 онд Табгачийн Шицзу хан Жужанаас нэг сая орчим цэргийн агт, 443 онд Вэй улсын цэрэг Жужаныг довтлохдоо 200 000 гаруй адууг тус тус дээрэмджээ. Энэ нь Жужан нар олон саяар тоологдох адуутай байсны гэрч  

== [[Кидан улс|Кидан улсын]] засаг захиргааны тогтолцоо ==
Кидан нар нь эртний дунху нараас гаралтай бөгөөд монголчуудтай нийтлэг нэг гаралтай юм. Кидан хэмээх угсаатны нэр анх МӨ IV зууны сүүл үеэс түүхэнд нэр тэмдэглэгдэх болсон ажээ. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Улмаар Амбагян болон түүнийт залгамжлагчид хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болон Хойд Хятадын 16 муж улсыг эзлэн авчээ. Тэр үеэс Кидан улс их гүрний зиндаанд хүрч, улсаа Их Ляо улс хэмээн нэрлэх болов. Кидан гүрэнд нийт 50 гаруй аймаг, улс багтсан бөгөөд тэдгээр нь өмнөд, умард, гадаад гэж хуваагддаг байжээ. Улсын нутаг дэвсгэр нь дорнод далайгаас [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]]&lt;nowiki/&gt;с хүртэл, [[Туул гол|Туул голоос]] Хятадын цагаан хэрэм хүртэл өргөжижээ. Гэвч Кидан гүрэнд эзлэгдсэн зүрчид аймгийнхан 1118-1125 онд Хятадын [[Сүн улс|Сүн улстай]] хүч хавсран Кидан гүрнийг мөхөөжээ. Киданы нэг хэсэг Монгол, Манжуур, умард Хятадад шинээр тогтсон Алтан улсад багтаж, Елюй Да-ши жанжин тэргүүтэй нөгөө нэг хэсэг нь Алтан улсыг дагалгүй баруун зүг одон Дундад азид Си Ляо /Баруун Ляо/ буюу Хар Кидан хэмээх нэрээр тэмдэглэгдэх болсон улсыг байгуулжээ.

Кидан гүрний хүн ам нь нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, соёлын хөгжлөөр харилцан адилгүй, нүүдлийн болоод суурьшмал хоёр янзын амьдралтай иргэдээс бүрэлдэж байв. Тиймээс Кидан гүрэнд мал аж ахуй, газар тариалан, худалдаа арилжаа, гар үйлдвэр нь бүс нутаг бүрийн онцлогтой хөгжиж байжээ. Кидан нарын эдийн болон оюуны боловсрол нь урьдах нүүдэлчин аймаг, улсуудаас нэлээд урагш ахисан байжээ. Киданы соёл нь нүүдэлчдийн соёлыг суурьшсан тариаланчдын соёлтой холбосон нэлээд содон шинжтэй байсан аж. Киданы нутгийн төв, өмнөд, зүүн өмнөд хэсэгт оршин суугсдын дунд хот балгад, сүм дуган, суврага, чулуун гүүр зэргийг барих арга ухаан нэлээд хөгжиж байв. VIII-Х зууны үед газар тариалан, гар урлалын хөгжлийг дагаад нэхмэл сургалт, тариалангийн арга ухаан, ялам ургуулах, хүр үржүүлэх зэрэг мэдлэг дэлгэрч байжээ.

Киданы соёл боловсролын хөгжилд гарсан том ололт нь Их, бага бичгүүдийг зохион хэрэглэсэн явдал болно. Киданы Их бичгийг 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь Киданы Бага бичиг хэмээн алдаршжээ. X зуунаас Киданд шүлэг магтаал, дуу, тэмдэглэл зэрэг утга зохиолын олон төрөл хөгжиж байв. Кидан гүрэнд кидан, хятад гэсэн эрдмийн хоёр хүрээлэн байсан ажээ. Кидан гүрний үед улсын албан түүх, шастир зохиох ажил амжилттай хөгжиж, олон алдартай түүхчид төрөн гарч байв. Бас киданчууд нутгийнхаа газрын зургийг зохиож, тайлбарыг хийсэн явдал нь газар зүйн ухааны хувьд чухал зүйл болжээ. Кидан нарын үндсэн шүтлэг нь бөө мөргөл байсан боловч будда, күнз, даосын сургаалтнууд бий болж байв. Кидан гүрний гадаад харилцааңд соёлын харилцаа чухал байр эзэлж байжээ. Кидан нар гадаад орнуудад ном судраар бэлэг явуулж, гаднаас мөн бичиг судрын зүйлсийг хүлээн авдаг байсан ажээ. Кидан гүрэн Төв Ази, Дорнод Азийн уудам нутагт амьдран суусан монгол, хамниган зэрэг аймаг угсаатны нийгэм, соёлын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн билээ.

== Их Монгол Улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт ==

=== [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] засаг захиргааны зохион байгуулалт ===
Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад юуны өмнө төр захиргааны болон цэргийн зохион байгуулалтын оновчтой тогтолцоог бүрдүүлжээ. Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан цэрэг, иргэний шинж бүхий олон шатны зэрэг дэвт, засаг захиргааны зохион байгуулалтай болов. Энэ нь аливаа асуудлыг чирэгдүүлэлгүй, шуурхай шийдвэрлэхэд чиглэгдэж байсан юм.

Их Монгол Улсын төрийн бүх дээд эрхийг баригч нь Чингис хаан байв. Монгол улсын газар нутаг, харъяат иргэд бүгд Их хааны өмч байсан. Монголчууд Их хаадыг тэнгэр язгуурт хэмээн өргөмжлөн хүндэлж, хууль зарлигийг нь ёсчлон гүйцэтгэж байлаа. Хаан төрийг үе залгамжлан захирах бөгөөд Их хааны нэр заан гэрээслэсэн хүнийг их хуралдайгаар баталгаажууж хаан өргөмжилдөг байв.
Хаан өргөмжлөх, харь оронтой найрамдах, дайтах зэрэг төрийн онц чухал хэргийг Их хуралдайгаар шийдэж байжээ, Тиймээс хуралдай нь төрийн дээд шийдвэр гаргах байгууллага болж байв. Их хуралдайд алтан ургийнхан, төрийн түшээд, гавьяатан сайдууд, бичгийн мэргэд, өрлөг жанжид оролцоно. Асуудлыг олонхийг саналаар голчтой шийдэж байснаараа ардчилсан шинжтэй. Тиймээс Их хуралдайг өнөөгийн парлөментын анхны хэлбэр гэж судлаачид үздэг.
Төрийн хэргийг хөтлөн явуулахад Сэцдийн зөвлөл чухал үүрэгтэй. Сэцдийн зөвлөл нь алсын хараатай, зөв мэргэн төрийн бодлого боловсруулахад нөлөөтэй байжээ. Чингис хааны байгуулсан Сэцдийн зөвлөлд олон орны бичгийн мэргэд багтаж байсан нь дэлхийн хэмжээний төрийн бодлого явуулахад ач тусаа үзүүлжээ.
Их хааны томилсон төрийн шадар сайд гүйцэтгэх засаглалыг хэрэгжүүлнэ. Их Монголын улсын анхны шадар сайд Го ван Мухулай байлаа. Монгол улсын өдөр тутмын хэргийг шадар сайд удирдан явуулж өөрийн эрх хэмжээнээс хэтэрсэн онц чухал тулгамдсан асуудлыг Их хаан болон Их хуралдайгаар шийдвэрлүүлдэг журамтай байв.
Улс орны нийгмийн амьдралын олон асуудлыг шийдвэрлэх Их заргач чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. Чингис хааны анхны Их заргач нь Шихихутаг байв.
Их Монгол улсын төрийн үндсэн гол хууль нь “Их засаг ” байв. Уг хууль бидний үед бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирсэнгүй. “Их засагт”-т хаан өргөмжлөх, их хуралдайг зарлан хуралдуулах, гадаад улс оронтой харилцах ёс, цэргийн болон иргэний үүрэг, алба татвар, эрүүгийн ба иргэний шинж чанартай олон асуудлыг хэрхэн зохицуулахыг хуульчлан заажээ.
Төрийн хэргийг явуулахад чухал үүрэгтэй хүний нэг нь Төрийн бэхи байв. Төрийн бэхи нь цагаан морь унаж, цагаан хувцас өмсч, Их хуралдайг хуралдуулах, хаан өргөмжлөх, аян дайнд мордох зэрэг төрийн чухал үйл хэрэг өлзийт өдрийг сонгон цаг, зүг чигийг зааж өгөх үүрэг хүлээнэ. Төрийн анхны бэхи нь Усун өвгөн байв.
Их Монгол улсын төрийн гол шүтлэг нь бөө мөргөл. Олонд алдартай Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр нь хааны итгэлийг олж бусад зайран удганаас дээгүүр байр суурь эзэлж байжээ.

==== Цэргийн зохион байгуулалт ====
Их Монгол улсыг байгуулахад амь хайргүй зүтгэсэн Чингис хааны онцгой гавьяат нөхөд нь 9 өрлөг, дархад, цэргийн жанжид, хөлөг баатрууд байв. Тэд хаан эзний алтан амийг сахиж, төр улсыг бататгахад онц үүрэг гүйцэтгэн, хаан эзэнд зөвлөх, сануулах зэрэг бусдаас давуу эрх эдлэж байсан юм.
Чингис хаан 4 их баатар жанжинтай, тэднийгээ үнэнч сайн нохойтой зүйрлэн хамгийн чухал хэрэг, хүнд бэрх дайнд илгээдэг байв. Их Монгол улсыг байгуулахад амь бие хайрлалгүй зүтгэсэн Боорчи, Зэлмэ, Сорхан шар нарын зэрэг гавьяат хүмүүсийг дархан болгожээ. Тэдэнд соёрхол газар олгож, эзэмшил нутгаа үе улиран захирах, дайны ба ав хомрогын олзоо хэнтэй ч хуваалцахгүй өөртөө авах, алив алба татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хүссэн цагтаа хаанд бараалхах, есөн удаагийн осол эндэгдлийг нь хэтрүүлэх зэрэг онцгой эрх олгов.
Монгол төрийн аюулгүй байдлыг хангах гол түшиг тулгуур нь шадар хишигтэн байжээ. Шадар хишигтэн нь хаан төрийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, төрд үйлчлэх үүрэг гүйцэтгэн, онц чухал үед цэргийн гол хүч болдог, байлдааны байнгын бэлтгэлтэй, зэвсэгт хүчний гол цөм байлаа, Их Монгол улс 10 000 хишигтэнтэй байв.
Чингис хаан өмнөх үеэс уламжилж ирсэн мянганы зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгож улсаа 95 мянгатад хуваав. Мянганы систем нь алба татвар татах, дайн байлдааны үед тодорхой тооны цэрэг гаргах үүрэг бүхий засаг захиргааны нэгж юм. Засаг захиргааны нэг нэгжээс нөгөө рүү дураар шилжихийг Их засаг хуулиар хатуу хоригложээ.
Байнгын армийг бий болгосон төдийгүй цэргийн бодлого боловсруулах Илдэч хэмээх газрыг байгуулжээ.
Их Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь Баруун, Зүүн, Төвийн гэсэн гурван том түмэнд хувааж, Төвийн түмнийг Наяа ноён захирч түүний мэдэлд Гурван голоор савласан төвийн нутаг хамрагджээ. Баруун түмнийг Боорчи захирч Алтай нуруу орчмын нутаг түүнд харьяалагджээ. Монголын зүүн хэсэг Хянган нуруу орчим нутаг Зүүн түмэнд харьяалагдаж Мухулайн захиргаанд байв.
Их түмэн нь дотроо хэд хэдэн бага түмэнд, бага түмэн нь мянгат, зуут, аравтад тус тус хуваагдаж байв. Тэдгээр нь байлдааны үед 10-10 000 цэрэг гаргах, тайван цагт тогтоосон хэмжээний татвар төлөх үүрэгтэй. Чингис хааны төр, захиргааны зохион байгуулалт нь нүүдэлчдийг захирах хамгийн оновчтой хэлбэр байсан юм.

Дээрх өгүүлбэрүүд нь шал худлаа болно
=== [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] гадаад бодлого ===
Их Монгол Улсын эргэн тойронд нийгмийн хөгжлийн түвшингээр харилцан адилгүй улс орнууд олширч байв. Чингис хаан Их Монгол улсаа байгуулаад, хөрш орнуудтай эрх тэгш найрсаг харилцаа тогтоож тэднээр улсаа хүлээн зөвшөөрүүлэх, чөлөөт худалдааг хөгжүүлэх, гадаад аюулгүй байдлаа баталгаажуулахыг эрхэмлэв.
Үүний тулд Умард Алтан улс, Тангуд, Хорезм зэрэг улс оронд элч илгээж байв. Умард Алтан улсын эрх баригчид Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөх нь байтугай алба өгөхийг хариу шаардав. Хорезмын шах элч, худалдаачдыг алж, эд барааг нь дээрэмдэн авчээ.
Ийм нөхцөлд асуудлыг тайван замаар шийдвэрлэх боломжгүй болов. Чингис маан 1205 онд Тангудыг анх довтолжээ. Энэ нь Тангуд, Умард Алтан улстай хүч хавсрахаас сэргийлэх, Алтан улсыг дайлах түшиц газар болгох, гадаад байдлаа бэхжүүлэх стратегийн зорилготой холбоотой. 1207, 1210 онд дахин довтолж хот сууринг нь эзлэн, эд баялаг, тэмээ малыг нь үлэмж хэмжээгээр олзлон авчээ. Тангудыг жил бүр алба барих, аян дайнд цэрэг нийлүүлж байхыг тулган зөвшөөрүүлсэн байна.
Тангуд улсыг байлдсанаар суурин орныг байлдах анхны туршлага олжээ. Умард Алтан улс нь Монголчуудыг Хятадтай худалдаа арилжаа хийх явдлыг хаан боогдуулж, нүүдэлчдийг хооронд нь эвдрэлцүүлж нэгдэн нягтрахад нь ямагт саад болж иржээ.
1211 онд эцэг өвгөдийг гэрээсийг биелүүлж олон жилийн “өшил өшин хясал хясахаар” Чингис хаан их цэргийн хүчээр довтлон орсон нь Алтан улстай хийсэн 23 жилийн дайны эхлэл болов. Хоёр замаар их цэрэг хөдөлгөн, нэгийг нь Чингис хаан, нөгөөг нь Мухулай, Зэв нар удирджээ. Монгол цэргүүд Алтан улсын зарим мужийг эзлэн авч их хэмжээний эд баялаг олзлон аваад буцжээ.
Гэвч Алтан улс амалсан ам, хэлсэн үгэндээ хүрээгүй тул 1213, 1214 онд Чингис хаан Алтан улсад дахин их цэрэг оруулж, 1215 онд Нийслэл Жүндү /Бээжин/ хот болон зарим чухал газрыг эзлэв. 1217 оны 8 сард үлдсэн газар нутгийг эзлэх үүргийг Мухулайд даалгаж, нутагтаа буцаж ирэв.
Хорезм улсыг байлдан эзэлсэн нь
Хорезм нь Хятад-Газар дундын тэнгис, Энэтхэг-Орос зэрэг худалдааны замын гол зангилаа газар буюу Баруун Туркестаны нутаг Аму-дарьяа мөрний адагт орших хагас суурьшмал орон. Худалдааны төв байсан учир хөгжлөөр илүү, эдийн засаг нь хүчирхэг байв.
1217 онд Хорезм улсаас Монголд худалдаа хийхээр ирсэн элчийг буцахад нь Чингис хаан Ухуна тэргүүтэй 450 хүнийг дагуулан илгээжээ. Чингис хаан Хорезмын шаханд захидал илгээж худалдаа хийлгэхээр тэднийг явуулснаа дурьдаад цаашид худалдааг хоёр талаас дэмжин явуулж байхыг хүсчээ. Худалдаачдыг Отрар хотод очиход холын дарга Иналчуг тэднийг хөнөөжээ. Чингис хаан энэ тухай сонсоод маш их хилэгнэсэн боловч 1218 онд Хорезмын шахад дахин элч илгээн буруугаа хүлээхийг шаардав. Хорезм шах элч нараас хоёрыг нь алж, нэгийг нь доромжлон буцаажээ.
Тиймээс Чингис хаан Хорезмыг дайлах шийдвэр гаргаснаар өрнө, дорнодод монголын цэрэг зэрэг байлдах болов. Алтан улсыг монголчууд эзэлсэн дуулианд итгэж ядан, Монголд хоёр ч элч илгээн лавлаж байсан Хорезмын шах тийнхүү монголчуудтай нүүр тулжээ. 1218 онд Чингис хаан Их хуралдайг хуралдуулж өөрийн эзгүйд төрийн хэргийг Отчигин ноёнд, говиос өмнөх хатан гол хүртэлхийг гүнж Алагбэхид хариуцуулав.
Хорезм улсыг байлдахдаа Чингис хаан мэргэн зөвлөгч Елюй-чу-цай, дөрвөн хүү, жанжнуудаас Боорчи, Шихихутаг, Зэв, Сүбээдэй, хатадаас Хуланг дагуулж мордов. Зарим мэдээгээр Чингис хааны цэргийн тоо 150-200 мянга орчим байсан гэдэг.
1218 онд Чингис хаан өөрийн цэргийн хүчийг зам гүүр тавих, хотын хэрэм эвдэх харвуур зэрэг оньсон хэрэгсэл, тос бүхий шатаагч вааран сум, харвах оньс зэрэг байлдааны шилдэг зэвсэг техникээр хангажээ. Чингис хаан Алтан улстай байлдахдаа шинэ зэр зэвсэг олзолсон төдийгүй, суурьшмал улс орныг дайлах арга ухаанд суралцсан нь амжилт олоход нөлөөлсөн байна.
Чингис их цэргээ хоёр хувааж элчийг нь хөнөөсөн Отрар хотыг эзлэн, Иналчукийг алж, хотыг үнэсэн торвог болгов. Чингис хааны цэргийн нөгөө хэсэг нь 1218 онд долоон мөрөн, 1219-1221 онд эртний соёлт Бухар, Самарканд, Ургенч хотыг эзлэн авчээ.
1221 онд Зэв, Сүбээдэйн удирдсан цэрэг Хорезм шах Мухамедийг мөрдөн хөөхийн хамт Азербайджан, Гүржийг эзлэв. Шемиха хотыг эзлээд умард Кавказын уулсыг давж тэндээс Крым хүрч Судакийг авав. 1223 онд Калка голын хөвөөн дээр Оросын вангуудын цэргийг бут цохив.
Тийнхүү Чингис хааны их цэрэг олон улс, хот, асар уудам газар нутгийг эзлэн авч Монголын эзэнт гүрний үндсийг тавив.
Тангудыг эзэлсэн нь
1225 оны эхээр Чингис хаан цэргээ аван эх нутагтаа буцаж иржээ. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай:
• Алтан улсыг дайлж Мухулай жанжин нас барсан.
• Алтан улсын зарим хот монголчуудын эсрэг боссон.
• Тангууд улс хүчин хавсраагүй, харин эсрэг зогссон.
Чингис хаан богино хугацаанд 100 000 цэрэгтэй, мөн оны намар Тангуд руу хөдөлжээ. Чингис хаан Тангудад элч довтолгон, бид Сартуулыг дайлахдаа чамайг баруун гар болж морд гэхэд чи хэлсэндээ хүрсэнгүй үгээр дайрсан билээ. Бид Сартуулыг эрхэндээ оруулаад ирлээ. Одоо чамтай дайтна хэмээн мэдэгдэж дайн зарлажээ.
1226 оны хаврын тэргүүн сард цэргээ 2 хуваан Зүүн гарыг Чингис хаан өөрөө удирдан Силян хотод хүрэв. Силян нь Тангудын нийслэлийн дараа орох хоёр дахь том хот, Худалдааны чухал төв төдийгүй Төвдийн өндөрлөгт нэвтрэн орох байлдааны чухал түшиц газар байв. Силян хот байлдалгүйгээр бууж өгчээ.
Баруун нарын цэрэг нь Түрэмгий балгасыг эзлэн авч 1227 оны 1 сард Яргай хотод төхөж очив. Гол хүч нь Түрэмгий балгасанд нэгэнд цохигдсон, нийслэлээ бага хүчээр хамгаалж байсан тул Тангуд улс ялагдав.

=== [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] эдийн засаг ===
[[Чингис хаан]] төрөө төвхнүүлээд, улс тусгаар оршихын үндэс эдийн засгийг онцгой анхаарчээ. Улсын эдийн засгийн үндэс-мал аж ахуйг хөгжүүлэхийг чухалчлав. Тиймээс малаа өсгөх үндэс болсон байгаль хамгаалах асуудлыг төрийн бодлогодоо онцгойлон үзэж байлаа. Адуу нь улс орноо хамгаалах, өргөн уудам нутагт харилцаа холбоо залгуулах, нүүдлийн мал аж ахуйгаа хөтлөх, баяр наадам, ав хомрого зэрэгт чухал үүрэгтэй байжээ.
Өнчдийг тэтгэх сан байгуулж, төр улс байгуулахад тууштай зүтгэж амь эрсэдсэн баатруудын ар гэрт тэтгэлэг олгох, мөн нийгмийн доод давхрагынхныг алба татвараас хөнгөлөх, чөлөөлөх зэрэг арга хэмжээ авчээ.
Гадаад худалдаа хөгжүүлэх талаар олон чухал арга хэмжээ авчээ. Монголчуудын худалдаанд Алтан улс ямагт хориг саад тавьж байсан зарим үед дайн байлдаанаар асуудлыг шийдвэрлэж байв. Нүүдэлчдийн дайны нэлээд хувь нь эдийн засгийн шалтгаантай. Дундад азитай худалдаа хөгжүүлэх, Монголд худалдаа хийж буй гадаадын худалдаачдыг урамшуулан хөхүүлэх, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх бодлого явуулж байсан нь үүнд онцгой анхаарч байсны илрэл юм.
Чингис болон түүнийг залгамжлагч хаад Торгоны замыг мэдэлдээ авч, аян зам, аюулгүй байдлыг нь хангахад чиглэгдсэн дорвитой цогц арга хэмжээ авчээ. Гадаад худалдаа өмнөх үеэс эрс өсөв. Монголын Их хаадаас санхүүгийн дэмжлаг авч тэдний нэрийн өмнөөс худалдаа хийдэг Дундад Азийн уртаг хэмээх худалдаачид тэр үед олширчээ.

[[Ангилал:Монголын түүх]]</text>
      <sha1>le4xgftqvpzoop8bgxtkcibsahfke1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ань Гымэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27181</id>
    <revision>
      <id>869247</id>
      <parentid>827448</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2993" sha1="isfr7uaoyd8qx2398ljdjlfwrog08ty" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1980|06|03}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эмэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-52 кг}}
{{МедальХүрэл|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{МедальАлт| [[2006 оны Азийн наадам|Доха 2006]] | -52 кг }}
{{МедальХүрэл| [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]|-52 кг }}
}}

'''Ань Гым-э́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 안금애, латин үсэгт хэвшсэн нь An Kum-Ae - үүнээс '''Ан Кым-Э''', Ан Кум-Э гэх нь бий) — [[1980]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 52 кг жингийн олимпын алт ([[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]), мөнгө ([[Бээжингийн олимп|2008]]), [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-ий хошой хүрэл ([[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]], [[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]), Азийн наадмын алт (2006), хүрэл ([[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|2010]]) медальт, [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1068/ Ань Гым-э] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}


[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1980 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>isfr7uaoyd8qx2398ljdjlfwrog08ty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869258</id>
      <parentid>869247</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="73a5z82j8ud8tr1vqmapqkdzh3xrdht" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1980|06|03}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эмэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-52 кг}}
{{МедальХүрэл|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{МедальАлт| [[2006 оны Азийн наадам|Доха 2006]] | -52 кг }}
{{МедальХүрэл| [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]|-52 кг }}
}}

'''Ань Гым-э́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 안금애, латин үсэгт хэвшсэн нь An Kum-Ae - үүнээс '''Ан Кым-Э''', Ан Кум-Э гэх нь бий) — [[1980]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 52 кг жингийн олимпын алт ([[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]), мөнгө ([[Бээжингийн олимп|2008]]), [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-ий хошой хүрэл ([[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]], [[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]), Азийн наадмын алт (2006), хүрэл ([[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|2010]]) медальт, [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1068/ Ань Гым-э] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}


[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1980 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>73a5z82j8ud8tr1vqmapqkdzh3xrdht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будапешт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27406</id>
    <revision>
      <id>869229</id>
      <parentid>847327</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19895" sha1="m46zs4xbs5g1v2y3la4h1xw19hnlu4v" xml:space="preserve">{{Short description|Унгарын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Distinguish|Бухарест}}
{{Pp-move}}

{{Инфобокс суурин
| name               = Будапешт
| native_name        = {{native name|hu|Budapest}}
| official_name      = Унгарын Нийслэл Хот&lt;br /&gt;''Magyarország fővárosa''
| settlement_type    = [[Нийслэл]] болон [[Унгарын хошууд|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple image
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/2/3/2
  | caption_align          = center
  | total_width            = 280
  | image1                 = 20190503 Hungarian Parliament Building 1814 2263 DxO.jpg
  | caption1               = [[Унгарын парламентын ордон|Унгарын парламент]]
  | image2                 = &quot;Arany Palota&quot; Budapest - panoramio.jpg
  | caption2               = [[Буда цайз]] болон [[Сечени гинжин гүүр]]
  | image3                 = Heroes Square Budapest 2010 quartersize.jpg
  | caption3               = [[Баатруудын талбай (Будапешт)|Баатруудын талбай]]
  | image4                 = Szilágyi Dezső Square Reformed Church 21 juli 2023.jpg
  | caption4               = [[Загасчдын бэхлэлт]] болон [[Матьяшын сүм]]
  | image8                 = Budapest Liberty Bridge (31715672085).jpg
  | caption8               = [[Геллертийн халуун усны газар]] болон [[Эрх чөлөөний гүүр (Будапешт)|Эрх чөлөөний гүүр]]
  }}
| image_flag         = Flag of Budapest (2011-).svg
| flag_link          = Будапештын далбаа
| image_shield       = Coa Hungary Town Budapest big.svg
| shield_link        = Будапештын сүлд
| nicknames          = 
| image_map          = HU capital Budapest.svg
| map_caption        = Унгарт тодруулсан Будапешт хот
| pushpin_map        = Унгар#Европ
| pushpin_relief     = 1
| pushpin_map_caption = Унгар дахь байршил##Европ дахь байршил
| coordinates        = {{coord|47|29|33|N|19|03|05|E|format=dms|region:HU-BU_type:city(1,800,000)|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Унгар}}
| subdivision_type2  = [[Унгарын мужийн жагсаалт|Бүс]]
| subdivision_name2  = [[Төв Унгар]]
| established_title  = [[Буда]], [[Пешт, Унгар|Пешт]] болон [[Обуда]]гийн нэгдэл
| established_date   = 11 сарын 17, 1873
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;municipality&quot;&gt;{{cite web |url=http://budapest.hu/sites/english/Lapok/The-Municipality-of-Budapest.aspx |title=Будапешт хотын захиргаа (албан ёсны) |date=2014-09-11 |access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = Хотын дарга – Зөвлөл
| governing_body     = [[Будапештын Ерөнхий Ассамблей]]
| leader_title       = [[Будапешт хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Гергели Карачонь]] ([[Унгарын төлөөх ярилцлага|Ярилцлага]])
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/apps/shop.dok?p_id=1082018&amp;p_mezo=MINTA |title=Területi statisztikai évkönyv, 2022 |trans-title=Бүс нутгийн статистикийн эмхэтгэл, 2022 → Төв Унгар: Будапешт (525 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) болон Пешт (6,392 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) |page=4 |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=2023 |access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 525.2
| area_urban_km2     = 2538
| area_metro_km2     = 6917
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stay.com/budapest/attractions/688/erzsebet-lookout-tower |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623082543/http://www.stay.com/budapest/attractions/688/Erzsebet-Lookout-Tower |url-status=dead |archive-date=2010-06-23 |title=Хотын хамгийн өндөр толгодоос Будапештын хамгийн сайхан үзэмж |publisher=stay.com – Будапешт |date=2014-09-11 |access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m        = Хамгийн доод ([[Дунай мөрөн]]) 96&amp;nbsp;м &lt;br /&gt; Хамгийн өндөр ([[Яношын толгод]]) 527
| elevation_ft       = 315-1,729
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |title=2022 оны Унгарын хүн амын тооллого |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=2023-12-07 |access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2022 оны тооллого
| population_total   = 1,685,342
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;Budapest.Population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |title=22.1.2.1. Хүйс, муж, бүсээр нь оршин суудаг хүн ам, 1-р сарын 1 (жилийн цуврал) |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=2023-08-31 |access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;
| pop_est_as_of      = 2023 оны 1 сар
| population_est     = 1,671,004
| population_rank    = [[Унгарын хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] ([[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 9-д]])
| population_urban   = 
| population_metro   = 2,999,794&lt;ref name=&quot;Budapest.Population&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 3182
| population_density_metro_km2 = 434
| population_demonyms = 
| demographics_type1 = [[ДНБ]] Нэрлэсэн {{Nobold|(2022)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;Budapest.GDP&quot;&gt;Хэд хэдэн эх сурвалж:
*{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/gdp/en/gdp0077.html |title=21.1.2.1. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) муж, бүс нутгаар (худалдан авагчийн үнээр, сая HUF) |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=2023-12-20 |access-date=2024-11-24}} ''[Жилийн цуврал]''
*{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/gdp/en/gdp0078.html |title=21.1.2.2. Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн муж, бүсээр |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=20 December 2023 |access-date=2024-11-24}} ''[Жилийн цуврал]''
*{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/gdp/en/gdp0004.html |title=21.1.1.4. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ HUF, EUR, USD болон худалдан авах чадварын паритетээр |publisher=[[Унгарын Статистикийн Төв Газар]] (УСТГ) |website=www.ksh.hu |date=2023-12-20 |access-date=2024-11-24}} ''Албан ёсны ханш [[Унгарын форинт|HUF]] → [[Евро|EUR (€)]]''
*https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_European_Union_regions_by_GDP
&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[Унгарын хошууд|хотын захиргаа]]
| demographics1_info1 = €62&amp;nbsp;тэрбум (Унгарын 36.7%)
| demographics1_title2 = Хотын бөөгнөрөл
| demographics1_info2 = €82&amp;nbsp;тэрбум (Унгарын 48.5%)
| demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох  (Хот) (нэрлэсэн)
| demographics1_info3 = €36,276,&lt;ref name=&quot;Budapest.GDP&quot;/&gt;
€56.100&lt;ref name=&quot;Budapest.GDP&quot;/&gt;
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank3_info        = 0.936&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/HUN/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |title=Үндэстний хөгжлийн индекс - дэд үндэстний ХХИ - Глобал мэдээллийн лаборатори |website=globaldatalab.org}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt; · [[Унгарын мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-р байр]]
| timezone1          = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1        = +1
| timezone1_DST      = [[Төв Европын Европын Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +2
| postal_code_type   = [[Унгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код(ууд)]]
| postal_code        = 1011–1239
| area_code_type     = [[Унгар дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| area_code          = 1
| iso_code           = HU-BU
| blank_name_sec1    = [[Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСБ]] код
| blank_info_sec1    = HU101
| blank_name_sec2    = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]]
| blank_info_sec2    = [[Будапешт Ференц Листийн олон улсын нисэх онгоцны буудал|Ференц Листийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]]
| website            = {{URL|https://www.budapestinfo.hu/en/|BudapestInfo албан ёсны}}&lt;br /&gt;{{URL|budapest.hu/sites/english/Lapok/default.aspx|Засгийн газрын албан ёсны}}
| module             = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв
  | child                  = yes
  | Official_name          = Будапешт, [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] эрэг, [[Буда цайз]]ын хороолол, [[Андрашийн өргөн чөлөө]]г оруулан
  | Year                   = 1987
  | Extension              = 2002
  | ID                     = 400
  | Criteria               = Соёлын: ii, iv
  | Area                   = 473.3 га
  }}
}}

'''Будапешт''' ([[Мажар хэл|мажараар]] ''Budapest'' гэж бичнэ; монгол орос мажар англи цөмөөр {{Audio|Hu-Budapest.ogg|[ˈbudɒpɛʃt]}} - ''Будапешт'' гэж дууддаг) бол [[Унгар]] улсын хамгийн том хот бөгөөд  [[нийслэл]] [[хот]] юм.

[[1878 он|1873]] онд [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] баруун эргийн [[Буда]], [[Обуда]] хэмээх хоёр сууринг зүүн эргийн [[Пешт, Унгар|Пешт]] сууринтай нэгтгэснээр &quot;Будапешт&quot; нэрт хот үүсчээ.&lt;ref name=Encarta&gt;{{cite encyclopedia |last=Török |first=András |encyclopedia=[[Encarta]] |title=Budapest |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572648/Budapest.html |accessdate=2008-04-06 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQS7I2L |archivedate=2009-10-31 |deadurl=yes }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Molnar, A Concise History of Hungary, Chronology pp. 15.&lt;/ref&gt; 1783 онд Буда Пешт хоёр нийлээд 48 мянга, 1900 онд нэгдмэл Будапешт 733 мянган хүнтэй байсан бол одоо [2011 онд] яг Будапешт хотын гэх 525 км² нутагт&lt;ref name=Encarta/&gt; 1.74 сая&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Hungarian Census |url=http://www.nepszamlalas2011.hu/files/sharedUploads/Anyagok/2012/03_ho/Nepsz_1elozetes_egybe_int.pdf |work=Hungary Central Statistical Office |date=2012-03-27 |accessdate=2012-03-27 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, хотын гаднах хүй дүүргийг багтаахад 3.3 сая хүн оршин сууж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bksz.hu/en.html |title=History of the Budapest Commuter Association (English)) |access-date=2012-08-17 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014055212/http://www.bksz.hu/en.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bksz.hu/pdf/telep_lista.pdf |title=Settlements of the Budapest Commuter Area (Hungarian) |access-date=2012-08-17 |archive-date=2006-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061125034454/http://www.bksz.hu/pdf/telep_lista.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Будапешт хотын түүхэн төв хэсэг нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна. 

== Түүх ==
МЭӨ 1-р зуунд өнөөгийн Будапешт хот байгаа газар худалдаа, гар урлалын төв болох Кельтийн Ак-Инк суурин оршин тогтнож байжээ. МЭ 89 онд Ромчууд ирсний дараа уг нутаг дэвсгэрийг Ромын Паннони мужид оруулсан. МЭ 106 онд Ак-Инкийг [[Аквинкум]] гэж нэрлэж, захиргааны төв болгосон. Энэ хотод Ромын гарнизон байрладаг байсан бөгөөд хот ойролцоогоор 20,000 хүн амтай байжээ. 4-р зуун хүртэл Аквинкум нь Доод Паннони мужийн нийслэл байв. Ромын II туслах легион хотод байрлаж байжээ.

450 он гэхэд Ромчуудыг Остоготууд болон Хүннүчүүд хөөж, Паннониа нь Хүннүчүүдийн эзэнт гүрний төв болжээ.

Хүннүчүүдийн дараа энэ хот Аваруудын мэдэлд, дараа нь Славян улсын Их Моравийн мэдэлд орсон.

895 оны орчимд Арпад тэргүүтэй Унгарын овог аймгууд Дунай мөрөн дээр иржээ. Аквинкумыг Буда (хожим нь Óbuda—Хуучин Буда) гэж нэрлэж, Унгарын анхны улс төрийн төв бий болжээ. Зуун жилийн дараа Унгар улс тунхаглагджээ.

Германы хаант улс болон Францын хаант улсаас суурьшигчид Пешт хотод ирж сууршиж эхэлсэн.

1241 онд [[Бат хаан]] тэргүүтэй монголчууд тус нутгийгн эзэлсний үр дүнд Буда, Пешт хотууд сүйрчээ. Үүний дараа 1247 онд [[IV Бела]] хаан Цайзын толгод дээр Буда хэмээх бэхлэгдсэн хааны цайз барьсан. 1361 онд Будаг Унгарын хаант улсын нийслэл гэж тунхагласан байна.

1541 онд Буда, Пешт хотууд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрэнд]] эзлэгдсэн бөгөөд хотын хүн ам цөөрч эхэлсэн.

Бараг 40 хоног үргэлжилсэн бүслэлтийн дараа Буда цайз 1686 онд эзлэгдээгүй байна. Лотарингийн Карл тэргүүтэй Австрийн цэргүүд хотыг Османы ноёрхлоос чөлөөлж, Хабсбургийн эзэмшилд нэгтгэжээ. 18-р зуунд Пест худалдааны төв болж хурдацтай хөгжиж байсан.

1873 онд хотын гудамжуудыг цахилгаан дэнлүүгээр гэрэлтүүлсэн. 1887 онд трамвай, 1885 онд нийтийн утас холбоо, 1896 онд Европын эх газрын анхны метро зэрэг гарч ирсэн.

1918 онд тус улсыг Бүгд найрамдах улс, 1919 онд Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улс гэж тунхаглав. Үүний дараа адмирал [[Миклош Хорти]] Унгарт засгийн эрхэнд гарч, регент гэж зарлав. 20-р зууны эхээр хүн амын гол өсөлт нь Уйпешт, Киспет зэрэг захын хорооллуудад гарсан. 1930 он гэхэд хотын хүн ам ойролцоогоор 1 сая, захын хорооллын хүн ам ойролцоогоор 400,000 байв. Хорти 1944 оны 3-р сард засгийн эрхнээс зайлуулагдсаны дараа Будапештийг Германы цэргүүд эзэлжээ.

Будапештийн еврей хүн амын ихэнх нь (эзлэн түрэмгийллийн өмнө 250,000) Дэлхийн 2-р дайны үеэр устгагдсан. Будапештэд олон еврейчүүдийг аварсан Шведийн дипломатч Рауль Валленбергийн түүх байдаг.

Хожим нь хотыг [[Улаан Арми|Улаан арми]] бүсэлсэн бөгөөд 108 хоног үргэлжилсэн бүслэлтэд төвийн дүүргүүд тулалдааны үеэр балгас болж хувирсан. 1945 оны 2-р сарын 13-нд Будапештийг Зөвлөлтийн цэргүүд эзэлсэн байна.

1950 оны 1-р сарын 1-нд хотын газар нутгийг мэдэгдэхүйц өргөжүүлж, Их Будапештийг байгуулав. Хотыг сэргээн босгох ажил 1950, 1960-аад онд үргэлжилсэн. 1956 оны 10-р сард болсон Унгарын бослогын үеэр Зөвлөлтийн цэргүүд Будапештэд нэвтэрчээ.

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Хүн амын тоо
!1873
!1890
!1910
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2022
|-
|296 867
|'''↗'''506 384
|'''↗'''880 371
|'''↗'''1 733 685
|'''↗'''1 740 041
|'''↘'''1 735 711
|'''↗'''1 744 665
|'''↗'''1 757 618
|'''↘'''1 706 851
|-
!2023
!2025
!
!
!
!
!
!
!
|-
|'''↘'''1 671 004
|'''↘'''1 685 209
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Засаг захиргаа ==

* I дүүрэг нь Буда цайзыг оролцуулан төв Будагийн (зүүн) жижиг хэсэг юм.
* II дүүрэг нь мөн Будагийн (баруун хойд) нэг хэсэг юм.
* III дүүрэг нь Будагийн хойд хэсгээр үргэлжилдэг.
* IV дүүрэг нь Пештэд (хойд хэсэг) байрладаг.
* V дүүрэг нь Пештийн төв хэсэгт (Белварос, Липотваросын түүхэн дүүргүүд) байрладаг.
* VI, VII, VIII, IX дүүргүүд нь төв Пештээс зүүн ба өмнө зүгт байрладаг.
* X дүүрэг нь зүүн тийш, мөн Пештэд байрладаг.
* XI, XII дүүргүүд нь I дүүргийн (цайз) өмнөд ба баруун талд байрлах Будад байрладаг. XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, XIX, XX дүүргүүд (ихэвчлэн хотын гадна хэсэг) төв Пештийг тойрон хагас тойрог үүсгэдэг.
* XVI дүүрэгт Матясфёлд багтдаг.
* XXI дүүрэг нь өмнө зүгт Дунай мөрөн (Чепел арлын хойд төгсгөл) хүртэл үргэлжилдэг.
* XXII дүүрэг нь Будагийн баруун өмнөд хэсэгт байрладаг.
* XXIII дүүрэг нь Пештийн өмнөд зах юм.

==Зүүлтийн холбоос==
{{reflist}}

[[Ангилал:Унгар]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]</text>
      <sha1>m46zs4xbs5g1v2y3la4h1xw19hnlu4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үхлийн тоглолт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27690</id>
    <revision>
      <id>869187</id>
      <parentid>785687</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>869187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56224" sha1="ciwf2rhtq2a7tms58wxszm2nfrznq3v" xml:space="preserve">[[File:Death match bill.jpg|thumb|Киевт болсон хөлбөмбөгийн тоглолтын түүхэн зар, 1942 оны наймдугаар сарын 9]]
'''Үхлийн тоглолт''' ({{lang-ru|Матч смерти}}, {{lang-de|Todesspiel}}, {{lang-uk|Матч смерті}}) - 1942 оны зун фашистын булаан эзлэгчдэд эзлэгдсэн [[Украин]]ы нийслэл [[Киев]] хотод [[Герман]]ы болон Украины багуудын хооронд өрнөсөн [[хөлбөмбөг]]ийн тоглолт. Тухайн тоглолтод хожигдоогүй учир хэсэг хугацааны дараа булаан эзлэгч германчууд Украины багийн ихэнх тоглогчдыг үл ялих шалтгаанаар концлагерьт хорьж, заримыг нь буудан хороосон гэх яриа[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад нь ихээхэн түгсэн байдаг. Гэвч энэхүү хувилбар буруу байсан гэдгийг 1991 оны сүүлээр [[ЗХУ-ын задрал|ЗХУ-ыг задарсны]] дараа украины тухайн үеийн тоглолтыг үзсэн амьд гэрч болон түүхчид тогтоосон байдаг.

Хэдийгээр Украины багийн тоглогчдын хэдхэн нь л Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багийн тоглогчид байсан (жишээ нь Фёдор Тютчев нь тухайн үеийн ''ЦДКА'' буюу одоогийн ''ЦСКА'' багийн довтлогч байв) боловч Киевийн  &quot;''Динамо''&quot; баг Германы булаан эзлэгчидтэй өөрийн багийн нэр төр, эх оронч үзэл, дарлагдан доромжлогдсон ард түмнийхээ итгэл найдварыг хөсөрдүүлэлгүй, дарамт заналхийллээс айлгүй домогт ялалт байгуулсан гэж хөл бөмбөгийн буурал түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн байдаг.  

==Эзлэгдсэн Киев хотын &quot;''Динамо''&quot; багийн хөл бөмбөгчдийн тухай==

1941 оны 6 сарын 22-нд Герман Улс харилцан үл довтлох гэрээгээ зөрчин Зөвлөлт Холбоот Улс руу халдан довтолсонтой зэрэгцэн Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багийн хэсэг тоглогчид (Клименко, Кузьменко, Трусевич, Комаров, Путистин нар) Улаан Армид сайн дураараа элсэж (Киевийн хориглолтын батальонд хуваарилагдсан), зарим нь (Шиловский, Виньковатов, Лерман, Н. Балакин, Глазков, Гребер, К. Фомин нар) нүүлгэн шилжүүлэлтийн явцад Киевийг орхисон. Киевийг эзлэгдэхийн өмнөхөн арай хийн амжиж сүүлчийн галт тэргээр Афанасьев [[Москва]] руу,  Лившиц, Махиня, Лайко, Онищенко нар тодорхойгүй чигт хотыг орхин гарчээ.

Дайны өмнө багийн цэргийн зөвлөх явсан Щегоцкий 1941 оны 9 сард ухарч яваа цэргийн анги, нэгтгэлүүдийн хамт Киевийг орхижээ.

Түүнээс гадна тухайн үеийн &quot;''Динамо''&quot; багт  1940, 1941 онуудад гаднаас ирсэн хөл бөмбөгчид болох Скоцень, Горенштейн, Габер, Гурский, Газда, 1974 оны хөл бөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн(ДАШТ)-д 3-р байр, 1978 оны ДАШТ-д 5-р байр эзэлсэн Польшийн шигшээ багийн ирээдүйн дасгалжуулагч Едынак, Польшийн шигшээ багийн ахлагч асан Михал Матыас нар ч тоглодог байжээ. Дайн эхэлсний дараа тэднийг урван тэрсэлж магадгүй хэмээн болгоомжилж цэнгэлдэхийн нийтийн байранд хорьж байсан бөгөөд эцсийн эцэст  Днепропетровск хотод Днепр мөрнөөр хүргэж өгчээ. Эдгээр хөл бөмбөгчид германчуудыг иртэл тэндээ байрлаж байгаад арга заль хэрэглэн Львов хот хүрсэн байна.

Улаан Армид элссэн тамирчид маань (Клименко, Кузьменко, Трусевич, Комаров, Путистин нар) олзлогдсон бөгөөд зарим нэг баримтаар Трусевич, Кузьменко нар шархадсан&lt;ref name=&quot;sport-express.ru&quot;&gt;[http://www.sport-express.ru/newspaper/2007-02-02/16_1/ Футбол в годы войны. Часть четвёртая. Миф о «матче смерти»]&lt;/ref&gt; гэсэн мэдээ байдаг. Тэднийг Боярскийн цэргийн олзлогдогсдын лагерьт хоригдож байгааг анх Киевийн биеийн тамирын дугуйлангийн дасгалжуулагч Дубянский, Киевийн Их Сургуулийн профессор, «Нове українське слово» сонины редактор К.Штеппа нар олж мэджээ. Тэд Киев хотын хөл бөмбөгийн шигшээ багийг бүрдүүлэхээр концлагерьт хоригдож байгаа Украины шилдэг тоглогчдыг суллуулахаар хотын захирагч Александр Оглоблинд хүсэлт тавин захидал бичжээ. Захидалд Кузьменко, Трусевич, Клименко, Коротких, Балакин, Щегоцкий  (Щегоцкийг Киевийг орхин явсан гэдгийг хүсэлт гаргачид мэдээгүй), Шацкий, Сухарев нарын 8 тамирчныг суллуулахаар жагсаажээ. Удалгүй олзлогдогсдыг германчуудад таатай ханддаг хэмээн сэжигтэн этгээдүүдийн 4-р жагсаалтад багтаан суллажээ&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/newspaper/2007-02-16/9_1/ ''Аксель Вартанян.'' Футбол в годы войны. Часть пятая. Миф о «матче смерти»]&lt;/ref&gt;. 

Түүнчлэн эзлэгдсэн Киев хотод байсан Свиридовский, Тютчев, Путистин, Голимбиевский, Гундарев, Комаров, Чернега, Ткаченко, Мельник нар тэдэнтэй нэгдсэн байна.


==&quot;''Старт''&quot; багийг үүсгэн байгуулсан нь==

3-р Рейхын засаглал Украинд тогтсоноос хойш Киев хотын урлаг, соёлын амьдрал дахин сэргэж дуурийн театр нээгдэж, кинотеатрууд ажиллаж, концертууд тавигдсанаас гадна спортын арга хэмжээ зохиогдох нөхцөл бүрдсэн байна. 

Үүний үр дүнд хөлбөмбөгийн багууд шинээр байгуулагдсаны нэг нь дайны өмнө Киевт амьдарч байсан моравийн чех Иосиф (Йозеф) Иванович (Иоганович) Кордич захиралтай &quot;''Старт''&quot; баг байлаа. Германчууд түүнийг &quot;фольксдойче&quot; ангилалд багтаан талхны үйлдвэрийн захирлаар томилжээ. Төдөлгүй Кордич &quot;Евбаз&quot; дээр (одоогийн Киев хотын Ялалтын талбай дээр байрлаж байсан еврейчүүдийн зах) гар хийцийн асаагуур худалдаж байсан Трусевичтэй таарч багт нь орох талаар санал тавьжээ. Трусевич нь нийгмийн асуудлаа шийдвэрлүүлэх боломжтойг нь харгалзан  &quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд багтан, талхны үйлдвэрт ажилд орохыг зөвшөөрчээ.

Хэсэг хугацааны дараа Трусевичийн тусламжтайгаар Гончаренко, Тютчев, Кузьменко, Комаров, Путистин, Клименко, Свиридовский, Балакин&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.otechestvo.org.ua/main/20105/0610.htm |title=65 лет Победы! Футбол в оккупированном Киеве |access-date=2012-09-14 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020224757/http://www.otechestvo.org.ua/main/20105/0610.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нарын Киевийн хөл бөмбөгчид талхны үйлдвэрт ажилчнаар орсон байна.

1942 оны 5 сарын 27-нд талхны үйлдвэрийн гүйцэтгэх захирал Чебанюк хотын удирдлагын спортын хэлтэст тус үйлдвэрийн хөлбөмбөгийн шинэ багийг бүртгэн авахыг хүссэн өргөдөл гаргажээ. Энэ мөчөөс эхлэн &quot;''Старт''&quot; баг албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрийн захирал Кордич багийн бүрэлдэхүүнийг долоо хоногт 2 удаа &quot;Зенит&quot; цэнгэлдэх хүрээлэнд (Керосинная гудамж,24) бэлтгэл хийх бололцоог гарган өгчээ.

Үйлдвэрийн 9 ажилчин - хөлбөмбөгчид дээр Михаил Мельник, Николай Коротких (хоёулаа хотын захиргааны гал тогоонд тогооч байсан), Юрий Чернега (хотын захиргааны хамгаалалтын албанд ажиллаж байсан), Лев Гундарев, Александр Ткаченко, Георгий Тимофеев (бүгд цагдаагийн газар ажиллаж байсан), Василий Сухарев нар багийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. Хамгийн залуу нь 27 настай М.Мельник, хамгийн ахмад нь 35 настай Ф.Тютчев байсан бөгөөд Михаил Свиридовскийг багийн ахлагчаар сонгожээ.

1941 оны Зөвлөлт Холбоот Улсын хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд багтан оролцсон тамирчдаас Трусевич, Клименко, Комаров нарын 3 тоглогч л &quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсныг онцлох хэрэгтэй. Гундарев, Мельник хоёр 1940 онд Киевийн &quot;''Локомотив&quot;'' багт, 1941 онд Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багт ирсэн боловч нэг ч тоглолтод оролцоогүй. Гончаренко дайны өмнө Одессын &quot;''Спартак''&quot; багт, Балакин, Сухарев хоёр Киевийн &quot;''Локомотив&quot;'' багт, үлдсэн нь Киевийн &quot;''Рот фронт''&quot; багт тус тус хүчин зүтгэдэг байв. Путистин, Свиридовский хоёр дайны өмнө хөл бөмбөг тоглодоггүй, дасгалжуулдаг л байжээ. 

1942 оны 6 сарын 4-нд талхны үйлдвэрийн захиргаанаас өөрийн багт зориулан хотын удирдлагын спортын хэлтэст хөл бөмбөгийн гутал, шорт, футболка, өвдгөвч, гидр, бөмбөг, хаалганы тор зэрэг хэрэглэлүүдээр хангах хүсэлт гаргасныг хөл бөмбөгийн гутал, шорт 2-оос бусдыг нь 6 сарын 19-нд олгожээ&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;. Футболка нь улаан өнгөтөй байсныг тэмдэглэх хэрэгтэй.

Талхны үйлдвэрийн багтай зэрэгцэн Киевийн &quot;''Желдор''&quot; багийн тоглогч асан Георгий Дмитриевич Швецов хөлбөмбөгийн &quot;''Рух''&quot; багийг үүсгэн байгуулжээ. Шинэ засаглалын үед тэрээр германчуудад үйлчлэн, &quot;Нове українське слово&quot; сонинд Штеппын хамт ажилладаг байлаа. Трусевич болон Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багийн экс тоглогчдыг Швецов өөрийн &quot;''Рух''&quot; багт урьсан боловч ихэнхи нь татгалзжээ. Үүний үр дүнд &quot;''Рух''&quot; багийг төрийн байгууллагын алба хаагчид, үйлдвэрийн ажилчид бүрдүүлж байсан бөгөөд зарим тохиолдолд талхны үйлдвэрийн багаас &quot;''Рух''&quot; багт зөвхөн Гундарев, &quot;Динамо&quot;-гийн экс тоглогч Николай Голембиовский нар л тоглодог байв.

Тухайн үеийн Украины хөл бөмбөгийн лиг болон Киев хотод хөл бөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулахыг Швецов л санаачилсан баримтууд бий. Түүний саналаар Штеппа нь дайны өмнө Хрущёвын нэрэмжит байсан цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нэрийг хотын удирдлагын удирдах албан тушаалтан Леонтий Форостовскийн дэмжлэгтэйгээр өөрчлүүлж чадав. 1942 оны 7 сарын 12-нд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нээлтийн ажиллагаанд зориулан явагдсан анхны тоглолтод &quot;''Рух''&quot; баг германы цэргийн ангийн &quot;''DV''&quot; багийг хожжээ.

1942 оны 6 сарын эхээр Киев хотод хөл бөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн байдаг.

==Анхны тоглолтууд==
&quot;''Старт''&quot; баг анхны тоглолтоо 1942 оны 6 сарын 7-ны ням гарагийн 17 цаг 30 минутад &quot;Спортын Ордон&quot;-ы (эдүгээгийн &quot;Олимпын&quot; цэнгэлдэх хүрээлэн тухайн үед ийм нэртэй байв) цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;''Рух''&quot; багтай хийж 7:2 харьцаатай хожжээ.

&quot;''Старт''&quot; багийн бусад тоглолтууд &quot;Зенит&quot; цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон бөгөөд тасалбарын үнэ 5 карбованц (тухайн үеийн Украины мөнгөн дэвсгэрт бөгөөд  1942 оны 7 сарын 6-25 хооронд рублийг карбованцаар сольсон)&lt;ref name=&quot;2000.net.ua&quot;&gt;{{Cite web |url=http://2000.net.ua/d/48513 |title=''О. Ясинский.'' «Старт» — Flakelf — «матч смерти»? |access-date=2012-09-23 |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091207131550/http://2000.net.ua/d/48513 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байлаа.

*6 сарын 21-нд &quot;''Старт''&quot; - Унгарын гарнизоны шигшээ баг - 6:2
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Сухарев, Балакин, Путистин, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Кузьменко, Сотник, Ткаченко, Свиридовский.
*6 сарын 28-нд &quot;''Старт''&quot; - Германы  артиллерийн ангийн шигшээ баг - 7:1
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Сухарев, Балакин, Путистин, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Кузьменко, Сотник, Ткаченко, Свиридовский.
*7 сарын 5-нд &quot;''Старт''&quot; - &quot;[[Спорт]]&quot; баг (Украины спортын холбооны шигшээ баг) - 8:2
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Свиридовский, Балакин, Сухарев, Ткаченко, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Путистин, Кузьменко, Сотник, Тютчев.
**&quot;''Спорт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Голембиовский, Ткаченко А., Купь, Рожков, Пенкин, Пичугин, Портнов, Гундарев, Дубовик, Южда, Китасов, Стаднис, Ногачевский.
*7 сарын 17-нд &quot;''Старт''&quot; - &quot;RSG&quot; баг (Германы төмөр замын анги, нэгтгэлүүдийн шигшээ баг) - 6:0
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Свиридовский, Сухарев, Балакин, Ткаченко, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Путистин, Тимофеев.
*7 сарын 19-нд &quot;''Старт''&quot; - &quot;MSG.Wal.&quot; баг (Унгарын цэргийн ангиийн шигшээ баг) - 5:1
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Свиридовский, Сухарев, Балакин, Ткаченко, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Путистин, Тимофеев.
*7 сарын 26-нд &quot;''Старт''&quot; - цэргийн &quot;GK SZERO&quot; баг (Унгарын цэргийн анги, нэгтгэлүүдийн шигшээ баг) - 3:2
**&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Свиридовский, Сухарев, Балакин, Путистин, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Тимофеев, Кузьменко.

Бараг бүх тоглолтыг хэнээс ч хараат бус, шударга шүүлтийг явуулдаг обер-лейтенант Эрвин шүүжээ.

1942 оны 8 сарын 6-нд Украин дахь Германы агаарын довтолгооноос эсэргүүцэн хамгаалах анги, нэгтгэлүүдийн офицер, дайчдаас бүрдүүлсэн шигшээ баг болох &quot;''Flakelf''&quot; Зөвлөлтийн хөлбөмбөгчдийн эсрэг анхны тоглолтоо хийж &quot;''Старт''&quot; баг 5:1 харьцаатай хожжээ.

&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүнд:  Трусевич, Клименко, Свиридовский, Сухарев, Балакин, Тютчев, Гончаренко, Чернега, Комаров, Коротких, Путистин, Тимофеев, Мельник.

==1942 оны 8 сарын 9-ний тоглолт==

3 хоногийн дараа германчууд хариу тоглолтод нилээн хүч нэмэгдүүлсэн бүрэлдэхүүнтэй оролцов. Германчууд: &quot;Хайл&quot; гэж, киевчүүд: &quot;Биеийн тамир мандтугай&quot; гэж тус тус мэндчилэв.

===&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүн=== 

Түүхт энэ тоглолтод оролцсон багийн бүрэлдэхүүнд: Николай Трусевич, Алексей Клименко, Михаил Свиридовский, Василий Сухарев, Владимир Балакин, Лев Гундарев, Макар Гончаренко, Юрий Чернега, Павел Комаров, Николай Коротких, Михаил Путистин, Михаил Мельник, Георгий Тимофеев, Фёдор Тютчев, Иван Кузьменко (тоглолтын зарлалын самбарт нэр нь байгаагүй боловч Гончаренко, Владлен Путистин нарын дурсамжинд тухайн тоглолтод оролцсон хэмээн нэр нь дурсагддаг)

===Тоглолтын явц===

Нэгдүгээр үед тоглолтын анхны гоолыг германчууд оруулсан боловч Иван Кузьменко алсын цохилтоор оноог тэнцүүлж, Макар Гончаренко дубль (нэгийг нь довтолгоогоор, нэгийг нь Кузьменкогийн алсын дамжуулалтаас) хийв&lt;ref&gt;''Кузьмин Георгий.'' Горячее лето сорок второго… // Футбол. 1995. — № 13. — с.18.&lt;/ref&gt;.  Иван Кузьменкогийн хуучин гэмтэл нь сэдэрсэн тул хоёрдугаар үед тоглолтод оролцоогүй&lt;ref name=&quot;ja-ja13.narod.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ja-ja13.narod.ru/misc/putistin.htm |title=Сын участника «матча смерти» Владлен ПУТИCTИH: &quot;Даже через десятки лет на юбилеях «Динамо» генералы спрашивали уцелевших футболистов: «Почему четверых расстреляли, а вы остались живы?» |access-date=2012-09-23 |archive-date=2012-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027224840/http://ja-ja13.narod.ru/misc/putistin.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Хоёрдугаар үе тун ширүүн өрнөсөн бөгөөд германчууд 2 гоол оруулан оноог тэнцүүлсэн боловч эцсийн бүлэгт тоглолт 5:3 харьцаагаар &quot;''Старт''&quot; багийн давамгайллаар өндөрлөжээ.

===Үхлийн тоглолт===

Хожим нь тоглолтод оролцсон Украины зарим тоглогчдыг буудан хороосон учраас энэ тоглолтын Зөвлөлт Холбоот Улсад &quot;''Үхлийн Тоглолт''&quot; хэмээн онцолжээ. Тоглолтын өмнө хувцас солих өрөөнд герман цэргийн дарга (хурандаа цолтой хүн байсан) концлагерьт хорих, буудан хороох зэргээр сүрдүүлэн хожигдохыг шаарджээ.

{{Quotation|... хашааны ард, баруун талд нь хувцас солих өрөө байсан. Өрөөнд футболка өмсөж байсан Трусевич,  хувцасаа бүрэн өмсөн талх хугалан идэж байсан А.Клименко, өөр нэрийг нь үл мэдэх тамирчин гутлаа үдэж байсан. Бид 4-ийг өрөөнд байж байтал герман цэргийн дарга орж ирэн намайг өрөөнөөс хөөж гаргасан. Дараа нь тэд чухам юу ярилцсаныг би мэдэхгүй.&lt;br/&gt;{{align|right|О. Ясинский[http://2000.net.ua/d/48513]}}}}

Ямартай ч тоглолтын дараа 2 багийн тоглогчид хамт зургаа авахуулсан байдаг.

8 сарын 9-ний орой тоглолтын дараа &quot;''Старт''&quot; багийн тоглогчид ялалтаа тэмдэглэн хувцас солих өрөөндөө идэж уужээ. 

{{Quote|... хэн нэг хөгжөөн дэмжигч самогон авчирсан. Түүнийг уусны дараа мань хөгжөөн дэмжигч биднийг гэртээ урьж бид удтал суун ярилцаж, уусан. Харихдаа еврейчүүдийн захаар (&quot;Евбаз&quot;) дайран өнгөрсөн. Хэнд маань ч мөнгө байгаагүй. Паша Комаров наймаачидтай ярилцан (өрийн дэвтэртээ биччих хэмээн) намайг пирожкигоор дайлсан. &quot;Ударник&quot; кинотеатрын дэргэд Алексей Клименко цагдаа нарт баригдсаныг санаж байна. Цагдаа түүнийг заамдаж аван Гестапо хүргэх гэсэн боловч хүчрээгүй. Газар дээр нь буудах гэж байснаа гудамжинд хэтэрхий олон  хүнтэй байсан учир чадаагүй. Ингэж Клименко мултарч чадсан&lt;ref name=&quot;ja-ja13.narod.ru&quot;/&gt;.}}

Энэ тоглолтоос хойш Киев хотын захирагч Рогауш (1942 оны 7 сарын сүүлээр томилогдсон) герман, украины багуудын хөл бөмбөгийн тоглолтыг хоригложээ&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://www.sport-express.ru/newspaper/2007-02-16/16_1/ Футбол в годы войны. Часть пятая. Миф о «матче смерти»]&lt;/ref&gt;.

==Тоглолтын дараа==
[[Файл:Start-Rukh 1942.jpg|thumb|170px|1942 оны 8 сарын 16-нд болсон «Старт — Рух» багуудын тоглотын сурталчилгааны хуудас]]
===Сүүлчийн тоглолт===

1942 оны 8 сарын 16-нд &quot;''Старт''&quot; баг &quot;''Рух''&quot; багтай тоглон 8:0 харьцаагаар хожсон нь тэдний сүүлчийн тоглолт байлаа.

Ер нь &quot;''Старт''&quot; баг 17 хөлбөмбөгчинтэй байжээ.

Алдарт &quot;Вратарь&quot; уран сайхны киноны (1936 онд дэлгэцэнд гарсан) зураг авалтад тухайн үеийн Киевийн &quot;Динамо&quot; баг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ оролцсон. Киноны төгсгөлийн хэсэгт Зөвлөлт Холбоот Улсын шигшээ баг &quot;барууны&quot; шигшээ багтай тоглодог хэсэг гардаг. &quot;Баруун&quot;-ы шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд &quot;Старт&quot; багийн хөл бөмбөгчид тоглосон байдаг. Энэ нь тэдний цорын ганц дэлгэцэнд хадгалагдан үлдсэн дүрс билээ.

===Концлагерьт===

1942 оны 8 сарын 18-ны 10 цагийн үед талхны үйлдвэрт агуулах руу гурил зөөж байсан Н. Трусевич, М. Путистин, И. Кузьменко, А. Клименко, М. Гончаренко, Ф. Тютчев, М. Свиридовский, В. Балакин, П. Комаров нарыг ажлын байран дээр нь баривчилжээ&lt;ref name=&quot;2000.net.ua&quot;/&gt;. Баривчлах болсон шалтгааныг тайлбарласан олон таамгууд байдаг&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;:

*1944 оны 2 сарын 28-нд М.Свиридовскийн өгсөн мэдүүлгээс: &quot;''... биднийг Г.П.Вячкис (Украины усанд сэлэлтийн аварга, германы тагнуулын байгууллага, гестапотой хамтран ажилладаг байсан, &quot;Төмөр загалмай&quot; тэмдгээр шагнуулж явсан, хожим нь германчуудтай хамт зугтсан) барьж өгсөн. &quot;Динамо&quot; багийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дотоод Явдлын Ардын Комиссариат (НКВД-Народный Комиссариат Внутренних Дел) байгуулсан учир зорилго нь тодорхой хэмээн биднийг сөрөх тагнуулчид хэмээн буруутгасан. Баривчлагдсан 8 тамирчнаас &quot;Локомотив&quot; багт тоглож байсан Балакин л суллагдсан. Чернега, Гундарев, Ткаченко нар германчуудын нүдэн дээр ажилладаг байсан учраас баривчлаагүй''&quot;.

*1943 оны 12 сарын 2-нд М.Путистины өгсөн мэдүүлгээс: &quot;''... намайг &quot;Динамо&quot; багийн тоглогч байсан учраас 1942 оны 8 сарын 18-нд гестапогийнхан баривчилж 23 хоног хорьсны эцэст Сырецкийн концлагерь руу шилжүүлсэн. Тэнд би 1943 оны 10 сарын 5 хүртэл суусан''&quot;.

*М.Гончаренкогийн мэдүүлгээс: &quot;''... 1942 оны 8 сарын 18-нд намайг Дотоод Явдлын Ардын Комиссариатын ажилтан гэж Швецовын (&quot;Рух&quot; багийг үүсгэн байгуулагч) ховлолтоор баривчилсан&quot;''.

*1942-1943 онд Киевийн цагдаагийн газар ажиллаж байсан В.Егоровын 1943 оны 11 сарын 28-нд өгсөн мэдүүлгээс: &quot;''... туршуул Г.Вячкисын зөөсөн ховын улмаас &quot;Динамо&quot; багийн экс тоглогчдыг баривчилсан тухай би хожим нь мэдсэн. Дараа нь баривчлагдсан тамирчдаас заримыг нь буудаж алсан''&quot;.

*Украины 1-р фронтын &quot;СМЕРШ&quot; сөрөх тагнуулын дарга хошууч генерал Осетровын хөлбөмбөгчдийг баривчилсан тухай 1943 оны 11 сарын илтгэх хуудсаас: &quot;''... гестапод болон бусад германы тагнуулын байгууллагуудад ажилладаг урвагчид өөрсдийн хүчтэй өрсөлдөгчдөөс ангижрахын тулд &quot;Старт&quot; багт тоглодог хуучин &quot;Динамо&quot; багийн гишүүд бүгд Дотоод Явдлын Ардын Комиссариатын ажилтнууд. Тэд тагнуулын үйл ажиллагаа явуулахын тулд Киевт зориуд үлдсэн хэмээн хов зөөсөн''&quot;.

Баривчлагдсан тамирчдаас 3 хоногийн дараа Балакиныг л сулласан. Мельник, Сухарев (германчуудтай хамт уурын галт тэргэн дээр ажилладаг байсан учраас&lt;ref name=&quot;ja-ja13.narod.ru&quot;/&gt;) нар гестапогийн хараанд өртөөгүй&lt;ref name=&quot;Матчи смерти в 1942 году&quot;&gt;[http://www.dynamo.kiev.ua/user/alexn/32422.html Матчи смерти в 1942 году]&lt;/ref&gt;.

Хамгийн сүүлд 1942 оны 9 сарын 6-нд Н.Короткихыг баривчилсан.
   
Цагдаагийн газар ажиллаж байсан Александр Ткаченког хүртэл баривчилжээ. 1942 оны 9 сарын 8-нд эргэлтээр ирсэн ээжийнхээ нүдэн дээр зугатах оролдлого хийж байгаад буудуулсан байна&lt;ref name=&quot;Матчи смерти в 1942 году&quot;/&gt;.

Хамгийн эхэнд Коротких амь үрэгдсэн. Германчууд түүнийг Дотоод Явдлын Ардын Комиссариатын офицер байсныг тодруулж (нэгжлэгийн явцад гэрээс нь тусгай албаны хошууч цол бүхий дүрэмт хувцастай зураг олдсон, 1932-1934 онд Иваново хотод ажиллаж байсан, Большевик намын гишүүн байсан зэргийг нь тогтоосон) гестапогийн аймшигт залхаан цээрлүүлэлтээр тагнуулч болохыг нь хүлээлгэсэн байна. Щербачёвын таамгаар залхаан цээрлүүлэн, тамлах явцад тамирчны зүрх зогсож, гестапогийн хонгилд нас барсан гэж үздэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russianslc.com/forum/viewtopic.php?t=3934 |title=«МАТЧА СМЕРТИ» В 1942 В КИЕВЕ НЕ БЫЛО, Русский центр Америки |access-date=2012-09-23 |archive-date=2013-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111051701/http://russianslc.com/forum/viewtopic.php?t=3934 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Бусад хөлбөмбөгчдийг Короленкогийн гудамжны 33-д байрлаж байсан гестапогийн байрны хонгилд ганцаарчлан сар орчим хорьж байгаад 1942 оны 9 сард Сырецкийн концлагерь руу тодорхойгүй хугацаагаар хорихоор шилжүүлсэн. Тэнд М. Путистиныг цахилгаан монтажчинаар, Ф. Тютчев, П. Комаров хоёрыг туслахаар нь, М. Свиридовский, М. Гончаренко хоёрыг гуталчнаар, Н. Трусевич, И. Кузьменко, А. Клименко (хожим нь Ф.Тютчевыг нэмсэн) нарыг ачигчаар тус тус томилсон&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;.

Энэ үед фронт дээрх байдал өөрчлөгдөж, Зөвлөлтийн талд ашигтайгаар үйл явц өрнөж эхэлсэн. Германчууд сэтгэл зүйн дарамтад орж эхлэн, хамаагүй догшин ширүүн болж, эмх замбараагүй аллага үйлдэж эхэлснээс 1943 оны өвлийн сүүлчээр хэсэг хөлбөмбөгчид маань буудуулан амь насаа алджээ.

*Макар Гончаренкогийн ярианаас (Ф.Тютчевийн түүнд ярьсан түүх)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
{{Quotation|... хуучин Владимирскийн гудамжны 33-д байрлаж байсан Дотоод Явдлын Ардын Комиссариатын байрны подвал нурсан байсныг цэвэрлэхийн тулд гестапо Сырецкийн концлагерийн хоригдлуудаас 3 бригадыг бүрдүүлж  авчирсан.  Нэг бригад нь (Трусевич, Тютчев, Клименко, Кузьменко нараас бүрдсэн) нурсан барилгаас түлээг ялгаж талхны үйлдвэр рүү, нөгөөх нь махны үйлдвэр рүү, гурав дахь нь гестапо руу хүргэдэг байв. Эхний 2 бригад нь талхыг хиамаар сольцгоодог байв. Сольцгоосон бараагаа нуудаг байсан боловч нэг удаа концлагерийн даргын нохой хиамны үнэр аван үмхээд авсан. Тэгтэл 20-22 насны нэг хоригдол армян эр нохойны хойноос хөөсөн. Чимээ сонссон гестапогийн ажилтан нөгөөх залууг хэрцгийгээр зодож гарсан. Хэд хэдэн хоригдол зодуулж байгаа нөхрөө өмөөрөн гестапогийн офицерийн шинэлийнх нь товчийг тасалтал тэрээр буугаа гарган армян эрийг болон туслахаар ирсэн концлагерийн дарга Радомскийн хамт нөхрөө өмөөрсөн хоригдлуудыг буудан унагасан. Үлдсэн хоригдлуудыг лагерь руу ачаад явсан.}}

Дайны өмнө хөлбөмбөгийн &quot;Желдор&quot; болон &quot;Рот фронт&quot; багийн тоглогч асан В.Волков&lt;ref name=&quot;Развенчанные мифы «матча смерти»&quot;&gt;{{Cite web |url=http://svoboda.com.ua/index.php?Lev=archive&amp;Id=1400/ |title=Развенчанные мифы «матча смерти» |access-date=2012-09-23 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073523/http://svoboda.com.ua/index.php?Lev=archive&amp;Id=1400%2F |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Quotation|... манай хөл бөмбөгчдийн хоригдож байсан Сырецкийн концлагерийн хэсэг хоригдлууд траншейны нүх ухаж байлаа. Гэнэт нэгэн рүү нь нохой дайрсанд тэрээр удаан бодолгүй хүрзээр цохиод авсан. Гэтэл тэр нохойны эзэн нь гай болж концлагерийн дарга Радомски (Пауль фон Радомски, 1945 онд нас барсан) байв. Маргааш өглөө нь тэр гайт траншейг ухаж байсан хоригдлуудыг жагсаан нэг, хоёроор тоолуулсан. 1-ийн тоог Н.Трусевич, И.Кузменько, А.Клименко нар авав. . . Энэ үйл явдлыг миний найз хөл бөмбөгчин, тэр явдлыг нүдээр үзсэн Ф.Тютчев баталсан. Түүнд аз таарч тухайн үед 2-ыг тоолжээ.}}

&quot;''Динамо''&quot; багийн ахмад тоглогч В.Ногачевский&lt;ref name=&quot;Развенчанные мифы «матча смерти»&quot;/&gt;:
{{Quotation|... хоригдлууд хотод ажиллаж байв. Нэг удаа тэр бригадад  Трусевич, Кузьменко, Клименко нар ажиллаж байв. Тэдэнд Короленкогийн гудамжны 33-д байрлах гестапогийн байрны урд талбайг асфальтдах үүрэг өгчээ. Хоригдлуудын хамаатан садангууд нь энэ тухай мэдээд идэж, уух зүйл бэлдээд ажиллаж буй газрынх нь ойролцоо аваачиж тавьжээ. Энэ үед концлагерийн дарга Радомски өөрийн нохойг хөтлөн гарч ирсэн байна. Нохой нь идэх  юмны үнэр аваад гасалж эхэлжээ. Хоригдлууд нохойг нь аргадах гэсэн боловч Радомски түгшүүр зарлажээ. Энэ үед хуягууд ирэн хоригдлуудыг концлагерь руу аваад явсан. Тэднийг доош нь харуулж газар хэвтүүлж байгаад 3 болсныг нь буудаж байв. Кузьменко, Клименко 2 амь үрэгдэв. Харин Н.Трусевич хэн хэн буудуулав гэдгийг өндийж харж байгаад буудуулсан. Тэр уг нь буудуулах ёсгүй байсан.}}

Тухайн үйл явдлын гэрч Сырецкийн концлагерийн хоригдол асан И.Бродскийн (1943 оны 9 сарын 29-нд концлагериас оргосон хоригдлуудын нэг, 1943 оны 12 сард Улаан Армид элсэн 1944 онд фронтод амь үрэгдсэн) мэдүүлгээс&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;:
{{Quotation|... 1943 оны 2 сард гестапогийн байрыг засварлахаар явсан хэсэг хоригдлуудыг санаж байна. Тэр хоригдлуудыг орой авчирсан. Эдгээр хоригдлууд гестапогийн офицер руу халдахыг завдсан тул газар дээр нь 5 хоригдлыг устгасан гэж зарлаад одоо 20 хоригдлыг цаазлах болно гэж мэдэгдсэн. Германчууд 20 хоригдлыг ялгаж аваад жагсаалын өмнө буудаж алсан. Тэдний дунд Киевийн &quot;Динамо&quot; багийн тоглогчид болох Трусевич, Клименко нар байсан.}}

Энэ үйл явдлыг үнэн бодитоор нь зөвхөн Ф.Тютчев (нэг бригадад ажиллан, цаазлах үед нэг шугаманд жагсаж байсан) л мэдэж байв. Хожим түүнийг Сырецкийн концлагерьт үйлдэгдэж байсан цэргийн гэмт хэрэгтэй холбогдуулан гэрчээр хэд хэдэн удаа байцаажээ. Гэвч түүний нөхөд - хөлбөмбөгчид хэрхэн амь үрэгдсэн талаарх бодит мэдээ ямар ч баримтад байхгүй&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;.

П.Комаровоос бусад нь бүгд концлагериас зугатаж чаджээ.

М.Свиридовскийн мэдүүлгээс: &quot;''... хамгийн түрүүнд концлагериас 3 ачигчийн хамт Тютчев зугатсан. Дараа нь Гончаренко бид 2 бүхэл бүтэн бригадаараа 16-уулаа зугатсан. Бидэнд цагдаагийн хэсгийхэн тусалсан. Яагаал гэвэл тэдэн дотор манай хэсэг хөл бөмбөгчид байсан. Биднийг зугатаж эхлэх үед анзаараагүй царайлан өөр тийшээ харж байсан. Энэ орголт 9 сарын 19-нд болсон''&quot;&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;.

М.Путистин 1943 оны 10 сард зугатаж яваад Пославичи тосгоны ойролцоо Улаан Армитай таарчээ.

П.Комаровыг 1943 оны 9 сард ухарч байсан эзлэн түрэмгийлэгчид Герман руу авч явсан байна.

&quot;''Старт''&quot; багийн бүрэлдэхүүний тоглогчдоос Георгий Тимофеев, Лев Гундарев хоёр цагдаагийн газар ажилладаг байв. Киевийг буцаан авсны дараа хоёуланг нь Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны (НКГБ-Народный Комитет Государственной Безопасности) ажилтнууд баривчилсан. Эхнийхэд нь 10 жил, дараагийнхад нь 5 жилийн хорих ял оноон засан хүмүүжүүлэх хорих анги явуулсан. Георгий Швецовыг мөн баривчлан 15 жилийн хорих ял оноосон. 10 жил гаруй ялаа эдлээд Киевтээ буцан ирсэн. Хэд хэдэн газар ажиллаж байсан, хэзээ, хаана нас барсан нь тодорхойгүй.

Николай Голембиовский хэдэн жил нуугдаж амьдарсан. Георгий Кузьмины ярьснаар дайны дараа түүнтэй &quot;''Динамо''&quot;-гийн экс тоглогч Василий Правоверов Киевийн нэгэн гудамжинд тааралдсан. Николай Голембиовскийг Горкийн гудамжинд оршин суудаг болохыг нь мэдсэн бөгөөд яг тэр хаягаар нь 1948 онд баривчлан 25 жилийн ял өгчээ.

Герман руу ачигдаж явсан Павел Комаров дайны дараа Европт амьдарч байгаад Канадад очин 1970-аад оны үед нас баржээ.

===Домог төрсөн нь===

Хамгийн анх буудуулан нас барсан Киевийн &quot;Динамо&quot; багийн гишүүдийн тухай &quot;Известия&quot; сонины 1943 оны 11 сарын 16-ны өдрийн сонинд тэмдэглэжээ. Киевийн сонины цэргийн сурвалжлагч: &quot;... тэд Киевийн &quot;Динамо&quot; багийн тоглогчид байсан бөгөөд удаан хугацааны турш германчуудаас нуугдаж чадсан. Өлсгөлөнгөөс аврагдаж, амьдрах шаардлагатай байсан тул талхны үйлдвэрт ажилд оржээ. Гестапогийнхан тэднийг баривчлан удаан хугацаанд хонгилдоо хорьж, тамлан зовоож байгаад буудан алжээ&quot;.

1958 оны 11 сарын 21-нд 15 жилийн дараа &quot;Вечерний Киев&quot; сонинд Петр Северовын &quot;Сүүлчийн тулаан&quot; нэртэй өгүүлэл гарчээ. Тэр ондоо Петр Северов, Наум Халемский нарын ижил нэртэй тууж хэвлэгдсэн. Үйл явдал нь эзлэгдсэн Киев хотын &quot;''Динамо''&quot; багийн гишүүд талхны үйлдвэрт ажиллаж байсан тухай, германы багтай хэд хэдэн хөл бөмбөгийн тоглолт хийсэн тухай, хэрхэн ялсан тухай, яаж баривчлагдсан тухай, 1943 оны өвөл яагаад буудуулсан тухай гардаг.

Анх 1943 оны 11 сарын 16-ны өдрийн &quot;Известия&quot; сонины 270-рт Лев Кассиль 1942 оны зун Киевт өрнөсөн тоглолтын тухай &quot;'''Үхлийн тоглолт'''&quot; нэртэй өгүүллэг бичсэн. Цэргийн сурвалжлагч Е.Кригер &quot;Київська правда&quot; сонины 1943 оны 17-рт &quot;Так было в Киеве&quot; өгүүллэгт, &quot;У Сирецькому концлагері&quot; дурсамжинд &quot;Үхлийн тоглолт&quot; гэсэн нэрийг тус тус хэрэглэсэн байна&lt;ref name=&quot;2000.net.ua&quot;/&gt;.

Анх 1946 оны 8 сарын 24-ний Киевийн &quot;Сталинское племя&quot; сонины 164-рт &quot;'''Үхлийн тоглолт'''&quot;-ын тухай Александр Борщаговскийн кино зохиол тавигдаж эхэлсэн. Энэ кино зохиол 10 гаруй дугаар дамжин хэвлэгдсэнээс сонины редакци уншигчиддаа хандан &quot;Мосфильм&quot;-д зориулан бичсэн энэ кино зохиолын талаархи сэтгэгдлээ ирүүлэхийг хүссэн байна. Сүүлд Борщаговский кино зохиолоо ном болгон 1959 онд 150000 хувиар хэвлүүлсэн байдаг.

1959 онд &quot;Физкультура и спорт&quot; сонины редакци Петр Северов, Наум Халемски нарын хамтын бүтээл &quot;Сүүлчийн тулаан&quot; туужийг хэвлэжээ. Энэ туужийн өмнөх үгийг тухайн тоглолтод оролцсон хөл бөмбөгч бичсэн байдаг. Уг туужид украинчуудын өрсөлдөгч нь германы агаарын довтолгооноос эсэргүүцэх ангийн шигшээ баг байсныг тэмдэглэсэн. Хожим 1963-1964 онд энэ түүхээр &quot;Мосфильм&quot; киностудид &quot;Третий тайм&quot; нэртэй уран сайхны киног бүтээж дэлгэцэнд гаргасан.

&quot;Юность&quot; сэтгүүлийн 1966 оны 9 сарын нэгэн дугаарт Анатолий Кузнецовын &quot;Бабий Яр&quot; найраглал тавигдсан. Энэ найраглалын нэг бүлэгт Киевийн талхны үйлдвэрийн хөл бөмбөгийн &quot;''Старт''&quot; баг хэрхэн дайсны багийг ээлж  дараалан ялсан тухай гардаг.

===Домгийг эсэргүүцсэн нь===

1987 оны зөвлөлтийн хөлбөмбөгийн тухай өгүүлсэн нэгэн сэтгүүлд 1942 оны зун өрнөсөн үйл явдлын тухай &quot;Үхлийн тоглолт&quot; нэрийг хэрэглэн бичсэн боловч зөвхөн амь үрэгдсэн 4 хөлбөмбөгчнийг л хамаатуулж байв. Гэвч олон нийт Киевийн &quot;''Динамо''&quot; багийн бараг бүх тоглогч амь үрэгдсэн гэсэн таамгийг л хүлээн зөвшөөрч байв.

1992 онд Георгий Кузьмины &quot;Үхлийн тоглолтын үнэн буюу та нарын мэдэхгүй Динамо&quot; ном хэвлэгдсэн. 1994 оны 11 сарын 12-ны &quot;Всеукраинские ведомости&quot; сонинд кино шүүмжлэгч Олег Ясински &quot;Үхлийн тоглолт болсон уу?&quot; нийтлэл хэвлэгдсэн нь олныг шуугиулсан.

&quot;Үхлийн тоглолт&quot;-той холбон 1974 онд Гамбургийн прокурорын газраас эрүүгийн хэрэг үүсгэн 31 жил шалгаад 2005 оны 2 сард эрүүгийн хэргээ хаасан байна. Прокурор Йохан Кульманы дүгнэлт&lt;ref name=&quot;otechestvo.org.ua&quot;/&gt;:
{{Quotation|... хөл бөмбөгчдийн баривчлагдсан шалтгааныг тогтоох боломж олдсонгүй. 1942 оны 8 сарын 9-нд өрнөсөн тоглолтоос хойш нилээн хугацаа өнгөрсний дараа 1943 оны хавар Сырецкийн концлагерийн дарга Пауль фон Радомскийн тушаалаар Трусевич, Кузьменко, Клименко нарын хөл бөмбөгчид бусад хоригдлуудын хамт буудуулжээ. Гестапогийн офицерт халдсан гэсэн таамаг байгаа боловч батлагдаагүй. Мөн оргосон хоригдлуудаас болсон, урвагчдын золиос болсон гэсэн хэд хэд таамаглалууд байсан ч мөн адил батлагдсангүй. 
Гагцхүү үнэн шалтгааныг 1945 оны 3 сарын 14-нд Штульвайсенбургийн дэргэд нас барсан, буудан хороох тухай тушаал өгсөн Сырецкийн концлагерийн дарга асан Пауль фон Радомски л мэднэ.Гагцхүү 1943 онд Сырецкийн концлагерийн  даргын тушаалаар үл мэдэгдэх, нэр усыг нь тогтоох боломжгүй цагдаа нар хөл бөмбөгчдийг буудан хороож амийг нь егүүтгэсэн гэдэг нь л тодорхой байна. Мөн Николай Короткихын амь үрэгдсэн явдлыг ч тогтоох боломж олдсонгүй. Түүний Киевийн гестапогийн хонгилд хэрхэн үрэгдсэн талаархи мэдээ баримт, гэрч, боломжит гэмт хэрэгтнүүдийн нэр зэрэг нь олдсонгүй, тогтоогдсонгүй. Иймээс дахин энэ асуудлаар эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгах үндэслэл алга.}}

===Дурсгал===

1964 оны 9 сард Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Зөвлөлийн шийдвэрээр &quot;Үхлийн тоглолт&quot;-д оролцсон хөл бөмбөгчид болох Николай Трусевич, Алексей Клименко, Иван Кузьменко, Николай Коротких нарыг &quot;За отвагу&quot; медалиар нэхэн шагнажээ. Түүнчлэн Владимир Балакин, Макар Гончаренко, Михаил Мельник, Михаил Путистин, Михаил Свиридовский, Василий Сухарев нарын 6 тоглогчдыг &quot;За боевые заслуги&quot; медалиар шагнасан байна&lt;ref name=&quot;sport-express.ru&quot;/&gt;. Шагнасан тухай шийдвэрийг 1964 оны 9 сарын 10-ны &quot;Правда&quot; (№ 254) сонинд нийтлэгдсэн байна.

Путистин Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны (КГБ-Комитет Государственной Безопаности) төрөл бүрийн дарамт, сэжгээс шалтгаалан шагналаасаа татгалзсан. Түүнчлэн хожим амь үрэгдсэн А.Ткаченко, 1959 онд зүрхний шигдээсээр нас барсан Ф.Тютчев нар шагналаа авч чадаагүй.

1971 оны 6 сарын 19-нд &quot;Динамо&quot; цэнгэлдэх хүрээлэнд 4 хөлбөмбөгчний дүрс бүхий хөшөөг босгожээ. Хөшөөн дээр Степан Олейникийн доорхи шүлэг бий.
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{|
|-
|&lt;poem&gt;
За наше сьогодні прекрасне
Вони полягли у двобої…
В віках ваша слава не згасне,
Безстрашні спортсмени-герої.
&lt;/poem&gt;
|}
&lt;/div&gt;

1981 онд &quot;Зенит&quot; нэртэй байсан цэнгэлдэх хүрээлэнг &quot;Старт&quot; нэртэй болгон &quot;Үхлийн тоглолт&quot;-д зориулсан барилгын зохиомжийг босгосон.

1999 онд Киевийн Щусев, академич Грековын гудамжны хооронд буюу Сырецкийн концлагерийн хоригдлуудыг цаазалж байсан газрын ойролцооноос хөлбөмбөгийн гутал (ши-пи) олдсоныг тэнд нь дурсгалын тэмдэг болгон хадсан байна.

==Дэлгэцэнд==
;Баримтат кино:
*&quot;Смертельный поединок&quot;. ОРТ - &quot;Искатели&quot; нэвтрүүлэг, 2006 он
;Уран сайхны кино:
*&quot;Третий тайм&quot; - ЗХУ, 1962 он, &quot;Үхлийн тоглолт&quot;-ын 20 жилийн ойд зориулсан
*&quot;Матч&quot; - ОХУ, 2012 он, &quot;Үхлийн тоглолт&quot;-ын 70 жилийн ойд зориулсан

==Эх сурвалж== 
{{Reflist}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн тоглолт]]
[[Ангилал:Украины хөлбөмбөг]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний спорт]]
[[Ангилал:Вермахтын спорт]]
[[Ангилал:Вермахтын Люфтваффе]]
[[Ангилал:Германы Украин дахь булаан эзлэлт 1941–1944]]
[[Ангилал:Киевийн спорт]]</text>
      <sha1>ciwf2rhtq2a7tms58wxszm2nfrznq3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Могол Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31708</id>
    <revision>
      <id>869175</id>
      <parentid>855977</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8846" sha1="3qf1di3sggr5y3w0yj8ha02j931mcbw" xml:space="preserve">[[Зураг:Ih Mogol.png|thumb|right|200px]]

Моголын эзэнт гүрэн нь Өмнөд Азийн эртний шинэ үеийн хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэг байв. Оргил үедээ тус эзэнт гүрэн баруун зүгт Инд мөрний сав газрын зах хязгаар, баруун хойдод өнөөгийн Афганистаны хойд хэсэг, хойдод Кашмир, зүүн зүгт өнөөгийн Ассам болон Бангладешийн өндөрлөг нутаг, өмнөдөд Өмнөд Энэтхэгийн Деканы өндөрлөг хүртэл өргөн уудам газар нутгийг хамарч байжээ.

Бабур нь өнөөгийн Узбекистаны нутгаас гаралтай Төмөр хаан болон Чингис хааны удмын захирагч байсан бөгөөд хөрш Сафавидын Перс болон Османы эзэнт гүрний дэмжлэгтэйгээр 1526 онд Панипатын анхны тулалдаан-д Делийн султан Ибрахим Лодиг ялж, Хойд Энэтхэгийн тал нутгийг эзлэн авснаар Моголын эзэнт гүрнийг байгуулсан гэж үздэг. Гэвч зарим түүхчид жинхэнэ эзэнт гүрний бүтэц нь Бабурын ач хүү Акбар-ын үед буюу 1600 оны орчим бүрэн төлөвшсөн гэж үздэг.

Энэхүү эзэнт гүрний тогтолцоо 1720 он хүртэл, сүүлчийн агуу хаан Аурангзеб нас барсны дараахан хүртэл оршин тогтножээ. Аурангзебийн үед эзэнт гүрэн газар нутгийнхаа хамгийн өргөн хэмжээнд хүрсэн байна. Үүнээс хойш Моголын эрх мэдэл аажмаар хумигдан, 1760 он гэхэд зөвхөн Хуучин Делийн орчимд үлдсэн бөгөөд 1857 оны Энэтхэгийн бослого-ын дараа Британийн Раж албан ёсоор эзэнт гүрнийг татан буулгажээ.

Хэдийгээр Моголын эзэнт гүрэн цэрэг дайны хүчээр байгуулагдаж, өргөжин тэлсэн боловч эзлэн захирсан ард түмэн, соёлыг хүчтэй дарлан устгах бодлого баримтлаагүй юм. Харин шинэ захиргааны тогтолцоо нэвтрүүлж, олон янзын язгууртан, эрх баригч бүлгийг нэгтгэн оролцуулснаар илүү үр ашигтай, төвлөрсөн, нэгдмэл төрийн удирдлагыг бий болгожээ.

Эзэнт гүрний эдийн засгийн гол үндэс нь газар тариалангийн татвар байв. Энэ тогтолцоог Акбар хаан боловсронгуй болгосон бөгөөд тариачдын ургацын талаас илүү хувийг татварт авдаг байжээ. Татварыг мөнгөн тэмдэгтээр төлөх боломжтой байсан нь тариачид, гар урчуудыг илүү том зах зээлд оролцох нөхцөл бүрдүүлсэн байна.

17-р зууны турш эзэнт гүрний дотор харьцангуй тогтвортой байдал хадгалагдсан нь Энэтхэгийн эдийн засгийн өсөлтөд чухал нөлөө үзүүлжээ. Мөн Энэтхэгийн далайд Европчуудын нөлөө өсөн нэмэгдэж, Энэтхэгийн түүхий эд болон боловсруулсан бүтээгдэхүүний эрэлт ихэссэнээр Моголын ордонд асар их баялаг төвлөрсөн байна. Үүний үр дүнд Моголын язгууртнууд тансаг хэрэглээтэй болж, уран зураг, уран зохиол, нэхмэл эдлэл, архитектурын хөгжилд ихээхэн хөрөнгө зарцуулжээ. Ялангуяа Шах Жахан-ы үед урлаг, архитектур дээд цэгтээ хүрсэн байна.

Моголын үеийн ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн дурсгалуудад Агра цайз, Фатехпур Сикри, Улаан цайз, Хумаюны бунхан, Лахорын цайз, Шалимарын цэцэрлэг болон [[Таж Махал]] зэрэг алдарт дурсгалууд багтдаг. Таж Махалыг “[[Энэтхэг]] дэх исламын урлагийн үнэт эрдэнэ бөгөөд дэлхийн соёлын өвийн нийтээр биширдэг гайхамшигт бүтээлүүдийн нэг” хэмээн тодорхойлдог байна.

== Нэр ==
Моголын эзэнт гүрэн гэх нэрийн &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Могол&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ([[Англи хэл|англиар]] Mughal, Mogul, Moghul гэж мөн бичдэг) хэмээх үг нь Энэтхэг-Перс хэлний “Монгол” гэсэн үгийн хувилбар юм. Гэвч Моголын угсааны анхны дагалдагчид нь жинхэнэ монголчууд бус, харин Цагаадайн түрэгүүд байжээ. Энэтхэгт тэднийг Монголчуудтай холбон “Могол” хэмээн нэрлэсэн нь тухайн үед Делийн султант улс-ыг захирч байсан афган язгууртнуудаас ялгах зорилготой байсан аж.

Барууны орнуудад “Grand Mughal” буюу “Агуу Могол” гэсэн нэр томьёог эзэн хааныг нэрлэхэд хэрэглэдэг байсан бөгөөд цаашлаад бүх эзэнт гүрнийг төлөөлөх нэр болсон байна. Гэвч “Могол” гэх нэр томьёоны зөв хэрэглээ өнөөдөр ч түүхч, Энэтхэг судлаачдын дунд маргаантай хэвээр байдаг. Зарим судлаач, тухайлбал Маршалл Ходжсон, энэ угсааг “Төмөрийн угсааныхан” буюу “Индо-Төмөрийнхэн” гэж нэрлэх нь илүү зөв гэж үзжээ.

Эзэнт гүрний албан ёсны нэрэнд хамгийн ойр хэрэглэгдэж байсан нэр бол Хиндустан байв. Энэ нэрийг Айн-и-Акбари зэрэг сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Моголын захиргааны баримт бичгүүдэд мөн эзэнт гүрнийг “Хиндустаны эзэмшил” (Wilāyat-i-Hindustān), “Хиндийн орон” (Bilād-i-Hind), “Аль-Хиндийн султант улс” (Salṭanat al-Hindīyyah) гэх мэтээр нэрлэж байжээ. Аурангзеб-ын булшны бичээсэд ч ийм нэр хэрэглэгдсэн байдаг.

Мөн сүүлчийн могол хаан Бахадур Шах Зафар өөрийн улсыг хиндустан хэлээр “Хиндостон” буюу “Хиндийн орон” хэмээн нэрлэж байжээ. Тухайн үеийн Хятадын түүхэн сурвалжуудад ч Моголын эзэнт гүрнийг “Хиндустан” гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Могол хаад өөрсдийн угсааг Гуркани (Gūrkāniyān) хэмээн нэрлэдэг байсан нь тэдний өвөг дээдэс Төмөртэй холбоотой юм. Төмөр нь Чингис хааны угсааны гүнжтэй гэрлэсний дараа “Гүргэн” буюу “хүргэн” гэсэн утгатай Gūrkān цол хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд үүнээс “Гуркани” гэх нэр үүссэн байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mughal Empire|Их Могол улс}}

[[Ангилал:Их Могол Улс| ]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн ислам]]
[[Ангилал:1526 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1858 онд татан буугдсан]]


{{stub}}</text>
      <sha1>3qf1di3sggr5y3w0yj8ha02j931mcbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаркханд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31987</id>
    <revision>
      <id>869218</id>
      <parentid>822752</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Jharkhand_Rajakiya_Chihna.svg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 3 September 2026.</comment>
      <origin>869218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10681" sha1="40lacebhr40zsddofd5sezm539gar3z" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Энэтхэгийн муж}}
{{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр
| name = Жаркханд
| native_name = झारखंड
| type = Муж
| image_seal =
| image_skyline = {{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 300
| image_style              =
| caption_align            = center
| perrow                   = 1/2/2/2/2
| image1 =  Shikharji Parasnath Giridih.jpg
| caption1 = [[Шихаржи|Саммет Шихар Тирт]], [[Параснат]], [[Гиридих]]
| image2         = Wild Abode.jpg
| caption2       = [[Жамшедпур]]
| image3         = Bhatinda_Falls_1.jpg
| caption3       = [[Бхатинда хүрхрээ]], [[Дханбад]]
| image4         = Panchet Dam (DVC) Dhanbad.jpg
| caption4       = [[Панчет далан]], [[Дханбад]]
| image5         = Dassam fall, ranchi.jpg
| caption5       = [[Дассамын хүрхрээ]], [[Ранчи]]
| image6         = Baba Dham.jpg
| caption6       = [[Байдянат сүм]]
| image7         = Topchanchi Lake view.jpg
| caption7       = [[Топчанчи]], [[Дханбад]]
| image8         = IIT_Dhanbad.jpg
| caption8       = [[ЭТХ Дханбад]], [[Дханбад]]
| image9         = Maithon dam, india.jpg
| caption9       = [[Майтон далан]], [[Дханбад]]
}}
| etymology = &quot;Ойн газар&quot;
| nickname = &quot;Ойн нутаг&quot;
| motto = Satyameva Jayate &lt;br /&gt;
(Зөвхөн үнэн ялдаг)
| image_map = IN-JH.svg
| coordinates = {{coord|23.35|85.33|region:IN-JH_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = Зүүн Энэтхэг
| before_was = [[Бихар]]ын нэг хэсэг
| formation_date2 = formation1
| formation_date4 = 11 сарын 15, 2000
| capital = Ранчи
| largestcity = Жамшедпур
| districts = [[Жархандын тойргийн жагсаалт|24 (5 хэлтэс)]]
| Governor = [[Сантош Гангвар]]
| Chief_Minister = [[Хемант Сорен]]
| party = [[Жархандын чөлөөлөх фронт|ЖЧФ]]
| judiciary = [[Жархандын дээд шүүх]]
| legislature_type = Нэг танхимт
| assembly = [[Жархандын хууль тогтоох ассамблей]]
| assembly_seats = 81 суудал
| rajya_sabha_seats = 6 суудал
| lok_sabha_seats = 14 суудал
| area_total_km2 = 79716
| area_rank = 15-р байр
| length_km = 463
| width_km = 380
| elevation_m = 277
| elevation_max_m = 1,382
| elevation_max_point = [[Параснат]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2005-10-18 |title=Important Tourist attraction of Giridih|url=http://giridih.nic.in/Tourist.htm#parasnath |access-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051018105211/http://giridih.nic.in/Tourist.htm#parasnath |archive-date=2005-10-18 }}&lt;/ref&gt;
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf |title= Jharkhand Profile 2011 Census |publisher= Ерөнхий бүртгэгч ба хүн амын тооллогын комиссар, Энэтхэг |access-date= 2025-06-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160422071627/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf |archive-date= 2016-04-22 |url-status= live |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| population_total = {{Increase}} 32,988,134
| population_as_of = 2011
| population_rank = 14-р байр
| population_urban = 24.05%
| population_rural = 75.95%
| population_density = 414
| 0fficial_Langs = [[Хинди хэл]]&lt;ref name=&quot;NCLM52nd&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Хэлний цөөнхийн асуудал эрхэлсэн комиссарын илтгэл: 52 дахь илтгэл (2014 оны 7 сараас 2015 оны 6 сар хүртэл) |pages = 43–44 |publisher = Энэтхэгийн Засгийн газрын цөөнхийн хэрэг эрхлэх яамны Хэлний цөөнхийн асуудал эрхэлсэн комиссар |access-date = 2025-06-22 |df = dmy-all |archive-url = https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date = 2016-11-15}}&lt;/ref&gt;
| additional_official = {{hlist |[[Ангика]] |[[Бенгал хэл|Бенгал]] |[[Бхожпури хэл|Бхожпури]] |[[Бхумиж хэл|Бхумиж]] |[[Хо хэл|Хо]]| [[Хариа хэл|Хариа]] | [[Хорта хэл|Хорта]] | [[Курмали хэл|Курмали]] | [[Курух хэл|Курух]] | [[Магахи хэл|Магахи]] | [[Майтхили хэл|Майтхили]]|[[Мундари хэл|Мундари]] | [[Нагпури хэл|Нагпури]] | [[Одиа хэл|Одиа]] | [[Сантали хэл|Сантали]] |[[Урдү хэл]]&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=The Avenue Mail |date=2018-03-21 |access-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=2019-03-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jharkhand notifies Bhumij as second state language |url=https://avenuemail.in/jharkhand-notifies-bhumij-as-second-state-language/ |access-date=2025-06-22 |work=The Avenue Mail |date=5 January 2019 |archive-date=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423064556/https://avenuemail.in/jharkhand-notifies-bhumij-as-second-state-language/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
| official_script = [[Деванагари бичиг]]
| GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|556286|c|lk=r}} &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://prsindia.org/budgets/states/jharkhand-budget-analysis-2025-26 | title=Jharkhand Budget Analysis 2025-26 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_year = 2025-26
| GDP_rank = 19-р байр
| GDP_per_capita = {{increase}} {{INRConvert|115960|lk=r}} (2025-26)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://prsindia.org/budgets/states/jharkhand-budget-analysis-2025-26 | title=Jharkhand Budget Analysis 2025-26 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_per_capita_rank = 29-р байр
| HDI = {{Increase}} 0.600&lt;ref&gt;{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt; {{color|Orange|дундаж}}
| HDI_year = 2022
| HDI_rank = 35-д
| literacy = 76.7%&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=2024-09-23 |publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны алба, Статистикийн яам, хөтөлбөрийн хэрэгжилт, Энэтхэгийн Засгийн газар |year=2024 |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 &amp; above, rural+urban (column 6))}}&lt;/ref&gt;
| literacy_year = 2024
| literacy_rank = 32-т
| sex_ratio = 948[[эмэгтэй|♀]]/1000 [[эрэгтэй|♂]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019-2021)|url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14|website=Эрүүл мэнд, гэр бүлийн халамжийн яам, Энэтхэг|access-date=2025-06-22|archive-date=2023-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| sexratio_year = 2021
| sexratio_rank = 26-д
| iso_code = IN-JH
| registration_plate = JH
| website = jharkhand.gov.in
| image_highway = SH IN-JH.png
| SH_numbers = [[Жаркханд мужийн хурдны замын жагсаалт|JH SH1 - JH SH]]
}}

'''Жаркханд''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Jharkhand'' [{{IPA|ʤʰɑːrkʰʌɳɖ}}]) — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн дорнод биед оршдог '''[[муж]]'''.

79 мянган км² газар нутаг, 33 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь [[хинди хэл|хинди]].

== Газар зүй ==
[[Зураг:Jharkhand locator map.svg|thumb|left|180px|Нутгийн хуваарь]]
Жарканд нутаг Энэтхэг орны дорнод хэсэгт оршдог. 

[[Бихар]], [[Уттар Прадеш]], [[Чаттисгар]], [[Орисса]], [[Өрнөд Бенгал]] мужтай хиллэдэг.

Нутгийн ихэнх хэсгийг Чотанагпурын тэгш өндөрлөг гэдэг. 29.6% нь ой.

[[Субарнарека]], [[Коэл]], [[Дамодар]] зэрэг гол мөрөн урсдаг. 

Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь [[Парашнат]] (1366 м) юм.

== Хүн ам зүй ==

Орисса мужийн хүн амын олонх төрөлхийн [[хинди хэл|хинди]] хэлтэй. Хүн амын 28% овог аймаг.  

67.8% [[хиндү]], 14.5% [[лал]],  12.8% [[сарна шашин|сарна]], 4.3% [[христийн шашин|христ]]ийн шашин шүтлэгтэй.

=== Хот суурин ===
Томоохон хот (2011 оны байдлаар):
* [[Жамшедпур]] – 1,339,438 хүнтэй,
* [[Данбад]] – 1,196,214,
* [[Ранчи]] – 1,120,374,
* [[Бокаро]] – 564,319.

== Түүх ==
Эрт дээр үед Жаркханд нутгийн умард хагас [[Магада]], өмнөд хагас [[Калинга]] улсын мэдэлд байв. 

2000 онд [[Бихар]] мужаас Жаркханд мужийг салган байгуулжээ. 

Энэтхэгийн дорно өмнөд нутгаар тархсан [[Нахал]] тэрслүү бүлэг Жаркхандад идэвхтэй байгаа.

==Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Tribes and nature of Galudi, jharkhand, india.jpg
Dimna Dam during monsoon season.jpg
Yellow Pumpkin from Banapiri village 1 - Jharkhand state of India.JPG
&lt;/gallery&gt;

==Эшлэл==
{{reflist|30em}}

{{Энэтхэг}}
[[Ангилал:Жаркханд| ]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]]</text>
      <sha1>40lacebhr40zsddofd5sezm539gar3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ке Сүньхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32399</id>
    <revision>
      <id>869246</id>
      <parentid>827450</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3463" sha1="8jyls0a0rfie80u50ydu834eopcr93r" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1979|08|02}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эмэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]] |-48 кг}}
{{МедальМөнгө|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]] |-57 кг}}
{{МедальХүрэл|[[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальМөнгө|[[1997 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 1997]] |-52 кг}}
{{МедальХүрэл|[[1999 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бирмингем 1999]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[2001 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мюнхен 2001]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[2003 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 2003]] |-57 кг}}
{{МедальАлт|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-57 кг}}
{{МедальАлт|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-57 кг}}
}}

'''Ке Сүнь-хи́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 계순희, латин үсэгт хэвшсэн нь Kye Sun-Hui) — [[1979]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 48, 52, 57 кг жинд 1996-2007 оны хоорондох он жилүүдэд олимпын алт ([[Атлантын олимп|1996]]), мөнгө ([[Сиднейн олимп|2000]]), хүрэл (2004) медаль авсан дээрээ [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] 4 удаагийн (2001, 2003, 2005, 2007) аварга болсон [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1075/ Ке Сүнь-хи] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн азийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга]]
[[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1979 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>8jyls0a0rfie80u50ydu834eopcr93r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869259</id>
      <parentid>869246</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3459" sha1="j27zpncj7n5lu1177shx74yzucxofx6" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1979|08|02}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эмэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]] |-48 кг}}
{{МедальМөнгө|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]] |-57 кг}}
{{МедальХүрэл|[[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] |-52 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальМөнгө|[[1997 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 1997]] |-52 кг}}
{{МедальХүрэл|[[1999 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бирмингем 1999]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[2001 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мюнхен 2001]] |-52 кг}}
{{МедальАлт|[[2003 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 2003]] |-57 кг}}
{{МедальАлт|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-57 кг}}
{{МедальАлт|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-57 кг}}
}}

'''Ке Сүнь-хи́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 계순희, латин үсэгт хэвшсэн нь Kye Sun-Hui) — [[1979]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 48, 52, 57 кг жинд 1996-2007 оны хоорондох он жилүүдэд олимпын алт ([[Атлантын олимп|1996]]), мөнгө ([[Сиднейн олимп|2000]]), хүрэл (2004) медаль авсан дээрээ [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] 4 удаагийн (2001, 2003, 2005, 2007) аварга болсон [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1075/ Ке Сүнь-хи] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн азийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга]]
[[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1979 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>j27zpncj7n5lu1177shx74yzucxofx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Гёнъил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32400</id>
    <revision>
      <id>869280</id>
      <parentid>827451</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2235" sha1="c3khmcbnidkueq9ru49jkw32yf3j3g6" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1989|8|7}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальХүрэл|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 55 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальАлт|[[2009 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хернинг 2009]] |55 кг}}
{{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{МедальМөнгө| [[2010 оны Азийн наадмын бөх барилдаан|Гуанжоу 2010]]|55 кг }}
}}

'''Ян Гён-и́л''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 양경일], латин үсэгт хэвшсэн нь Yang Kyong-Il) — [[1989]] онд төрсөн, эрэгтэй [[чөлөөт бөх|чөлөөт]] барилдааны 55 кг жингийн олимпын хүрэл ([[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]) медальт, дэлхийн аварга ([[2009 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2009]]), Азийн наадмын мөнгө ([[2010 оны Азийн наадмын бөх барилдаан|2010]]), [[Бөх барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ААШТ-ий]] алт (2011), мөнгө, хүрэл медальт, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]].

==Эх сурвалж ==
* Тамирчид олимпод тэмцэлдсэн дүн бүртгэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ya/yang-kyong-il-1.html Ян Гён-ил]
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>c3khmcbnidkueq9ru49jkw32yf3j3g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ри Хагсонь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32403</id>
    <revision>
      <id>869272</id>
      <parentid>827452</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="9vp32uovjqr0ergxmz8extc501iprwo" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | 52 кг}}
}}

'''Ри Хаг-со́нь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 리학선, дуудлага нь [рий-хаг соон&lt;sub&gt;ь&lt;/sub&gt;],  Ri Hak-Son) аль эсвэл '''И Хаг-со́нь''' (이학선, Li Hak-Son) — [[1969]] онд төрсөн, [[Барселоны олимп|1992 оны олимпын]] [[чөлөөт бөх|чөлөөт]] барилдааны 52 кг жингийн аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]].

==Гадаад холбоос==
* Олимпод тэмцэлдсэн тэмдэглэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/li/li-hak-son-1.html Ри Хаг-сонь]
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>9vp32uovjqr0ergxmz8extc501iprwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Ил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32404</id>
    <revision>
      <id>869268</id>
      <parentid>827453</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1623" sha1="pcx9jpjay81fzjnzjpuq549ysznequt" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | 48 кг}}
{{МедальАлт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]] | 48 кг}}
}}

'''Ким Ил''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 김일, дуудлага нь [ким ийл], латин үсэгт хэвшсэн нь Kim Il) — [[1971]] онд төрсөн, эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдааны 48 кг жингийн олимпын хошой ([[Барселоны олимп|1992]], [[Атлантын олимп|1996]]) аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]].

==Гадаад холбоос==
* Олимпод тэмцэлдсэн тэмдэглэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ki/kim-il-2.html Ким Ил]
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1971 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>pcx9jpjay81fzjnzjpuq549ysznequt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Ыньгүг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32405</id>
    <revision>
      <id>869269</id>
      <parentid>827454</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="nnl3l1isux3navwk56fdzafej8l5j27" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт    |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | - 62 кг}}
{{МедальТэмцээн|Дэлхийн АШТ}}
{{МедальАлт    |Анталья 2010 | - 62 кг}}
{{МедальМөнгө  |Парис 2011 | - 62 кг}}
}}

'''Ким Ынь-гүг''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 김은국, латин үсэгт хэвшсэн нь Kim Un-Guk) — [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпын]] эрэгтэй 62 кг жинд дэлхийн дээд амжилт (нийлбэр 327 кг) тогтоон аваргалсан,&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18906742 North Korea's Kim Un Guk wins 62kg weightlifting Olympic gold]&lt;/ref&gt; мөн ДАШТ-д  тэргүүлж (2010), удаалж (2011) амжсан [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]].

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20191018135904/http://www.the-sports.org/ the-sports.org] цахим талбараас [http://www.the-sports.org/weightlifting-kim-un-guk-results-identity-s22-c2-b4-o134-w140125.html Ким Ынь-гүг] (англ.)
{{reflist}}
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1988 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн азийн аварга]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>nnl3l1isux3navwk56fdzafej8l5j27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ом Юньчол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32407</id>
    <revision>
      <id>869270</id>
      <parentid>859320</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="i2mnslpfb2e2gbcpmsz5tl3ooizrf9n" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{bda|1991|11|18}}
|төрсөн_газар  = [[Хойд Солонгос]]ын [[Хойд Хамгён муж]]
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт    |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 56 кг}}
}}

'''Ом Юнь-чо́л''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 엄윤철) — эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]]ийн 56 кг жинд [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпын]] аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]], биеийн жингээсээ гурав дахин хүнд туухай өргөсөн хүн.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121031224628/http://www.london2012.com/news/articles/new-olympic-record-for.html New Olympic record for Om] (англ.)&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалж==
* Хүндийн өргөлтийн тамирчин: [http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=om-yun-chol-1991-11-18&amp;id=7150 Ом Юнь-чол]
{{reflist}}
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн азийн аварга]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>i2mnslpfb2e2gbcpmsz5tl3ooizrf9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паг Хёньсүг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32409</id>
    <revision>
      <id>869271</id>
      <parentid>827456</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1561" sha1="94841zy0v0ld85v3tt5lm8lus1vhw2b" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эмэгтэй [[хүндийн өргөлт]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт    |[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] |63 кг}}
{{МедальТэмцээн|Дэлхийн АШТ}}
{{МедальХүрэл    |Чиангмай 2007 | 3 кг}}
}}

'''Пак Хёнь-сүк''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 박현숙, [[1985]] онд төрсөн) — эмэгтэй [[хүндийн өргөлт]]ийн 63 кг жинд 2007 оны ДАШТ-ээс хүрэл, [[Бээжингийн олимп|2008 оны олимпоос]] аваргын алтан медаль хүртсэн [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]].

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
Зураг:Pak Hyon-Suk.jpg
&lt;/gallery&gt;
{{reflist}}
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1985 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>94841zy0v0ld85v3tt5lm8lus1vhw2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хун Гүгхёнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32493</id>
    <revision>
      <id>869244</id>
      <parentid>827457</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1640" sha1="7sdtoczv0ttcqkvtdpoeurfccg35s0n" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1990|07|01}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл   | [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]| - 66 кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Жүдо барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}}
{{МедальАлт     | Бангкок 2013| - 73 кг }}
}}

'''Хун Гүк-хёнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 홍국현, англи латин үсэгт хэвшсэн нь Hong Kuk Hyon) — [[1990]] онд төрсөн, 66 кг жингийн эрэгтэй жүдо барилдааны Азийн наадмын хүрэл медальт (2010), 73 кг жингийн Ази тивийн аварга (2013), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/57487/ Хун Гүк-хёнь] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7sdtoczv0ttcqkvtdpoeurfccg35s0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869261</id>
      <parentid>869244</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1638" sha1="pyqziqp1vsnq3wclex3ium8oj52npi3" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|1990|07|01}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл   | [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]| - 66 кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Жүдо барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}}
{{МедальАлт     | Бангкок 2013| - 73 кг }}
}}

'''Хун Гүк-хёнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 홍국현, англи латин үсэгт хэвшсэн нь Hong Kuk Hyon) — [[1990]] онд төрсөн, 66 кг жингийн эрэгтэй жүдо барилдааны Азийн наадмын хүрэл медальт (2010), 73 кг жингийн Ази тивийн аварга (2013), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/57487/ Хун Гүк-хёнь] 
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>pyqziqp1vsnq3wclex3ium8oj52npi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паг Чолминь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32728</id>
    <revision>
      <id>869245</id>
      <parentid>827458</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1357" sha1="nq7y0srcai8p60voprx6shz9pj4zdez" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон     = {{PRK}}
|тамир_спорт  = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | {{олимпнаадам}}}}
{{МедальХүрэл   | {{жо2008}} | - 66 кг}}
}}

'''Пак Чол-минь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 박철민, дуудлага нь [пак-чол мийн&lt;sub&gt;ь&lt;/sub&gt;], [[англи хэл|англи латин үсгээр]] Pak Chol-Min) — [[1982]] онд төрсөн, эрэгтэй [[жүдо]] барилдааны 66 кг жингийн олимпын хүрэл медальт ({{жот2008}}), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/43505/judo-results/ Пак Чол-минь]
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}
{{DEFAULTSORT:Пак, Чол-минь}}
[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>nq7y0srcai8p60voprx6shz9pj4zdez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869260</id>
      <parentid>869245</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="4ukdwltffqagowsua6lkwte8akot0bp" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон     = {{PRK}}
|тамир_спорт  = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | {{олимпнаадам}}}}
{{МедальХүрэл   | {{жо2008}} | - 66 кг}}
}}

'''Пак Чол-минь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 박철민, дуудлага нь [пак-чол мийн&lt;sub&gt;ь&lt;/sub&gt;], [[англи хэл|англи латин үсгээр]] Pak Chol-Min) — [[1982]] онд төрсөн, эрэгтэй [[жүдо]] барилдааны 66 кг жингийн олимпын хүрэл медальт ({{жот2008}}), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]].

==Эх сурвалж==
* Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/43505/judo-results/ Пак Чол-минь]
{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}
{{DEFAULTSORT:Пак, Чол-минь}}
[[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>4ukdwltffqagowsua6lkwte8akot0bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кимчи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33187</id>
    <revision>
      <id>869162</id>
      <parentid>802169</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="a1uopzirm6y557oghdwrlud38p9xl8g" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Солонгос нэршил
|Bild=[[File:Various kimchi.jpg|220px]]
|Hangeul=김치|Rr=Гимчи|Mr=Кимч'и}}
'''Кимчи''' ({{lang-ko|김치}}) гэдэг нь [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] үндэстний хоол юм.

==Орц==

*Байцай 5 ширхэг
*Редиска 2 ширхэг 
*Саримсны хумс 5 ширхэг
*Дарс 5 аяга
*Ногоон сонгино 4 ширхэг
*Цагаан гааны үндэс 3 ширхэг
*Гичний навч 300 грамм

==Бэлтгэх арга==
Кимчи дарах савандаа 2.5 грамм давсыг 10 аяга устай хамт хийгээрэй. Байцайгаа сайтар цэвэрлэсний дараа дөрвөн хэсэг болгон хэрчээд бэлтгэсэн усандаа хийж 6-8 цаг дэвтээх хэрэгтэй. Дэвтээсэн байцайгаа гурван минут орчим цэвэр усаар зайлаад цэвэр тавиурт хатаах маягаар бага зэрэг дэлгэж тавь. Ногоон сонгино болон редискаг таван сантиметр орчим урттай хэрчсэний дараа саримс болон цагаан гааны үндсээ жижиглэн хэрчээрэй. Эдгээр зүйлээ хооронд нь сайтар хольж, байцайны навч бүрийнх нь завсар хавчуулж өгөх нь чухал. Ингэхдээ хольц хийхээсээ өмнө навчны хооронд бага зэрэг давс цацах. Бэлэн болгосон кимчигээ битүү саванд хийж нөөшлөх хэрэгтэй.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kimchi|Кимчи}}

[[Ангилал:Кимчи| ]]
[[Ангилал:Панчан]]
[[Ангилал:Байцаатай хоол]]
[[Ангилал:Солонгос хоол]]
[[Ангилал:Үндэсний хоол]]
[[Ангилал:Исгэсэн хоол]]</text>
      <sha1>a1uopzirm6y557oghdwrlud38p9xl8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33638</id>
    <revision>
      <id>869249</id>
      <parentid>818601</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] to [[Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]</comment>
      <origin>818601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10006" sha1="fkqlj5ccov8lrrkdzvzliktnwfmoqup" xml:space="preserve">{{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
| Name               = БНАСАУ
| Nickname           = ''Чолима'' (천리마)
| Badge              = 
| Association        = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]]
| Sub-confederation  = [[Зүүн Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|EAFF]] (Зүүн Ази)
| Confederation      = [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|AFC]] (Ази)
| Coach              = [[Жөрн Андерсен]]
| Captain            = [[Ри Мён-гүк]]
| Most caps          = [[Ри Мён-гүк]] (79)
| Top scorer         = [[Жон Тэ-сэ]]  (15)
| Home Stadium       = [[Ким Ил-сун цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Пхеньян]]
| FIFA Trigramme     = PRK
| FIFA Rank          = {{Nft rank|98|up|14|date=2016 оны 6 сарын 2}}
| FIFA max           = 57
| FIFA max date      = 1993 оны 11 сар
| FIFA min           = 181
| FIFA min date      = 1998 оны 11 сар
| Elo Rank           = {{Nft rank|87|date=2015 оны 6 сар}}
| Elo max            = 26
| Elo max date       = 1966 оны 5 сар
| Elo min            = 98
| Elo min date       = 2015 оны 3 сарын 31
 |pattern_la1 = _dpr15h
 |pattern_b1  = _dpr15h
 |pattern_ra1 = _dpr15h
 |pattern_sh1 = _dpr15h
 |leftarm1    = FF0000
 |body1       = FF0000
 |rightarm1   = FF0000
 |shorts1     = FF0000
 |socks1      = FF0000
 |pattern_la2 = _dpr15a
 |pattern_b2  = _dpr15a
 |pattern_ra2 = _dpr15a
 |pattern_sh2 = _dpr15a
 |leftarm2    = FFFFFF
 |body2       = FFFFFF
 |rightarm2   = FFFFFF
 |shorts2     = FFFFFF
 |socks2      = FFFFFF
|  First game         = {{PRK}} 1–0 {{fb-rt|CHN}} &lt;br/&gt;([[Хятад]], [[Бээжин]]; 1956 оны 10 сарын 7)&lt;ref&gt;[http://www.eloratings.net/North_Korea.htm North Korea matches, ratings and points exchanged&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|  Largest win        = {{PRK}} 21–0 {{fb-rt|GUM}} &lt;br&gt; ([[Тайвань]], [[Тайпэй]]; 2005 оны 3 сарын 11)
|  Largest loss       = {{fb|POR}} 7–0 Умард Солонгос {{PRK|#}}&lt;br/&gt;([[Өмнөд Африк]], [[Кэйптаун]]; 2010 оны 6 сарын 21)
|  World cup apps     = 2
|  World cup first    = 1966
|  World cup best     = Шөвгийн найм, [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]
|  Regional name      = [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]
|  Regional cup apps  = 4
|  Regional cup first = [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]
|  Regional cup best  = 4-р байр; [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]
}}
'''[[Умард Солонгос]]''' (Умард Солонгос, Хойд Солонгос) '''[[улс]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн [[шигшээ баг]]''' буюу [[БНАСАУ]]-ын эрэгтэй хөлбөмбөгийн шигшээ баг [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д хоёр (1966, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) удаа шалгаран өрсөлдөж хамгийн сайндаа шөвгийн наймд (1966) үлдэж байжээ. Мөн [[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ази тивийн АШТ]]-д дөрвөн удаа тэмцэлдэж сайндаа 4-р байр (1980) эзэлж байсан түүхтэй. Умар Солонгосын шигшээ баг сайн үедээ дэлхийд чансаагаар 57 (1993 он), муудаа 181-р байр (1998) эзэлж байсан бол  2016 оны 6-р сарын 2-ны байдлаар 98-р байранд байна.

==Тив дэлхийд тэмцэлдсэн түүх==
{{col-begin}}
{{col-2}}

===[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Он
!Амжилт
!Байр
!{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}}
!{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}}
!{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}}
!{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}}
!{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбгийн тоо}}
!{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбгийн тоо}}
|-
|{{flagicon|Уругвай}} 1930
|rowspan=7 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|Итали|1861}} 1934
|-
|{{flagicon|Франц}} 1938
|-
|{{flagicon|Бразил|1889}} 1950
|-
|{{flagicon|Швейцар}} 1954
|-
|{{flagicon|Швед}} 1958
|-
|{{flagicon|Чили}} 1962
|-
|{{flagicon|Англи}} 1966
|Шөвгийн найм
|8-р байр
|4
|1
|1
|2
| +5
| -9
|-
|{{flagicon|Мексик}} 1970
|rowspan=7 colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Баруун Герман}} 1974
|-
|{{flagicon|Аргентин}} 1978
|-
|{{flagicon|Испани}} 1982
|-
|{{flagicon|Мексик}} 1986
|-
|{{flagicon|Итали}} 1990
|-
|{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} 1994
|-
|{{flagicon|Франц}} 1998
|rowspan=2 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}}&lt;br&gt;[[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]
|-
|{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]
|colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]
|Хэсгийн шат
|32-р байр
|3
|0
|0
|3
| +1
| -12
|-
|{{flagicon|Бразил}} 2014
|colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Орос}} 2018
|rowspan=2 colspan=8|''Ирээдүйд шийдэгдэнэ''
|-
|{{flagicon|Катар}} 2022
|-
|'''Нийлбэр'''
|  colspan=2| '''2/20''' ('''Шөвгийн найм''')
|'''7'''
|'''1'''
|'''1'''
|'''5'''
|'''+6'''
|'''-21'''
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align: center;font-size:90%;&quot;
|-
!colspan=4|ДАШТ-ий долоон тоглолтын тэмдэглэл
|-
!Он!!Даваа!!Бөмбөгний харьцаа!!Дүн
|-
|rowspan=4|1966
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–3''' {{fb|ЗХУ}}||Хожигдсон
|-bgcolor=#FFFFCC
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–1''' {{fb|CHI}}||Тэнцсэн
|-style=&quot;background:#dfd;&quot;
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–0''' {{fb|ITA}}||Хожсон
|-
|2-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''3–5''' {{fb|POR}}||Хожигдсон
|-
|rowspan=4|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–2''' {{fb|BRA}}||Хожигдсон
|-
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–7''' {{fb|POR}}||Хожигдсон
|-
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–3''' {{fb|CIV}}||Хожигдсон
|}
{{col-2}}

===[[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ази тивийн АШТ]]===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=50|Он
!Амжилт
!Байр
!{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}}
!{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}}
!{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}}*
!{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}}
!{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбгийн тоо}}
!{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбгийн тоо}}
|-
|{{flagicon|HKG|1910}} 1956||rowspan=5 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|KOR}} 1960
|-
|{{flagicon|ISR}} 1964
|-
|{{flagicon|IRN|1964}} 1968
|-
|{{flagicon|THA}} 1972
|-
|{{flagicon|IRN|1964}} 1976||colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|KUW}} 1980||4-р байр||4-р байр||6||3||0||3|| +10|| -12
|-
|{{flagicon|SIN}} 1984||colspan=8|''Орох цаазлагдсан''
|-
|{{flagicon|QAT}} 1988||colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|JPN}} 1992||Хэсгийн шат||8-р байр||3||0||1||2|| +2|| -5
|-
|{{flagicon|АНЭУ}} 1996||colspan=8|''Угаасаа ороогүй''   
|-
|{{flagicon|LBN}} 2000||rowspan=2 colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|CHN}} 2004
|-
|{{flagicon|IDN}}{{flagicon|MAS}}&lt;br&gt;{{flagicon|THA}}{{flagicon|VIE}} [[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]||colspan=8|''Орох цаазлагдсан''
|-
|{{flagicon|QAT}} 2011||Хэсгийн шат||12-р байр||3||0||1||2||0|| -2
|-
|{{flagicon|AUS}} 2015||Хэсгийн шат||13-р байр ||3||0||0||3||2||7
|-
|{{flagicon|АНЭУ}} 2019||colspan=8|''Ирээдүйд шийдэгдэнэ''
|-
|'''Нийлбэр'''|| colspan=2| '''4/16''' ('''4-р байр''') ||15||3||2||10|| 14|| 26
|}
{{col-end}}

==Зарим тоглогчид==
* [[Пак Дү-иг]] (1942-) - 1966 оны ДАШТ-ийн хожлын гоол оруулагч
* [[Чон Тэ-се]] (1984-) - довтлогч
* [[Ли Куан-чонь]] (1985-) - хамгаалагч
* [[Пак Нам-чоль]] (1985-) - хагас хамгаалагч

[[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]]</text>
      <sha1>fkqlj5ccov8lrrkdzvzliktnwfmoqup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869251</id>
      <parentid>869249</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9971" sha1="j9w85ht72o5ay78gjku8gx607f4rfmi" xml:space="preserve">{{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
| Name               = БНАСАУ
| Nickname           = ''Чолима'' (천리마)
| Badge              = 
| Association        = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]]
| Sub-confederation  = [[Зүүн Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|EAFF]] (Зүүн Ази)
| Confederation      = [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|AFC]] (Ази)
| Coach              = [[Жөрн Андерсен]]
| Captain            = [[Ри Мён-гүк]]
| Most caps          = [[Ри Мён-гүк]] (79)
| Top scorer         = [[Жон Тэ-сэ]]  (15)
| Home Stadium       = [[Ким Ил-сун цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Пхеньян]]
| FIFA Trigramme     = PRK
| FIFA Rank          = {{Nft rank|98|up|14|date=2016 оны 6 сарын 2}}
| FIFA max           = 57
| FIFA max date      = 1993 оны 11 сар
| FIFA min           = 181
| FIFA min date      = 1998 оны 11 сар
| Elo Rank           = {{Nft rank|87|date=2015 оны 6 сар}}
| Elo max            = 26
| Elo max date       = 1966 оны 5 сар
| Elo min            = 98
| Elo min date       = 2015 оны 3 сарын 31
 |pattern_la1 = _dpr15h
 |pattern_b1  = _dpr15h
 |pattern_ra1 = _dpr15h
 |pattern_sh1 = _dpr15h
 |leftarm1    = FF0000
 |body1       = FF0000
 |rightarm1   = FF0000
 |shorts1     = FF0000
 |socks1      = FF0000
 |pattern_la2 = _dpr15a
 |pattern_b2  = _dpr15a
 |pattern_ra2 = _dpr15a
 |pattern_sh2 = _dpr15a
 |leftarm2    = FFFFFF
 |body2       = FFFFFF
 |rightarm2   = FFFFFF
 |shorts2     = FFFFFF
 |socks2      = FFFFFF
|  First game         = {{PRK}} 1–0 {{fb-rt|CHN}} &lt;br/&gt;([[Хятад]], [[Бээжин]]; 1956 оны 10 сарын 7)&lt;ref&gt;[http://www.eloratings.net/North_Korea.htm North Korea matches, ratings and points exchanged&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|  Largest win        = {{PRK}} 21–0 {{fb-rt|GUM}} &lt;br&gt; ([[Тайвань]], [[Тайпэй]]; 2005 оны 3 сарын 11)
|  Largest loss       = {{fb|POR}} 7–0 Хойд Солонгос {{PRK|#}}&lt;br/&gt;([[Өмнөд Африк]], [[Кэйптаун]]; 2010 оны 6 сарын 21)
|  World cup apps     = 2
|  World cup first    = 1966
|  World cup best     = Шөвгийн найм, [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]
|  Regional name      = [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]
|  Regional cup apps  = 4
|  Regional cup first = [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]
|  Regional cup best  = 4-р байр; [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]
}}
'''[[Хойд Солонгос]]''' (Умард Солонгос) '''[[улс]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн [[шигшээ баг]]''' буюу [[БНАСАУ]]-ын эрэгтэй хөлбөмбөгийн шигшээ баг [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д хоёр (1966, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) удаа шалгаран өрсөлдөж хамгийн сайндаа шөвгийн наймд (1966) үлдэж байжээ. Мөн [[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ази тивийн АШТ]]-д дөрвөн удаа тэмцэлдэж сайндаа 4-р байр (1980) эзэлж байсан түүхтэй. Умар Солонгосын шигшээ баг сайн үедээ дэлхийд чансаагаар 57 (1993 он), муудаа 181-р байр (1998) эзэлж байсан бол  2016 оны 6-р сарын 2-ны байдлаар 98-р байранд байна.

==Тив дэлхийд тэмцэлдсэн түүх==
{{col-begin}}
{{col-2}}

===[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Он
!Амжилт
!Байр
!{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}}
!{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}}
!{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}}
!{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}}
!{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбгийн тоо}}
!{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбгийн тоо}}
|-
|{{flagicon|Уругвай}} 1930
|rowspan=7 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|Итали|1861}} 1934
|-
|{{flagicon|Франц}} 1938
|-
|{{flagicon|Бразил|1889}} 1950
|-
|{{flagicon|Швейцар}} 1954
|-
|{{flagicon|Швед}} 1958
|-
|{{flagicon|Чили}} 1962
|-
|{{flagicon|Англи}} 1966
|Шөвгийн найм
|8-р байр
|4
|1
|1
|2
| +5
| -9
|-
|{{flagicon|Мексик}} 1970
|rowspan=7 colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Баруун Герман}} 1974
|-
|{{flagicon|Аргентин}} 1978
|-
|{{flagicon|Испани}} 1982
|-
|{{flagicon|Мексик}} 1986
|-
|{{flagicon|Итали}} 1990
|-
|{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} 1994
|-
|{{flagicon|Франц}} 1998
|rowspan=2 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}}&lt;br&gt;[[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]
|-
|{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]
|colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]
|Хэсгийн шат
|32-р байр
|3
|0
|0
|3
| +1
| -12
|-
|{{flagicon|Бразил}} 2014
|colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|Орос}} 2018
|rowspan=2 colspan=8|''Ирээдүйд шийдэгдэнэ''
|-
|{{flagicon|Катар}} 2022
|-
|'''Нийлбэр'''
|  colspan=2| '''2/20''' ('''Шөвгийн найм''')
|'''7'''
|'''1'''
|'''1'''
|'''5'''
|'''+6'''
|'''-21'''
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align: center;font-size:90%;&quot;
|-
!colspan=4|ДАШТ-ий долоон тоглолтын тэмдэглэл
|-
!Он!!Даваа!!Бөмбөгний харьцаа!!Дүн
|-
|rowspan=4|1966
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–3''' {{fb|ЗХУ}}||Хожигдсон
|-bgcolor=#FFFFCC
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–1''' {{fb|CHI}}||Тэнцсэн
|-style=&quot;background:#dfd;&quot;
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–0''' {{fb|ITA}}||Хожсон
|-
|2-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''3–5''' {{fb|POR}}||Хожигдсон
|-
|rowspan=4|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''1–2''' {{fb|BRA}}||Хожигдсон
|-
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–7''' {{fb|POR}}||Хожигдсон
|-
|1-р шат||align=&quot;left&quot;|{{PRK|2=БНАСАУ}} '''0–3''' {{fb|CIV}}||Хожигдсон
|}
{{col-2}}

===[[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ази тивийн АШТ]]===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=50|Он
!Амжилт
!Байр
!{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}}
!{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}}
!{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}}*
!{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}}
!{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбгийн тоо}}
!{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбгийн тоо}}
|-
|{{flagicon|HKG|1910}} 1956||rowspan=5 colspan=8|''Угаасаа ороогүй''
|-
|{{flagicon|KOR}} 1960
|-
|{{flagicon|ISR}} 1964
|-
|{{flagicon|IRN|1964}} 1968
|-
|{{flagicon|THA}} 1972
|-
|{{flagicon|IRN|1964}} 1976||colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|KUW}} 1980||4-р байр||4-р байр||6||3||0||3|| +10|| -12
|-
|{{flagicon|SIN}} 1984||colspan=8|''Орох цаазлагдсан''
|-
|{{flagicon|QAT}} 1988||colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|JPN}} 1992||Хэсгийн шат||8-р байр||3||0||1||2|| +2|| -5
|-
|{{flagicon|АНЭУ}} 1996||colspan=8|''Угаасаа ороогүй''   
|-
|{{flagicon|LBN}} 2000||rowspan=2 colspan=8|''Үндсэнд шалгараагүй''
|-
|{{flagicon|CHN}} 2004
|-
|{{flagicon|IDN}}{{flagicon|MAS}}&lt;br&gt;{{flagicon|THA}}{{flagicon|VIE}} [[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]||colspan=8|''Орох цаазлагдсан''
|-
|{{flagicon|QAT}} 2011||Хэсгийн шат||12-р байр||3||0||1||2||0|| -2
|-
|{{flagicon|AUS}} 2015||Хэсгийн шат||13-р байр ||3||0||0||3||2||7
|-
|{{flagicon|АНЭУ}} 2019||colspan=8|''Ирээдүйд шийдэгдэнэ''
|-
|'''Нийлбэр'''|| colspan=2| '''4/16''' ('''4-р байр''') ||15||3||2||10|| 14|| 26
|}
{{col-end}}

==Зарим тоглогчид==
* [[Пак Дү-иг]] (1942-) - 1966 оны ДАШТ-ийн хожлын гоол оруулагч
* [[Чон Тэ-се]] (1984-) - довтлогч
* [[Ли Куан-чонь]] (1985-) - хамгаалагч
* [[Пак Нам-чоль]] (1985-) - хагас хамгаалагч

[[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]]</text>
      <sha1>j9w85ht72o5ay78gjku8gx607f4rfmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>И Ху-жүнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33834</id>
    <revision>
      <id>869146</id>
      <parentid>827460</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1513" sha1="a4ewwarj9mdc9y7mpwkkl12100xjlon" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|бүтэн_нэр     = 
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[буудлага]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|{{олимпнаадам}}}}
{{МедальАлт |{{о1972}} | 50 м урт буу хэвтээ}}
}}
'''И Ху-жүнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 리호준, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Ri Ho-Jun, [[1946]] оны [[12 сарын 1]]-нд төрсөн) — [[Мюнхений олимп|1972 оны Мюнхений олимп]]од эрчүүд 50 м зайнаас урт буугаар хэвтэж буудах дасгалаар олимпын алтан медаль хүртсэн, [[Умард Солонгос]]ын хамгийн анхны олимпын аварга тамирчин.

{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}
[[Ангилал:1946 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын буудлагын тамирчин]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>a4ewwarj9mdc9y7mpwkkl12100xjlon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869267</id>
      <parentid>869146</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="hofykrzbmbgijjapvd224p22x7f3wk6" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|бүтэн_нэр     = 
|төрсөн_өдөр   = 
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{PRK}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[буудлага]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн|{{олимпнаадам}}}}
{{МедальАлт |{{о1972}} | 50 м урт буу хэвтээ}}
}}
'''И Ху-жүнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 리호준, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Ri Ho-Jun, [[1946]] оны [[12 сарын 1]]-нд төрсөн) — [[Мюнхений олимп|1972 оны Мюнхений олимп]]од эрчүүд 50 м зайнаас урт буугаар хэвтэж буудах дасгалаар олимпын алтан медаль хүртсэн, [[Хойд Солонгос]]ын хамгийн анхны олимпын аварга тамирчин.

{{Умард Солонгос улсад хамаарах}}

[[Ангилал:1946 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын буудлагын тамирчин]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]]
[[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>hofykrzbmbgijjapvd224p22x7f3wk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>869233</id>
      <parentid>868760</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10630" sha1="f1qu50zdumtabj56147xrhhigcuq9ul" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-09-11 07:43:01 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>f1qu50zdumtabj56147xrhhigcuq9ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PlayStation 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35585</id>
    <revision>
      <id>869217</id>
      <parentid>770965</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="7me1jkmqj9aaxz8prkaqhgqovpg5bb7" xml:space="preserve">{{Тоглоомын консол
|Name           = PlayStation&amp;nbsp;4&amp;nbsp;
|Logo           = [[Зураг:PlayStation&amp;nbsp;4 logo and wordmark.svg|268px|Барааны тэмдэгт]]
PlayStation 4-н албан ёсны лого
|Bild           = [[Зураг:PlayStation Four.png|268px|PlayStation&amp;nbsp;4]]
PlayStation 4
|Hersteller     = [[Sony Interactive Entertainment|Sony Interactive Entertainment LLC]]
|Typ            = суурин [[тоглоомын консол]]
|Generation     = [[Тоглоомын консол|8-р консолын үе]]
|EU-VÖ         = 2013 оны 11 сарын 29
|J-VÖ          = 2014 оны 2 сарын 22
|US-VÖ         = 2013 оны 11 сарын 15
|AUS-VÖ        = 
|CHN-VÖ        = 
|Global-VÖ     = 
|CPU            = AMD [[AMD Fusion|Jaguar]] [[x86]] ([[AMD64]]-Архитектур) (Octa-Core 1.6 [[Герц (нэгж)|ГГц]] давтамжтай (PS4 Pro-д 2.1 ГГц))
|GPU            = AMD Radeon™ GCN [[Graphics Core Next]] ([[System-on-a-Chip|SoC]])
|Medien         = [[DVD-ROM]], [[Blu-ray Disc]], [[Cloud Computing|Cloud]], [[Хатуу диск]], [[USB флаш карт]]
|Controller     = [[DualShock#DualShock 4|DualShock 4]], [[PlayStation Move]], [[PlayStation Vita]]
|Online-Dienst  = [[PlayStation Network]] (PSN)
|Verkauft       = 110,4 сая &lt;small&gt;(мэдээ: 2020 оны 3 сарын 31)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www.gematsu.com/2020/05/ps4-worldwide-shipments-top-110-4-million&lt;/ref&gt;
|Vorgänger     = [[PlayStation&amp;nbsp;3]]
|Nachfolger     = [[PlayStation 5]]
|Info           = 
}}
'''PlayStation 4''' ({{lang-ja|プレイステーション4}}) нь [[Sony Computer Entertainment]] [[компани]]йн [[PlayStation|PlayStation цувралын]] гуравдугаарх болох [[видео тоглоомын консол]] юм. [[2013]] оны [[11 сарын 15]]-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ад анх худалдаанд гарсан.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|PlayStation&amp;nbsp;4}}
* [https://web.archive.org/web/20130615015750/http://www.jp.playstation.com/ps4/index.html Japan]
* [http://au.playstation.com/ps4/ Australia]
* [https://web.archive.org/web/20211201010426/http://www.playstation.ca/ps4/main.aspx Canada]
* [http://nz.playstation.com/ps4/ New Zealand]
* [https://web.archive.org/web/20130916220739/http://us.playstation.com/ps4/index.htm United States]
* [https://web.archive.org/web/20130611110601/http://uk.playstation.com/ps4/ United Kingdom]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:PlayStation]]
[[Ангилал:Тоглоомын консол]]</text>
      <sha1>7me1jkmqj9aaxz8prkaqhgqovpg5bb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүнге-ри цөмийн туршилтын талбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36548</id>
    <revision>
      <id>869150</id>
      <parentid>868898</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="fc005tuxiwwtn7b3cmngnz560womyjp" xml:space="preserve">[[Файл:North Korea nuclear.svg|thumbnail|Хойт солонгосын туршилтын талбай]]

'''Пүнге-ри цөмийн туршилтын талбай''' ({{lang-ko|풍계리 핵실험장}}) нь [[Хойд Солонгос]]ын [[Хойд Хамгён муж]]ийн [[Килжү дүүрэг]]т оршдог байна. Энд 2006, 2009, 2013 онуудад цөмийн зэвсгийн туршилт хийж байсан. Талбайн газар зүйн солбицол: 41°16'00&quot;N 129°06'00&quot;E. 

[[Ангилал:Цөмийн зэвсгийн туршилтын талбай]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр]]
[[Ангилал:Хойд Хамгён мужийн газар зүй]]</text>
      <sha1>fc005tuxiwwtn7b3cmngnz560womyjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деррик Фейворс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37440</id>
    <revision>
      <id>869236</id>
      <parentid>783086</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2578" sha1="11unx39fggz4fktviq5a36wgpfso501" xml:space="preserve">[[File:Derrick Favors Utah (cropped).jpg|thumb]]
'''Деррик Бернард Фейворс''' ({{lang-en|Derrick Bernard Favors}}, ''[[1991]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] [[Жоржиа]] мужийн [[Атланта]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Юта Жаз]] багийн [[Төвийн довтлогч (сагсан бөмбөг)|төв]] болон [[Хүчний довтлогч (сагсан бөмбөг)|хүчний довтлогч]] юм. [[Жоржиа]]гийн технологийн их сургуулийн багаас [[2010]] онд [[Нью Жерси Нетс]] багт драфтын гурав дахь сонголтоор элсэж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://community.foxsports.com/goodmanonfox/blog/2010/04/09/georgia_techs_favors_to_declare,_sign_with_agent |title=Favors Going Pro |access-date=2013-11-17 |archive-date=2012-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227055311/http://community.foxsports.com/goodmanonfox/blog/2010/04/09/georgia_techs_favors_to_declare,_sign_with_agent |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байсан Фейворс нэг жилийн турш 56 тоглолтонд оролцохдоо дунджаар 6.3 оноо авсан байдаг. [[2011]] онд Юта Жаз багийн эгнээнд элссэж. [[2013]] оны [[10 сарын 19|аравдугаар сарын 19-нд]] багтайгаа дөрвөн жилийн гэрээг байгуулсан ажээ.&lt;ref&gt;[http://www.insidehoops.com/blog/?p=14577 Utah Jazz sign Derrick Favors to contract extension]&lt;/ref&gt;

==Товч мэдээлэл==
*Өндөр — 208 [[Сантиметр|см]]
*Жин — 119 [[Килограмм|кг]]
*Өмсгөлийн дугаар — 15

==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20140426233256/http://www.ramblinwreck.com/sports/m-baskbl/mtt/favors_derrick00.html Жоржиа Тек]

{{Юта Жаз багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2010 оны НБА-гийн драфт}}

{{DEFAULTSORT:Фейворс, Деррик}}
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч]]
[[Ангилал:Юта Жаз багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]</text>
      <sha1>11unx39fggz4fktviq5a36wgpfso501</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>869237</id>
      <parentid>868769</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15369" sha1="be8wt0tnzh2k74njx4cdbndg1t0nesd" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-11 09:52:31 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>be8wt0tnzh2k74njx4cdbndg1t0nesd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Гүржийн дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41147</id>
    <revision>
      <id>869192</id>
      <parentid>845682</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20903" sha1="k6s6gnevngjcqkj8bzh83fga10xrh4h" xml:space="preserve">[[Файл:2008 South Ossetia war ru.svg|thumb|341x341px|Орос-гүржийн дайны газрын зураг]]
'''Орос-гүржийн дайн''' ([[Гүрж хэл|гүрж]]. რუსეთ-საქართველოს ომი), '''Оросын Гүрж рүү хийсэн довтолгоо''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Russian invasion of Georgia'') буюу  '''08.08.08''' '''-ны дайн'''— бол 2008 оны 8-р сард [[Гүрж]], нөгөө талаас [[Орос]] болон өөрийгөө тунхагласан Бүгд Найрамдах [[Өмнөд Осети]], [[Абхаз|Абхазийн]] Бүгд найрамдах улсуудын хооронд болсон тулалдаан юм.

2008 оны эхээр Орос-Гүржийн харилцаа ноцтой муудсан байв. Гүрж-Осетийн мөргөлдөөний бүс дэх байдал 7-р сарын сүүлээс 8-р сарын эхээр огцом хурцдаж эхэлсэн. 8-р сарын 7-8-нд шилжих шөнө Гүрж тусгаар тогтнолоо зарласан эдгээр нутаг дэвсгэрт цэргээ оруулж, Өмнөд Осетийн нийслэл болон хилийн зааг дээр байрлах Оросын энхийг сахиулагчдын байрлалыг их буугаар буудаж, дараа нь босогч бүс нутагт хяналт тогтоож эхлэхэд томоохон хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн эхэлсэн юм.

8-р сарын 8-ны үдээс хойш [[Орос|ОХУ]]-ын ерөнхийлөгч [[Дмитрий Медведев]] мөргөлдөөнтэй бүс рүү цэргээ оруулж эхэлснийг зарлав (зарим ангиуд өмнө нь орж ирсэн). Хэдхэн хоногийн дотор Оросын цэргүүд Өмнөд Осетийн зэвсэгт хүчнийхэнтэй хамтран Гүржийн цэргийг Өмнөд Осетоос, мөн Абхазын хүчинтэй хамтран Абхазийн Кодори хавцлаас Гүржийн хэд хэдэн бүс нутгийг эзлэн, мөргөлдөөний бүстэй зэргэлдээх бүс нутгийг эзэлжээ. 

Энэ дайн нь геополитик, эдийн засгийн болон бусад чухал үр дагавартай байсан юм. Ийнхүү 8-р сарын 26-нд Орос улс Өмнөд Осет, Абхазийг тусгаар улс гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв. 9-р сарын 2-нд Гүрж улс Оростой [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцаагаа]] таслав. Гүржийг [[НАТО]]-д элсүүлэх үйл явц хойшилсон байна. 

== Өмнөх үйл явдал ==
Мэргэжлийн цэрэгтэй болох хөтөлбөрийг Гүрж 2002 оноос АНУ-ын дэмжлэгээр хэрэгжүүлж эхэлжээ. АНУ-ын Тусгай хүчний сургагч нар Гүржийн &quot;элит&quot; ангиудыг сургаж бэлтгэхдээ жижиг бүлгийн тактикийг голлож, онц буудагч болгох, хүн нэг бүрийн бэлтгэлийг сайжруулахад их анхаарчээ. Зөвхөн офицеруудаас бүрдсэн тусгай томилолтын &quot;Коммандос&quot; батальоныг байгуулсан. Эдгээрт бие бялдар сайтай залуусыг авч, цалинг ч өндөр тогтоосон аж. Элитийн дайчдыг бусад ангид томилохгvйгээр 3 жил сургаж, хоол хvнсийг нь сайжруулах, сахилга батыг чанд сахиулах арга хэмжээ авчээ. Хөтөлбөрийн хүрээнд 5 батальоныг бэлтгэж, тэдгээрт 35 нас хүрээгvй залуусыг авч доод тал нь 4 жил алба хаалгахаар гэрээ хийсэн ба 7500 хүн бэлтгэсэн гэх тоо байдаг. Мөн Турк сургагч нар 750, Израильчууд 200 явган цэргийг хот сууринд байлдах ажиллагаанд сургажээ. Түүнчлэн РЭТ-ийн цэрэг, танк, их буу, холбооны станцын тоотуудыг ч сургаж бэлтгэсэн аж. Гүржийн мэргэжлийн цэргийн 5 явган бригад дайны үед үүргээ сайн гүйцэтгэснийг Оросууд ч хүлээн зөвшөөрчээ. 10000 хvнтэй эдгээр бригад Иракт үүрэг гүйцэтгэсэн дайчидтай учир захирах, захирагдах ёсыг хүнд нөхцөлд чанд биелүүлдэг, сэтгэл зvйн хувьд тогтвортой, тэсвэр хатуужилтай, байлдах бэлтгэлтэй байсныг Оросууд онцлон тэмдэглэжээ. Эдгээр чанарыг тэд [[Цхинвал]] хот болон Присскийн єндєрлєгийг хэд хэдэн удаа мятрашгvйгээр довтолж эзлэн авахдаа, Оросын цэргийн давамгай хvчний дайралтыг няцаахад харуулсан байна. Америкчуудын дvгнэлтээр тэдний сул тал нь ахлагч нар байжээ. Дайн байлдаанд тасаг, зарим vед салаа удирдах гол vvрэгтэй ахлагч нарын байлдааны бэлтгэл хангалтгvй, удирдах дадлага, туршлага дутмаг байсан нь ажиглагдаж. Мєн танк, ЯЦБМ-ыг байлдаанд чадмаг ашиглах, тэдгээрийг явган цэрэг, галын хєнєєлийн хэрэгсэлтэй уялдуулах явдал Гүржийн Зэвсэгт хvчинд төлөвшөөгvй байжээ. Гүржүүд жижиг бvлгээр ажиллаж байсан ч газар орны далдлах, хамгаалах давуу талыг сайн ашиглахгvй нөхцөлд эдгээр нь томоохон армийн эерэг vр өгөөж багатай гэдэг нь нотлогдсон аж. Гvржийн цэрэг холбоо, тагнуул, чиг баримжаалах, шєнийн харааны хэрэгслээр давуу байсан ч эдгээр нь зєвхєн хангалтын vvрэг гvйцэтгэдэг учир шийдвэрлэх нєлєє vзvvлээгvй.
Ийм шинэ хэрэгслийг хуучирсан болон єєр улсад vйлдвэрлэсэн зэвсэг, байлдааны техникийн хамт ашиглахад үр дүн багатай, өөр хоорондоо тохиромж муутай байдаг нь нотлогджээ. Шинэ төрлийн хэрэгслийг шинэ үеийн зэвсэг, техникт зориулж бvтээдэг байна. Гүржүүд Өмнөд Осети, Абхазийг эзлэн авахаар эртнээс бэлтгэжээ. Тиймээс Зэвсэгт хvчин нь тус 2 улсын салан тусгаарлагч зэвсэгт бvлэглэлтэй тэмцэхэд тусгайлан бэлтгэгдсэн, энэ хоёр бvс нутгийг төвөггүй эзлэх бvрэн боломжтой байжээ. Мэргэжлийн чиг хандлагатай болж байсан Гүржийн Зэвсэгт хvчин гагцхүү улс орноо гадны түрэмгийллээс хамгаалахад, томоохон армитай тэмцэхэд төдийлөн бэлтгэгдэж сургагдаагvй байсан гэж үзэж болно.

Абхази, Өмнөд Осетийг Гүрж эзлэхээр бэлтгэж байсан бол ОХУ ч мөн Гүржийн халдлагад бэлтгэж байжээ. Дайнаас 1 сарын өмнө Өмнөд Кавказын цэргийн тойргийн анги, салбарууд хээрийн сургууль хийж, энэ дайнтай төстэй цагийн байдалд ажиллажээ. Тус бүс нутагт байрладаг Оросын цэргийн анги, салбарууд дайн болохоос өмнө хээрийн сургууль, дадлагаас ирсэн, зэвсгийн системvvд нь галт хэрэгслээр хангагдаж, байлдааны техник нь шатахуунаар бүрэн цэнэглэгдсэн байжээ. Дайнд тус бvс нутагт байрладаг 58 дугаар армийн нэгтгэл, ангиудыг шуурхай оруулах ёстой байтал стратегийн тээвэрлэлт, хөдөлгөөнт чадваргүй байсны улмаас Псков, Ивановт байрладаг шүхэр-десантын дивиз, Ульяновскийн агаараас дайрах бригадыг эхлээд оруулжээ. Мотобуудлагын цэргийн адил байлдсан эдгээр ангиуд үүргээ сайн биелvvлсэн. Энэ нь бэлтгэл сургалт сайтай, байлдааны байнгын бэлэн байдалд байдаг нэгтгэл ангиуд дайнд үр нөлөөтэй байдгийг, бас Оросууд vvрэг гvйцэтгэх чадвартай мотобуудлагын анги, салбаргvй болсныг гэрчилж байгаа юм. Дайны явцад Оросууд агаарт хvчний давуу байдлыг бий болгосон ч агаарын орон зайг давамгайлж чадаагvй. Энэ 5 єдрийн дайнд ОХУ 4 байлдааны онгоц буюу 3 агаар дайралтын СУ-25, 1 стратегийн бємбєгдєгч ТУ-22МЗ онгоцоо алдсан. Гэтэл Гvржид орчин vеийн сєнєєгч онгоц байгаагvй, бас АДЭХ ихэнх хэрэгсэл хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Украинд vйлдвэрлэгдсэн байв. Стратегийн бємбєгдєгчєє алдсан нь Оросууд хэт бардам байсныг, эсвэл Гvржийн цэргийн хvчийг дутуу vнэлсний илрэл юм. Аливаа дайн, байлдаанд ийм онгоц гол vvрэгтэй бєгєєд дайсны АДЭХ идэвхтэй бvсэд орохгvйгээр далавчит пуужин, эсвэл бусад єндєр цэцтэй зэвсгээр цохилт хийж их хохирол vзvvлдэг.

Мєн уг бємбєгдєгч ганцаар биш халхлалт, хамгаалалтын онгоцын хамт vvрэг гvйцэтгэдэг гэдэг зарчмыг Оросууд баримтлаагvй бололтой. ТУ-22-ыг алдсан нь дайсны АДЭХ хэрэгслийг урьдчилан илрvvлж, цаг тухайд нь устгаагvйтэй, эсвэл радиоэлектрон саад тавиагvйтэй холбоотой юм. Дайн, байлдааны явцад Гvржийн тун жижигхэн АЦХ (СУ-25 загварын 8 онгоцтой) идэвхтэй ажиллаж, дайралтад нь Оросын цэргийн цуваа болон анги, салбарууд єртжээ. Энэ нь Оросын Зэвсэгт хvчин агаарт дайн явуулах, агаарын орон зайг ноёрхож чадахгvй байгаа, мєн єєрийн цэргийг дайсны агаарын цохилтоос хамгаалах бэлтгэл сул байгааг гэрчилж байна.

Сvvлийн жилvvдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], НАТО-ийн орнуудын Зэвсэгт хvчинд Байлдааны удирдлагын системийг нэвтрvvлээд байгаа. Энэ нь тагнуул, байлдааны хангалтын нэгж, байлдааны анги салбар, галын хєнєєлийн хэрэгсэл, ар талын хvч хэрэгслийн удирдлагыг нэгтгэсэн тогтолцоо юм. Єєрєєр хэлбэл дайсны тухай бvх тєрлийн тагнуул туршуулын мэдээ, єєрийн болон холбоотны цэрэг, галын хєнєєлийн хэрэгелийн байршил, байлдаан болж буй газар орны тухай мэдээ, мэдээллийг компьютержсэн газрын зурагт оруулж байлдааны тушаал зааврыг шуурхай єгч удирдах боломжийг олгодог хэрэгсэл. Энэ системийг бий болгоход сансрын, агаарын, газрын, тэнгисийн болон тусгай тагнуулын хэрэгсэл, мэдээллийн найдвартай сvлжээ, єєрийн болон дайсны цэргийн байршлыг тодорхойлох навигацын хиймэл дагуул, тушаал заавар дамжуулах орчин vеийн холбооны хэрэгсэл шаардлагатай байдаг. Уг дайны vед дайсны целийг илрvvлэх, тэдгээрийг янз бvрийн галын хєнєєлийн хэрэгслээр устгах, устгасан эсэхийг шалгах, цэргийг удирдах явц тасралтгvй хийгдэж байгаагvй нь Оросын Зэвсэгт хvчинд орчин vеийн ийм систем нэвтрээгvйг нотолж байна. Эл дайн мєн Оросын Зэвсэгт хvчний сайн талуудыг ч харууллаа.

Байлдааныг газар, агаар, тэнгист явуулж, тvvнд шvхэр десант, тусгай томилолтын цэргийг амжилттай оролцуулсан, анх удаа кибер дайн явуулах оролдлого хийсэн. Дайны vед Гvржийн vндэсний интернетийн серверvvдийг Орост байрлалтай компьютерийн сvлжээнvvдийн тусламжтайгаар жагсаалаас гаргаснаар Гvржийн Ерєнхийлєгчийн Ажлын алба болон Засгийн газрын веб хуудсууд ажиллагаагvй болж Польшийн серверийг ашиглахад хvрсэн юм. Оросын Зэвсэгт хvчин дайн, байлдаан хийхдээ ХЗЦ-ийн хэт давуу хvчийг ашиглах (3:1), галын бєєгнєрvvлсэн цохилтыг дайсанд єгдєг нь хэвээр байна. Харин барууны орнуудын цэргийн урлагт дайсны эерэг ижил хэмжээний цэргийн хvчээр(1:1) тулаан хийхдээ тактикийн арга хэлбэрийг чадмаг ашиглах, дайсны цэргийн байлдааны журмын бvхий л гvнд єндєр цэцтэй зэвсгээр гол гол цельд цохилт хийж байлдах чадваргvй болгохыг заадаг.

Дvгнэлт
Энэ дайн
1.Vндэстэн угсаатны ялгаа зэвсэгт мєргєлдєєнд хvргэж болзошгvйг,
2. Шинэ тусгаар улс орнууд дайн байлдааны талбар болдгийг,
3. ОХУ хvчирхэг болсныг,
4. Єєрийн ашиг сонирхлыг хамгаалах нэрээр хvчирхэг улс олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг vл тоомсорлон цэргийн хvч хэрэглэх болсныг гэрчилж байна. Мєн уг дайн ОХУ-тай хил залгаа хєрш орнуудад айдас тєрvvлж, туе улстай хийж буй харилцаанд онцгой анхаарах, болгоомжтой хандаж байх сургамж, сануулга єгсєн юм. Орос иргэд олонтой Украин, Казахстан зэрэг улс ч ОХУ хvчирхэгжсэн, &quot;таалагдахгvй&quot; улсдаа тvрэмгий бодлого явуулахаас татгалзахгvй, ашиг сонирхлоо зэвсгийн хvчээр хамгаалах чадвартай болсонд сэтгэл зовниж буйгаа илэрхийлж байсан. Бид ч гэсэн єєрийн улсын аюулгvй байдлын орчинд vнэлэлт дvгнэлт хийж, гарч болзошгvй аюул заналыг тодорхойлох хэрэгтэй юм. Оросуудтай бид найрсаг харилцаатай гэж бодож, найдаж явдаг. Гэтэл ирээдvйд ямар нэг ашиг сонирхлын vvднээс манай улс болон ОХУ, эсвэл БНХАУ-ын хооронд зєрчилдєєн гарахгvй гэсэн баталгаагvй. Оросын Тєрийн Думын орлогч дарга В.Жириновский РенТВ-д єгсєн ярилцлагадаа &quot;Монгол Улс бидэнд маш их єртєй. Єрєє нэхэхэд Монголчууд мєнгє байхгvй гэдэг. Тэгээд манай хилээр орж ирээд адуу мал хулгайлах юм. Иймд Тувагийн иргэдэд зэвсэг олгохын зэрэгцээ Монголд очиж мал сvргийг нь туун авчраад хориглох хэрэгтэй&quot; гэснийг энэ оны 1 дvгээр сарын 1-нд нэвтрvvлсэн билээ.

== Үр дүн ==
Энэ дайнд Гүржийн талаас 412 хvн, тэдний дотор цэргийн 170 албан хаагч, 228 энгийн иргэн амь үрэгдэж, 1747 хvн шархдаж, бас 24 хүн сураггүй алга болжээ. Гүржийн англи хэл дээр гардаг &quot;The Georgian Times&quot; сонинд мэдээлснээр, Өмнөд Осетийн /Гүржид Цхинвалийн бүс нутаг гэдэг/ 19381 дүрвэгч, Кодорийн /Абхазтай хил залгаа/ 1893, Ахалгорийн районы /2008 оны 8-р сарын дайны дүнд Цхинвалийн хяналтад шилжсэн Өмнөд Осетийн зүүн нутаг/ 5348 дүрвэгч албан ёсоор бүртгэгдсэн байна. Тус хэвлэлд мэдээлснээр, 150 мянга орчим гүрж хүмүүс орон гэргүй болжээ. Оросын тал ч мөн адил хохирлынхоо талаар мэдээлсэн байна. ОХУ-ын Ерөнхий прокурорын газрын дэргэд байгуулсан Мөрдөн шалгах хорооны шинэ мэдээгээр, тус улсын цэргийн 67 албан хаагч амь үрэгджээ. Тус хорооноос мэдээлснээр, Гүрж улс Өмнөд Осети руу халдан довтолсноор орон сууцны 655 барилга юу ч үгүй нурж, 2139 барилгын зарим хэсэг нь нурж, 33 мянга гаруй хүн орох оронгүй болжээ. Гүржийн арми осетийн ард түмнийг хомроголон устгасан тухай эрүүгийн хэргийг тус хороо 2010 оны 8-р сарын 8 гэхэд мөрдөн шалгаж дуусахаа амлажээ. Одоогоор 162 хүн амь үрэгдсэнийг баримтжуулаад байна гэв. Энгийн номхон 2000 гаруй иргэн амь үрэгдсэн гэж Өмнөд Осетийн эрх баригчид урьд нь мэдэгдсэн билээ.

[[Ангилал:21-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Гүржийн улс төр]]
[[Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Осети]]
[[Ангилал:Абхаз]]
[[Ангилал:Гүрж-Оросын харилцаа]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:2008 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>k6s6gnevngjcqkj8bzh83fga10xrh4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869215</id>
      <parentid>869192</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20986" sha1="jsczdabwl0o2pcsa0wlt7wqxjgba38t" xml:space="preserve">[[Файл:2008 South Ossetia war ru.svg|thumb|341x341px|Орос-гүржийн дайны газрын зураг]]
'''Орос-гүржийн дайн''' ([[Гүрж хэл|гүрж]]. რუსეთ-საქართველოს ომი), '''Оросын Гүрж рүү хийсэн довтолгоо''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Russian invasion of Georgia'') буюу  '''08.08.08''' '''-ны дайн'''— бол 2008 оны 8-р сард [[Гүрж]], нөгөө талаас [[Орос]] болон өөрийгөө тунхагласан Бүгд Найрамдах [[Өмнөд Осети]], [[Абхаз|Абхазийн]] Бүгд найрамдах улсуудын хооронд болсон тулалдаан юм.

2008 оны эхээр Орос-Гүржийн харилцаа ноцтой муудсан байв. Гүрж-Осетийн мөргөлдөөний бүс дэх байдал 7-р сарын сүүлээс 8-р сарын эхээр огцом хурцдаж эхэлсэн. 8-р сарын 7-8-нд шилжих шөнө Гүрж тусгаар тогтнолоо зарласан эдгээр нутаг дэвсгэрт цэргээ оруулж, Өмнөд Осетийн нийслэл болон хилийн зааг дээр байрлах Оросын энхийг сахиулагчдын байрлалыг их буугаар буудаж, дараа нь босогч бүс нутагт хяналт тогтоож эхлэхэд томоохон хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн эхэлсэн юм.

8-р сарын 8-ны үдээс хойш [[Орос|ОХУ]]-ын ерөнхийлөгч [[Дмитрий Медведев]] мөргөлдөөнтэй бүс рүү цэргээ оруулж эхэлснийг зарлав (зарим ангиуд өмнө нь орж ирсэн). Хэдхэн хоногийн дотор Оросын цэргүүд Өмнөд Осетийн зэвсэгт хүчнийхэнтэй хамтран Гүржийн цэргийг Өмнөд Осетоос, мөн Абхазын хүчинтэй хамтран Абхазийн Кодори хавцлаас Гүржийн хэд хэдэн бүс нутгийг эзлэн, мөргөлдөөний бүстэй зэргэлдээх бүс нутгийг эзэлжээ. 

Энэ дайн нь геополитик, эдийн засгийн болон бусад чухал үр дагавартай байсан юм. Ийнхүү 8-р сарын 26-нд Орос улс Өмнөд Осет, Абхазийг тусгаар улс гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв. 9-р сарын 2-нд Гүрж улс Оростой [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцаагаа]] таслав. Гүржийг [[НАТО]]-д элсүүлэх үйл явц хойшилсон байна. 

== Өмнөх үйл явдал ==
Мэргэжлийн цэрэгтэй болох хөтөлбөрийг Гүрж 2002 оноос АНУ-ын дэмжлэгээр хэрэгжүүлж эхэлжээ. АНУ-ын Тусгай хүчний сургагч нар Гүржийн &quot;элит&quot; ангиудыг сургаж бэлтгэхдээ жижиг бүлгийн тактикийг голлож, онц буудагч болгох, хүн нэг бүрийн бэлтгэлийг сайжруулахад их анхаарчээ. Зөвхөн офицеруудаас бүрдсэн тусгай томилолтын &quot;Коммандос&quot; батальоныг байгуулсан. Эдгээрт бие бялдар сайтай залуусыг авч, цалинг ч өндөр тогтоосон аж. Элитийн дайчдыг бусад ангид томилохгvйгээр 3 жил сургаж, хоол хvнсийг нь сайжруулах, сахилга батыг чанд сахиулах арга хэмжээ авчээ. Хөтөлбөрийн хүрээнд 5 батальоныг бэлтгэж, тэдгээрт 35 нас хүрээгvй залуусыг авч доод тал нь 4 жил алба хаалгахаар гэрээ хийсэн ба 7500 хүн бэлтгэсэн гэх тоо байдаг. Мөн Турк сургагч нар 750, Израильчууд 200 явган цэргийг хот сууринд байлдах ажиллагаанд сургажээ. Түүнчлэн РЭТ-ийн цэрэг, танк, их буу, холбооны станцын тоотуудыг ч сургаж бэлтгэсэн аж. Гүржийн мэргэжлийн цэргийн 5 явган бригад дайны үед үүргээ сайн гүйцэтгэснийг Оросууд ч хүлээн зөвшөөрчээ. 10000 хvнтэй эдгээр бригад Иракт үүрэг гүйцэтгэсэн дайчидтай учир захирах, захирагдах ёсыг хүнд нөхцөлд чанд биелүүлдэг, сэтгэл зvйн хувьд тогтвортой, тэсвэр хатуужилтай, байлдах бэлтгэлтэй байсныг Оросууд онцлон тэмдэглэжээ. Эдгээр чанарыг тэд [[Цхинвал]] хот болон Присскийн өндөрлөгийг хэд хэдэн удаа мятрашгvйгээр довтолж эзлэн авахдаа, Оросын цэргийн давамгай хvчний дайралтыг няцаахад харуулсан байна. Америкчуудын дvгнэлтээр тэдний сул тал нь ахлагч нар байжээ. Дайн байлдаанд тасаг, зарим vед салаа удирдах гол vvрэгтэй ахлагч нарын байлдааны бэлтгэл хангалтгvй, удирдах дадлага, туршлага дутмаг байсан нь ажиглагдаж. Мөн танк, ЯЦБМ-ыг байлдаанд чадмаг ашиглах, тэдгээрийг явган цэрэг, галын хөнөөлийн хэрэгсэлтэй уялдуулах явдал Гүржийн Зэвсэгт хvчинд төлөвшөөгvй байжээ. Гүржүүд жижиг бvлгээр ажиллаж байсан ч газар орны далдлах, хамгаалах давуу талыг сайн ашиглахгvй нөхцөлд эдгээр нь томоохон армийн эерэг үр өгөөж багатай гэдэг нь нотлогдсон аж. Гvржийн цэрэг холбоо, тагнуул, чиг баримжаалах, шєнийн харааны хэрэгслээр давуу байсан ч эдгээр нь зєвхєн хангалтын vvрэг гvйцэтгэдэг учир шийдвэрлэх нөлөө үзүүлээгvй. Ийм шинэ хэрэгслийг хуучирсан болон өөр улсад vйлдвэрлэсэн зэвсэг, байлдааны техникийн хамт ашиглахад үр дүн багатай, өөр хоорондоо тохиромж муутай байдаг нь нотлогджээ. Шинэ төрлийн хэрэгслийг шинэ үеийн зэвсэг, техникт зориулж бvтээдэг байна. Гүржүүд Өмнөд Осети, Абхазийг эзлэн авахаар эртнээс бэлтгэжээ. Тиймээс Зэвсэгт хvчин нь тус 2 улсын салан тусгаарлагч зэвсэгт бүлэглэлтэй тэмцэхэд тусгайлан бэлтгэгдсэн, энэ хоёр бvс нутгийг төвөггүй эзлэх бүрэн боломжтой байжээ. Мэргэжлийн чиг хандлагатай болж байсан Гүржийн Зэвсэгт хүчин гагцхүү улс орноо гадны түрэмгийллээс хамгаалахад, томоохон армитай тэмцэхэд төдийлөн бэлтгэгдэж сургагдаагvй байсан гэж үзэж болно.

Абхази, Өмнөд Осетийг Гүрж эзлэхээр бэлтгэж байсан бол ОХУ ч мөн Гүржийн халдлагад бэлтгэж байжээ. Дайнаас 1 сарын өмнө Өмнөд Кавказын цэргийн тойргийн анги, салбарууд хээрийн сургууль хийж, энэ дайнтай төстэй цагийн байдалд ажиллажээ. Тус бүс нутагт байрладаг Оросын цэргийн анги, салбарууд дайн болохоос өмнө хээрийн сургууль, дадлагаас ирсэн, зэвсгийн системvvд нь галт хэрэгслээр хангагдаж, байлдааны техник нь шатахуунаар бүрэн цэнэглэгдсэн байжээ. Дайнд тус бүс нутагт байрладаг 58 дугаар армийн нэгтгэл, ангиудыг шуурхай оруулах ёстой байтал стратегийн тээвэрлэлт, хөдөлгөөнт чадваргүй байсны улмаас Псков, Ивановт байрладаг шүхэр-десантын дивиз, Ульяновскийн агаараас дайрах бригадыг эхлээд оруулжээ. Мотобуудлагын цэргийн адил байлдсан эдгээр ангиуд үүргээ сайн биелүүлсэн. Энэ нь бэлтгэл сургалт сайтай, байлдааны байнгын бэлэн байдалд байдаг нэгтгэл ангиуд дайнд үр нөлөөтэй байдгийг, бас Оросууд үүрэг гүйцэтгэх чадвартай мотобуудлагын анги, салбаргvй болсныг гэрчилж байгаа юм. Дайны явцад Оросууд агаарт хүчний давуу байдлыг бий болгосон ч агаарын орон зайг давамгайлж чадаагүй. Энэ 5 өдрийн дайнд ОХУ 4 байлдааны онгоц буюу 3 агаар дайралтын СУ-25, 1 стратегийн бөмбөгдөгч ТУ-22МЗ онгоцоо алдсан. Гэтэл Гүржид орчин үеийн сөнөөгч онгоц байгаагvй, бас АДЭХ ихэнх хэрэгсэл хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Украинд үйлдвэрлэгдсэн байв. Стратегийн бөмбөгдөгчөө алдсан нь Оросууд хэт бардам байсныг, эсвэл Гvржийн цэргийн хvчийг дутуу үнэлсний илрэл юм. Аливаа дайн, байлдаанд ийм онгоц гол үүрэгтэй бөгөөд дайсны АДЭХ идэвхтэй бvсэд орохгvйгээр далавчит пуужин, эсвэл бусад өндөр цэцтэй зэвсгээр цохилт хийж их хохирол үзүүлдэг.

Мөн уг бөмбөгдөгч онгоц ганцаар биш халхлалт, хамгаалалтын онгоцын хамт үүрэг гүйцэтгэдэг гэдэг зарчмыг Оросууд баримтлаагүй бололтой. ТУ-22-ыг алдсан нь дайсны АДЭХ хэрэгслийг урьдчилан илрүүлж, цаг тухайд нь устгаагүйтэй, эсвэл радиоэлектрон саад тавиагүйтэй холбоотой юм. Дайн, байлдааны явцад Гүржийн тун жижигхэн АЦХ (СУ-25 загварын 8 онгоцтой) идэвхтэй ажиллаж, дайралтад нь Оросын цэргийн цуваа болон анги, салбарууд өртжээ. Энэ нь Оросын Зэвсэгт хvчин агаарт дайн явуулах, агаарын орон зайг ноёрхож чадахгvй байгаа, мөн өөрийн цэргийг дайсны агаарын цохилтоос хамгаалах бэлтгэл сул байгааг гэрчилж байна.

Сүүлийн жилүүдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[НАТО]]-ийн орнуудын Зэвсэгт хүчинд Байлдааны удирдлагын системийг нэвтрүүлээд байгаа. Энэ нь тагнуул, байлдааны хангалтын нэгж, байлдааны анги салбар, галын хөнөөлийн хэрэгсэл, ар талын хүч хэрэгслийн удирдлагыг нэгтгэсэн тогтолцоо юм. Өөрөөр хэлбэл дайсны тухай бүх төрлийн тагнуул туршуулын мэдээ, өөрийн болон холбоотны цэрэг, галын хөнөөлийн хэрэгслийн байршил, байлдаан болж буй газар орны тухай мэдээ, мэдээллийг компьютержуулсан газрын зурагт оруулж байлдааны тушаал зааврыг шуурхай өгч удирдах боломжийг олгодог хэрэгсэл. Энэ системийг бий болгоход сансрын, агаарын, газрын, тэнгисийн болон тусгай тагнуулын хэрэгсэл, мэдээллийн найдвартай сүлжээ, өөрийн болон дайсны цэргийн байршлыг тодорхойлох навигацын хиймэл дагуул, тушаал заавар дамжуулах орчин үеийн холбооны хэрэгсэл шаардлагатай байдаг. Уг дайны үед дайсны байг илрүүлэх, тэдгээрийг янз бvрийн галын хөнөөлийн хэрэгслээр устгах, устгасан эсэхийг шалгах, цэргийг удирдах явц тасралтгvй хийгдэж байгаагvй нь Оросын Зэвсэгт хүчинд орчин үеийн ийм систем нэвтрээгүйг нотолж байна. Эл дайн мөн Оросын Зэвсэгт хvчний сайн талуудыг ч харууллаа.

Байлдааныг газар, агаар, тэнгист явуулж, тvvнд шvхэр десант, тусгай томилолтын цэргийг амжилттай оролцуулсан, анх удаа кибер дайн явуулах оролдлого хийсэн. Дайны үед Гүржийн үндэсний интернетийн серверvvдийг Орост байрлалтай компьютерийн сүлжээнүүдийн тусламжтайгаар жагсаалаас гаргаснаар Гүржийн Ерөнхийлөгчийн Ажлын алба болон Засгийн газрын веб хуудсууд ажиллагаагvй болж Польшийн серверийг ашиглахад хүрсэн юм. Оросын Зэвсэгт хүчин дайн, байлдаан хийхдээ ХЗЦ-ийн хэт давуу хvчийг ашиглах (3:1), галын бөөгнөрүүлсэн цохилтыг дайсанд өгдөг нь хэвээр байна. Харин барууны орнуудын цэргийн урлагт дайсны эерэг ижил хэмжээний цэргийн хvчээр(1:1) тулаан хийхдээ тактикийн арга хэлбэрийг чадмаг ашиглах, дайсны цэргийн байлдааны журмын бvхий л гүнд өндөр цэцтэй зэвсгээр гол гол байнд цохилт хийж байлдах чадваргvй болгохыг заадаг.

Дvгнэлт

1.Үндэстэн угсаатны ялгаа зэвсэгт мөргөлдөөнд хүргэж болзошгүйг, 2. Шинэ тусгаар улс орнууд дайн байлдааны талбар болдгийг, 3. ОХУ хүчирхэг болсныг, 4. Өөрийн ашиг сонирхлыг хамгаалах нэрээр хүчирхэг улс олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг үл тоомсорлон цэргийн хүч хэрэглэх болсныг гэрчилж байна. Мөн уг дайн ОХУ-тай хил залгаа хөрш орнуудад айдас төрүүлж, тус улстай хийж буй харилцаанд онцгой анхаарах, болгоомжтой хандаж байх сургамж, сануулга өгсөн юм. Орос иргэд олонтой Украин, Казахстан зэрэг улс ч ОХУ хүчирхэгжсэн, &quot;таалагдахгvй&quot; улсдаа тvрэмгий бодлого явуулахаас татгалзахгvй, ашиг сонирхлоо зэвсгийн хvчээр хамгаалах чадвартай болсонд сэтгэл зовниж буйгаа илэрхийлж байсан. Бид ч гэсэн өөрийн улсын аюулгүй байдлын орчинд vнэлэлт дүгнэлт хийж, гарч болзошгүй аюул заналыг тодорхойлох хэрэгтэй юм. Оросуудтай бид найрсаг харилцаатай гэж бодож, найдаж явдаг. Гэтэл ирээдүйд ямар нэг ашиг сонирхлын үүднээс манай улс болон ОХУ, эсвэл БНХАУ-ын хооронд зөрчилдөөн гарахгүй гэсэн баталгаагvй. Оросын Төрийн Думын орлогч дарга В.Жириновский РенТВ-д өгсөн ярилцлагадаа &quot;Монгол Улс бидэнд маш их өртэй. Өрөө нэхэхэд Монголчууд мөнгө байхгvй гэдэг. Тэгээд манай хилээр орж ирээд адуу мал хулгайлах юм. Иймд Тувагийн иргэдэд зэвсэг олгохын зэрэгцээ Монголд очиж мал сүргийг нь туун авчраад хориглох хэрэгтэй&quot; гэснийг энэ оны 1 дүгээр сарын 1-нд нэвтрvvлсэн билээ.

== Үр дүн ==
Энэ дайнд Гүржийн талаас 412 хvн, тэдний дотор цэргийн 170 албан хаагч, 228 энгийн иргэн амь үрэгдэж, 1747 хvн шархдаж, бас 24 хүн сураггүй алга болжээ. Гүржийн англи хэл дээр гардаг &quot;The Georgian Times&quot; сонинд мэдээлснээр, Өмнөд Осетийн /Гүржид Цхинвалийн бүс нутаг гэдэг/ 19381 дүрвэгч, Кодорийн /Абхазтай хил залгаа/ 1893, Ахалгорийн районы /2008 оны 8-р сарын дайны дүнд Цхинвалийн хяналтад шилжсэн Өмнөд Осетийн зүүн нутаг/ 5348 дүрвэгч албан ёсоор бүртгэгдсэн байна. Тус хэвлэлд мэдээлснээр, 150 мянга орчим гүрж хүмүүс орон гэргүй болжээ. Оросын тал ч мөн адил хохирлынхоо талаар мэдээлсэн байна. ОХУ-ын Ерөнхий прокурорын газрын дэргэд байгуулсан Мөрдөн шалгах хорооны шинэ мэдээгээр, тус улсын цэргийн 67 албан хаагч амь үрэгджээ. Тус хорооноос мэдээлснээр, Гүрж улс Өмнөд Осети руу халдан довтолсноор орон сууцны 655 барилга юу ч үгүй нурж, 2139 барилгын зарим хэсэг нь нурж, 33 мянга гаруй хүн орох оронгүй болжээ. Гүржийн арми осетийн ард түмнийг хомроголон устгасан тухай эрүүгийн хэргийг тус хороо 2010 оны 8-р сарын 8 гэхэд мөрдөн шалгаж дуусахаа амлажээ. Одоогоор 162 хүн амь үрэгдсэнийг баримтжуулаад байна гэв. Энгийн номхон 2000 гаруй иргэн амь үрэгдсэн гэж Өмнөд Осетийн эрх баригчид урьд нь мэдэгдсэн билээ.

[[Ангилал:21-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Гүржийн улс төр]]
[[Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Осети]]
[[Ангилал:Абхаз]]
[[Ангилал:Гүрж-Оросын харилцаа]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:2008 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>jsczdabwl0o2pcsa0wlt7wqxjgba38t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2001 оны 9 сарын 11-ний халдлага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41278</id>
    <revision>
      <id>869216</id>
      <parentid>820059</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8900" sha1="cjhi0ixyvykllt4rri3ac2rd03btlv2" xml:space="preserve">[[File:September 11 Photo Montage.jpg|thumb|right|Дээрээс доошоо: Шатаж буй [[Дэлхийн худалдааны төв]]; [[Пентагон]]ы барилгын нэг хэсэг нь нурсан байдал; ДХТ-ийн хоёр дахь барилга руу [[United-Airlines-Нислэг 175|Нислэг 175]] мөргөж буй агшин; [[Граунд-Зиро (Дэлхийн худалдааны төв)|Граунд-Зиро]]: галын албаны ажилтан тусламж дуудаж буй нь; [[United-Airlines-Нислэг 93|Нислэг 93]]-ын хөдөлгүүрийг ухаж гаргаж байгаа нь; [[American-Airlines-Нислэг 77|Нислэг 77]] Пентагон руу халдаж буй агшин]]

'''2001 оны''' '''[[9 сарын 11]]'''-нд [[АНУ]]-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] ба [[Вашингтон хот]]ууд руу исламын [[Аль-Каида]] алан хядах байгууллагынхан зорчигч тээврийн 4 онгоцыг булаан эзэлж зохион байгуулалттай, уяалдаатай халдлага үйлдсэн юм. 9-р сарын 11-ний өглөө тэд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотын [[дэлхийн худалдааны төв]]ийн хоёр хос барилга болон [[Пентагон]]ы байрыг мөргөж нураасан юм. Үүнд Аль-Каидагийн 19 гишүүд оролцож 2 онгоцоор эхлээд Нью-Йоркийн 2 өндөр барилгыг, 1 онгоц нь Вашингтон дахь Пентагоны барилгыг мөргөж талыг нь нурааж, 4 дэх булаан эзлэгдсэн онгоц нь Вашингтоноос зайтай газар унасан юм.

Энэхүү халдлагын үр дүнд 19 алан хядагчдаас гадна 2977 хүн нас барж 24 хүн сураггүй алга болсон байна. Энэхүү алан хядах үйл ажиллагаа түүхэнд хамгийн их хүний амь үрэгдсэн халдлага болсон байна. 

Эдгээр террорист халдлагын үр дагавар нь Афганистан, Пакистанд Аль-Кайда болон [[Талибан]] бүлэглэлийн эсрэг НАТО-гийн цэргүүдийн өшөө авалт, мөн Америкийн цэргүүд болон тэдний холбоотнууд Ирак руу довтолж, [[Саддам Хусейн]] дэглэмийг түлхэн унагаахад хүргэсэн юм.  

== Террорист халдлагын үйл явц ==
Үйл явдал ойролцоогоор дараах байдлаар өрнөсөн. American Airlines болон United Airlines-ийн 4г дөрвөн арилжааны онгоцыг агаарт хөөрсөний дараа алан хядагчид ойролцоогоор нэгэн зэрэг барьцаалсан юм. Онгоцны төлөвлөсөн нисэх зам ойролцоогоор 4,200 км урт байсан тул тус бүр нь ойролцоогоор 30,000-35,000 литр нисэхийн керосин тээвэрлэж байжээ. 

# &quot;American Airlines&quot; агаарын тээврийн компанийн 11-р нислэгийн дугаартай, N334AA (Логан нисэх онгоцны буудлаас Бостон Лос Анжелес чиглэлд хөөрсөн, 92 хүн: 11 багийн гишүүн, 81 зорчигч, түүний дотор 5 террорист) Боинг 767-223ER онгоц Мохаммед Аттагийн жолоодлоготойгоор Хойд цамхагийн (WTC-1) хойд талаас ойролцоогоор 710 км/цаг хурдтайгаар 8:46:26-8:46:40 цагийн хооронд (энд болон доор бүх цаг орон нутгийнх) 93-99-р давхрын түвшинд мөргөсөн байна. 
# United Airlines-ийн 175 дугаар нислэгийн Боинг 767-222, N612UA дугаартай (Логан нисэх онгоцны буудлаас Бостон-Лос Анжелес чиглэлд ниссэн, 65 хүн: 9 багийн гишүүн, 56 зорчигч, түүний дотор 5 террорист) Марван аль-Шехигийн жолоодсон онгоц өглөөний 9:03:02 цагт, ойролцоогоор 77-85 давхрын хооронд, ойролцоогоор 945 км/цаг хурдтай Өмнөд цамхагийн (Дэлхийн Худалдааны төв) өмнөд хэсэг рүү мөргөн осолджээ. Энэ үйл явдлыг анхны цохилтын дараах үйл явдлыг зураг авалтад авсан телевизийн багийнхан бичлэгт буулгажээ. 
# Америкийн агаарын тээврийн компанийн 77 дугаартай, N644AA дугаартай (Вашингтон Даллес нисэх онгоцны буудлаас Лос Анжелес руу нисэж, 64 хүн: багийн 6 гишүүн, 58 зорчигч, түүний дотор 5 террорист) Боинг 757-223 онгоц өглөөний 9:37:46 цагт Пентагоны баруун жигүүрт ойролцоогоор 850 км/цаг хурдтайгаар (Ньюаркийн олон улсын нисэх онгоцны буудлаас Сан Франциско руу нисэж, 44 хүн: багийн 7 гишүүн, 37 зорчигч, түүний дотор 4 террорист) осолджээ. 
# Зиад Жаррахын жолоодсон United Airlines компанийн 93 дугаартай, N591UA дугаартай (Ньюаркийн олон улсын нисэх онгоцны буудлаас Сан Франциско руу нисэж, 44 хүн: багийн 7 гишүүн, 37 зорчигч, түүний дотор 4 террорист) Боинг 757-222 онгоц Пенсильванийн баруун өмнөд хэсэгт 10:03:11 цагт ойролцоогоор 906 км/цаг хурдтайгаар унажээ. Ослын газар нь Вашингтон хотоос хойд зүгт ойролцоогоор 240 км-ийн зайд оршдог. Ослыг зорчигчид болон багийн гишүүдийн хооронд онгоцыг хяналтандаа авах гэж тэмцэлдсэний үр дүнд болсон гэж үзэж байна.

Довтолгоо болсон өдөр Дэлхийн худалдааны төвийн гурван барилга онгоцонд өртөсөний улмаас нуржээ. Өмнөд цамхаг (ДХТ- II) 56 минут үргэлжилсэн галын дараа өглөөний 9:59 цагийн орчимд нурсан. Хойд цамхаг (ДХТ- I) 102 минут үргэлжилсэн галын дараа өглөөний 10:28 цагт нурсан. Гурав дахь барилга болох ДХТ- 7 нь 17:20 цагт цуврал хийн дэлбэрэлт болон дараагийн галын улмаас нурсан байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|September 11 attacks|2001 оны 9 сарын 11-ний террорист халдлага}}
* [https://web.archive.org/web/20050303093504/http://www.cooperativeresearch.org/project.jsp?project=911_project Complete 911 Timeline] 
* [https://www.nist.gov/el/disaster-resilience/disaster-and-failure-studies/world-trade-center-disaster-study/publications World Trade Center Disaster Study Publications]
* [http://www.archive.org/details/sept_11_tv_archive TelevisionArchive A library of world perspectives concerning September 11th, 2001] 
* [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/ Memorial-Liste]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:халдлага}}
[[Ангилал:2001 оны 9 сарын 11-ний халдлагууд| ]]
[[Ангилал:АНУ дахь исламын халдлага|#2001 оны 9 сарын 11]]
[[Ангилал:Их түймэр]]
[[Ангилал:Нью-Йорк хотын түүх]]
[[Ангилал:Вашингтоны (хот) түүх]]
[[Ангилал:Дэлхийн худалдааны төв]]
[[Ангилал:2001 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:2001 оны эрүүгийн хэрэг]]
[[Ангилал:2001 оны улс төр]]
[[Ангилал:Аль-Каида]]
[[Ангилал:Тэнцвэрт бус дайн]]
[[Ангилал:АНУ-ын нисэх онгоцны осол]]
[[Ангилал:2001 оны нисэх онгоцны осол]]</text>
      <sha1>cjhi0ixyvykllt4rri3ac2rd03btlv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нохойтой дөрвөн танкчин (цуврал кино)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42140</id>
    <revision>
      <id>869201</id>
      <parentid>776234</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>869201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19440" sha1="rbl0aop5ajt0542mozjwc98zl9a3j8v" xml:space="preserve">'''&quot;Нохойтой дөрвөн танкчин'''” ([[Польш хэл|польш]]. Czterej pancemi I pies)  Януш Пшимановскийн зохиолоор бүтээсэн, [[Польш]]&lt;nowiki/&gt;ийн телевизийн хар-цагаан олон ангит кино юм. Энэ кино нь цэрэг дайны адал явдлын төрөлд хамаарах бөгөөд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеийн “Руды” («RUDY») танкны багийн болон Шарик нэртэй нохойн байлдааны үеийн өдрүүдийн тухай өгүүлдэг.

Уг киног танилцуулах ажиллагаа 1966 оны 5-р сарын 09-нд болсон бөгөөд киноны зураг авалтыг гурван улиралд багтаан гүйцэтгэсэн бөгөөд 1966, 1969, 1970 онуудад Польшийн телевизээр дамжуулан үзүүлжээ. Хүүхэд, залуучуудад зориулан бүтээсэн энэ олон ангит киног Польшид 1989 оныг хүртэл жил бүр бүрэн хэмжээгээр нь үзүүлдэг байжээ. Харин ЗСБНХУ-д анх удаа 1968 оны 9-р сарын 25-нд гаргасан байна.

Уг олон ангит кино Польшид гарч байх үедээ асар их амжилт олжээ. Уг кино ЗСБНХУ-д “Нохойтой дөрвөн танкчин” буюу “Гурван польш, нэг [[гүрж]] эр ба нохой” хэмээн “ард түмний” өгсөн нэрээр, БНАГУ-д “Vier Panzefahrer und ein Hund” нэртэй гарч байхдаа, түүнчлэн Зөвлөлтийн бүгд найрамдах бусад орнуудад гарч байх үедээ түүнээс дутуугүй алдаршсан байна.

Үүний нөлөөнд хэдэн үеийн залуус өсөн хүмүүжиж, чухамдаа &quot;герман овчарк&quot;-ийг худалдаж авах гэсэн их хүсэл сонирхол нь өрнөж байжээ. Уг киног бүтээсэн орон болох Польшид нэг хэсэг түүнийг “зөвлөлтийн сурталчилгаатай” гээд үзүүлэхийг хоригложээ. Энэ киног үзүүлэхийг эсэргүүцсэн анхны эсэргүүцлийг тус улсын ахмадын байгууллагын дэд дарга Ежи Буковский санаачилсан байна. TVP компанийн төлөөлөгч ч Польшийн өнгөрсөн үеийн түүхийг харлуулсан кинонуудыг ойрын үед нийтэд үзүүлэх бодолгүй байна гэжээ.

Тухайн үед Польшийн олон нийтийн телевиз буюу “Польшийн Телевизийн” сувгийн дарга байсан Бронислав Вильдштейн уг олон ангит киног эфирээр дамжуулахыг хориглож, “гагцхүү намайг үхсэн хойно л үзүүлээрэй” гэж хэлжээ. Уг телевизийн сувгийн барууны удирдагч “Нохойтой дөрвөн танкчин” киног эфирээр гаргахыг тийнхүү эсэргүүцсэн нь “түүхийн бодит үнэнийг“ гуйвуулсан гэдэгтэй холбоотой байжээ. Тэд эдгээр киногоор Дэлхийн хоёрдугаар дайны үйл явдлыг буруугаар тайлбарласанд сэтгэл нь гонсгор байжээ. “Германчуудыг мангуу дээрэмчдийн бүлэглэл болгон харуулсанд бид эгдүүцэж байна. Тэд бол тухайн үед дэлхийд маш хүчтэй арми байсан тул түүнийг ялахад хэцүү байсан. Мангуу дээрэмчдийн бүлэглэлийг хүүхдүүд ч ялж чадна шүү дээ” хэмээн бичиж байжээ.

Энэ шийдвэр нь Орос, Украины олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдээр сөрөг тайлбар хийх шалтаг болж, интернетийн орос хэлээр ярьдаг хэсэг бүлгүүдийн дотор өргөн хэлэлцүүлгийн сэдэв болон хувирсан байна. Вильдштейн нь мөн Зүүн Европын зарим оронд тогтмол явагддаг Оросын эсрэг, коммунизмын эсрэг чиглэсэн хэлэлцүүлэгт идэвхийлэн оролцдог байсныг тэмдэглэвэл зохино. Вильдштейнийг 2007 онд ажлаас нь халсны дараа уг киног телевизийн дэлгэцээр дахин харуулах болж, тухайлбал, 2008 оны гуравдугаар сард Польшийн PTV 2 сувгаар үзүүлсэн байна.

[[1968 он|1968]] онд Польшийн “Нохойтой дөрвөн танкчин” олон ангит кино телевизийн дэлгэцнээ гарсны дараа зөвлөлтийн хөвгүүд бараг цөмөөрөө танкчин болохсон гэж мөрөөдөж, хашааны ноход тэр даруйдаа л уг киноны гол баатрын нэрээр Шарик нэртэй болсон гэдэг.

Энэ олон ангит кино дэлгэцнээ гарах болсноор &quot;Шарик&quot; нэртэй герман овчарк Польшид хамгийн алдартай нохой болж, тэр байтугай цагдаагийн кино судлаачид түүний дурсгалын хөшөөг Варшавын ойролцоо Сулковиц гэдэг газар босгон мөнхжүүлж, номын сангийн байранд Шарикт зориулагдсан үзэсгэлэн нээсэн бөгөөд үүний гол үзмэр нь 14 настайдаа хөгширч үхсэн алдарт тэр нохойн чихмэл байдаг ажээ. Харин хоёр дахь Шарикийн чихмэл нь агуулахад хадгалаастай байдаг гэнэ. Түүнчлэн гурав дахь Шарикаас харамсалтай нь зөвхөн араг яс нь л үлдсэн ба үүнийг нь өдгөө цэргийн шинэ сонсогчид судалж, нохойн анатомын цагаан толгойг мэдэж авдаг байна.

Телевизийн энэ алдартай кинонд гурван өөр &quot;Шарик&quot; тоглосон аж. Тэдгээрийн хоёр нь зураг авалтад оролцож, харин гурав дахь нь орлон тоглогчийн хувиар “сэлгээний суудалд суух” болжээ. Кинонд тоглуулахаар энэ гурван нохойг гурвууланг нь кино судлалын сургуулийн хамгийн туршлагатай нэгэн сургагч багш болох дэд хурандаа Франчишек Шиделко дасгалжуулан сургажээ.

Кинонд гурван нохой ажлаа хуваан гүйцэтгэж, алдарт [[Т-34]] танкны багийнхны тухай киноны бүх үзэгдэлд оролцдог байжээ. Тухайлбал, томруулсан зураг дүрсүүдэд Шарик-1 нь, Шарик-2 нь ноцолдож уралцахдаа гаргуун байсан тул хөөж элдэх, ноцолдох, уралцах зэрэг үзэгдлүүдэд зургаа авахуулдаг байжээ. Харин орлон тоглогчийн хэрэг байгаагүй учир Шарик-3 нь зураг авалтад оролцож чадаагүй гэнэ.

Гол Шарикийн жинхэнэ нэрийг Тример гэдэг байжээ. Энэ нохой 1965 онд Сулковиц дахь амьтан сургах газарт төрсөн ба 3430 гэсэн дугаартай болж, үүлдрийнхээ номонд энэ дугаараараа бүртгэгджээ. Бууралтсан үстэй энэ нохойн чихмэлийн суурин дээр өдгөө “Тример - Шарик” гэсэн бичиг байдаг ба хажуу дахь жаазанд нь алдартай энэ нохойн номын бүртгэлийн хуудас наасан байдаг гэнэ.

Бүх ажил нь Шарик, түүний орлон тоглогч Атак хоёрын алийг нь сонгох вэ гэдгээс эхэлж, Варшавын цагдаагийн хэлтсийн байранд сонголтоо хийжээ. Тэр үед хоёр нохой энд дөнгөж л ирээд байсан тул аль аль нь үүргээ олигтой гүйцэтгэж чадаагүй ажээ. Гэхдээ дараа нь орлон тоглогч Шарик цагдаагийн үүргээ санаачилга муутай биелүүлсэн тул “өрсөлдөгч” нь “жинхэлжээ”.

Хэрвээ уг кино амжилт олоогүй бол түүний карьер хэрхэн төгсөх байсныг хэн ч эс мэднэ. Тэгтэл сайх Шарик зураг авалтын талбайд өөрийнхөө “уран бүтээлчийн шинжийг” гэнэт нээн харуулаад өөрийнхөө итгэж болох цэрэг хаана байгааг, дайсан хаана байгааг алдалгүй тодорхойлж чадсан байна.

Түүнчлэн Целер гэдэг нохойг зүй ёсоор цагдаагийн албаны гайхалтай сайн нохой хэмээн үзэж байж. Гэвч тэр нохой жүжигчин болж чадахгүй байжээ. Энэ тухайд нохой сургагч Фринцишек Шиделко тайлбарлахдаа: “Сонголт хийж байх үед тэр нохой дөрвөн танкчныг эгээтэй л барьчхаагүй. Түүнээс гадна “Рудый” гэдэг танк руу ч дайрах байсан. Харин Шарик бол даалгавраа бараг хүн шиг ойлгож, үүргээ давуулан биелүүлж чадсанаар хүмүүжүүлсэн сургуулийнхаа бахархал болон үлдэж чадсан юм... Шарик киноны кадрт үзүүлбэрээ ямар сайн гүйцэтгэдэг байсан гээч. Энэ нохой төрөлхийн авьяаслаг жүжигчин мөнөөс мөн. Зураг авалтын эцсээр энэ нохой дуран руу дахин ухасхийлээ. Догширсон нохой руу найруулагч оросоор: “Шарик, зайл, чи энэ үзэгдэлд тоглохгүй гэж хашгирлаа. Шарик ч зураг авалтын группийнхнийг бүгдийг тэр даруйд нь ойлгож хайрлан хүндэтгэж билээ” хэмээн тэрээр өгүүлсэн байдаг.

Нохой сургагч цааш нь ярихдаа: “Шарикийг уснаас айдаг байсан мэтээр зарим хэвлэлд худал бичдэг. Шарик Висла мөрнийг гатлах гэж хөвж яваа зургийг авах үед зүгээр л тийм үзэгдлийн хэсэг гардаг байсан. Сумны дэлбэрэлтийн улмаас мөрний ус ёстой л буцалж байх шиг санагддаг сан. Харин Шарик маань хүрэх бай руугаа хөвсөөр л явдаг сан гэж дурссан байдаг.

“Киноны зохиолын эхний үзэгдэлд Шарик германчуудын ар талаас гарч ирэхдээ холбоотны цэргүүдийн дайралтыг хөнгөвчлөхийн тулд телефон утасны шугамыг үнэрлэж мэдээд тас хазаж байгаагаар дүрсэлсэн байдаг. Гэвч дайнд ялуулахын тулд амийг нь золиослох тийм эрсдэлд хайртай амьтнаа оруулахгүй байх саруул ухаан гаргах үүднээс киноны тэр хэсгийг хассан” хэмээн тэр цааш нь ярьсан байдаг.

Энэ киноны зураг авалтын үеэр аль хэдийнэ Шарикт алдрын цуурай ирсэн байжээ. Лодз буюу Үж хотын ойролцоо Берлиний хэд хэдэн гудамж, Бранденбургийн хаалганы дууриамал объектуудыг байгуулаад зураг авалтынхаа талбайгаар өсвөр насны хэсэг хүүхэд гүйлгээд нохойныхоо үснээс ганц ч гэхнээ хялгас зулгаалгаж сахиус болгуулахыг оролдлоо.

Үүнээс хойшхон Шарикийн хөлийн сарвууны нь мөртэй гэрэл зургуудыг өндрөөр үнээр худалдах болжээ. Түүний асар том мөртэй тусгай дэрийг ч бүтээх болж. Тэр дэр дээр нь дараа нь Шарикийн хөлийн сарвууны мөрийг сургагч нь дарж өгдөг болсон байна. Гэвч өдөрт 50-иас илүүг амжуулж чаддаггүй байжээ. Тийм гэрэл зургуудыг хүүхдүүд өндөр үнээр худалдаж, “дотор нь “Дональд” гэдэг бохь хавчуулаад туузаар чимэглэж боогоод янз бүрийн цуглуулгаар солих болсноор тухайн үедээ олдошгүй ховор зүйл болжээ. Түүнчлэн уг кино дэлгэцнээ гарах болсноос хойш үзэгчидтэй хийх жүжигчдийн нь уулзалт 40 мянга хүртэл хүний багтаамжтай цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдэд явагддах болсон байна.

Тухайлбал, 1975 онд киноны жүжигчид, Шарикийг аваад гудамжаар явахад Чехийн нийслэлийн хэдэн мянган хүн цугларсан байжээ. Энэ нь Прагад “Битлз” хамтлаг юм уу, Францишек Шиделвко өөрөө ирсэнтэй л адил санагдаж байсан хэмээн хүмүүс дурссан байдаг ажээ.

Үүнээс хойш Шарик цагдаагийн албандаа буцаж очсонгүй аж. Гэвч өөрийгөө амьсгал хураатлаа асарч тэтгэх, үнэн голоосоо хайрлах сайн эздийг олж чаджээ. Шарикийн нүд юм харж чадахаа больж, сонсголгүй болж, хойд хоёр хөлд нь саа өвчин туссан байна. Эзэд нь сүүлийн нэг жилд нь тэвэрч аваад эрүүл агаарт гаргадаг байжээ. Ингээд тэр нохой 1979 оны сүүлчээр үхжээ.

== Дүрүүд ==
* ''Ольгерд Ярош'' ('''Роман Вильгельми''', [[Польш хэл|польш]]. ''Roman Zdzisław Wilhelmi'' ; 1936 —1991)-киноны эхний ангид багийн ахлагч байсан. 
* ''Ян Кос'', ''Янек'' ( '''Януш Гайос,''' [[Польш хэл|польш]]. ''Janusz Jerzy Gajos''; 1939 онд төрсөн) — польш хүн, холбоочин, Ольгердын нас барахаар багийн ахлагч болдог. 
* ''Густав Елень'', ''Гуслик'' ('''Францишек Печка,''' [[Польш хэл|польш]]. ''Franciszek Maksymilian Pieczka''; 1928—2022) — польш, сумлагч, наводчик. 
* ''Григорий Саакашвили'', польш маягаар Гжегож гэдгийн ''Гжесь'', гэж нэрлэдэг ('''Влодимеж Пресс,''' [[Польш хэл|польш]]. ''Włodzimierz Press''; 1939 онд төрсөн) - гүрж хүн, жолооч болдог. 
* ''Томаш Черешняк'', ''Томусь, Томек'' ('''Веслав Голас,''' [[Польш хэл|польш]]. ''Wiesław Ryszard Gołas'', 1930 —2021) — польш холбоочин, мэргэн буудагч, [[Аман хуур (кино)|аман хуур]] тоглодог.

=== Оролцон тоглогчид ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жүжигчин
!Дүр
|-
|Малгожата Немирска
|&lt;small&gt;''ахлагч''&lt;/small&gt; ''Лидка Вишневска''
|-
|[[Витольд Пыркош]]
|&lt;small&gt;''капрал''&lt;/small&gt; ''Франек Вихура''
|-
|Пола Ракса
|''Маруся «Огонёк»''
|-
|Тадеуш Калиновски
|&lt;small&gt;''хурандаа''&lt;/small&gt; ''Тадеуш''
|-
|Януш Клосински
|&lt;small&gt;''ахлах ахлагч''&lt;/small&gt; ''Черноусов''
|-
|Януш Палюшкевич
|&lt;small&gt;''ахмад''&lt;/small&gt; ''Баранов''
|-
|Барбара Краффтувна
|''Гонората''
|-
|Александр Белявский (СССР)
|&lt;small&gt;ахмад&lt;/small&gt; ''Иван Павлов''
|-
|Ханна Скаржанка
|&lt;small&gt;жүжигчин&lt;/small&gt; ''Наталья Скобцова''
|-
|Здислав Карчевски
|&lt;small&gt;''ойчин''&lt;/small&gt; ''Ефим Семенович''
|-
|Юзеф Нальберчак
|''Фёдор''
|}

== Зургийн баг ==

* Найруулагч нар: Анжей Чекальски (''Andrzej Czekalski''), Конрад Налецки (''Konrad Nałęcki'')
* Кино зохиолчид: Януш Пшимановски (''Janusz Przymanowski''), Мария Пшимановска (''Maria Przymanowska''), Станислав Воль (''Stanisław Wohl'')
* Зураглаачид: Ромуалд Кропат (''Romuald Kropat''), Миколай Спрудин (''Mikołaj Sprudin'')
* Хөгжмийн зохиолч: Адам Валачиньски (''Adam Walaciński'')
* Дууны үгийг «Deśće niespokojne» — «Түгшүүртэй бороо»: Агниешка Осиецкa (''Agnieszka Osiecka'')
* Дуучин: Эдмонд Феттинг (''Edmónd Fetting'')
* Кино Студи — &quot;Zespół Filmowy Syrena&quot;

[[Ангилал:Польшийн телевизийн цуврал]]
[[Ангилал:1970-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:1960-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]</text>
      <sha1>rbl0aop5ajt0542mozjwc98zl9a3j8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869208</id>
      <parentid>869201</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T01:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19480" sha1="oge37ssomnkg27lofyc6jkkqlrdlpub" xml:space="preserve">'''&quot;Нохойтой дөрвөн танкчин'''” ([[Польш хэл|польш]]. ''Czterej pancemi I pies'')  Януш Пшимановскийн зохиолоор 1966 онд бүтээсэн, [[Польш]]&lt;nowiki/&gt;ийн телевизийн хар-цагаан олон ангит кино юм. Энэ кино нь цэрэг дайны адал явдлын төрөлд хамаарах бөгөөд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеийн “Руды” («RUDY») танкны багийн болон Шарик нэртэй нохойн байлдааны үеийн өдрүүдийн тухай өгүүлдэг.

Уг киног танилцуулах ажиллагаа 1966 оны 5-р сарын 09-нд болсон бөгөөд киноны зураг авалтыг гурван улиралд багтаан гүйцэтгэсэн бөгөөд 1966, 1969, 1970 онуудад Польшийн телевизээр дамжуулан үзүүлжээ. Хүүхэд, залуучуудад зориулан бүтээсэн энэ олон ангит киног Польшид 1989 оныг хүртэл жил бүр бүрэн хэмжээгээр нь үзүүлдэг байжээ. Харин ЗСБНХУ-д анх удаа 1968 оны 9-р сарын 25-нд гаргасан байна.

Уг олон ангит кино Польшид гарч байх үедээ асар их амжилт олжээ. Уг кино ЗСБНХУ-д “Нохойтой дөрвөн танкчин” буюу “Гурван польш, нэг [[гүрж]] эр ба нохой” хэмээн “ард түмний” өгсөн нэрээр, БНАГУ-д “Vier Panzefahrer und ein Hund” нэртэй гарч байхдаа, түүнчлэн Зөвлөлтийн бүгд найрамдах бусад орнуудад гарч байх үедээ түүнээс дутуугүй алдаршсан байна.

Үүний нөлөөнд хэдэн үеийн залуус өсөн хүмүүжиж, чухамдаа &quot;герман овчарк&quot;-ийг худалдаж авах гэсэн их хүсэл сонирхол нь өрнөж байжээ. Уг киног бүтээсэн орон болох Польшид нэг хэсэг түүнийг “зөвлөлтийн сурталчилгаатай” гээд үзүүлэхийг хоригложээ. Энэ киног үзүүлэхийг эсэргүүцсэн анхны эсэргүүцлийг тус улсын ахмадын байгууллагын дэд дарга Ежи Буковский санаачилсан байна. TVP компанийн төлөөлөгч ч Польшийн өнгөрсөн үеийн түүхийг харлуулсан кинонуудыг ойрын үед нийтэд үзүүлэх бодолгүй байна гэжээ.

Тухайн үед Польшийн олон нийтийн телевиз буюу “Польшийн Телевизийн” сувгийн дарга байсан Бронислав Вильдштейн уг олон ангит киног эфирээр дамжуулахыг хориглож, “гагцхүү намайг үхсэн хойно л үзүүлээрэй” гэж хэлжээ. Уг телевизийн сувгийн барууны удирдагч “Нохойтой дөрвөн танкчин” киног эфирээр гаргахыг тийнхүү эсэргүүцсэн нь “түүхийн бодит үнэнийг“ гуйвуулсан гэдэгтэй холбоотой байжээ. Тэд эдгээр киногоор Дэлхийн хоёрдугаар дайны үйл явдлыг буруугаар тайлбарласанд сэтгэл нь гонсгор байжээ. “Германчуудыг мангуу дээрэмчдийн бүлэглэл болгон харуулсанд бид эгдүүцэж байна. Тэд бол тухайн үед дэлхийд маш хүчтэй арми байсан тул түүнийг ялахад хэцүү байсан. Мангуу дээрэмчдийн бүлэглэлийг хүүхдүүд ч ялж чадна шүү дээ” хэмээн бичиж байжээ.

Энэ шийдвэр нь Орос, Украины олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдээр сөрөг тайлбар хийх шалтаг болж, интернетийн орос хэлээр ярьдаг хэсэг бүлгүүдийн дотор өргөн хэлэлцүүлгийн сэдэв болон хувирсан байна. Вильдштейн нь мөн Зүүн Европын зарим оронд тогтмол явагддаг Оросын эсрэг, коммунизмын эсрэг чиглэсэн хэлэлцүүлэгт идэвхийлэн оролцдог байсныг тэмдэглэвэл зохино. Вильдштейнийг 2007 онд ажлаас нь халсны дараа уг киног телевизийн дэлгэцээр дахин харуулах болж, тухайлбал, 2008 оны гуравдугаар сард Польшийн PTV 2 сувгаар үзүүлсэн байна.

[[1968 он|1968]] онд Польшийн “Нохойтой дөрвөн танкчин” олон ангит кино телевизийн дэлгэцнээ гарсны дараа зөвлөлтийн хөвгүүд бараг цөмөөрөө танкчин болохсон гэж мөрөөдөж, хашааны ноход тэр даруйдаа л уг киноны гол баатрын нэрээр Шарик нэртэй болсон гэдэг.

Энэ олон ангит кино дэлгэцнээ гарах болсноор &quot;Шарик&quot; нэртэй герман овчарк Польшид хамгийн алдартай нохой болж, тэр байтугай цагдаагийн кино судлаачид түүний дурсгалын хөшөөг Варшавын ойролцоо Сулковиц гэдэг газар босгон мөнхжүүлж, номын сангийн байранд Шарикт зориулагдсан үзэсгэлэн нээсэн бөгөөд үүний гол үзмэр нь 14 настайдаа хөгширч үхсэн алдарт тэр нохойн чихмэл байдаг ажээ. Харин хоёр дахь Шарикийн чихмэл нь агуулахад хадгалаастай байдаг гэнэ. Түүнчлэн гурав дахь Шарикаас харамсалтай нь зөвхөн араг яс нь л үлдсэн ба үүнийг нь өдгөө цэргийн шинэ сонсогчид судалж, нохойн анатомын цагаан толгойг мэдэж авдаг байна.

Телевизийн энэ алдартай кинонд гурван өөр &quot;Шарик&quot; тоглосон аж. Тэдгээрийн хоёр нь зураг авалтад оролцож, харин гурав дахь нь орлон тоглогчийн хувиар “сэлгээний суудалд суух” болжээ. Кинонд тоглуулахаар энэ гурван нохойг гурвууланг нь кино судлалын сургуулийн хамгийн туршлагатай нэгэн сургагч багш болох дэд хурандаа Франчишек Шиделко дасгалжуулан сургажээ.

Кинонд гурван нохой ажлаа хуваан гүйцэтгэж, алдарт [[Т-34]] танкны багийнхны тухай киноны бүх үзэгдэлд оролцдог байжээ. Тухайлбал, томруулсан зураг дүрсүүдэд Шарик-1 нь, Шарик-2 нь ноцолдож уралцахдаа гаргуун байсан тул хөөж элдэх, ноцолдох, уралцах зэрэг үзэгдлүүдэд зургаа авахуулдаг байжээ. Харин орлон тоглогчийн хэрэг байгаагүй учир Шарик-3 нь зураг авалтад оролцож чадаагүй гэнэ.

Гол Шарикийн жинхэнэ нэрийг Тример гэдэг байжээ. Энэ нохой 1965 онд Сулковиц дахь амьтан сургах газарт төрсөн ба 3430 гэсэн дугаартай болж, үүлдрийнхээ номонд энэ дугаараараа бүртгэгджээ. Бууралтсан үстэй энэ нохойн чихмэлийн суурин дээр өдгөө “Тример - Шарик” гэсэн бичиг байдаг ба хажуу дахь жаазанд нь алдартай энэ нохойн номын бүртгэлийн хуудас наасан байдаг гэнэ.

Бүх ажил нь Шарик, түүний орлон тоглогч Атак хоёрын алийг нь сонгох вэ гэдгээс эхэлж, Варшавын цагдаагийн хэлтсийн байранд сонголтоо хийжээ. Тэр үед хоёр нохой энд дөнгөж л ирээд байсан тул аль аль нь үүргээ олигтой гүйцэтгэж чадаагүй ажээ. Гэхдээ дараа нь орлон тоглогч Шарик цагдаагийн үүргээ санаачилга муутай биелүүлсэн тул “өрсөлдөгч” нь “жинхэлжээ”.

Хэрвээ уг кино амжилт олоогүй бол түүний карьер хэрхэн төгсөх байсныг хэн ч эс мэднэ. Тэгтэл сайх Шарик зураг авалтын талбайд өөрийнхөө “уран бүтээлчийн шинжийг” гэнэт нээн харуулаад өөрийнхөө итгэж болох цэрэг хаана байгааг, дайсан хаана байгааг алдалгүй тодорхойлж чадсан байна.

Түүнчлэн Целер гэдэг нохойг зүй ёсоор цагдаагийн албаны гайхалтай сайн нохой хэмээн үзэж байж. Гэвч тэр нохой жүжигчин болж чадахгүй байжээ. Энэ тухайд нохой сургагч Фринцишек Шиделко тайлбарлахдаа: “Сонголт хийж байх үед тэр нохой дөрвөн танкчныг эгээтэй л барьчхаагүй. Түүнээс гадна “Рудый” гэдэг танк руу ч дайрах байсан. Харин Шарик бол даалгавраа бараг хүн шиг ойлгож, үүргээ давуулан биелүүлж чадсанаар хүмүүжүүлсэн сургуулийнхаа бахархал болон үлдэж чадсан юм... Шарик киноны кадрт үзүүлбэрээ ямар сайн гүйцэтгэдэг байсан гээч. Энэ нохой төрөлхийн авьяаслаг жүжигчин мөнөөс мөн. Зураг авалтын эцсээр энэ нохой дуран руу дахин ухасхийлээ. Догширсон нохой руу найруулагч оросоор: “Шарик, зайл, чи энэ үзэгдэлд тоглохгүй гэж хашгирлаа. Шарик ч зураг авалтын группийнхнийг бүгдийг тэр даруйд нь ойлгож хайрлан хүндэтгэж билээ” хэмээн тэрээр өгүүлсэн байдаг.

Нохой сургагч цааш нь ярихдаа: “Шарикийг уснаас айдаг байсан мэтээр зарим хэвлэлд худал бичдэг. Шарик Висла мөрнийг гатлах гэж хөвж яваа зургийг авах үед зүгээр л тийм үзэгдлийн хэсэг гардаг байсан. Сумны дэлбэрэлтийн улмаас мөрний ус ёстой л буцалж байх шиг санагддаг сан. Харин Шарик маань хүрэх бай руугаа хөвсөөр л явдаг сан гэж дурссан байдаг.

“Киноны зохиолын эхний үзэгдэлд Шарик германчуудын ар талаас гарч ирэхдээ холбоотны цэргүүдийн дайралтыг хөнгөвчлөхийн тулд телефон утасны шугамыг үнэрлэж мэдээд тас хазаж байгаагаар дүрсэлсэн байдаг. Гэвч дайнд ялуулахын тулд амийг нь золиослох тийм эрсдэлд хайртай амьтнаа оруулахгүй байх саруул ухаан гаргах үүднээс киноны тэр хэсгийг хассан” хэмээн тэр цааш нь ярьсан байдаг.

Энэ киноны зураг авалтын үеэр аль хэдийнэ Шарикт алдрын цуурай ирсэн байжээ. Лодз буюу Үж хотын ойролцоо Берлиний хэд хэдэн гудамж, Бранденбургийн хаалганы дууриамал объектуудыг байгуулаад зураг авалтынхаа талбайгаар өсвөр насны хэсэг хүүхэд гүйлгээд нохойныхоо үснээс ганц ч гэхнээ хялгас зулгаалгаж сахиус болгуулахыг оролдлоо.

Үүнээс хойшхон Шарикийн хөлийн сарвууны нь мөртэй гэрэл зургуудыг өндрөөр үнээр худалдах болжээ. Түүний асар том мөртэй тусгай дэрийг ч бүтээх болж. Тэр дэр дээр нь дараа нь Шарикийн хөлийн сарвууны мөрийг сургагч нь дарж өгдөг болсон байна. Гэвч өдөрт 50-иас илүүг амжуулж чаддаггүй байжээ. Тийм гэрэл зургуудыг хүүхдүүд өндөр үнээр худалдаж, “дотор нь “Дональд” гэдэг бохь хавчуулаад туузаар чимэглэж боогоод янз бүрийн цуглуулгаар солих болсноор тухайн үедээ олдошгүй ховор зүйл болжээ. Түүнчлэн уг кино дэлгэцнээ гарах болсноос хойш үзэгчидтэй хийх жүжигчдийн нь уулзалт 40 мянга хүртэл хүний багтаамжтай цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдэд явагддах болсон байна.

Тухайлбал, 1975 онд киноны жүжигчид, Шарикийг аваад гудамжаар явахад Чехийн нийслэлийн хэдэн мянган хүн цугларсан байжээ. Энэ нь Прагад “Битлз” хамтлаг юм уу, Францишек Шиделвко өөрөө ирсэнтэй л адил санагдаж байсан хэмээн хүмүүс дурссан байдаг ажээ.

Үүнээс хойш Шарик цагдаагийн албандаа буцаж очсонгүй аж. Гэвч өөрийгөө амьсгал хураатлаа асарч тэтгэх, үнэн голоосоо хайрлах сайн эздийг олж чаджээ. Шарикийн нүд юм харж чадахаа больж, сонсголгүй болж, хойд хоёр хөлд нь саа өвчин туссан байна. Эзэд нь сүүлийн нэг жилд нь тэвэрч аваад эрүүл агаарт гаргадаг байжээ. Ингээд тэр нохой 1979 оны сүүлчээр үхжээ.

== Дүрүүд ==
* ''Ольгерд Ярош'' ('''Роман Вильгельми''', [[Польш хэл|польш]]. ''Roman Zdzisław Wilhelmi'' ; 1936 —1991)-киноны эхний ангид багийн ахлагч байсан. 
* ''Ян Кос'', ''Янек'' ( '''[[Януш Гайос]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Janusz Jerzy Gajos''; 1939 онд төрсөн) — польш хүн, холбоочин, Ольгердын нас барахаар багийн ахлагч болдог. 
* ''Густав Елень'', ''Гуслик'' ('''[[Францишек Печка]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Franciszek Maksymilian Pieczka''; 1928—2022) — польш, сумлагч, наводчик. 
* ''Григорий Саакашвили'', польш маягаар Гжегож гэдгийн ''Гжешь'', гэж нэрлэдэг ('''[[Влодимеж Пресс]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Włodzimierz Press''; 1939 онд төрсөн) - гүрж хүн, жолооч болдог. 
* ''Томаш Черешняк'', ''Томусь, Томек'' ('''[[Веслав Голас]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Wiesław Ryszard Gołas'', 1930 —2021) — польш холбоочин, мэргэн буудагч, [[Аман хуур (кино)|аман хуур]] тоглодог.

=== Оролцон тоглогчид ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жүжигчин
!Дүр
|-
|[[Малгожата Немирска]]
|&lt;small&gt;''ахлагч''&lt;/small&gt; ''Лидка Вишневска''
|-
|[[Витольд Пыркош]]
|&lt;small&gt;''капрал''&lt;/small&gt; ''Франек Вихура''
|-
|Пола Ракса
|''Маруся «Огонёк»''
|-
|Тадеуш Калиновски
|&lt;small&gt;''хурандаа''&lt;/small&gt; ''Тадеуш''
|-
|Януш Клосински
|&lt;small&gt;''ахлах ахлагч''&lt;/small&gt; ''Черноусов''
|-
|Януш Палюшкевич
|&lt;small&gt;''ахмад''&lt;/small&gt; ''Баранов''
|-
|Барбара Краффтувна
|''Гонората''
|-
|[[Александр Белявский]] (СССР)
|&lt;small&gt;ахмад&lt;/small&gt; ''Иван Павлов''
|-
|Ханна Скаржанка
|&lt;small&gt;жүжигчин&lt;/small&gt; ''Наталья Скобцова''
|-
|Здислав Карчевски
|&lt;small&gt;''ойчин''&lt;/small&gt; ''Ефим Семенович''
|-
|Юзеф Нальберчак
|''Фёдор''
|}

== Зургийн баг ==

* Найруулагч нар: Анжей Чекальски (''Andrzej Czekalski''), Конрад Налецки (''Konrad Nałęcki'')
* Кино зохиолчид: Януш Пшимановски (''Janusz Przymanowski''), Мария Пшимановска (''Maria Przymanowska''), Станислав Воль (''Stanisław Wohl'')
* Зураглаачид: Ромуалд Кропат (''Romuald Kropat''), Миколай Спрудин (''Mikołaj Sprudin'')
* Хөгжмийн зохиолч: Адам Валачиньски (''Adam Walaciński'')
* Дууны үгийг «Deśće niespokojne» — «Түгшүүртэй бороо»: Агниешка Осиецкa (''Agnieszka Osiecka'')
* Дуучин: Эдмонд Феттинг (''Edmónd Fetting'')
* Кино Студи — &quot;Zespół Filmowy Syrena&quot;

[[Ангилал:Польшийн телевизийн цуврал]]
[[Ангилал:1970-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:1960-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]</text>
      <sha1>oge37ssomnkg27lofyc6jkkqlrdlpub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55096</id>
    <revision>
      <id>869167</id>
      <parentid>839631</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|1 */</comment>
      <origin>869167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62914" sha1="eglox1udhqpm6wdlhz2psr54mrbwo67" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|name    = Infobox/doc
|title   = Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар
|image   =
|caption =Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар номын хавтас
|headerstyle  = background:#ccf;
|labelstyle   = background:#ddf;

|header1 = Эрхлэн гаргасан
|data3   = [[Монсудар хэвлэлийн газар]]
|header4 = Номын тухай мэдээлэл
|label5  = Зохиогч
|data5   = Н.М.Пржевальский
|label6  = Эрхлэн гаргасан он
|data6   = 2013
|label7  = Хэл
|data7   = Монгол
|label8  = ISBN код
|data8   = 978-99962-0-458-6
|label9  = Ангилал
|data9   = [[Монголын түүх]]
|label10  = Формат
|data10   = хатуу хавтастай
|label11  = Цуврал
|data11   = [[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]]
|label12  = Худалдаалагдаж буй газар
|data12   = [[Интерном номын их дэлгүүр]]

 }}

'''''Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар ''''' хэмээх энэхүү ном нь ''[[Монсудар хэвлэлийн газар]]''аас эрхлэн гаргаж буй '''''[[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]]''''' цувралын нэгэн боть юм.
Монголчуудын түүх соёл, ахуй амьдрал, нийгэм цаг үеийн байдлыг судалж, тэмдэглэн бичдэг монгол судлаач болон монгол нутгаар аялагчид цөөнгүй байдаг бөгөөд тэдний нэг нь [https://web.archive.org/web/20150909212845/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н.М.Пржевальский] юм. Түүний Монгол, Гань-су, Хөхнуур, Умард Төвөдөөр 11000 бээрийг туулан, судалгаа хийж бичсэн “Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар” хэмээх хоёр боть бүтээлийг орчуулан нэгэн боть болгон та бүхэнд толилуулж байна. Энэ бүтээл нь төв Азийн уудам нутгийг туулан байгаль, цаг уур, ургамал амьтанг гурван жилийн турш судалж шинжлэхийн зэрэгцээ тэндхийн хүн ардын ахуй соёлыг европ дахинд таниулсан юм. Зуу гаруй жилийн өмнө тал нутагтаа тааваараа идээшин буй амьтад, араатан жигүүртэн, онгон зэрлэг байгалийг нүдэнд харагдтал дүрслэн бичсэн нь уг бүтээлийг улам сонирхолтой болгосон байна. Түүний монгол нутагт хийсэн судалгаа шинжилгээний энэхүү бүтээл нь монголчууд бидний хувьд түүх, угсаатнызүй, шинжлэх ухааны үнэт хэрэглэгдэхүүн болох төдийгүй ургамал амьтан сонирхогч, судлаач хэн бүхэнд оюуны томоохон хөрөнгө оруулалт болох юм.


==Агуулга==
===НЭГДҮГЭЭР БОТЬ===


====I бүлэг. Хиагтаас Бээжин хүртэл====
Миний бие залуу анд Михайл Александрович Пыльцовын хамт шуудангийн тэргээр Сибирийг туулан, Монгол орон болон түүнтэй залгаа орших Дотоод Азийн нутаг орнуудаар хийх бидний аялал эхлэх ёстой Хиагтад 1870 оны 11-р сард ирлээ. Хүний газар, гүний нутагт тулж ирчихээд байгаагаа бид Хиагтад ирүүтээ шууд мэдэрсэн сэн. Хотын гудамжуудаар явах тэмээн хөсөг, монголчуудын наранд борлосон шанаархаг нүүр царай, урт гэзэг унжуулсан хятадууд, үл ойлгогдох харь үг яриа-энэ бүгд эх орноос минь, ойр дотно, нэн эрхэм юм бүхнээс минь удаан хугацаагаар хагацаах тэр ганц алхмын өмнө бид зогсчихоод байгааг тов тодхон илтгэж байлаа. Ийм бодол санаатай эвлэрэхэд хэчнээн хэцүү ч идэр залуугаасаа хүсэн мөрөөдөж ирсэн тэрхүү аялал маань эхлэх гэж буйг баяртайяа хүлээх хүлээлт үүнийг зөөлрүүлж байсан юм... Хийх гэж байгаа аялал, аян замынхаа нөхцөл байдлыг бид огт мэдэхгүй учраас хамгийн түрүүнд Бээжинд очиж тэнд Хятадын засгийн газрын үнэмлэх бичиг олж аваад дараа нь хэрмийн цаад тал, Тэнгэрийн эзэнт гүрний нутаг орноор аялахаар шийдлээ. Тэр үед Хятадад сууж байсан манай элчин, генерал Влангали бидэнд энэхүү зөвлөгөөг өгсөн ба аяллын эхний өдрөөс эцсийн өдрийг хүртэл өөрөөсөө хамаарах бүхий л арга чадлаараа тусалж дэмжин, уужим сэтгэлээр анхаарал халамж тавьж байсан нь манай аяллын амжилтыг хэнээс ч илүүтэй бэлтгэн хангаж өгсөн билээ. Хожим нь, Бээжингээс гарсан анхны алхмаасаа эхлэн Хиагтын хилийн комиссараас биш харин Хятадын Гадаад хэргийн яамнаас шууд олгосон үнэмлэх бичигтэй байх нь ямар их ач тустайг бид нүдээрээ үзэж явсан билээ. Ийм үнэмлэх бичиг биднийг нутаг нутгийн оршин суугчдын хувьд илүү чухал, том хүмүүс болгон харагдуулж байсан нь Хятад орноор, ний нуугүй хэлэхэд хаа газар аялан явахад маш чухал байв. Хиагтаас Бээжин хүртэл европчууд хоёр арга замаар туулна: өртөөний морьдоор эсвэл эзэдтэй нь тохиролцож монголчуудын тэмээн хөсгөөр. Монголоор дайран өнгөрөх өртөөний замын хувьд: Тянь-жинийн (1858), Бээжингийн (1860) гэсэн хоёр чиглэл байдаг.


====II бүлэг. Монголчууд====
Бид энэ бүлгийг Монголын угсаатны зүйн тодорхойлолт, тайлбарт зориулж буй бөгөөд аяллын явцын талаар цааш өгүүлэхдээ оршин суугчдын тухай мэдээ сэлтийг хэсэг хэсгээр нь оруулж байх болно. Дайран өнгөрч эсвэл очсон газар орныхоо физик-газарзүйн шинж чанар, байгалийн төрхийг тодорхойлох, аяллын янз бүрийн адал явдлуудыг дүрслэн өгүүлэхдээ оршин суугчдын талаар бүлэг бүрт эрээвэр хураавар маягаар орсноор уншигчдын анхаарлыг татахгүй байж мэдэх билээ. Ийм байдлаас зайлсхийхийн тулд би Монгол орны оршин суугчдын талаарх тэмдэглэлүүдээ нэг бүлэг болгон цэгцэлж, нүүдэлчдийн ахуй амьдралын гол гол онцлог шинжүүдийг түүндээ өгүүлж, улмаар аяллын явцыг өгүүлэхдээ аахар шаахар зүйлүүдийг нэмэн оруулж, баяжуулахаар шийдсэн болно. Хэрэв гадаад төрх байдлыг дүрслэн бичихээс эхэлье гэвэл цэвэр цусны монгол хүн хамгийн илүүтэй үлдэж хоцорсон Халхын оршин суугчдыг жинхэнэ, язгуурын монгол хүний үлгэр, эх загвар болгож авах хэрэгтэй нь эргэлзээгүй юм. Товгор шанаа түүш бүхий өргөн хавтгай нүүр, навтгар хамар, жижигхэн онигор нүд, гурвалжин маягийн гавал, том дэлдэн чих, ширүүн хар үс, маш шингэн сахал, наранд гандаж борлосон арьс, эцэст нь бахим, махлаг бие, дунд зэргийн болон өндөрдүү нуруу-энэ бүгд халх хүний гадаад төрх байдлын хамгийн гол онцлог шинжүүд юм. Монголчууд нутаг орныхоо бусад хэсэгт цэвэр цус, төрөлх хэв шинжээ хадгалж чадаагүй юм. Гадны, харийн нөлөө Төвөд, Хятадын эзэмшил нутагтай өнө эртнээс залгаа байсаар ирсэн Монголын зүүн өмнөд хязгаар нутгаар хамгийн хүчтэй илэрч байна. Хэдийгээр нүүдэлчин амьдрал нь суурин соёлын нөхцөлтэй нийцэхэд хэцүү боловч өнгөрсөн хэдэн зуун жилийн хугацаанд хятадууд янз бүрийн арга, ов мэх хэрэглэн зэрлэг догшин хөршүүддээ үзүүлэх нөлөөгөө маш их идэвхжүүлж чадсан учир өнөө үед нүүдэлчдийн тэн хагас нь Их хэрмийн ойр орших газар нутагт нэгэнт хятадчилагдаад байгаа ажээ. Зарим нэг онцгой зүйлийг эс тооцвол эндхийн монголчууд хуучнаараа мэт, эсгий гэртээ амьдарч, мал сүргээ хариулсаар байгаа боловч гадаад төрх шинжээрээ ч, түүнээс бүр илүү зан чанараараа ч умардын монголчуудаасаа эрс ялгагдах болж, хятадуудтай хавьгүй адилхан болжээ. Хятад эмстэй олноор гэр бүл болох болсноос бүдүүн хадуун, хавтгай нүүр царай нь өөрчлөгдөж, хятад хүний төрхтэй болжээ.


====III бүлэг. Монголын өндөрлөгийн зүүн өмнөд зах====
Бээжин буюу хятадуудын Бэй-цзинь хэмээх хот бидний аяллын эхний цэг байлаа. Энд биднийг эх орон нэгтнүүд, дипломат болон шашны байгууллагуудын гишүүд хамгийн сайхнаар, туйлын элэгсэг дотно зочилж, бид аян замд бэлтгэн бараг 2 сарыг энд өнгөрөөж билээ. Би Бээжинтэй танилцаж базаасангүй. Хот маш том, европ хүнд хол хөндий, өвөрмөц хятад ахуй байдал, эцэст нь тэдний хэлийг огт мэддэггүй зэрэг нь Тэнгэрийн эзэнт гүрний нийслэлтэй дэлгэрэнгүй сайн танилцаж, олон гайхамшгийг мэдэж аваагүйн шалтгаан болсон юм. Ний нуугүй хэлэхэд, энэ хот миний хувьд туйлын таагүй сэтгэгдэл төрүүлсэн билээ. Хамгийн олигтой гудамжууд нь хүртэл хог хаягдлын нүх хонхор, нүцгэн шалдан гуйлгачингуудаар дүүрсэн ийм хот шинээр ирсэн хүнд яаж ч таалагдах вэ дээ. Дээр нь хятадуудын ичгүүр сонжуургүй наалдан шалдаг зан, өөр бусад зүсэн зүйлийн хараалтай холилдсон “янь-гуйза” гэдэг хочийг нэмээд үзэхэд л эзэнт улсын нийслэл хотын гудамж, талбайгаар зугаалах европ хүний хувьд хэр зэрэг таатай байх нь ойлгомжтой болно. Эндхийн хамаг сайхан энэ бүхнээс гадна ажил төрлөө гүйцэтгэж, гартаа сагс барин аргал хоргол түүж яваа хятадууд хаа сайгүй харагдаж байдагт оршино. Хотын үмхий самхай үнэр хэрээс хэтэрчээ. Гудамж, талбайнуудаа хааяа усалдаг боловч ихэвчлэн хамаг муу муухай юмаа хаяж байдаг муу усны хонхруудаасаа л авч усална. Хүн амьдардаг тагзнууд, янз бүрээр эрээлж мяраалсан эгнээ эгнээ лангуунууд, шавар хана л Бээжингийн гудамжнуудын гадаад төрх байдал болой. Тэдгээрийн томоохон нь нэлээд өргөн бас сүрхий эгц, шулуун байгуулагджээ. Хотыг нэг нэгнээс нь хэдэн зуун алхмын зайд тавьсан гурван хөлт модон тулгуур дээр байрлуулсан цаасан дэнлүүгээр гэрэлтүүлнэ, тэр дэнлүүнүүд дотор хааяа өөхөн лаа, зул асаах аж.


====IV бүлэг. Монголын өндөрлөгийн зүүн өмнөд захын үргэлжлэл====
Монголын зүүн өмнөд нутгаар хоёр сар тэнэсэн нь одоо хийх гэж байгаа аяллынхаа шинж чанартай танилцаж, цаашдын маань аян замд биднийг хүлээж байгаа нөхцөл байдлыг ямар нэгэн хэмжээгээр үнэлж дүгнэх боломжийг бидэнд өгсөн юм. Оршин суугчдын дайсагнасан хандлага ямар нэгэн хэлбэрээр нэг бус удаа илэрхий харагдаж байсан нь цаашдаа ч бидэнд найз нөхөд олдохгүй нь гэдгийг, тэгэхээр юм бүхэнд зөвхөн өөрөө өөрсдөдөө л найдах ёстой гэдгийг тод харуулсан билээ. Эндхийн аймхай хулчгар хүмүүст европ хүний нэр нь хүртэл төрүүлэх гүнзгий сэтгэгдэл, аз дайрна гэсэн найдвар, эцэст нь зориг зүрхээр ямар ч ид шидийг бүтээж болно гэсэн итгэл – энэ бүхэн юу болох бол? Эсвэл яаж магадгүй бол? ... гэх мэтийн тухай огтхон ч бодолгүйгээр ухаан зулаггүй урагш довтлох шийдвэрээ гаргасан тэр бүх үндэслэл юм. Хаалганд бид цувааныхаа бүрэлдэхүүнийг өөрчлөв. Манай багт ажиллахаар томилогдсон хоёр шинэ цэрэг Хиагтаас ирж, хамтран зүтгэгч хоёр маань гэдрэг буцах ёстой болсон юм. Хоёр шинэ цэргийн нэг нь буриад, нөгөө нь орос байсан бөгөөд эхнийх нь хэлмэрчийн үүрэг гүйцэтгэх, хоёр дахь нь аж ахуйгаа эрхлэх ёстой байлаа. Тэд бас бидэнтэй хамтран аян замын бүхий л ажил үүргийг, тухайлбал тэмээдээ ачаалах, буулгах, арчилж маллах, унаа морьдоо эмээллэж бэлтгэх, асар майхнаа барих, буулгах, аргал түлшээ түүх гэх мэтийг хийж гүйцэтгэх болно. Энэ бүгд цаг үргэлжийн борви бохисхийх чөлөө завгүй ажил мөнийн дээр эрдэм шинжилгээний ажил хийх цаг хугацаанаас ихэд хороож байсан болохоор бидний хувьд нэн түвэгтэй байсан билээ. Хэдий тийм боловч аялалд зориулагдсан мөнгө хөрөнгө хэт хомсын улмаас би хоёроос илүү цэрэг авч чадаагүй, харин тус дэм үзүүлэх монгол юм уу, хятад хүнийг ямар ч үнээр хөлслөх аргагүй болохоор өөр зам байсангүй.


====V бүлэг. Ордос нутаг====
Шар мөрний хойт тохойд оршиж, баруун болон зүүн, хойд гурван талаараа энэ голоор хүрээлэгдэж, урд талаараа Шэнь-си, Гань-су мужуудтай хаяа нийлсэн нутаг орныг Ордос хэмээнэ. Урд хил нь Хаалганы дэргэд явахдаа бидний танилцсан Их цагаан хэрмээр зааглагдана. Энэ хэрэм тэнд ч, энд ч төв Хятадын соёл болон суурин амьдралыг ард олон нь зөвхөн мал маллан нүүдэллэж амьдрах боломжтой уулархаг өндөр газрын говь цөлөөс тусгаарлаж байдаг. Дэлхийн бөмбөрцгийн газрын гадаргын физик бүтэц хамгийн эрс тэс хоёр нөхцөл байдал буюу нэг талаас дулаан, үржил шимт, ус чийгээр арвин, уул нуруудаар хэрчигдэн хуваагдсан Хятадын нам дор газар, нөгөө талаас хүйтэн, говь цөлөрхүү өндөрлөг газар хоёр ингэж хил нийлэн залгах болсон нь тэдгээрт оршин амьдардаг ард түмнүүдийн түүхэн хувь заяаг ч нөхцөлдүүлж өгчээ.1 Эдгээр ард түмэн ахуй амьдралынхаа хэв маягаар ч, зан чанараараа ч хоорондоо огт адилгүй агаад цаг ямагт бие биеэсээ хүйтэн хөндий байж, нэг нэгнээ үзэн ядах ёстой байсан нь зүй ёсны хэрэг юм. Нүүдэлчдийн хөл хөдөлгөөнтэй, юм болгоноор дутагдаж гачигдаж байдаг ахуй амьдрал хятадуудын хувьд огт ойлгомжгүй, бүр үзэн ядмаар байдаг бол нүүдэлчид ч гэсэн хөрш зэргэлдээх газар тариаланчийнхаа хуруу хумсаа хуйхалсан чимхлүүр хөдөлмөрийг жигшин үзэж, өөрсдийнхөө зэрлэг бүдүүлэг чөлөөт байдлыг хорвоогийн хамаг жаргалаас дээгүүр тавьж явдаг. Ийм хоёр ард түмний зан чанарын эрс тэс шинж чухам үүнээс үүдэлтэй болно: хэдийгээр өвөрмөц боловч харьцангуй өндөр соёл иргэншилд өнө эрт цагт хүрсэн хөдөлмөрч хятад хүн цаг ямагт дайн дажин, байлдаан тулаанаас зайлсхийж, түүнийг хамгийн том гай гамшиг гэж үздэг бол дээрхийн эсрэгээр зэрлэг, бүдүүлэг, үргэлжийн хөдөлгөөнд байдаг, хүнд хэцүү хөдөлмөр дунд хатаагдаж хатуужсан өнөөгийн Монголын хүйтэн говь цөлийн оршин суугчид уулгалан довтолж, тонон дээрэмдэхэд цаг ямагт бэлэн байдаг. Амжилт олохгүй гэхэд тун бага зүйл алдана, харин амжилт олбол олон олон үеийнхний хөдөлмөрөөр хуримтлагдсан эд баялгийг олж авдаг байв.


====VI бүлэг. Алашаа нутаг====
Говийн өндөрлөгийн өмнөд хэсэг нь Шар мөрний дунд биеэс баруун тийш өөлд монголчууд оршин суудаг Алашаа буюу Ар Ордос нэрээр алдаршсан зэлүүд, үржил шимгүй цөл болой. Энэ нутаг орон баруун тийшээ Эзний гол хүртэл үргэлжилж, урагшаагаа Гань-су мужийн өндөр ууланд тулж очин, хойд талаараа говийн дунд хэсгийн үржил шим муутай, шаварлаг тал хээртэй хил залгажээ. Байгалиас заяасан эдгээр зааг хязгаар нь хойд талаараа Халх, уруд нартай, бусад талаараа Гань-су болон Ордосын багаахан хэсэгтэй залгадаг Алашаа нутгийн улс төрийн хил болдог байна. Байрлалзүйн үүднээс энэ газар орон Ордосын адил урьд цагт томоохон нуур юм уу, дотоод тэнгисийн ёроол байсан бололтой тэв тэгшхэн тал юм. Үүнийг энэ хавийн газар орон тэгш байдалтай, шаварлаг, давс хужир бүхий хатуу хөрстэй, дээрээс нь элсэн давхраа тогтсон, эцэст нь хамгийн нам дор, урьд цагийн усны сүүлчийн үлдэгдэл хураагдсан газруудад тунаж үлдсэн давст нуурууд зэрэг нөхцөл байдал үүнийг гэрчилнэ. Алашаагийн говь цөл нь олон арван, бүр олон зуун бээрийн дайд даяар төөнөсөн аагим халуунаараа аян замын хүнийг боомилж алахад эсвэл элсэн шуургаараа дарж алахад ямагт бэлэн нүцгэн нуранги элснээс тогтжээ. Заримдаа энэ их элс монголчуудын хэлдэгчлэн, тэнгэр мэт хязгааргүй үргэлжлэх бөгөөд хаана нь ч дусал ус үл олдоно, араатан, жигүүртний аль нь ч огт байхгүй агаад энэхүү үхмэл цулгуй хоосон байдал нь ийш ирсэн хүний сэтгэл санааг айдас хүйдсээр өөрийн эрхгүй дүүргэдэг бөлгөө. Ордосын Хүзүүвчийн элс Алашаагийн их элсний дэргэд өчүүхэн санагдана, түүнээс гадна хэдийгээр ховор боловч шинэхэн өвс ургамлаар хучигдсан баян бүрд тэнд хааяа тааралддаг билээ. Тэгвэл энд ямар ч баян бүрд байхгүй агаад шаргалтан харагдах элс зах хязгааргүй орон зайг эзлэн үргэлжлэхээс гадна давс хужирт шаварлаг том талбайгаар солигдоно, ууландаа ойрхон газрууд нь нүцгэн хайрга чулуугаар бүрхэгджээ. Өвс ургамал байлаа гэхэд туйлын хомс тарчиг, хэдхэн төрлийн тахир муруй бут, хэдэн арваадхан төрлийн өвс ногоо л байх ажээ.


====VII бүлэг. Хаалганд буцаж ирсэн нь====
Аравдугаар сарын 15 – ны өглөө бид Дынь-юань-инийг орхин Хаалган руу буцахаар мордлоо. Явахынхаа өмнөх үдшийг бид анд найз Гэгээн, Сия хоёрынд өнгөрүүлсэн бөгөөд тэд үнэхээр гунигтайгаар биднээс салахдаа аль болох түргэн буцаж ирэхийг хүсэж байв. Бид тэдэнд гэрэл зургаа бэлэглэж, Алашаад биднийг угтсан халуун дулаан хүлээн авалтыг хэзээ ч мартахгүй гэдгээ итгүүлэхийг хичээлээ. Биднийг яг хөдөлж байхад Цорж лам бас нэг түшмэл ирж вангийн хөвгүүдийн үдэлтийн ерөөлийг уламжлахын хамт биднийг хотын гадна хүртэл үдэв. Дынь-юань-инээс (Монголын нутгаар) Хаалган хүртэлх 1200 бээр зайг зогсолтгүй туулах ёстой учир энэ удаа биднийг маш холын хүнд бэрх зам хүлээж байлаа. Гэтэл энэ үед Монголд ноёрхдог хүйтэн жавар, хүчит салхийг дагуулсан өвөл цаг хаяанд ирчихээд байв. Эцэст нь бас нэг таагүй явдал болсон нь миний хамтрагч Михайл Александрович Пыльцов Дыньюань- инээс гараад нэг их удалгүй хижиг өвчнөөс үүдэлтэй халуунд маш хүчтэй нэрвэгдсэн учир бид Алашаагийн хойд хязгаарын Хар морьтын булаг гэдэг газар есөн хоног сул зогсоход хүрлээ. Хэдийгээр бидэнд зарим эм байсан ч би анагаах ухааны мэдлэггүй учир хэрхэн зөв хэрэглэхээ мэдэхгүйгээс миний хамтрагчид эмнэлгийн тусламж үзүүлэх боломжгүй болж, байдал үлэмж аюултай болоод байв. Аз болоход залуу бие цогцос нь ялж, Михайл Александрович хэдийгээр ямар ч тэнхээгүй боловч морин дээр тогтоод явахтайгаа болсон билээ. Тэгэхдээ л түүний бие сайнгүй байсан учир үе үе ухаан алдан унаж байлаа. Хэдий тийм боловч бид өдөр алгасалгүй нүүж, нар мандахаас авахуулан жаргах хүртэл нь явна. Шар мөрний зүүн эрэг хавийн төрх байдал, түүний хөндийг хүрээлэн эмжсэн уул нуруутай танилцахыг эрмэлзэн Алашаатай залгаа орших уруд нарын газар нутгаар дайрч явахаар би шийдсэн байлаа. Алашаагийн хойд нутагт, Дынь-юань-инээс 100 бээрийн зайд орших, монголчуудын Жартай давс хэмээх давсан хурдаст асар том нуурт бид хүрэв.


====VIII бүлэг. Алашаа руу буцаж аялсан нь====
Хаалганд ирж хэд хоноод би шинэ аялалд шаардлагатай мөнгө, бусад бүх зүйлээ авахаар Бээжин явлаа. Хамтрагч цэргүүдийнхээ хамт аялалд хэрэг болох аахар шаахар зүйлсээ сэмхэн бэлтгэх, мөн Хөх хотоос авсан тэмээд маань тун ч тааруу учир өөр тэмээд олж авах ажилтай Хаалганд үлдэв. Олж, хуримтлуулж авсан бүхий л цуглуулгаа эмхлэх, боож баглах, Хиагт руу илгээх, өнгөрсөн жилийн судалгаа шинжилгээний ажлуудынхаа тайланг бичих зэрэг янз бүрийн ажил дунд бүтэн хоёр сар буюу нэг, хоёрдугаар сар өнгөрсөн байлаа. Бид тэгэхэд ч, одоо ч хөрөнгө мөнгөний хувьд дээд зэргийн хүнд байдалд орсон юм, учир нь 1872 оны аялалд зориулагдсан мөнгө Бээжинд бүрэн ирээгүй байв. Гэвч дахиад л надад шаардлагатай мөнгийг, түүгээр ч үл барам өнгөрсөн жил авсан мөнгөнөөс илүү хэмжээний мөнгийг надад зээлдүүлсэн генерал Влан-галийн хэрсүү зангийн ачаар энэ саад тотгор удалгүй ариллаа. Үүний зэрэгцээ Александр Егорович бидэнд зориулан Гань-су, Хөх нуур, Төвөдөөр аялах үнэмлэх бичгийг Хятадын засгийн газраас хөөцөлдөж байж авч өгөв. Тэгэхдээ уг үнэмлэхийн хавсралт болгож, дээр дурдсан газар орнууд өнөө үед дунгануудын үймээн болон элдэв бусын самуунд өртөөд байгаа болохоор аялан явахад нэн эрсдэлтэй, тийм учраас Хятадын засгийн газар бидний аюулгүй байдалд баталгаа өгч чадахгүй гэсэн албан ёсны нотолгоог хятадууд өгсөн байлаа. Нөхцөл байдал нэгэнт ийм учраас буу зэвсгийнхээ тоог дээд зэргээр нэмэгдүүлэхээр би шийдлээ. Өмнөх аяллын туршлагаас үзэхэд Азийн нэн хорон санаатай, дээрэмчин амьдралтай, дээр нь бас арчаагаа алдсан аймхай хулчгар амьтдаас чухамхүү энэ л европ хүний хамгийн сайн хамгаалалт болох байсан юм. Удалгүй би Бээжин, Тянь-жинээс хэдэн нагаан буу, хэдэн хурдан сумлагддаг штуцер буу олж авлаа. Шинэ зэвсгүүдээс 400 гаруй алхам газарт сум нь чигээрээ очиж тусдаг Берданы штуцер хамгийн сайн нь байсан юм. Учир нь хэмжээ зай нь тодорхойгүй газарт буудахад энэ буу хамгийн тохиромжтой билээ.


====IX бүлэг. Гань-су муж====
Зургаадугаар сарын 20-ны өглөө бид Дажиныг орхин хөдөлж, тэр өдөртөө Гань-су уул өөд өгсөн цоо шинэ цаг уур, шинэ байгаль ертөнцтэй шууд тулгарлаа. Үнэмлэхүй өндөр ихтэй, заримдаа бүр мөнх цасны шугамд хүрсэн аварга уул, хар шороон хөрс эцэст нь цаг уур нь нэн чийглэг, тэгээд ч ус горхи элбэгтэй байдал энэ бүхэнтэй бид Алашаагийн говь цөлөөс ердөө 40 бээрийн зайд орших Гань-сугийн уулархаг өндөрлөг өөд ганц алхаад л тааралдах нь тэр. Ургамал, амьтны ертөнц нь ч эрс өөр болоод явчихав: өтгөн сахлаг өвслөг ургамал үржил шимт тал, хөндийг дүүрэн бүрхэж, өндөр уулын хэц бэлүүд нь ой модоор хучигдсан бөгөөд амьтны ертөнц нь ч бас арвин баялаг төрөл зүйлтэй ажээ... Гэхдээ бүгдийг дэс дараагаар нь өгүүлэх болно. Монгол орны бусад уул нуруудын адил Гань-сугийн нуруу ч гэсэн Алашаагийн тал руугаа улам өндөрссөн ч нөгөө талын нь бэл ихээхэн налуу, богинохон байв. Тэр ч байтугай, бидний яваа замын баруун гар талд 50 орчим бээрийн зайд хоцорч байгаа Кулиан, Лиань-чжу уулсын мөнх цаст сэрвэн хяр ч өндөрлөг рүүгээ нэлээд налуу буусан нь алсаас харагдахын зэрэгцээ эндээ, өөрөөр хэлбэл өвөр бэлдээ энд тэнд цоохортсон нимгэн цасан хучлагатай байх ажээ. Захын уулын хормойгоос давааны орой хүртэл шаварлаг занараас тогтсон элгэн хадаар хязгаарлагдсан ам даган өгслөө, зам нэлээд сайнаар үл барам, бүр тэрэг ч явж болохоор аж. Уул нь ихээхэн өндөр, маш сайхан өвс ургамлаар хучигдсан хэц бэлүүдтэй, хяраа дагасан багавтар ой модтой байсан ч бид хажуугаар нь өнгөрөн гарсан билээ. Энэ уулын үзүүрээс 28 бээрийн зайд орших даваанаас холгүй дунгануудын хөлд өртөн сүйрсэн Да-и-чу гэдэг багаахан хятад хот байх ба биднийг түүгээр өнгөрөх үед 1000 хятад цэрэг тэнд суурьшсан байлаа. Хотын үнэмлэхүй өндөр нь 8600 фут атал Дажин хот далайн түвшингээс дээш ердөө 5900 фут өргөгдсөн ажээ.


====X бүлэг. Тангудууд ба дунганууд====
Си-фань гэж хятадуудын нэрлэдэг тангудууд бол төвөдүүдтэй нэг угсаа гаралтай болой. Тэд Гань-сугийн уулархаг нутаг, Хөх нуурын болон Цайдамын зүүн хэсэгт суудаг боловч Шар мөрний дээд биеийн усан савыг хамгийн илүүтэй эзэгнэн амьдарч, урагшаагаа Хөх мөрөн, бүр түүнээс ч цааш тархжээ. Хөх нуур, Цайдамаас бусад дээр дурдсан газар нутгийг тангуд нар нийтэд нь Амдуу хэмээн нэрлэж, хэдийгээр хятадууд, зарим газар монголчуудтай ихэвчлэн холилдон амьдардаг ч тэдгээрийг өөрсдийнхөө газар нутаг гэж үздэг бөлгөө. Тангудууд гадаад төрх байдлаараа хятадуудаас, монголчуудаас ч эрс ялгаатай бөгөөд өмнө дурдсанчлан зарим талаараа цыгануудыг санагдуулна. Ерөнхийдөө дунд зэргийн, зарим нь өндөрдүү нуруутай, өргөн цээжтэй, бахим бадриун бие хаатай. Үс, хөмсөг, сахал нь хав хар, нүд нь хар бөгөөд дунд зэргийн буюу том нүдтэй, монголчуудынх шиг онигор бус. Хамар нь шулуун, тэгэхдээ заримынх нь бүргэдийнх шиг монхор эсвэл шантгар болой. Нэлээд зузаан том, заримынх нь гадагш эргэсэн дарвагар уруултай. Шанаа түүшүү нь товгордуу боловч монголчуудынх шиг эрс товгор бус, нүүр нь урт зуувандуу боловч хавтгай нармигар биш, бөөрөнхий гавалтай, сайхан цагаан шүдтэй. Бие, нүүрнийх нь арьс боровтор, эмэгтэйчүүдийнх нь цайвардуу, эмэгтэйчүүд нь эрчүүдээсээ арай намхавтар нуруутай болой. Тангудууд уруул, эрүү шанааны сахлаа их ургуулдгаараа монголчуудаас ялгаатай ч сахлаа ямагт хусна. Толгойнхоо үсийг авахуулдаг ч ар дагз дээрээ гэзэг үлдээх бөгөөд лам нар нь монголчуудын нэгэн адил үсээ мулзайтал хусуулна. Эмэгтэйчүүд нь үсээ урт ургуулж голоор нь хагалан самнаж гэзэг тавин сүлжих бөгөөд толгойнхоо баруун, зүүн хоёр талд 15-20 ширхэг жижиг сүлжмэл гэзгүүд унжуулахын хамт хээнцэрлэхийн тулд тус бүрээс нь тууз, зүүлт гэх мэтийг уяж чимэглэнэ.


====XI бүлэг. Хөх нуур, Цайдам====
Тангудуудын Цог-гумбум, хятадуудын Цин-хай хэмээдэг Хөх нуур нь Синин хотоос баруун тийш, далайн түвшингээс дээш 10500 фут өндөрт орших бөлгөө. Баруунаас зүүн тийш чиглэсэн их тэнхлэгтэй зууван дугуй хэлбэртэй энэ нуурын тойргийн урт 300-350 бээр орчим, хэмжээг нь яв цав тогтоох боломжгүй ч нутгийнхны ярьж буйгаар нуурыг явганаар бүтэн тойроход хоёр долоо хоног харин мориор тойроход 7-8 өдөр болдог юм байна. Хөх нуурын эрэг маш гүехэн агаад хэрчигдэж эвдэрсэн, тахиралдаж муруйсан газар байдаггүй, ундаанд хэрэглэж болохооргүй шорвог устай бөгөөд энэхүү давсархаг шорвог чанар нь нуурын мандлыг хар хөх өнгөтэй болгон харагдуулдагт монголчууд хүртэл анхаарлаа хандуулан, цэнхэр торго шиг гэж хэлсэн нь тун ч оносон зүйрлэл юм. Хөх нуур маш үзэсгэлэнтэй харагддаг бөгөөд ялангуяа ойр хавийн нь уул цасанд дарагдан, бидний буусан газраас зүүн тийш тэртээ тэнгэрийн хаяа руу тунаран цэлийх хилэн цэнхэр өнгийн өргөн цэлгэр усыг хүрээлсэн цав цагаан жааз мэт харагдах намрын адаг үеэр бүр ч чамин тансаг болох ажээ. Эргийн уулсаас нь маш олон жижиг гол горхи Хөх нуур луу урсан орсон боловч арай томоохон нь найм, түүнээс хамгийн дорвитой нь нуурын баруун урд руу цутгадаг Бухын гол юмсанж. Аливаа том усны адил өчүүхэн төдий салхи гарахад л Хөх нуурын ус хүчтэй давалгаалах учир амар тайван байх нь нэн ховор, тэгэхдээ нэн богино хугацаагаар амсхийнэ.


====XII бүлэг. Умард Төвөд====
Цайдамын намгархаг талын урд хил нь умард Төвөдийн уулархаг өндөр газрыг ч бас хүрээлж байдаг Бурхан Будда нуруу юм. Энэ нуруу зүүнээс баруун зүгт сунан тогтсон бөгөөд нутгийнхны ярьж буйгаар 200 орчим бээр урт гэнэ. Бурхан Будда уулын зүүн үзүүр нь Ёграй уулнаас холгүй, Тосон нуураар огцом хязгаарлагджээ, түүний баруун зах нь Бурхан Будда уулын урд хормойгоос эх аван энэ уулыг баруун талаар нь тойрон урсаж, Цайдамын тал руу оронгуут Баян голд цутгадаг Номхон гол болно. Үүнээс үзэхэд Бурхан Будда уул нь зүүн, баруун аль ч талаасаа тодорхой байдлаар хашигдаж хязгаарлагдсан нэг зурваст Цайдамын тэв тэгшхэн тал доор огцом сүндэрлэн боссон нуруу бөгөөд үргэлжилсэн хяр болой. Монголчуудын ярианаас үзэхэд Бурхан Будда уул гэдэг энэ нэрийг хэдэн зуун жилийн өмнө Төвөдөөс Монгол руу буцаж явсан нэг гэгээн өгчээ. Тэрхүү гэгээн Төвөдийн говь цөлийн бүхий л хүнд хүчир, айдас хүйдсийг амсаж туулсны эцэст Цайдамын арай дулаан тал нутагруу бууж ирмэгцээ умард Төвөдийн хүйтэн, цөлөрхүү, өндөрлөг газрын аварга том манаач болсон энэ нурууг Будда бурхны нэрээр нэрлэсэн гэдэг. Үнэхээр ч Бурхан Будда уул хойд, урд хоёр талд нь байх хоёр өөр орон газрын бодитой, биетэй хил хязгаар нь болж байдаг. Уулын урд талаас эхлэн тухайн газар орон 13-15 мянган футын маш үнэмлэхүй өндөрт өргөгдсөн бөгөөд ийм өндөрт орших энэ өндөрлөг Бурхан Будда уулнаас Хөх мөрний дээд бие хүртэлх бүхий л орон зайд бас түүнээс хавьгүй цаашилж бүр Тань-ла нуруунд хүрэхдээ бүр ч өндөрссөн бололтой үргэлжилсэн байх ажээ.


====XIII бүлэг. Хөх нуур, Гань-су ууланд өнгөрүүлсэн хавар====
Хоёрдугаар сарын эхний арав хоногт бид Умард Төвөдийн цөл говиор хэрэн хэсэх ажлаа дуусгавар болгож Цайдамын хээр талд буцаж ирлээ. Энэ хээр тал, Төвөдийн өндөр уулархаг нутаг хоёрын цаг уурын эрс тэс ялгаа даанч их байснаас би Бурхан Буддагийн нуруунаас бууж явахдаа бараг алхам тутамдаа хэрхэн дулаарч, хаврын урь орж буйг мэдэрч байлаа. Арай дулаан Цайдамын тал нутгаас зэргэлдээ орших Төвөдийн хэсэгт үзүүлдэг нөлөө бүр Шуга уул хүрэхээс өмнө илэрхий болж, бид буцах замдаа энэ нурууны ар тал руу ормогц цаг уур эрс зөөлрөөд явчихсан билээ. Шөнөдөө -28,5°с хүртэл хүйтэрч байсан хэдий ч өдөр нь нарны илчинд нэлээд сайн бүлээцдэг байсан учир 2-р сарын 5-ны өдөр Бурхан Будда уулын Төвөдийн талд эхний хорхой шавжнууд гараад ирчихсэн байв. Мөр-Ус руу анх бид явж байхад Шуга гол хүртэл нэлээд таатай, өдөр нь бүр дулаахан байснаа дээрх уулыг давж Уян харзын голын цаад талын өндөрлөг хавтгайд өгсөж очмогц ихээхэн хүйтэн, салхи шуургатай болж эхэлсэн юм. Цайдамд ерөөс хавар эрт болдог бөгөөд тив газрын шинж чанартай байдаг онцлогтой ажээ. Тухайлбал, 2-р сарын дунд үеэр шөнөдөө -20°с хүртэл хүйтэрдэг атлаа өдөртөө заримдаа +13°с (сүүдэр газарт) хүртэл дулаан болдог юмсанж. Наранд ээвэр газрын мөс хаа сайгүй хайлж, 2- р сарын 10 гэхэд анхны усны шувуу-ангир ирсэн харагдлаа, 13-нд цоно нугас1 ирсэн бол маргааш нь бохио нугас (Mergus Merganser), улаан гүеэт хөөндий (Turdus ruficollis), цагаан хун (Cygnus musicus) ирж, өглөө болгон жижиг шувуудын жиргээ, гургуулын дуу сонстох болов, нэг үгээр хэлэхэд хаврын улирал нэгэнт ирчихээд байсан юм.


====XIV бүлэг. Алашаа руу буцав. Говь туулан Өргөө хүрэх аян зам====
Тавдугаар сарын сүүлчээр бид Гань-сугийн уулархаг мужаас гарч, Алашаагийн цөлийн хаяанд тулж очив. Одоо бидний өмнө хязгааргүй их тэнгис мэт сул элс цэлийж байсан бөгөөд энэхүү үхмэл хаант улс руу жаахан эмээнгүйхэн хөл тавилаа. Газарчин хөлслөх мөнгөгүйн улмаас аян замын бүхий л хүнд хүчир, санаанд оромгүй явдалтай учрах эрсдэлийг өөрсөд дээрээ хүлээн газарчингүй явах болов. Түүнээс гадна ноднин жил тангудуудын цувааг даган явахдаа миний бие замын зүг чиг, зарим нэг онцлох тэмдгийг сэмхэн, ихэвчлэн таамгаар тэмдэглэж авсан байлаа. Аян замын ийм тэмдэглэл, мэдээжийн хэрэг, тун ч найдваргүй боловч одоо энэ говь цөлд бидний цорын ганц зам заагч болж өгсөн билээ. Дажинаас Дынь-юань-ин хот хүрэхэд бид 15 хоног зарцуулж, энэ хүчир хүнд замыг мэнд туулав. Зөвхөн ганц удаа л их цөлд төөрөх дөхсөн нь 6-р сарын 9-ний өдөр Сариг долоон нуур, Сангийн далайн худаг хоёрын хооронд болсон хэрэг байв. Сариг долоон нуураас өглөө эрт хөдөлж эхлээд нуранги цулгуй элсэн дундуур хэдэн бээр явсны эцэст удахгүй хоёр салаалсан нэгэн зам эхэлж байгаа шавар хавтгай руу гарлаа. Ноднин явахдаа бид энэ газрыг шөнө дайрч өнгөрсөн ч зам салаалж байгааг анзаараагүй учир одоо аль замаар нь явахаа таамгаар сонгох хэрэгтэй болов. Энэ хоёр зам маш хурц өнцгөөр салаалсан учир бүр ч хүндрүүлж байсан юм. Замын эхний салаа арай тод, илүү элэгдсэн байсан учир үүнийг сонгож явахаар би шийдсэн нь алдаа боллоо.


===ХОЁРДУГААР БОТЬ===
====I хэсэг. Цаг уурын талаар====
Аяллын турш өдөр болгон гурвантаа хийж байсан бидний цаг уурын ажиглалт нь гурван жилийн хугацааг хамрахын зэрэгцээ физик шинж чанараараа тэс өөр өөр орон нутгуудад хэрэгжиж байсан учир бидний явсан очсон газар орнуудын цаг уурын байдлыг маш ерөнхий шинж төлвөөр нь л тодорхойлох материал болж өгнө. Нэг газраас нөгөө тийш цаг үргэлж нүүж явсан болохоор ажиглалтыг яв цав нарийн хийх бололцоогүй байсан нь мэдээж. Нэг өдрийн хугацаанд гэхэд л энэ ажиглалтаа ууланд ч, задгай талд юм уу, элсэн хавтгайд ч, заримдаа бүр үнэмлэхүй өндрөөрөө бүхэл бүтэн мянган футын зөрүүтэй нутаг газруудад хийх тохиолдол гарч байсан юм. Ийм нөхцөлд аяллын үед бидний олж авсан цаг уурын холбогдолтой баримт сэлтүүд нь физик шинж чанараараа туйлын өвөрмөц бөгөөд шинжлэх үүднээс огт судлагдаж байгаагүй газрын цаг уурыг хамгийн ерөнхий байдлаар илэрхийлэх нь ойлгомжтой юм. Ерөнхийдөө Далай нуураас Хөх мөрний дээд бие, Алашаагаас Өргөө хүртэл явж бидний очиж байсан Дотоод Азийн өргөн уудам дайд нь цаг уурын төлвөөрөө ч, газрын гадаргын шинж төрх, ургамал, амьтны ертөнцөөрөө ч бие биеэсээ огт өөр хоёр хэсэгт, тухайлбал захаараа Хятадтай хил нийлдэг Их говь цөл, Гань-сугийн уулархаг нутаг урд тал нь болж буй Төвөдийн уулархаг өндөр газарт хуваагдах бөгөөд бидний хийсэн цаг уурын ажиглалт эхнийхэд нь хоёр дахиасаа 2 дахин их цаг хугацааг хамарсан болно. Би доорх хэдэн хуудсанд хийсэн судалгаа шинжилгээнийхээ ерөнхий дүгнэлтийг гаргаж, тэдгээртээ үндэслэн тухайн нутаг орны улирал нэг бүрийн цаг уурын байдлыг тодорхойлж, улмаар очсон газар орнуудынхаа цаг агаарын үзэгдлүүдийн талаар нэгтгэн дүгнэж өгүүлэх болно.


====II хэсэг. Шувууд====
Миний бүтээлийн II ботийн энэ хэсэг нь аяллынхаа үед бидний хийсэн шувуу судлалын холбогдолтой ажиглалтуудын үр дүнг агуулж буй юм. Аяллын явц, аян замын нөхцөл байдлаас хамааран нэг газар нутгийг арай бүрэн дүүрэн, нөгөөг нь өнгөц, дутуу дулимаг судалж явсан бөгөөд эхнийхэд нь Монгол орны зүүн өмнөд хязгаар, Ордос (чухамдаа Шар мөрний хойд тохойн хөндий), Алашаа, Гань-су, Хөх нуурын зарим хэсэг, харин хагас дутуу судлагдсан газар оронд Халх, Цайдам, Умард Төвөд хамаарна. Шувуу судлалд хамаарах эрэл хайгуул нь бидний гол ажлуудын нэг хэдий мөн боловч бид хаа явсан газартаа зөвхөн шувуу судлалаар хязгаарлагдаагүйгээс гадна нэг газарт жилийн дөрвөн улирлын турш ажиглалт хийж байгаагүйгээс судалгаа маань алаг цоог, эрээвэр хураавар шинжтэй болсон юм. Бид аяллынхаа бүхий л хугацааны турш 289 зүйлд хамаарах шувуудыг олсон бөгөөд тэдгээрийг 7 багт, тухайлбал: Accipitres 24, Passeres 158, Scansores 4, Columbae 5, Gallinae 16, Grallae 45, Natatores 37 зэрэгт хувааж үзлээ. Дээрхээс цоо шинэ 20 зүйл (хоёр нь шинэ төрөлд хамаарна), нэг дэд зүйл олдсон болно. Үүнд: Caprimulgus plumipes, Rhopophilus pekinensis, Swinh.var.major, Ruticilla Alashanica, Calliope Tschebaiewi, Poecile superciliosa, Poecile affinis, Lophophanes dichroides, Merula Kessleri, Onychospiza Tacranowskii, Carpodacus rubicilloides, Carpodacus dubius, Pyrrhospiza longirostris, Urocynchramus Pylzowi, Otocoris nigrifrons, Alaudula Kukunoorensis, Rhasianus Vlangalii, Phasianus Strauchi, Perdix sifanica, Caccabis magna, Tetrastes Sewerzowi, Grus nigricollis болой. Энэхүү II хэсгийн эцэст хавсаргасан хүснэгтээс бидний очсон газар орнуудад шувууд хэрхэн тархсан байдлыг газарзүйн үүднээс олж харж болно. Физик шинж чанараараа Монгол ба Төвөдийн говь цөлөөс эрс өөр Гань-сугийн уулархаг муж нутаг гэхэд л газарзүйн тархалтынхаа хойд хилээр энд хүртэл ирсэн Гималайн олон төрөл зүйлийг багтаасан жигүүртэн шувуудын онцгой сайхан ертөнцтэй болохыг мэдэх болно.


====III хэсэг. Хэвлээр явагчид, хоёр нутагтан (Академич А.Штраух боловсруулав)====
Уудам их нутагтай Хятад гүрний герпетологийн ертөнцийг өнөө хүртэл тун ч муу мэддэг, гарт олдсон ганц хоёр мэдээ баримт нь Европын гүрнүүдийн Консулын газар, худалдааны наймааны төвүүд орших хэдхэн боомт, арлуудад л хамаатай төдий шахам билээ. Тэгвэл Хятадын дотоодын болон Сибирьтэй хил залгаа хэсэг герпетологийн хувьд жинхэнэ terra incognita хэвээр байна. Яах вэ, сүүлийн үед францын номлогч Давид Хятадын зүүн хойд хэсэгт, английн Хендерсон баруун хойд хэсэгт байгаль – түүхийн судалгаа шинжилгээ хийсэн боловч тус орны герпетологийн ертөнцийг аль нь ч анхаарсангүй. Номлогч Давид аян замынхаа тухай тайланд нүдэндээ туссан хэвлээр явагчид, хоёр нутагтны талаар дурдах төдий өнгөрч, ямар ч тодорхойлолт, тайлбар хийгээгүй бол Английн Хендерсон, Юм нарын хэвлүүлсэн бүтээлд дурдсан салбарын талаар ганц ч үг бичээгүй байх ажээ. Ингээд үзэхэд, Умард Хятадын хэвлээр явагчид, хоёр нутагтны талаар сүүлийн үед олдсон мэдээ баримтууд нь Монгол орон, Говь нутгаар аялсан англи эр Бренчлийн олж авсан хоёр зүйлийн гүрвэлийн тодорхойлолтоор4 хязгаарлагдаж таарах нь. Нөхцөл байдал ийм байхад Умард Хятадын герпетологийн ертөнцөд хамаатай бидний мэдлэгийг хамгийн өчүүхэн зүйлээр ч атугай баяжуулах нь чухал ач холбогдолтой. Ингээд бодохоор, амьтныг спиртэд хадгалахад зориулагдсан багаж хэрэгслээр маш дутмаг явсан Н.М.Пржевальский явсан, очсон газар орондоо тааралдсан хэвлээр явагч, хоёр нутагтны үлэмж гэхүйц цуглуулга хийж ирснийг үнэхээр талархан сайшаавал зохино. Тэдгээр нутаг оронд байдаг дээрх 2 ангийн төлөөлөгчдийг энэ цуглуулга төлөөлж огт чадахгүй ч гэсэн тэндхийн герпетологийн ертөнцийн ерөнхий шинж чанарын тухай ойлголтыг бүрэн өгч чадна. Н.М.Пржевальский нийт 51 хэвлээр явагч, 31 хоёр нутагтан, тухайлбал 7 яст мэлхий, 36 гүрвэл, 10 могой болон 31 сүүлгүй хоёр нутагтан (Anura) авчирсан нь 23 зүйлд хамаарч буйгаас 12 нь шинэ зүйл болно.


====IV хэсэг. Загас (профессор К.Кесслер боловсруулав)====
Миний бие Н.М.Пржевальскийн хүсэлтээр түүний Умард [[Хятад хэл|Хятадаар]] хийсэн аяллаараа олж авчирсан загаснуудыг тодорхойлон тогтоож бичих үүргийг өөртөө хүлээсэн билээ. Энд тэдгээрийн нэрсийг системтэй жагсаахын хамт тэдгээрээс бидний муу мэддэг болон огт мэдэхгүй шинэ зүйлүүдийг ямар нэгэн хэмжээгээр тодруулан дүрсэллээ. Хятад орны цэнгэг усны загас зөвхөн энэ зууны эхнээс л бага багаар мэдэгдэж эхэлсэн гэж хэлж болох бөгөөд энэ үеийг хүртэл зөвхөн л нэлээд эрт Европт авчирч зориудаар үржүүлж эхэлсэн алдарт алтан загасыг (Carassius auratus, L.) л мэддэг төдий байсан юм. Кювье, Валансьен нарын томоохон бүтээлд тодорхойлогдсоноор болон заримыг нь дүрсэлсэн хятад зургаар Хятадын цэнгэг усны нэлээд олон загас бидэнд мэдэгдсэн билээ. Хятадын загасны тухай бидний мэдлэгийг, ялангуяа Рихардсон, Базилевский нар, саяхнаас Блекер, Кнер, Гюнтер, Гишино, Дыбовский, Соваж, Дабри нар онцгой ахиулав. Өнөө цагт үнэн зөв тодорхойлон тогтоогдсон барагцаагаар 200 хүрсэн ч Хятад орны гол мөрөн, нуур цөөрөм харьцангуй нэг их судлагдаагүй, зарим нь загас судлалын үүднээс бүр огт судлагдаагүй хэвээр байгааг харгалзан үзвэл ер нь Хятадын цэнгэг усны нийт загасны тоо 300 хол гаруй, тэр ч байтугай бүр 400 гаруй болох нь эргэлзээгүй. Тогтоон тодорхойлогдсон хятад загасны 200-гаад зүйлийн тал хувиас багагүй нь мөрөг загасны (cyprinidae) бүлд хамаарах учир энэ бүл Европ, Өрнөд Азид давамгайлж байдаг шигээ энд ч гэсэн бусад бүлээс давамгайлж байгаа болно.

====Цаг уурын ажиглалтын хүснэгт====
МОНГОЛ ОРОН, ГАНЬ-СУ, ХӨХ НУУР, ЦАЙДАМ, УМАРД ТӨВӨДӨД 1870 ОНЫ 11-Р САРЫН 7-НООС 1873 ОНЫ 9-Р САРЫН 19-НД ХИЙСЭН ЦАГ УУРЫН АЖИГЛАЛТЫН ХҮСНЭГТ


==Номын зохиогчийн тухай==
Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та [https://web.archive.org/web/20150909212845/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н.М.Пржевальский] үзнэ үү.


[[Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан]]
[[Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл]]
[[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]]
[[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Цуврал ном]]
[[Ангилал:2013 оны ном]]</text>
      <sha1>eglox1udhqpm6wdlhz2psr54mrbwo67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жейлен Браун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59878</id>
    <revision>
      <id>869279</id>
      <parentid>554344</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="2n63haaw6r5h43p4bvxx9znlwmnji2o" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр = Жейлен Браун
| Англиар = Jaylen Brown
| Зураг = 20150401 MCDAAG Jaylen Brown pass.JPG
| Хэмжээ = 155px
| Тайлбар = Жейлен Браун 2015 онд
| Байрлал = [[Сагсан бөмбөгийн байрлал|Довтлогч]]
| Хоч = 
| Өндөр = 201 см
| Жин = 102 кг
| Баг = Бостон Селтикс
| Дугаар = 9
| Иргэншил = {{USA}}
| Мэндэлсэн огноо = [[1996]] оны [[10 сарын 24]]
| Мэндэлсэн газар = [[АНУ]], [[Мариетта (Жоржиа)|Мариетта]]
| Бага сургууль = Уилер ([[Жоржиа]], Мариетта)
| Ахлах сургууль = Калифорни (2015—2016)
| Драфт = 3
| Драфтын жил = 2016
| Сонгогдсон баг = [[Бостон Селтикс]] 
| Багууд = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[Бостон Селтикс]] (2018—одоо)
}}
'''Жейлен Браун''' ({{lang-en|Jaylen Brown}}, [[1996]] оны [[10 сарын 24|аравдугаар сарын 24]]) — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]]йн [[сагсан бөмбөг]]чин, [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Бостон Селтикс]]» багийн жижиг довтлогч.

2015/2016 онд Калифорнийн их сургуульд 14.6 оноо, 5.4 самбар, 2.0 дамжуулалт дунджилсан Браун [[2016]] оны драфтаар 3 дугаарт сонгогдож, «Бостон Селтикст» элссэн билээ.&lt;ref name=&quot;Washburn&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bostonglobe.com/sports/celtics/2016/06/23/celtics-formed-bond-with-jaylen-brown/ukBwdoqsmOqYNvZgFKEgSL/story.html|title=Celtics formed a bond with Jaylen Brown|last=Washburn|first=Gary|date=June 23, 2016|work=[[Boston Globe]]|access-date=June 27, 2016}}&lt;/ref&gt;

==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос}}

==Гадны холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20160625111706/http://www.calbears.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=210226997&amp;DB_OEM_ID=30100 Калифорни]

{{basket-bio-stub}}
{{Бостон Селтикс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2016 оны НБА-гийн драфт}}

[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>2n63haaw6r5h43p4bvxx9znlwmnji2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Демокрит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63374</id>
    <revision>
      <id>869200</id>
      <parentid>785677</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39697" sha1="hb8m5y7m7fum4e9zisndxg0ykwnhat8" xml:space="preserve">[[File:Hendrick Bloemaert Democritus.jpg|thumb|]]
Демокрит ({{lang-el|Δημόκριτος}}) нь [[Грек]]ийн Абдер хотноо төрсөн.Тэрээр нтө 460-370 онд амьдарч байжээ.Democritus гэх түүний нэр нь хүмүүсээс сонгогдсон гэсэн санааг илэрхийлдэг. Демокритийн философи нь Сократаас өмнөх үеийн философи-д багтдаг. Тэрээр дэлхий ертөнцийн атомын теоромын томъёолол /чиг хандлага/-ыг гаргасан ба энэ түүний дэвшүүлсэн хамгийн гол санаа нь юм. Энэ томъёоллоор нь хүмүүс  түүнийг мэддэг.Демокритыг Абдер хотноо 460 онд төрсөн гэж үздэг боловч зарим тохиолдолд 490 онд төрсөн гэж үздэг. Түүний багш болох Leucippus-ын гаргасан томъёоллыг тэрээр илүү шинэ түвшинд гаргаж тавьсан байдаг. Хэдий тийм боловч зарим сурвалж бичигт тэднийг хамтдаа энэ үзэл санаагаа дэвшүүлсэн  гэж  бичигдсэн байдаг байна.Тэдний атомын тухай таамаглал нь Leucippus-ын үзэл санаан дээр суурилагдсан бөгөөд цаг хугацааг даван туулсаар  19-р зууны атомын бүтцийн талаарх ойлголтуудын зарим нэг хэсэгтэй нь адил төстэй юм. Грекийн бусад  эрдэмтэд болон философчид атомын талаар өөр өөр ялгаатай үндэс суурьтай үзэл /санаатай/-тэй байсан. Демокрит нь  бусад филсофчдоос илүү атомын талаарх үзэл баримтлалыг баримтлан хөгжүүлж ирсэн. Эртний [[Афин]]чууд Демокритын энэ үзэл санааг хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан ба тэр дундаа Платон түүнийг эрс  эсэргүүцдэг байжээ. Демокрит нэг удаа Платоны сүүлийн хүсэл нь миний бүх бүтээл туурвил / номнууд/-ыг  шатаах байсан гэж хэлсэн байдаг. Гэсэн хэдий ч умардад төрсөн философич Аристотельд тэрээр тоогдсон юм.
Демокритыг орчин үеийн шинжлэх ухааны эцэг гэж ихэнх тохиолдолд авч үздэг.Түүний гар бичмэлүүд бүрэн эхээрээ үлдээгүй  харин зөвхөн жижиг дэд хэсгүүд нь үдсэн байдаг .

==Намтар==
{{хянах}}
Демокритыг Тиосын колони Ионийн Трасе дахь Абдера хотод төрсөн гэж үздэг. Зарим хүмүүс түүнийг Милесиан гэж нэрлэдэг байв. Афины Аполлодор түүнийг 80дахь удаагийн Олимпын наадмын үеэр буюу МЭӨ 460-457 онд төрсөн хэмээн үзэж байсан бол Трасилл түүнийг МЭӨ 470 онд төрсөн гэж үздэг бөгөөд сүүлийн энэ таамаг арай бодитой болов уу гэж түүхчид үздэг юм. Жон Бурнет МЭӨ 460 он гэдэг бол түүний төрсөн он гэхэд хэтэрхий эртэднэ гэж үзэж байв. Учир нь түүхч, намтарч Диоген Лаэртскийн бичсэнээр Анаксагорыг (440-428)хөгшин байхад Демокрит“залуу хөвгүүн” байжээ. Демокритын эцэг нь язгууртан гэр бүлээс гаралтай, баян чинээлэг нэгэн байв. Тиймдээ ч Ксерксийг өөрийн гэртээ урьж байсан түүхтэй ажээ. Демокрит эцгээсээ өвлөж авсан эд баялаг, хөрөнгө мөнгөө бүгдийг алс улс орон руу аялаж, өөрийн шинийг мэдэх, таних гэсэн хүслээ дарахад зориулжээ. Тэрээр Ази тив рүү, цаашлаад бүр Энэтхэг, Этиоп руу ч аялажээ. 
Тэрээр Вавилон, Мэроед очиж, Египет рүү аялаж байсан ба Диодор Сицилийский түүнийг тэнд 5 жил амьдарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Түүнтэй нэгэн цаг үед амьдарч байсан хүмүүсийн хэн нь ч түүн шиг олон оронд очиж, түүн шиг гайхамшигтай аялалыг хийж, түүн шиг олон мэргэдтэй уулзаж байгаагүй гэдгийг тэр өөрөө батласан байдаг. Ингэхдээ тэрээр оюун ухааныг нь бишрэн шүтдэг байсан Египетийн математикчдийг цохон тэмдэглэжээ. Теофраст ч мөн түүнийг олон оронд аяласан хүн гэдгийг нь батладаг байв. Түүхч, намтарч Диоген Лаэртскийн бичсэнээр тэрээр аялаж байхдаа Ассириятай танилцаж байжээ. Мөн Ксерксийн бичээчдийн нэг байсан Останесаар хичээл заалгаж байжээ. 
Эх нутагтаа эргэж ирснийхээ дараа Демокрит байгалийн философийг шимтэн судлах болов. Тэрээр өөрийн улс орныхоо соёлыг бүрэн таниж мэдэхийн тулд Грек даяар хөндлөн гулд аялажээ. Грекийн олон философчидын талаар тэрээр өөрийн зохиол, бүтээлдээ дурьдсан байдаг ба хангалттай бэл бэнчинтэй байсан учир тэдгээр философчидын бүтээлийг худалдан авч уншдаг байсан гэдэг. Атомизмыг үндэслэгч Левкипп түүний үзэл санаанд ихээхэн нөлөөлжээ. Тэр мөн Анаксагорыг ч биширдэг байв. Демокрит мөн Хиппократтай найз байсан гэж Диоген Лаэртски бичжээ. Магадгүй тэр Сократыг ч танидаг байсан байж болно. Гэхдээ Платон түүний талаар огт дурсаагүй байдаг бөгөөд Демокрит ч өөрөө “ Афинд ирэхэд хэн ч намайг танисангүй” гэж бичжээ. Аристотель түүнийг Сократын өмнөх үеийн байгалийн философчидын нэгээр нэрлэсэн байдаг. 
Демокритын талаар олон шог яриа байх бөгөөд тэдгээрээс түүнийг өөрийн амьдралаа бүхэлд нь сурах, судалгаа хийх ажилдаа зориулсан, даруу, энгийн нэгэн байсан гэдгийг харж болно. Дагагч нараасаа түр холдохын тулд тэр өөрийгөө санаатайгаар сохруулсан гэсэн яриа ч бий. Гэхдээ энэ нь сүүлд биелэж, тэр нас дээр гарсан хойноо сохоржээ. Тэрээр мөн амьдралаас дандаа эерэг, хөгжилтэй талыг олж харахыг хүсдэг, сэргэлэн, хөгжилтэй хүн байсан гэх бөгөөд хойд үеийн зохиолчид түүнийг хүмүүсийн тэнэглэлийг харж шоолдог байсан гэж бичсэн нь бий. 
Байгалийн юмс, үзэгдэлийн талаар өргөн их мэдлэгтэй байсан учраас шавь, дагагч нартаа тэрээр аливаа болзошгүй зүйлийн талаар урьдчилан хэлдэг байж. Үүгээрээ ч тэрээр шавь, дагагч нарынхаа итгэл, бишрэлийг хүлээдэг байсан гэж Диоген Лаэртски бичжээ. Диодор Сицилийскийн бичсэнээр тэр 90 насандаа буюу ойролцоогоор МЭӨ 370 онд нас барсан гэх боловч зарим нь 104 он тэр ч бүү хэл 109 он хүртэл амьдарсан гэж бичсэн нь ч бий. Марк Аврелий түүнийг бөөс эсвэл өөр шимэгч хорхойнд бариулж нас барсан хэмээн “Эргэцүүлэл” номондоо бичсэн байдаг. Гэхдээ тэрээр ингэж бичихдээ “өөр нэг төрлийн бөөс Сократыг алсан” гэж бичсэнээс харвал энэ нь зүгээр нэг зүйрлэл байсан байж болно. 
Abderitan Laughterбуюу Инээж буй философич гэсэн нэрийг Демокрит гаргасан гэж үздэг. Харин тэр хойд үеийн философчидийнхоо дунд “Егөөдөгч” гэсэн нэрээр алдаршжээ. 

==Философи ба шинжлэх ухаан==

Ихэнх эх сурвалжид  Демокрит-ийг Милэтус тай холбож, нийгэм , шинжлэх ухаан , рационалист философийг дэмжиж,  Лэусиппис-ийн уламжлалыг дагадаг гэж бичигдсэн байдаг. Мөн Аристотел, Платон хоёртой төсгүй, ертөнцийг тайлбарлах эцсийн шалтгаан гол хөдөлгөх хүчийг атом гэж үзсэн.Атомын асуултуудад [[анагаах ухаан]] механикаар үүнд тайлбар хариулт өгөх ёстой , (Ямар зорилгоор энэ тохиолдолыг хэрэглэсэн бэ?)тэгэхээр сөргөлдөгч тал нэмэлт механик материал , албан ёсны телеологи багтаасан тайлбар хайж эхлэнэ.(Энэ тохиолдол ямар нөхцөл байдал учрууласан бэ?).

===Гоо зүй===

Хожим Грекийн түүхэнд үзэхдээ Демокрит-г сургалт шинжилгээний сэдэв шиг гоо зүйг тогтоон барьж байсан гэдэг.Өмнө Аристотелийн уран бүтээл шиг дүрцлэх урлаг, яруу найраг, онолын үүднээс илүү удаан бичиж байсан юм.Тодруулбал, Трасайлус-ын гоо зүйн 6н бүтээл нь философид дэг журамыг тодорхойлсон байдаг.Демокритийн бичсэн бүх санаа түүний бодол санаа мэдэж чадна гэдгийг бага ч гэсэн харууласан.

==Математик==

Демокрит бас математик, геометрийг анхлан тодорхойлон нээсэн.
Бид зөвхөн түүний бичвэрүүдийн иш таталтыг л мэднэ,(Дугаарууд, геометр, огтлолцол, газрын зураглал хийх, иррациональ тоо дээр нэрлэсэн) түүнээс Дэмокрит ажил нь Дундад зуунаас хойш сайн амжилт олоогүй юм.Демокрит цилиндр эсвэл призмийн өндөр болон суурь нь конус эсвэл пирамидийн 3ны 1 хэмжээтэй ижил болохыг анх олж харсан юм.

==АТОМЫН  ТУХАЙ ТААМАГЛАЛ==

Атомын 
тухай онол нь эртний бусад онолуудтай харьцуулвал илүү орчин үеийн шинжлэх ухаан юм. Хэдий тийм боловч, орчин үеийн үзэл санаагаар бол  уг таамаглал нь хэзээ бий болсон нь тодорхойгүй. Атомын сонгодог онолоор бол атом ба молекулын тухай орчин үеийн үзэл хандлагад эмпирик хатуу биет хэзээ ч байгаагүй  нь тодорхой байна. 
Хэдий тийм боловч, Люкретус /De rerum nature/ дэх атомын тухай үзлийг тодорхойлж      органик атомын онолд  маш тодорхой эмпирик нотолгоо гарган ирсэн байна. Тэрээр  ямар ч юм эргэлт буцалтггүйгээр хуучирч мууддаг болохыг ажиглажээ.  Цаг хугацаа өнгөрөхөд хатуу хадыг ч усны дусал аажмаар элээдэг гэдэг үг байдаг. Аливаа юмс аажимдаа холилдох хандлагатай байдаг.  Шороотой усыг холиход  шавар болдог. Юмс   яг өөрсдөө холилдож нийлдэггүй байх нь ховор . Мод хуучирч мууддаг. Гэвч   ус , агаар ба металууд гэх мэт  “цэвэр”  юмс дахин шинээр сэлбэгдэж шинэчлэгдэх  механизм болон технологи нь байгальд бий. Царс модны үр нь царс модноосоо л ургана. Тэгээд дахин шинэ царс мод болдог. Харин өмнөх царс мод нь мөн л хуучирч муудсан байдаг.  Эндээс юмсын олон  шинж чанар  тухайн юмны дотроос  урган гарч байх ба  харин энэ мөн чанар нь өөрөө хэзээ ч хуучирч  мууддаггүй байна. Энэ нь мөнхөд хадгалагдах  хуваагдашгүй шинжтэй гэсэн дүгнэлт гарч байна.  Үндсэн асуулт: дэлхий дээрх юмс яагаад одоо хүртэл хуучирч мууддагүй вэ? Яагаад зарим ижил төрлийн юмс, ургамал, амьтад, дахин дахин шинэчлэгдсээр байдаг вэ? Энэхүү хуваагдашгүй шинж чанар нь хүний мэдрэхүйд мэдэгдэхгүйгээр хэрхэн дамждаг болохыг тайлбарлах нь  атомын оршин буйг таамаглахад хүргэж байна. Эдгээр атомууд нь орчин үеийн шинжлэх ухааны атомуудтай харьцуулвал хүн төрөлхтөний молекулын тухай орчин үеийн үзэл санаатай  илүү төстэй.  Атомын өөр нэгэн гол санаа бол эдгээр атомуудын хооронд нилээд их нээлттэй орон зай/ хоосон / байх ёстой гэх санаа юм. Люкретус  үүний  учир шалтгааны таамаглалыг дэвшүүлсэн бөгөөд энэхүү хоосон  орон зай  нь металиуд нь тэдний үндсэн шинж  чанараа өөрчлөлгүйгээр цутгагдаж болдог  мөн хий болон шингэн хэрхэн урсаж хэлбэр дүрсээ өөрчилдөг болохыг тайлбарлахад шаардлагатай юм.


==Антропологи биологи космологи==

Байгалийн талаархи түүний ажлууд (бүтээлүүд/бичвэрүүд) нь дараах сэдвүүдээр бичсэн номнуудад дурдагдсан байдаг нь: Хүний байгаллаг/төрөлх чанарын тухайд, Бие махбодийн тухайд, Сэрэлийн тухайд, Амтны тухай, Өнгөний тухай, Үрнүүд ургамлууд жимснүүдэд хамаарах шалтгаанууд, Амьтадтай холбоотой шалтгаанууд юм. Тэрээр амьдралынхаа ихэнх хугацааг ургамал болон эрдэс чулуулаг судлах туршин шинжлэхэд зориулан шинжлэх ухаанч сэдвүүдээр бичиж байв. Демокрит анхны хүмүүс анархи, амьтанлаг байдлаар амьдарч байсан ба хоол хүнсээ бэлтгэхээр ганцаар гадагш гарч өвс ногоо, модонд зэрлэгээр ургаж байсан жимсээр амьдарч байсан гэж бодсон.

Тэр тэдгээр хүмүүс зэрлэг амьтдаас айх айдсаасаа болоод нийгмийн зохион байгуулалт руу хөтлөгдсөн гэжээ.
Демокрит тэрхүү эхэн үеийн хүмүүст хэл яриа байгаагүй ба яваандаа сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх болж, төрөл бүрийн объектод бэлгэдэл үүсгэсэн ба энэхүү хэлбэр нь бие биенээ ойлгоход хүргэсэн гэж үзжээ.
Тэрээр анхан үеийн хүмүүс маш хөдөлмөрч байж, амьдралын хэрэгцээ болсон ямар ч зүйлгүйгээр: хувцас, гэр бүл, гал, гэршүүлэлт/гаршуулалт, фермийн тухай мэдлэггүйгээр амьдарч байжээ гэсэн.
Демокрит анхан үеийн хүн төрөлхтөн сорилт бэрхшээл болон алдаанаасаа суралцсаар, алхам бүр нь шинэ нээлт рүү хөтлөн, өвөл нь агуйд хоргодон, жимс жимсэнээ нөөцлөн хадгалж, оюун ухаан бүр нь шинэ санаа бүрээр бэхжин батжиж ирсэн хэмээн илэрхийлжээ.
Демокрит ертөнц нь оргүй хоосноос бүтсэн гэхдээ хаос байдалтай орших жижиг атомууд нь хоорондоо мөргөлдөн дэлхий болон түүн дээрх бүх зүйлийг агуулах илүү том биетүүд болж хэлбэршин тогтсон гэжээ.
Тэр олон /дэлхий (гараг) байдаг бөгөөд зарим нь өсч хөгжиж, зарим нь сүйрэн мөхөж байгаа, зарим нь нар сартай, зарим нь бүр хэд хэдэн ч нар сартай гэж таамагласан.
Тэрээр /дэлхий/гараг бүр өөрийг эхлэл ба төгсгөлтэй ба өөр дэлхий/гараг эрхэстэй мөргөлдсөнөөр устах боломжтой гэдэг.
Демократын космологыг товчоор илэрхийлбэл Russel-ийн хэлсэнчлэн: Дэлхийнүүд/гарагууд дээрх ертөнц үргэлжид солигддог / үүслээс мөхөл хүртэл / яг л голын хөөс мэт / цохигдож, хагарч, дахин үүсдэг /.

==Демокритын онол==

Демокритынхаар атом нь ахуйн салшгүй шашин болох тогтмолог шинжтэй.Атом нь үл өөрчөлгдөх шинжтэй бөгөөд хоосон орон зайд зогсолтгүй хөдөлдөг, атом нь хязгааргүй олон төрөл байх бөгөөд атом бүрийн хэлбэр хэмжээ нь ямагт нэг хэвээрээ байна.Тэрээр хуваагдашгүй юмсын задралын эцсийн хэсгүүдийг бүхний анхдагч эхлэл болгон үзсэн. Демокритын онолоор атом нь геометрийн болон физикийн зүйл биш бөгөөд бүх зүйлсийг атомд амгалан тайвнаар багтаадаг. Атомын хооронд байдаг хоосон зай нь харагддаггүй, тэр атомууд нь хуваагдашгүй мөн эвдрэшгүй тэгш хөдөлгөөнд оршиж байдаг ба оршсоор байна. Атомын хязгааргүй тоо болон олон төрөл нь өөр өөр хэмжээ болон хэлбэрээр ялгардаг. Атомын массын тухай Демокрит хэлэхдээ: Харагдашгүй, үзэгдэшгүй зүйлээрээ давуу байснаар илүү энэ нь хэцүү болдог. Гэхдээ түүнийхээр атомын маргаантай асуудал нь жингийн байр байдлын тухай юм. Ливкипп атомын тухай онолыг өргөнөөр авч үзэн хөжгүүлсэн ба [[Исаак Ньютон]] энэ санааг нь илүүд үзэж posidonius starbo  гэсэн энэ  санаанд орлож үүнийгээ Mochus the phoenician гэж нэрлэсэн. Стандфордын философийн тольд тэмдгэлэснээр: энэ шашны үзлийг үндэслэж байгаа баталгаа нь түүхийн баримт баталгааг нь шашны үзлийг өдөөж байдаг. Леусиппус болон Эпикурын хамт Демокрит атомуудын хоорондын холбоо болон хэлбэрүүдийн талаарх хамгийн эртний дүр зурагын төсөөлөлтэй байсан.  Тэд хатуу материал оролцож байж атомуудын хэлбэр тэнцэнэ гэж үндэслэсэн(Тайлбарлавал ямар материал оролцож байгаагаас тэр атомын хэлбэр бүрэлдэнэ оролцож байгаа материалтай нь хэлбэр нь ижил байна). Иймээс төмөрийн атомууд нь хатуу мөн хүчтэй эдгээр нь нэг болон барьцалдаж бат бөх болдог, усны атомууд нь толигор гулгамтгай, давсны атомууд, тэдний амтнаас шалтгаалаад тэд хурц мөн үзүүртэй, салхины атомууд хуйларсан мөн хөнгөн, бусад бүх материалуудыг нэвтэлж гарч байдаг. Хүмүүсийн сэрлийн туршлагын аналогыг ашиглан, атомуудын хоорондын хэмжээ болон хэлбэрийг нь тус бүрд нь салгаж ойлгох мөн тэдгээрийн хэсгүүдийн зохион байгуулалтын талаар дүр зураг өгч чадна. Тэр ч байтугай холболтууд нь цорын ганц атомд өгөгдсөн хавсрагсан материалын холбоосоор тайлбарлаж болно: зарим дэгээнүүд болон нүднүүд бусад бөмбөгнүүд болон оймснууд. Демокритынхаар атом нь бусад атомуудтайгаа механикаар харилцан үйлчилж байдаг идэвхгүй хатуу зүйл. Орчин үетэй зөрөлддөг санаа нь атомууд нь идэвхгүй биш куантум механикд атомууд нь цахилгаан болон соронзон оронд харилцан үйлчилдэг байна .

==Хоосон таамаглал==

Парменид, Зенон нар нь атомын хоосон таамаглал нь парадоксын хариу гэж үзсэн. Метафизик логикийн үндэслэгч нь хариулахад хэцүү аргумент дэвшүүлдэг. Дэвшүүлж буй санааных нь ач тус нь ямарч хөдөлгөөнгүй оршдог. Аливаа хөдөлгөөн нь хоосон байх шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөд юуч болохгүй гэдэг нь юуч оршихгүй гэсэн үг биш юм. 
Парменид үзэж байснаар хоосон байна гэж хэлэх нь өөрөө юуч үгүй гэсэн үг биш тиймээс хоосон өөрөө байдаггүй. Юуч байхгүй зөвхөн агаар л байгаа гэдгийг туршилтаар батлан харуулахыг Парменид зорьсон. Жишээ нь: Гэрлэн долгион шиг ямар нэг зүйл байдаг гэж үзвэл үнэн хэрэгтээ тэр нь тухайн зүйлтэй хамааралгүй юм. Атомын хөдөлгөөн нь хоосон байх шаардлагатай юм. Тэрхүү хөдөлгөөний учир шалтгааныг ажиглаж туршилт явуулсан боловч Парменид тэрхүү аргументийг үл тоосон. Тэд өмнө нь хоосон байх ёстойг баталсан. 

==Танин мэдэхүй==

Демокритийн хэлснээр үнэний тухай мэдлэг нь сүбьективийн хүлээж авч байгаа чадвар юм. Мэдрэхүй нь хүн бүрийн хувьд өөр өөр сэтгэгдэл олгодог, дараа нь төрсөн сэтгэгдлээр бид үнэнийг шүүх боломжгүй байдаг. Бид оюун ухаандаа ирсэн үнэний ойлголтыг өөрийн оюун санаагаараа тайлбарлах боломжтой. Мөн бусад амьтдын хувьд хүлээн авах чадвар нь бид нарынхаас эсрэг тэсрэг байдаг. Түүнчлэн мэдрэхүй нь тусгаар юмсыг хүлээж авч байгаа нь адил биш юм. Аль нь үнэн аль нь худал болох сэтгэгдэл нь тодорхойгүй байдаг. Нэг бол юу ч үнэн биш, нэг бол үнэн бидэнд тодорхой бус. Демокрит хэлэхдээ ямар нэгэн хэмжээгээр, эсвэл ямар ч үнэн байхгүй, эсвэл энэ нь бидэнд тодорхойгүй байдаг. 
Мөн: Демокрит хэлэхдээ: Хатуу эсвэл хүйтэн байсан ч атом бол үл оршихийн бодит үнэн талаар бид юу ч мэдэхгүй учир нь үнэн гэдэг бүхний ёроолд байдаг. Мэдлэгийн хоёр төрөл байдаг. Дээд мэдлэг(legitimate) , дорд мэдлэг (bastart). Дорд мэдлэг гэдэг нь мэдрэхүй, ойлголт хоёртой холбоотой: тийм учраас энэ нь хангалтгүй, сүбьектив байдаг. Учир нь мэдрэмж оюун ухаан нь атомын нөлөөнөөс болж байгаа юм. Эдгээр өөр атомын дүрсүүд нь бидний оюун ухаанд аливаа хэлбэрийг урган гаргахад түлхэц өгдөг.Сэтгэгдлийг мэдэрч дансруу орсоны дараа үзэгдлийн шалтгаануудыг нэг шалгаж чадна, засгийн газрын хуулийн мэдэгдэлүүдийн талаар дүгнэлт гаргаж эдгээр нь юутаы холбоотой гилрүүлэх. Үүний нэг жишээ нь Демокрит нь эртний шинжлэх ухааны сэтгэгч юм. Үйл явц бол шинжлэх ухааны хуримтлуулсан үр дүнг бодогдуулдаг. Гэхдээ Демокритийн хэлснээр мэдлэгийн хоёр төрөл байдаг нэг нь мэдрэхүй нөгөө нь оюун ухаан юм. Энэ нь бүхэлдээ эсвэл өөр хэсгээс авсан индуктив шалтгааны илэрхийлэл юм. Дээд мэдлэг нь оюун ухаанд үнэнийг шүүхэд найдвартай баталгаа болдог ба түүний нэрлснээр дорд мэдлэг нь мэдрэхүйгээс үнэн гэж юу болохыг ялгах чадвар бий болгодог. Дараа нь дорд мэдлгээс дээд мэдлгийг илүүд үзэж цааш нь: Дорд мэдлэг ямар ч жижиг зүйлийг хараад, сонсоод, үнэрлээд, атлаад  асуудлыг шалгаж түүний дараа дээд мэдлэг нарийн ойлголт бий болгодог. Түүний үгнээс иш татахад: Эдгээр төрөл нь дорд мэдлэгт хамаардаг: Өнгө, үнэр, амт, сонсох, мэдрэх, харах. Бусад салангид зүйл нь дээд мэдлэгт ордог. Тэрээр дээд мэдлгийг дорд мэдлэгээс илүүд үздэг. Дорд мэдлэг нь удаан харж, сонсож, атлаж, үнэрлэж мөн хүрж чадахгүй болох үед дээд мэдлэг нь материйн заавал сорилтонд орж биеийн хэсэг хүлээн авах боломжтой байдаг. Мөн тэрээр нотлохдоо : Гэхдээ бид бодит байдал дээр тодорхой ойлголтыг шилжилтийн дагуу юмсыг (атом) дээдрүү оруулан хэвлэж болно. Иймээс : Демокрит Персийн хаан болсон гэхээсээ илүү учир шалтгааныг олохыг хүсдэг.

==Ёс зүй болон Улс төр==

Демокритын [[ёс зүй]] болон улс төрийн сургаал нь ихэвчлэн махизмтай холбогддог. Стандфордын философийн нэвтэрхий толинд: хэдий ёс зүйн сургаал нь олон боловч, Демокритын “ёс зүйн үзэл баримтлал”д когерентдүрслэл бүрдүүлэхэд хэцүү мөн Демокритыг чухам ямар үзэлд оруулах нь хэцүү юм. 
Тэрээр “Тэгш байдал бол хаа сайгүй сайхан” гэж хэлсэн боловч тэрээр энэ хандлагадаа эмэгтэйчүүд болон боолуудыг оруулаагүй байна. Ардчилал дах ядуурал нь дарангуйлал доорх хөгжилөөс дээр, энэ шалтгаанаар эрх чөлөөг боолчлолоос дээгүүр тавьжээ. Хүчтэй хүмүүс нь “өөрсдөөсөө авч ядуу хүмүүс өгөн тэдэнд тусалж дэмжиж, ингэснээр энэрэл үүсч мөн ганцаардал бус найрамдал үүсч мөн хамтын хамгаалал болон оршин суугч нарын дунд гэрээ хэлэлцээр гээд олон сайн зүйлүүд бүрэлдэнэ”. Мөнгө нь өгөөмөр байдал болон хандив байдлаар ашиглагдах, мөнгө нь нийт нийгэмд бодлоггүй замааар ашиглагддаг- хэн хэгний хүүхдийн төлөө их хэмжээний хуримтлал бий болгох нь ховдог сэтгэл юм.Тэр хэлэхдээ мөнгийг хэрэггүй болгохгүй гэж буруу замаар ашиглах нь “хамгийн буруу”. Тэрээр эд баялагийн тал дээр хоёрдмол санаатай байж бие даасан байдлаас маш доогуур үнэлсэн. Тэрээр хүчирхийлэлд дургүй байсан ч энхтайвнытөлөө тэмцэгч байгаагүй: тэр хотынхнийг дайнд бэлэн байхыг анхааруулдаг байсан, мөн нийгэм нь гэмт хэрэгтэн эсвэл дайсныг хууль дүрэм, гэрээ эсвэл тангарагийн дагуу цаазлах нь зөв гэдэгт итгэж байсан. 
Сайн чанар нь хүний төрөлх мөн чанар бус туршлага болон хүмүүжлээс гарч ирдэг гэдэгт тэр итгэж байсан. Тэрээр ёс суртахуунгүй нэгнээс зайгаа барих хэрэгтэй гэдэгт итгэж байсан, ийм байдалтай ойр байх нь дутагдал болно гэж үзэж байсан. Удирдах хэцүү уур уцаарыг рационал байдлаар дарах ёстой. Хөршийнхөө бүтэлгүйтсэн байдлаас сэтгэл ханамж авдаг хүмүүс тэдний хувь тавилан нь нийгмээс хамааралтай, мөн тэд өөрсдөөсөө л ямар нэгэн жаргалыг булааж байна гэж ойлгүх хэрэгтэй. Демокрит аз жаргалыг сүнстэй холбоотой гэж итгэдэг байсан. Тэр ямар нэг багхан зовлонтой сэтгэл хангалуун амьдралыг дэмждэг байсан, учир тэрээр залхуурал  эсвэл завгүй байдлын аль нь ч аз жаргалд хүргэхгүй гэж үзсэн. Сэтгэл хангалуун байдал нь тэвчээртэй, бодлоготой байдлаас с ирдэг гэж тэр хэлээд; сэтгэл ханамжтай байхын тулд боломжтой зүйл дээр эргэцүүлэл хийн өөртөө байгаа зүйлд ханамжтай байж- атаархал эсвэл бахархалыг багасгах. Демокрит үрэлгэн байдлыг зөвшөөрсөн, учир нь цэнгэл болон баяр хөөр нь аз жаргал болон амар амгаланд чухал байдаг. Тэрээр хэлэхдээ боловсрол бол сайн сайхан эрэл хайгуул, гэхдээ утга учиргүйгээр сурах нь алдаатай хэмээн сэрэмжлүүлжээ.  

==Антропологи биологи космологи==

Байгалийн талаархи түүний ажлууд (бүтээлүүд/бичвэрүүд) нь дараах сэдвүүдээр бичсэн номнуудад дурдагдсан байдаг нь: Хүний байгаллаг/төрөлх чанарын тухайд, Бие махбодийн тухайд, Сэрэлийн тухайд, Амтны тухай, Өнгөний тухай, Үрнүүд ургамлууд жимснүүдэд хамаарах шалтгаанууд, Амьтадтай холбоотой шалтгаанууд юм. Тэрээр амьдралынхаа ихэнх хугацааг ургамал болон эрдэс чулуулаг судлах туршин шинжлэхэд зориулан шинжлэх ухаанч сэдвүүдээр бичиж байв. Демокрит анхны хүмүүс анархи, амьтанлаг байдлаар амьдарч байсан ба хоол хүнсээ бэлтгэхээр ганцаар гадагш гарч өвс ногоо, модонд зэрлэгээр ургаж байсан жимсээр амьдарч байсан гэж бодсон.

Тэр тэдгээр хүмүүс зэрлэг амьтдаас айх айдсаасаа болоод нийгмийн зохион байгуулалт руу хөтлөгдсөн гэжээ.
Демокрит тэрхүү эхэн үеийн хүмүүст хэл яриа байгаагүй ба яваандаа сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх болж, төрөл бүрийн объектод бэлгэдэл үүсгэсэн ба энэхүү хэлбэр нь бие биенээ ойлгоход хүргэсэн гэж үзжээ.
Тэрээр анхан үеийн хүмүүс маш хөдөлмөрч байж, амьдралын хэрэгцээ болсон ямар ч зүйлгүйгээр: хувцас, гэр бүл, гал, гэршүүлэлт/гаршуулалт, фермийн тухай мэдлэггүйгээр амьдарч байжээ гэсэн.
Демокрит анхан үеийн хүн төрөлхтөн сорилт бэрхшээл болон алдаанаасаа суралцсаар, алхам бүр нь шинэ нээлт рүү хөтлөн, өвөл нь агуйд хоргодон, жимс жимсэнээ нөөцлөн хадгалж, оюун ухаан бүр нь шинэ санаа бүрээр бэхжин батжиж ирсэн хэмээн илэрхийлжээ.
Демокрит ертөнц нь оргүй хоосноос бүтсэн гэхдээ хаос байдалтай орших жижиг атомууд нь хоорондоо мөргөлдөн дэлхий болон түүн дээрх бүх зүйлийг агуулах илүү том биетүүд болж хэлбэршин тогтсон гэжээ.
Тэр олон /дэлхий (гариг) байдаг бөгөөд зарим нь өсч хөгжиж, зарим нь сүйрэн мөхөж байгаа, зарим нь нар сартай, зарим нь бүр хэд хэдэн ч нар сартай гэж таамагласан.
Тэрээр /дэлхий/гариг бүр өөрийг эхлэл ба төгсгөлтэй ба өөр дэлхий/гариг эрхэстэй мөргөлдсөнөөр устах боломжтой гэдэг.
Демократын космологыг товчоор илэрхийлбэл Russel-ийн хэлсэнчлэн: Дэлхийнүүд/гаригууд дээрх ертөнц үргэлжид солигддог / үүслээс мөхөл хүртэл / яг л голын хөөс мэт / цохигдож, хагарч, дахин үүсдэг /.

[[Ангилал:Атомист]]
[[Ангилал:Сократаас өмнөх гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Танин мэдэхүйн онолч]]
[[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]]
[[Ангилал:16-р зуунаас өмнөх үеийн физикч]]
[[Ангилал:Эртний Грекчүүд]]
[[Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>hb8m5y7m7fum4e9zisndxg0ykwnhat8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>869219</id>
      <parentid>868754</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121558" sha1="h0sr49t879gh7gihqfzc5nsdsn9yh0t" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-11 04:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-08 00:04:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>h0sr49t879gh7gihqfzc5nsdsn9yh0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хориглолт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76165</id>
    <revision>
      <id>869171</id>
      <parentid>723325</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>869171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15202" sha1="dp1rbn6eeyu3omxzls3ed8jzus3pspo" xml:space="preserve">'''Хориглолт''' нь байлдааны үндсэн төрөл бөгөөд газар орны тодорхой хэсэг (байр, тулгуурт байр, хариуцлагын бүс)-ийг ахлах захирагчийн тогтоосон хугацаа хүртэл хамгаалах, түүний хүрээнээс дайсныг гаргалгүй саатуулах, тэрчлэн дайсанд үлэмж хохирол учруулан туйлдуулахад чиглэгдэнэ. Хориглолт нь тасгийн явуулах үндсэн төрлийн байлдааны нэг мөн.
Хориглолт нь ашигтай тулгуурт байр (байр)-ыг урьдчилан болон байлдааны явцад эзэлж, түүнийг бат тогтвортой хамгаалах, эсвэл хариуцлагын бүсийн хүрээнд дайсныг саатуулан үлэмж хохирол учруулахын тулд тасаг, хавсрагдсан хэрэгслийн хүчээр явуулж буй үүрэг, байр, зааг, цаг хугацаагаар нь уялдуулан зохицуулсан мэргэн гал, ухаалаг маневр, аюулгүй байдлаа хангах цогц арга хэмжээ, хууран мэхлэх ба аюулгүй байдлаа хангах ажиллагаа, шийдвэртэй атак (сөрөг атак)-ийн цогц мөн.
Хориглолт нь заримдаа, дайсны давшилтын хурдыг бууруулан тамирдуулах, түүнийг газар орны тодорхой район, хариуцлагын бүсийн хүрээнд тогтоон барих, түйвээж хүчийг нь сулруулах, цаг хожиж өөрийн хүч хэрэгслийг хэмнэх зорилготой байж болно.
Хориглолтонд давших боломжгүй буюу давших нь ашиггүй үед, мөн аргагүйн эрхэнд болон урьдчилан төлөвлөсний үндсэн дээр зориудаар шилжиж  болно.
Тасаг нь хориглолтонд дайсантай шууд зах нийлсэн буюу зах нийлээгүй нөхцөлд урьдчилан хүлээх байдлаар шилжиж болно.
Зах нийлсэн нөхцөлд хориглолтонд шилжихийн туд газар орны ашигтай заагийг дайснаас өрсөн (булаан) эзэлж, эзэлсэн зааг дээрээ богино хугацаанд бэхжинэ.
Зах нийлээгүй нөхцөлд  хориглолтонд шилжих үед дайсны ирж болзошгүй хэд хэдэн чиглэлийг хааж чадах газар орны зангилаа хэсгийг сонгон авч нууцаар эзлэн, галын болон тактикийн уут байгуулна.
Тасаг хориглолтонд шилжмэгц, юуны урьд фронтын өмнө болон хажуу жигүүрт (хариуцлагын бүсийн хэмжээнд) хяналтын болон галын системийг зохион байгуулна.
Хяналтын систем нь томилогдсон хянагч нарын хүчээр тулгуурт байр (байр)-ны фронт,  жигүүр,  ар тал (хариуцлагын бүсийн хэмжээнд) тасралтгүй ажиглалт хийж,  цагийн байдлын талаарх мэдээ сэлт олзворлох тогтолцоо юм.
Байлдааны талбарт захирагч, цэрэг бүр хяналт үйлдэж, илэрсэн зүйлийн талаар шадар захирагчдаа илтгэх үүрэгтэй.
Галын систем гэдэг нь дайсныг алсын дөхцөөс нь эхлэн хөнөөх зорилгоор бүх төрлийн галын хэрэгсэлд хариуцах чиглэл, секторыг хуваарилан, гал явуулах журам, арга, дэс дараалал, харилцан ажиллагааг тогтоож өгснийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл бүх төрлийн зэвсгийн галыг нэгдсэн төлөвлөгөөгөөр зохион байгуулсныг хэлнэ.
Тасгийн галын систем нь хуралдуулсан гал явуулах хэсэг, фронтын өмнө болон завсар, жигүүр, гүнд байгуулсан ЯЦБМ, ХТ, [[танк]], ТЭ болон бусад галын хэрэгслийн галын үргэлжилсэн, олон давхараат бүс, галын хэрэгсэл бүрийн гал явуулах үндсэн ба нэмэгдэл (бэлтгэл) сектор, галын уут, галын маневраас бүрдэнэ.
Галын систем нь ихэвчлэн шууд хөнөөлийн бүсэд – нарийвчилсан, чадавхид занал хийлэлийн  бүсэд -  ерөнхий байдлаар зохион байгуулагдана.

(Шууд хөнөөлийн бүс гэдэг нь нэг байр, галт байрнаас орон тооны болон хавсрагдсан зэвсгийн хүчээр дайсныг устгах алслалт юм. Шууд хөнөөлийн бүсийн дээд хязгаар нь хамгийн алсын тусгалтай зэвсгийн харааны буудлагын холоор хэмжигдэнэ.
Чадавхит заналхийлэлийн бүс нь маневр үйлдэх замаар дайсныг устгах боломжийг дээшлүүлэх дээд хязгаар болно.            Чадавхит заналхийлэлийн бүсийг зөвхөн фронтын чиглэлд биш, хажуу тийш болон байлдааны журмын гүн тийш өргөжүүлж болно).
Галын системийн үндэс нь агаарын болон танк, бусад хуягласан цельтэй тэмцэх галын систем байна.

Галын системийн бэлэн байдал нь:
*галын хэрэгслүүд галт байр (байр)-аа эзлэсэн
*тэдэнд галын үүрэг тавигдсаж, гал явуулах анхны өгөгдөхүүн бэлтгэгдсэн
* сум, галт хэрэглэлээр хангагдсанаар тодорхойлогдоно.
Тасгийн хориглолтын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь саадын систем мөн. Саадын системийн үндсийг тулгуурт байр (байр)-ыг сонгон авахдаа урьдчилан тооцож ашигласан  байгалийн саад бүрдүүлнэ.
Хориглолтын фронтын өмнө болон завсар, үзүүр, ар тал, гүнд дайсны ирж болзошгүй чиглэл, зам маршрутыг хаахын тулд тэсэрдэг  болон тэсэрдэггүй инженерийн саадыг байгуулна.

Тасгийн бие бүрэлдэхүүн нь сапёрчдын дэмжлэгтэйгээр буюу биеэ дааж төрөл бүрийн саадыг орон тооны табель хэрэгсэл болон гарын доорх материалыг ашиглан байгуулахад сургагдаж дадлагажсан байх шаардлагатай.
Байлдааны явцад саадын системийг өргөжүүлэн хүчжүүлэхээр төлөвлөж хэрэгжүүлнэ. Энэ зорилгоор газар орны боломжтой нөхцлийг ашиглан тэсэлгээний болон бусад аргаар, ууланд чулуун ба цасан, ойд модон, говь цөлд элсэн нуранга, гол мөрөн, нуур, усан байгууламжийн орчимд нэмэгдэл усан саад зэргийг бий болгож болно.
Хориглолтод – цэргийн алба хаагч нь өөрийн хувийн зэвсэг, иненерийн төхөөрөмж, газар орны ашигтай байдлыг чадварлаг ашиглан, дайсны олон тооны амьд хүч, тэрчлэн, түүний танк, бусад хуягласан машиныг устгах боломжтой юм. Хориглолтод цэргийн алба хаагч нь тасгийнхаа бүрэлдэхүүнд байлдана.
Тасгийн захирагчаасаа байлдааны үүрэг аваад, тэр нь тэмдэгтүүд, дайсны бүрэлдэхүүн, байрлал, түүний давшилтын болзошгүй чиглэл, хугацаа, салаа, тасгийн үүрэг, өөрийн үүрэг, хариуцлага, галт байр /гал явуулах байр/, түүнийг төхөөрөмжлөх дэс дараа, байлдааны явцад түүнийг солих журам, газрын ба агаарын целийг хянах, тэдгээрт гал явуулах журам, салаа, тасгийн хуралдуулсан гал явуулах хэсэг, зарлан мэдээлэх ба удирдлага, харилцан ажиллагааны дохионууд, тэдгээрээр ажиллах журам, хориглолтод бэлэн болох цагийг мэдэж, ойлгон авна.
Үүргээ судалсны дараа цэргийн алба хаагч нь заасан галт байрыг эзлэнэ. Хэрвээ  галт байрыг захирагч нь заагаагүй бол өөрөө сонгон авна. Галт байр /гал явуулах байр/ нь үзэгдэх нөхцөл, гал явуулах боломж сайтай, цэргийн алба хаагчийг ажиллахад тохиромжтой байх ёстой. Галт байрыг сонгон авахад их бууны сум туссан нүх, суваг шуудуу, овгор шороо, газар орон дээрх төрөл бүрийн юмс /мод, чулуу, хожуул, бут гэх мэт/-ыг өргөн ашиглана. Хэрвээ сонгон авсан галт байрны өмнө хяналт, гал явуулахад саад болохуйц өндөр өвс, бут, дов сондуул байвал тэдгээрийг цэвэрлэх буюу шинэ байр сонгоно.
Дайсны байрлал, газар орны шинж чанараас хамааран, хөдөлгөөн үйлдэх янз бүрийн арга хэрэглэн галт байрыг нууцаар эзлэх ёстой. Галт байрыг хэвтээ нуувч ухан, төхөөрөмжилж эхлэнэ. Дараа нь түүнийг өнгөлөн далдлах ба хөгжүүлэх  ажлыг үргэлжлүүлнэ.
Дайсны галын бэлтгэл эхэлмэгц цэргийн алба хаагч нь, хэрвээ хянагчаар томилогдоогүй бол, тасгийн захирагчийн команд /дохио/-аар щель, хорогдох байр, ЯЦБМ /хуягт тээвэрлэгч/-нд далдална. Энэ үед тэрээр өөрийн хориглолтын байраа түргэн эзэлж, дайсны атакийг няцаахад бэлэн байна.
Дайсан атакад шилжмэгц, цэргийн алба хаагч нь, тасгийн захирагчийн команд, дохиогоор хориглолтын байраа эзэлж, байлдаанд яаралтай бэлтгэн, бэлэн байдлын “Улаан” зэрэгт шилжнэ.
Давшиж байгаа дайсныг хориглолтын өвөр эгнээнд тулж ирэхээс нь өмнө нисэх онгоц, [[их буу]], танк, бусад хөнөөх хэрэгслэлийн гал, цохилтоор хөнөөдөг. Цэргийн алба хаагчид нь өөрийн зэвсгийн харааны галын бүсэд дайсан орж ирэх үеэс эхлэн гал нээж эхэлнэ. Хориглолтын өвөр эгнээ рүү дайсан ойртох хэмжээгээр галын хүчийг улам бүр нэмэгдүүлнэ.
Өвөр эгнээний өмнөх саадыг дайсан туулах үед явуулсан гал хамгийн өндөр үр ашигтай байна. Дайсан танктайгаар давшиж байгаа нөхцөлд явган цэргийг нь танкнаас тасалж, устгахыг хичээнэ. Хориглож байгаа нуувч руу дайсны танк ойртон ирсэн тохиолдолд, цэргийн алба хаагч нь түүнийг танк эсэргүүцэх гранатаар устгаж, танкаа орхин гарах гэсэн багийг нь буудлагын зэвсгээрээ хөнөөнө.
Дайсны явган цэрэг хориглолтод 30-40 м ойртох үед гранатаа хаяж, буудлагын зэвсгийнхээ галаар устгана. Хэрвээ дайсны цэргүүд нуувч, холбох шуудуу  руу цөмрөн орж ирвэл, түүнийг тулган буудах, гранат, жад, мөрлөгч ашиглан устгана. Зэргэлдээх нөхрийнхөө хориглолтын байр луу нэвтэрсэн дайсныг хажуугаас нь буудаж хөнөөнө.
Ороож байгаа дайсныг устгахын тулд бэлтгэл галт байрандаа гарч, гал явуулна. Дайсан хориглолтын байрыг тойрсон тохиолдолд байраа бат барьж, шаргуу хориглох байлдаанаа үргэлжлүүнэ. Харин аюулгүй байдал алдагдах нөхцөл үүссэн тохиолдолд, ахлах захирагчийн шийдвэрээр буруулах маневр үйлдэн, ашигтай заагт гарч, байлдаанаа үргэлжлүүлнэ.
Дайсны атакийг няцаасны дараа, цэргийн алба хаагч нь зэвсгээ эмхлэн, галт хэрэглэлээр нөхөн хангагдаж, эвдэрсэн нуувч, түүний өнгөлөн далдлалтыг сэргээж, дараагийн атакийг няцаахад бэлтгэнэ.
[[Ангилал:Цэргийн шинжлэх ухаан]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаа]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нэр томьёо]]</text>
      <sha1>dp1rbn6eeyu3omxzls3ed8jzus3pspo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79589</id>
    <revision>
      <id>869149</id>
      <parentid>555946</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="6d5pcwrboein3alpwb1w9t6r8pmfvmu" xml:space="preserve">{{Commons category|Nuclear program of North Korea|Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр}}
{{Cat main|Хойд Солонгос ба үй олноор хөнөөх зэвсэг}}

[[Ангилал:Цөмийн хөтөлбөр]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн технологи]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цэргийн түүх]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]]
[[Ангилал:Солонгосын мөргөлдөөн]]</text>
      <sha1>6d5pcwrboein3alpwb1w9t6r8pmfvmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869151</id>
      <parentid>869149</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын цөмийн зэвсгийн програм]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>869149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="6d5pcwrboein3alpwb1w9t6r8pmfvmu" xml:space="preserve">{{Commons category|Nuclear program of North Korea|Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр}}
{{Cat main|Хойд Солонгос ба үй олноор хөнөөх зэвсэг}}

[[Ангилал:Цөмийн хөтөлбөр]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн технологи]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цэргийн түүх]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]]
[[Ангилал:Солонгосын мөргөлдөөн]]</text>
      <sha1>6d5pcwrboein3alpwb1w9t6r8pmfvmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869152</id>
      <parentid>869151</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="552" sha1="k33zao91pctuv2z96v9jh890cdx96yu" xml:space="preserve">{{Commons category|Nuclear program of North Korea|Хойд Солонгосын цөмийн хөтөлбөр}}
{{Cat main|Хойд Солонгос ба үй олноор хөнөөх зэвсэг}}

[[Ангилал:Цөмийн хөтөлбөр]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын цөмийн технологи]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]]
[[Ангилал:Солонгосын мөргөлдөөн]]</text>
      <sha1>k33zao91pctuv2z96v9jh890cdx96yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79590</id>
    <revision>
      <id>869154</id>
      <parentid>556043</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын зэвсэгт хүчин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="8ulr1q0ufg5kwbegsg471dyweemjsi1" xml:space="preserve">{{Commonscat|Military of North Korea|Умард Солонгосын зэвсэгт хүчин}}

[[Ангилал:Умард Солонгос|зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчин улс орноор]]</text>
      <sha1>8ulr1q0ufg5kwbegsg471dyweemjsi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869155</id>
      <parentid>869154</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="3h70z3eezivj5tjjl1enlgxp5lnv404" xml:space="preserve">{{Cat main|Солонгосын Ардын Арми}}
{{Commons cat|Military of North Korea|Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин}}

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчин улс орноор|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]]
[[Ангилал:Зүүн Азийн зэвсэгт хүчин| Хойд]]
[[Ангилал:Солонгосын зэвсэгт хүчин| Хойд]]</text>
      <sha1>3h70z3eezivj5tjjl1enlgxp5lnv404</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын газар зүй</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79630</id>
    <revision>
      <id>869144</id>
      <parentid>599565</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын газар зүй]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын газар зүй]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>599565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332" sha1="mhcrzu64k4cvhgvut4xzeb8iy42r6gg" xml:space="preserve">{{Commonscat|Geography of North Korea|Умард Солонгосын газар зүй}}

[[Ангилал:Умард Солонгос|газар зүй]]
[[Ангилал:Солонгосын газар зүй| Умард Солонгос‎]]
[[Ангилал:Газар зүй улс орноор|Солонгос # Умард]]</text>
      <sha1>mhcrzu64k4cvhgvut4xzeb8iy42r6gg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869145</id>
      <parentid>869144</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="c9v3ghirjeskvxkysmxbglc2id7vix1" xml:space="preserve">{{cat main}}
{{Commons cat|Geography of North Korea|Хойд  Солонгосын газар зүй}}

[[Ангилал:Хойд Солонгос]]
[[Ангилал:Солонгосын газар зүй| ]]
[[Ангилал:Зүүн Азийн газар зүй улс орноор]]
[[Ангилал:Зүүн Хойд Азийн газар зүй улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн газар зүй улс орноор]]
[[Ангилал:Газар зүй улс орноор]]</text>
      <sha1>c9v3ghirjeskvxkysmxbglc2id7vix1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын нийгэм</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79644</id>
    <revision>
      <id>869160</id>
      <parentid>556115</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын нийгэм]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын нийгэм]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="lr3hmv56nwiqx0d9y3liwpvu8iu36g9" xml:space="preserve">[[Ангилал:Умард Солонгос|нийгэм]]
[[Ангилал:Нийгэм улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн нийгэм]]</text>
      <sha1>lr3hmv56nwiqx0d9y3liwpvu8iu36g9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869161</id>
      <parentid>869160</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="364" sha1="dq27jlzxzzwm227b0xupau7izquzb7s" xml:space="preserve">{{Commons category|Society of North Korea|Хойд Солонгосын нийгэм}}
[[Ангилал:Хойд Солонгос|Нийгэм]]
[[Ангилал:Нийгэм улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын нийгэм]]
[[Ангилал:Азийн нийгэм улс орноох]]
[[Ангилал:Зүүн Азийн нийгэм]]</text>
      <sha1>dq27jlzxzzwm227b0xupau7izquzb7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын соёл</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79647</id>
    <revision>
      <id>869206</id>
      <parentid>556124</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын соёл]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын соёл]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="ha3cvz27r2rsg1rl3am19qle9j5qxir" xml:space="preserve">{{Commonscat|Culture of North Korea|Умард Солонгосын соёл}}

[[Ангилал:Умард Солонгос|соёл]]
[[Ангилал:Соёл улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын соёл| Умард Солонгос]]</text>
      <sha1>ha3cvz27r2rsg1rl3am19qle9j5qxir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869207</id>
      <parentid>869206</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="6c71ufzs3zbuc8qywm14j67q921t5a3" xml:space="preserve">{{Commons category|Culture of North Korea|Хойд Солонгосын соёл}}
{{Category main article|Хойд Солонгосын соёл}}

{{DEFAULTSORT:Хойд Солонгос}}
[[Ангилал:Хойд Солонгос|Соёл]]
[[Ангилал:Солонгосын соёл]]
[[Ангилал:Соёл улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн соёл улс орноор]]</text>
      <sha1>6c71ufzs3zbuc8qywm14j67q921t5a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний хүн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79663</id>
    <revision>
      <id>869147</id>
      <parentid>556169</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын зэвсэгт хүчний хүн]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний хүн]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="act3187jrr62s9n95r6axivtncx1fe8" xml:space="preserve">[[Ангилал:Умард Солонгосын зэвсэгт хүчин| ]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|зэвсэгт хүчний хүн]]</text>
      <sha1>act3187jrr62s9n95r6axivtncx1fe8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869148</id>
      <parentid>869147</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="t65g5c47i78ctkfjnmvow3ddr0nk5vt" xml:space="preserve">{{Commons category|Military people of North Korea|Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний хүн}}

[[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчний хүн|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Солонгосын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин|Хүн]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн улс орноор|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн|Зэвсэгт хүчний хүн]]</text>
      <sha1>t65g5c47i78ctkfjnmvow3ddr0nk5vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79678</id>
    <revision>
      <id>869274</id>
      <parentid>556196</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="1ecu484h374qtmcuuzs5g0rysefv5rm" xml:space="preserve">[[Ангилал:Олимпын аварга|Солонгос, Умард]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын медальтан| 1]]</text>
      <sha1>1ecu484h374qtmcuuzs5g0rysefv5rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869275</id>
      <parentid>869274</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="dapgpw6okleau2e7eyqpow853wft2ot" xml:space="preserve">[[Ангилал:Олимпын аварга|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын медальтан| 1алт]]</text>
      <sha1>dapgpw6okleau2e7eyqpow853wft2ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын медальтан</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79679</id>
    <revision>
      <id>869276</id>
      <parentid>556197</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын медальтан]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын медальтан]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>556197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="37x22d77v84waak0uodwntgz718cn4g" xml:space="preserve">[[Ангилал:Олимпын медальтан|Солонгос, Умард]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын тамирчин|+]]</text>
      <sha1>37x22d77v84waak0uodwntgz718cn4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869277</id>
      <parentid>869276</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="413" sha1="sctvqzm3q96zkvlmaeu9mxdc7ff4jp1" xml:space="preserve">{{Commons category|Olympic medalists for North Korea|Хойд Солонгосын олимпын медальтан}}
[[Ангилал:Олимпын медальтан улс орноор|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч| Медальтан]]
[[Ангилал:Хойд Солонгос олимпын наадамд|Медальтан]]</text>
      <sha1>sctvqzm3q96zkvlmaeu9mxdc7ff4jp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын бөх</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79682</id>
    <revision>
      <id>869281</id>
      <parentid>629795</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын бөх]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>629795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="4sfcoowogo24t7oxc9mdg966x2pp8fz" xml:space="preserve">[[Ангилал:Бөх улс орноор|Солонгос, Умард]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын тулааны тамирчин эсвэл -жүжигчин|Бөх]]</text>
      <sha1>4sfcoowogo24t7oxc9mdg966x2pp8fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869282</id>
      <parentid>869281</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="3zgfvkt0pl7q12cot9xjnermv6ijqnw" xml:space="preserve">[[Ангилал:Бөх улс орноор]]</text>
      <sha1>3zgfvkt0pl7q12cot9xjnermv6ijqnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79683</id>
    <revision>
      <id>869286</id>
      <parentid>697395</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хүндийн өргөгч]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>697395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="kiyrdkv1ij7qm0f5h3mrr69va2lu550" xml:space="preserve">{{Commonscat|Weightlifters from North Korea}}

[[Ангилал:Умард Солонгосын хүчний тамирчин|хүндийг өргөгч]]
[[Ангилал:Хүндийн өргөгч улс орноор]]</text>
      <sha1>kiyrdkv1ij7qm0f5h3mrr69va2lu550</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаосын аялал жуулчлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82627</id>
    <revision>
      <id>869183</id>
      <parentid>819270</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>869183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9632" sha1="kmmq9mh7n526nlge8ibcb2wztlqlskc" xml:space="preserve">[[Файл:Sitting Asian elephant (Elephas maximus) bathing in Tad Lo river, Laos.jpg|thumb]]
'''[[Аялал жуулчлал]] бол [[Лаос]]ын''' эдийн засагт ихээхэн орлого оруулдаг салбар юм. Лаосын аялал жуулчлалын асуудлыг [[Лаос|БНАЛАУ]]-ын Мэдээлэл, соёл, аялал жуулчлалын яам (Ministry of Information, Culture and Tourism) зохицуулдаг байна.  	

== Тоо ба баримт ==
Лаост 2009 онд 2 сая гаруй жуулчин Лаост ирж байсан бол энэ тоо тогтмол өссөөр '''2018 оны байдлаар 4 сая орчим гадаадын жуулчин Лаост''' ирсэн байна. Лаосын Засгийн газраас “2018 оныг Лаост айлчлах жил “ (Visit Laos 2018) гэж зарлаад Ерөнхий сайдын орлогчоор ахлуулсан Үндэсний Хороо байгуулж гадаадын 5 сая жуулчин хүлээн авах том зорилт тавиад байна. Лаос Улсын хүн ам 6,5 сая байхад 5 сая жуулчин хүлээн авна гэдэг бол эдийн засгийн үр ашигтай үнэхээр том зорилт мөн.
[[Файл:Kuang Si Falls and a turquoise water pool in Luang Prabang province Laos.jpg|thumb]]
Лаост 2018 оны байдлаар ирсэн 4 сая орчим гадны жуулчдын тэн хагасаас илүү нь буюу 2 сая орчим нь [[Тайланд]] иргэд байжээ. Энэ жагсаалтыг үргэлжлүүлбэл Вьетнам (700 мянга), Хятад (600 мянга), [[Өмнөд Солонгос]] (150 мянга), Америк (20 мянга), Франц (18 мянга), Японы (8 мянга) жуулчид  зонхилж  байна. Судлаачдын үзэж буйгаар энэ бол зөвхөн лаосын хилээр нэвтэрсэн гадаад иргэдийн тоо учраас бүгд жуулчид биш боловч энэ тоо сүүлийн 10 -аад жил тогтмол өсөж байгаа юм. Вьетнам, Хятад, Тайланд иргэд ихэвчлэн наймаа арилжаа буюу ажлаар Лаост ирдэг байна.

Лаосын Аялал жуулчлалын яамны мэдээгээр 2011 онд Лаост хятадын 150,791 иргэд төрөл бүрийн зорилготой ирж байсан бол энэ тоо өссөөр 2016 онд 450 мянга, 2017 онд 600 мянга, 2018 онд 675 мянган хятад иргэд аялах болон ажиллах зорилгоор Лаост иржээ.  

== Аяллын зорилго ба дурсгалт газрууд ==
Лаост зочилж буй гадны жуулчдын ихэнх нь том хотуудын чимээ анир, дуу шуугиан, гар утас, цахим амьдралаас түр ч болов холдож амар тайван орчинд хямд төсөр зардлаар тааламжтай дулаан цаг уурын нөхцөлд байгалийн сайхан, тансаг бус энгийн байдалд амрах хүсэлд автан ирдэг байна. Эдгээр жуулчид бүгд Лаосыг зорьж ирдэг гэвэл бас өрөөсгөл ойлголт болно. Учир нь ихэнх жуулчид Тайланд, Вьетнам, Камбож зэрэг орныг зорьж ирэх далимаар Лаосыг мөн үзэх сонирхолд хөтлөгддөг ажээ. Энэ байдлыг лаосчууд ашиглаж хөрш Тайланд, Вьетнам, Камбожтой хямд онгоцны нислэг, автобусны үйлчилгээ үзүүлж, жижиг автомашины түрээсийн үйлчилгээ зэргийг зохион байгуулдаг байна. Лаост том төвлөрсөн зочид буудал гэхээсээ илүү жижиг, авсаархан, тухтай тансаг биш хямдхан дэн буудлууд олноороо байдаг нь жуулчдын таашаалд мөн нийцдэг ажээ.  
[[Файл:Pha That Luang Vientiane Laos Wikimedia Commons.jpg|thumb|430x430px]]
Лаост ирж буй хөгжингүй орнуудын жуулчдыг анзаарвал группээр бус гэр бүл, найз нөхөд гэсэн 2-4 хүний бүрэлдэхүүнтэй жуулчид давамгайлдаг. Бараагаар зүйрлэбэл “бөөндөх” бус “жижиглэнгээр” жуулчин хүлээн авдаг үйлчилгээ илүү хөгжсөн байна. 

Аюулгүй Лаосын үзэсгэлэнт сайхан байгаль, таатай цаг уур, хямд энгийн үйлчилгээ, Бурханы шашны олон зуун сүм хийд, сүрлэг уул, хадан цохио, агуйнууд, олон арван усан [[хүрхрээ]] зэрэг нь гадны жуулчдын сонирхлыг татдаг. Үүнээс гадна хөрш Тайланд, Вьетнам, Хятадад хуулиараа хориотой байдаг “Казино”-г Лаост гол төлөв жуулчдыг татах зорилгоор ажиллуулдаг байна. 

Мөн арай чинээлэг орны иргэдийн дуртай “Гольф” хямд үнээр тоглох бололцоог хангаж байна. Жишээ нь Өмнөд Солонгосын гольф сонирхогчид 10 сараас 3 сар хүртэл нутагт нь өвөл болдог учраас “гольф” тоглох бололцоо хязгаарлагдмал болмогц мөнхийн ногоон зүлэгтэй Лаост 350 ам.долларын хямд шууд нислэгээр ирж 2-3 хоног хямд үнээр &quot;гольф&quot; тоголдог урсгал нэгэнт буй болжээ.  

== Тээврийн хэрэгсэл ==
Лаос далайд гарцгүй бөгөөд өөрийн төмөр замгүй учраас агаарын тээвэр тус улсад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Лаос дахь аялал жуулчлалыг дэмжиж Засгийн газраас “2018 оныг Лаост айлчлах жил” гэж зарласантай холбогдуулж Лаосын үндэсний агаарын тээврийн “Lao Airlines” компани гадаад, дотоодын нислэгийн үнийг буруулж нислэгийн тоог нэмэгдүүлжээ. Үүнтэй уяалдуулж 2018 онд Скандинавын орнуудын иргэдийг визгүйгээр Лаост зорчуулах шийдвэр 2018 онд мөн гаргасан байна. Лаосын нийслэл Вьентьян хотоос БНСУ-ын Сөүл, Бусан, Вьетнамын Ханой, Хошимин, Тайландын Бангкок, Сингапур, Камбожийн Пномпень, Сием Риеп болон Хятадын Куньмин, Гуанжоу, Чэнгду, Чангша, Чангжоу болон Шанхай зэрэг хот руу шууд нислэгүүд үйлддэг байна. Мөн Тайландын Бангкокоос тохилог галт тэргээр /33 ам.доллараар/ Вьентьян орох боломжтой ажээ.       

Жуулчдыг татах зорилгоор өмнө 1999-2000, 2011-2012 онуудад “Лаост аялах жил”-ийг мөн зарлаж байсан ажээ.  2016 онд Лаос 4 сая гаруй жуулчид хүлээн авч 725 сая ам.долларын ашиг олж байсан бол 2020 онд 6,2 сая жуулчин хүлээн авч, 993 сая ам.долларын орлого олох боломжтой гэж Лаосын эрх баригчид 2018 онд мэдэгдсэн байна. 

“Лаост айлчлах 2018” жил зарласантай холбогдуулж  «2018 онд Лаост айлчлагсдыг халуун дотно хүлээн авах»; «Лаос Меконг мөрний сувд»; «Лаос энгийн сайхан орон»; «Лаост айлчлах 2018 онд сайн хүлээн авагч эзэн бай»; «Айлчлах, Таашаал авах, Аюулгүй байх, Байгальд ээлтэй байх» гэсэн лоозон Засгийн газраас дэвшүүлжээ.

Сүүлийн үед Монголын аялагчид Тайландад ирж амрахын сацуу виз авах шаардлаггүй Лаосыг мөн олноороо зорих болжээ.  '''2018 оны байдлаар 300''' орчим монгол иргэд Лаост зорчсон бөгөөд давхардсан тоогоор Лаосын 120 орчим иргэн Монголд албан ажлаар болон суралцахаар очсон байна.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20120701044640/http://www.laos.culturalprofiles.net/ Laos Cultural Profile (Ministry of Information and Culture/Visiting Arts)]

[[Ангилал:Лаосын аялал жуулчлал| ]]</text>
      <sha1>kmmq9mh7n526nlge8ibcb2wztlqlskc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92751</id>
    <revision>
      <id>869252</id>
      <parentid>597869</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="474" sha1="t5czx13l5mqwtprpzuyn9uftl1izonk" xml:space="preserve">{{Commons category|North Korea national association football team|Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}}
{{Cat main|Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын эрэгтэй хөлбөмбөгийн шигшээ баг| ]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн сэдэв]]</text>
      <sha1>t5czx13l5mqwtprpzuyn9uftl1izonk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869253</id>
      <parentid>869252</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>869252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="474" sha1="t5czx13l5mqwtprpzuyn9uftl1izonk" xml:space="preserve">{{Commons category|North Korea national association football team|Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}}
{{Cat main|Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын эрэгтэй хөлбөмбөгийн шигшээ баг| ]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн сэдэв]]</text>
      <sha1>t5czx13l5mqwtprpzuyn9uftl1izonk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын хөлбөмбөг</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92752</id>
    <revision>
      <id>869254</id>
      <parentid>597870</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хөлбөмбөг]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хөлбөмбөг]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>597870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="00eel9j94c59sbicyaletjb6dl9c8f8" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football in North Korea}}

[[Ангилал:Хөлбөмбөг улс орноор]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын спорт спортын төрлөөр|Хөлбөмбөг]]</text>
      <sha1>00eel9j94c59sbicyaletjb6dl9c8f8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869255</id>
      <parentid>869254</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="acncbpa349lg2ud2k7znz4d8x3m6ksi" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football in North Korea|Хойд Солонгосын хөлбөмбөг}}
{{Category main article}}

[[Ангилал:Солонгосын хөлбөмбөг|#]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт спортын төрлөөр]]
[[Ангилал:Зүүн Азийн хөлбөмбөг улс орноор]]</text>
      <sha1>acncbpa349lg2ud2k7znz4d8x3m6ksi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын спорт спортын төрлөөр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92753</id>
    <revision>
      <id>869256</id>
      <parentid>597871</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын спорт спортын төрлөөр]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт спортын төрлөөр]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>597871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="nq838zik2mj69o841ynaq9tnjk71bvt" xml:space="preserve">[[Ангилал:Умард Солонгосын спорт| Спортын төрөл]]
[[Ангилал:Спорт, спортын төрлөөр| Солонгос #Умард]]</text>
      <sha1>nq838zik2mj69o841ynaq9tnjk71bvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869257</id>
      <parentid>869256</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="0o7e22zlk6j0aqykrvzx2czasl5fid2" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт| Спорт]]
[[Ангилал:Спорт, спортын төрлөөр]]</text>
      <sha1>0o7e22zlk6j0aqykrvzx2czasl5fid2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Солонгос хоол</title>
    <ns>14</ns>
    <id>93794</id>
    <revision>
      <id>869157</id>
      <parentid>802168</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="chpuffompbxhlp1r8vq68k565nuril0" xml:space="preserve">{{Commons cat|Cuisine of Korea|Солонгос хоол}}
{{Catmain}}

[[Ангилал:Хоол улс орноор]]
[[Ангилал:Хоол угсаатнаар]]
[[Ангилал:Зүүн Азийн хоол]]
[[Ангилал:Солонгосын соёл|Хоол]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын хоол ба унд]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хоол ба унд]]</text>
      <sha1>chpuffompbxhlp1r8vq68k565nuril0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын хоол ба унд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>93796</id>
    <revision>
      <id>869156</id>
      <parentid>600562</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="39mu6ks58bxocyfqsug9cxbf3i76gr8" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хоол ба унд улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн хоол ба унд улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын эрүүл мэнд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын соёл]]</text>
      <sha1>39mu6ks58bxocyfqsug9cxbf3i76gr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869158</id>
      <parentid>869156</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хоол ба унд]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоол ба унд]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>869156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="39mu6ks58bxocyfqsug9cxbf3i76gr8" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хоол ба унд улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн хоол ба унд улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын эрүүл мэнд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын соёл]]</text>
      <sha1>39mu6ks58bxocyfqsug9cxbf3i76gr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95084</id>
    <revision>
      <id>869262</id>
      <parentid>604194</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>604194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="dyiuk9ucs8isr0lck9360ap95fn3rhm" xml:space="preserve">[[Ангилал:Олимпын оролцогч үндэсний олимпын хороогоор]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын тамирчин|Олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын наадам|Олимпын оролцогч]]</text>
      <sha1>dyiuk9ucs8isr0lck9360ap95fn3rhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869263</id>
      <parentid>869262</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="jcwdd5jiuvi5mu2wts7vcmf8gpunlqt" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хойд Солонгосын оролцогч спортын тэмцээнээр|Олимп]]
[[Ангилал:Олимпын оролцогч улс орноор|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгос олимпын наадамд|Оролцогч]]</text>
      <sha1>jcwdd5jiuvi5mu2wts7vcmf8gpunlqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгос олимпын наадамд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95085</id>
    <revision>
      <id>869264</id>
      <parentid>604195</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын наадам]] to [[Ангилал:Хойд Солонгос олимпын наадамд]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>604195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="dho2u8wr7d89awvl13cz35s3ivcbb51" xml:space="preserve">[[Ангилал:Олимпын наадам үндэсний олимпын хороогоор]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын спорт|Олимпын наадам]]</text>
      <sha1>dho2u8wr7d89awvl13cz35s3ivcbb51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869265</id>
      <parentid>869264</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="q2uv2wfnaiir43j2gl8c2juky4q65x1" xml:space="preserve">[[Ангилал:Улс орнууд олимпын наадамд|Солонгос, Хойд]]
[[Ангилал:Хойд Солонгос олон спортын арга хэмжээнд|Олимп]]</text>
      <sha1>q2uv2wfnaiir43j2gl8c2juky4q65x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95086</id>
    <revision>
      <id>869243</id>
      <parentid>604199</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="2ha11oeq4voi1f9mstshk9641sfmddi" xml:space="preserve">[[Ангилал:Умард Солонгосын тулааны тамирчин]]
[[Ангилал:Жүдоч улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын жүдоч]]</text>
      <sha1>2ha11oeq4voi1f9mstshk9641sfmddi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869248</id>
      <parentid>869243</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын жүдоч]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>869243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="2ha11oeq4voi1f9mstshk9641sfmddi" xml:space="preserve">[[Ангилал:Умард Солонгосын тулааны тамирчин]]
[[Ангилал:Жүдоч улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын жүдоч]]</text>
      <sha1>2ha11oeq4voi1f9mstshk9641sfmddi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869284</id>
      <parentid>869248</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="mpgabe5sumkpcqgzed8q3k7vn772rby" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны тамирчин]]
[[Ангилал:Жүдоч улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын жүдоч]]</text>
      <sha1>mpgabe5sumkpcqgzed8q3k7vn772rby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны тамирчин</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95087</id>
    <revision>
      <id>869283</id>
      <parentid>604200</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын тулааны тамирчин эсвэл -жүжигчин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны тамирчин]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>604200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="cdwan8qgo6yyknhb8m9tgmcc4g6f6uo" xml:space="preserve">[[Ангилал:Тулааны тамирчин эсвэл -жүжигчин улс орноор]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын тамирчин|Тулааны]]</text>
      <sha1>cdwan8qgo6yyknhb8m9tgmcc4g6f6uo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869285</id>
      <parentid>869283</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="k0ytubclzwlbxamzypxuxo04xxqx3i0" xml:space="preserve">[[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин спортын төрлөөр]]
[[Ангилал:Тулааны тамирчин улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын тулааны тамирчин]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны урлаг| ]]</text>
      <sha1>k0ytubclzwlbxamzypxuxo04xxqx3i0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мормоны ном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106342</id>
    <revision>
      <id>869198</id>
      <parentid>664855</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>869198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15382" sha1="e9fsy9owiw5dk7blhsjvybv3sk5qe5z" xml:space="preserve">[[Файл:Мормоны ном.jpg|thumb|Мормоны ном]]
'''Мормоны ном''' ({{lang-en|Book of Mormon}})&lt;ref &gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm?lang=mon&lt;/ref&gt; нь [[Мормоны шашин|Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүмийн]] үндсэн судрын нэг гэж нэрлэгддэг. Үүнийг мөн өөрөөр [[Есүс Христ|Есүс Хрис]]&lt;nowiki/&gt;тийн бас Нэгэн Гэрээ ч гэдэг. МЭӨ 600-МЭ 400 онуудын түүхийг агуулсан гэдэг бөгөөд дотроо 15 номоос бүрдсэн. Эртний [[Америк]] тивд амьдарч байсан хүмүүс болох Нифайн хүмүүсийн ялтсаас орчин цагийн [[англи хэл]] рүү [[Иосеф Смит]] орчуулан 1830 оны 3-р сард [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[Палмариа]]&lt;nowiki/&gt;д анх хэвлүүлсэн. Нийт 90 хоног арай хүрэхгүй хугацаанд орчуулагдсан 588 хуудастай ном.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Book-of-Mormon&lt;/ref&gt; Өдгөө дэлхийн 112 орны хэл дээр орчуулагдсан бөгөөд 2020 оны байдлаар 192 сая гаруй хувь хэвлэгдсэн байдаг гэсэн тоо байдаг.&lt;ref&gt;https://www.deseret.com/faith/2020/10/4/21500695/october-general-conference-mormon-lds-elder-matthew-holland-elder-jeffrey-holland-elder-gong-covid&lt;/ref&gt; [[Монгол хэл]]ээр 2002 онд анх Мөнхцэцэг орчуулан, [[Мормоны шашин|Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүм]] АНУ-д хэвлүүлсэн.

Нийт 6,000 гаруй шүлэгтэй, Есүс Христ гэсэн нэр 4,000 гаруй удаа гардаг ба &quot;Иехова&quot;, &quot;Иммануэл&quot;, &quot;Ариун Мессая&quot;, &quot;Бурхан хурга&quot;, &quot;Израилын Цагаатгагч&quot; гэх зэрэг 100 гаруй янзаар нэрлэгдсэн байдаг. &lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/manual/gospel-topics/book-of-mormon?lang=eng&lt;/ref&gt;

==Агуулга==

&quot;Есүс Христийн бас нэгэн гэрээ&quot; гэдэг нь Мормоны номын хамгийн чухал тодотгол. Энэ ном Христийн сургаалыг заадаг бөгөөд түүхүүдийнх хамгийн оргил хэсэг нь МЭ 34 онд Есүс Христ амилсныхаа дараа өөрөө Америк тивд нифайчууд дээр ирж хэсэг хугацаанд хамт байсан үйл явдал юм. Судрын дагуу 3 Нифай 11:8-10 &lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/3-ne/11?lang=mon&lt;/ref&gt;&quot;... мөн болгоогтун, тэд тэнгэрээс бууж ирж буй Хүнийг үзэв; мөн тэрээр цагаан орхимжоор хувцаслагдсан байв; мөн тэрээр бууж ирээд мөн тэдний дунд зогсов; (тэрхүү хүн) шүлэг 10-т &quot;Болгоогтун, би бол дэлхийд ирэх болно хэмээн бошиглогчдын гэрчилсэн тэр Есүс Христ&quot; гэж айлджээ.

Энэхүү номд гарах бүлэг хүмүүс анх өөрсдийн бошиглогч нарт нь Бурханаас ирсэн усан онгоц хийх зааврыг даган Америк тивд ирж чадсан  бөгөөд тэдний төрийн түүхүүд, шашны амьдралын түүхүүд нь уг судрын гол агуулга болно. Жаредчууд: Ифер 6:11&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/ether/6?lang=mon&lt;/ref&gt; &quot;Мөн тийн тэд гурван зуун дөчин дөрвөн өдөр усан дээр урагш туугджээ&quot;. Нифайчууд/леменчүүд: 1 Нифай 17:8&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/1-ne/17?lang=mon&lt;/ref&gt; &quot;Мөнхүү улиран тохиох дор Их Эзэн надад ярьж, өгүүлсэн нь: Би чиний хүмүүсийг энэ усыг гаталгахын тулд, чамд миний үзүүлэх тэр жаягаар, чи усан онгоц барих болно хэмээв&quot; гэжээ.

===Хамрах соёлын тухай===
Уг судрын хамрах он тооллол, түүх соёлын тухайд,

'''а) Жаредчууд:''' Америк тив дээр МЭӨ 2200 - МЭӨ 200 орчим он хүртэл оршин тогтноод бүрэн сөнөсөн үндэстэн. Ифер 15-р бүлэг  &quot;Сая сая жаредчууд тулалдаанд хөнөөгдөв—Жаред үндэстэн бүрмөсөн устгагдав&quot;. Мормоны номны нэгэн хэсэгт жаредчуудын мөхсөн соёлын үлдэгдлийг нифайчууд олж илрүүлж байгаа тухай Мозая 8:8-11&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/mosiah/8?lang=mon&lt;/ref&gt;-т &quot;хүний мөн амьтны ясаар хучигдсан, мөн түүнчлэн янз бүрийн барилгуудын балгасуудаар дүүрсэн нэгэн нутагт очсон&quot;, &quot;... үнэний гэрчлэл болгон сийлбэрээр дүүрэн, мөн цэвэр алт болох хорин дөрвөн ялтсыг авчирсан болой&quot;,  &quot;мөн ялтсууд дээрх сийлбэрүүд эсвэл уг хэлийг хөрвүүлж чадах хэн ч энэ нутагт байсангүй&quot; гэж өгүүлдэг (МЭӨ 121 он).

'''б) Нифайчууд:''' МЭӨ 600 - МЭ 421 он хүртэл Америк тивд оршиж, дайсан үндэстэндээ бүр мөсөн устгагдсан. Мормон 6-р бүлэг &quot;Леменчүүд ялагч байж, мөн Нифайн үндэстэн устгагдав—Зуу зуун мянга нь илдэнд хөнөөгдөв&quot; (МЭ 385 он). Зарим археологчид болон антропологичдын үздэгээр Хойд Америк тивд ойролцоогоор МЭӨ 100 - МЭ 500 он хавьцаа хөгжиж байсан Hopewell хэмээх соёл Мормоны номын нифайчуудын соёлын нэг хэсэг байх магадлатай. Уг соёл МЭ 400 оны орчим үл мэдэгдэх шалтгаанаар оршин тогтнохоо больж, материаллаг соёл нь зогсон, хүн ам нь алга болсоныг энэхүү Мормоны номын нифайчууд улс, үндэстнээрээ сүйрсэн түүхтэй холбож үзэх таамаглал байдаг.

'''в) Леменчүүд:''' Анх нэгэн эцэг эхийн үр удам  байсан ч МЭӨ 559 он орчмоос тусдаа амьдарч, МЭ 421 онд удам угсаа нэгт ахан дүүс нифайчуудынхаа хүн ам, соёл иргэншлийг бүрэн сөнөөж Хойд Америкийн зарим индиан овгуудын өвөг дээдэс болон үлдсэн. Тэд нифайчуудыг устгаад иргэний дайнд нэрвэгдэж дотроо хуваагдсан мэт байдаг. Мормон 8:8 &lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/morm/8?lang=mon&lt;/ref&gt;&quot;Мөн түүнчлэн болгоогтун, леменчүүд нэг нэгэнтэйгээ дайнд оржээ; мөн энэ нутгийн бүх гадаргуу үргэлжийн аллага хийгээд цус урсгалтын талбар болов; мөн дайны төгсгөлийг хэн ч үл мэднэ&quot;. Үүнээс өөр мэдээлэл үлдээгүй (МЭ 421).

==Зохиогчид==

Мормоны номын эртний олон бошиглогчид нэгээс нөгөөд, үеэс үед шашны, сургаалын, сүнслэг зүйлсийг бичсэн төмөрлөг ялтсуудыг дамжуулан өгч хамгийн чухал зүйлсийг бичихийг зааварладаг байв. Жишээ нь: Иаков 7:27&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/jacob/7?lang=mon&lt;/ref&gt; &quot;Мөн би, Иаков, булшиндаа удахгүй доош орох ёстойгоо ойлгов; иймийн тул, би хүү Иностоо хэлэв: Эдгээр ялтсуудыг авагтун&quot;.

Уг судрыг бичсэн бошиглогчид болох Нифай, Иаков, Инос, Алма, Хиламан, Мормон, Ифер, Моронай гэх мэт хүмүүс бүгд өөр өөрийн өвөрмөц бичгийн хэл, ярианы хэлтэй, өөрсдийн цаг үеүдэд Бурханаас хүлээн авч байсан  өөр өөр илчлэлт, илэрхийлэлттэй байсан гэдгийг энэхүү судрыг уншихдаа ажиглаж болно. Тэд &quot;Ёс бус явдал хэзээ ч аз жаргал байгаагүй&quot;, &quot;Зоригийг хэрэглэ, гэвч бүү дээрэлх&quot; гэх мэтээр бичиж байв. Бошиглогч Мормон МЭ 325 - 385 он хүртэл өөрөөсөө өмнөх бүх бошиглогч нарын бичээсүүдийг хураангуйлан  нэг алтан ялтас хийн хүү Моронайдаа өгөв. Моронай үүн дээр мөхсөн жаредчуудын 24 судрыг хураангуйлан бичиж мөн өөрийн нэртэй бүлгүүдийг нэмж сийлэн газарт нуужээ. Моронай 10:2&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/moro/10?lang=mon&lt;/ref&gt; &quot;Мөн та нарт ухуулах замаар хэдэн үг хэлснийхээ дараа, би эдгээр цэдгийг лацдах болно&quot; (МЭ 421 он).

==Хэл бичиг==

Мормоны номын хэл, бичиг бол эртний хэл, бичгийн систем билээ. Эртний судруудаас Мормоны номын 90% орчмыг өөрийн гараар  хураангуйлсан бошиглогч Мормоны хүү Моронай дараах үгсийг бичжээ.  Мормон 9:32-33&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/morm/9?lang=mon&lt;/ref&gt; &quot;Мөн эдүгээ, болгоогтун, энэ цэдгийг, бидний ярианы маягийн дагуу, биднээр доош дамжигдан мөн өөрчлөгдсөн, шинэчлэгдсэн египет хэмээн бидний дунд нэрлэгддэг үсгүүдээр бид өөрсдийн мэдлэгийн дагуу бичсэн болой. 33 &quot;Мөн хэрэв бидний ялтсууд хангалттай том байсан аваас бид [[еврей хэл]] дээр бичих байсан; гэвч еврей хэл түүнчлэн биднээр шинэчлэгдсэн бөлгөө&quot; гэжээ.

Иосеф Смитэд тэнгэр элч энэхүү алтан ялтсыг хаана нуусныг, хэзээ өөртөө авах, хэрхэн орчуулах зэргийг зааварласан бөгөөд тэрхүү ялтсаас хуулбарлан авсан нэг хэсгийг өөрийн итгэлт хүн Мартин Харрист өгч  эртний үсэг бичгийн мэргэжилтэн рүү явуулжээ.  Мартин Харрис: “Би Нью-Йорк хотод очиж, бичиг үсгийн мэдлэгээрээ алдаршсан, боловсон эр профессор Чарльз Антонд орчуулагдсан бичгүүдийг тэдгээрийн орчуулгын хамт үзүүлэв. Орчуулга нь египет хэлнээс орчуулагдсаныг, өмнө нь түүний үзсэн аль ч орчуулгаас илүү зөв байсныг профессор Антон нотлов. Тэгээд би орчуулагдаагүй байсныг нь түүнд үзүүлэхэд тэрбээр өгүүлэн, тэдгээр нь египет, халдеи, ассири болон араб хэлээр байна хэмээн хэллээ&quot; (Иосеф Смитийн Түүх 1:64&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/pgp/js-h/1?lang=mon&lt;/ref&gt;).

==Алтан ялтас==

Мормоны номын анхны эх бичвэр болох бошиглогч Мормоны хураангуйлсан, мөн Иосеф Смитийн орчуулсан тэрхүү алтан ялтас одоо хаана байгаа тухай, Иосеф Смитийн Түүхийн 1:59, 60&lt;ref&gt;https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/pgp/js-h/1?lang=mon&lt;/ref&gt;-д дурдсанаар:  &quot;[тэнгэр] элч, тэдгээрийг (орчуулагч чулуу гэх мэт зүйлс) [буцааж авахыг] хүсэх хүртэл, тэдгээр нь хамгаалагдах болно хэмээх энэ үүргийг хүлээлгэхийн хамт тэдгээрийг надад гардуулав&quot; мөн &quot;Тохиролцсоны дагуу, уг элч тэдгээрийг хүсэхэд би түүнд тэдгээрийг гардуулж өгсөн билээ&quot; гэсэн нь Иосеф Смит алтан ялтсыг орчуулсны дараа тэнгэр элчид буцаан өгсөн аж.

Энэхүү алтан ялтсыг харсан 11 гэрч (3 гэрч/8 гэрч) байсан ба өөр цөөн тооны хүн даавуунд боолттой байхад нь гараараа хүрч, тэмтэрч үзсэн байдаг. Тэрхүү 11 гэрч өөрсдийн гэрчлэлээ хүн төрөлхтөнд үлдээжээ.  Тэдний 8 нь &quot;Энэ ажлын орчуулагч Бага Иосеф Смит нь яригдаж асан тэр ялтсуудыг бидэнд үзүүлэв, алт мэт үзэгдэх тэдгээрийг болой; мөн сайх Смитийн орчуулсан хуудас болгоныг бид өөрсдийн гараар гардаж барьсан бөлгөө; мөн түүнчлэн бид тэдгээрийн дээрх сийлбэрүүдийг харав, энэ бүгд нь эртний зүйл, мөн уран хийцтэй гэдэг нь үзэгдсэн бөлгөө&quot; хэмээн гэрчилжээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Book of Mormon|Мормоны ном}}
* [https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/half-title?lang=mon Монгол хэлээрх орчуулга]
* [https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/book-of-mormon/book-of-mormon-34406-mon.pdf Монгол хэлээрх орчуулга (pdf)]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Мормоны ариун ном]]</text>
      <sha1>e9fsy9owiw5dk7blhsjvybv3sk5qe5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исламын Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111914</id>
    <revision>
      <id>869195</id>
      <parentid>793210</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>869195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2810" sha1="9hl88yslg436t5exqol4ohndba0pkfz" xml:space="preserve">{{Хянах}}

'''&quot;Исламын улс&quot;''' (Өмнө нь «[[Ирак]] ба Левантын Исла́мын Улс» нэртэй байсан) - “ИУ” нь гол төлөв [[Сири]] (хэсэгчлэн зүүн хойд нутагт хяналт тогтоосон), Ирак (&quot;Суннит гурвалжин&quot;-ын нутаг дэвсгэрийг хэсэгчлэн хяналт тогтоосон) -д үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 2013 оноос хойш хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс гэгдэж үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн байна.  

2014 оны байдлаар “ИУ”-ын хяналтанд байгаа газар нутгийн нийт талбай нь 90-100 мянган км² гэж үздэг байсан бөгөөд голчлон суннитуудаас бүрдсэн энэ нутагт нийт 8 сая хүн амьдарч байна.  Америкийн тагнуулын албаны мэдээлж байснаар сар бүр Ирак, Сири дэх хүн амаа дайчлахаас гадна дор хаяж 1000 гадаадын сайн дурын ажилтнууд тус байгууллагад элсдэг бөгөөд нийт гадаадын иргэдийн тоо дор хаяж 16000 байдаг гэж таамаглаж байжээ.  Дэлхийн 80 орны сайн дурын ажилтнууд Сири, Ирак дахь байгууллагын талд байдаг. ИУ-ын дайчдын тоо хэдэн арван мянган хүнд хүрч байгаа бөгөөд тэд хүнд зэвсэгтэй байдаг байна. Тус бүлэглэл нь хэт даврагчдын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог бөгөөд олон террорист халдлагыг хариуцлагыг өөрсдөө хүлээсэн.  ИУ-ын удирдагчийг Абу Бакр аль-Багдади гэж үздэг байсан тэрээр 2019 оны 10 дугаар сарын 27-нд АНУ-ын агаарын нисэх хүчний довтолгоонд өртөж нас барсан. “ИУ”-ын үзэл суртал нь Коран судрыг шууд тайлбарладаг “сунит-исламын ваххабизм”-д суурилдаг. 2020 оны 1 дүгээр сараас &quot;Guardian&quot; сонины мэдээлж буйгаар ИУ-ын шинэ удирдагчаар бүлэглэлийн үзэл сурталч Амир Мухаммед Саид Абдель Рахман аль-Мауля болсон ажээ. 

 [[Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага]]
[[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>9hl88yslg436t5exqol4ohndba0pkfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адам Мицкевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115113</id>
    <revision>
      <id>869182</id>
      <parentid>775684</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>869182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3618" sha1="tlej2hr6xdz4nh93g0shxntbjzhcreu" xml:space="preserve">[[File:Adam Mickiewicz według dagerotypu paryskiego z 1842 roku.jpg|thumb|Adam Mickiewicz (1842)]]

'''Ада́м Берна́рд Мицке́вич''' (польш. Adam Bernard Mickiewicz, лит. Adomas Bernardas Mickevičius, белорус. Адам Бернард Міцкевіч; 1798 оны 12 дугаар сарын 24-нд Виленский муж Хаант Орос Улсад төрсөн -1855 оны 11 дүгээр сарын 26-нд  Константинополь хот, Османы Эзэнт гүрэнд нас барсан)- Беларусь гаралтай польшийн яруу найрагч. Улс төрийн нийтлэгч, польшийн үндэсний хөдөлгөөний зүтгэлтэн. XIX зууны польшийн уран зохиолын тод томруун төлөөлөгч. 

[[Польш]] дахь романтизмын үеийн гурван оргил яруу найрагч Юлиуш Словацки болон Зигмунт Красински нартай зэрэгцэн очдог. 

== Уран бүтээлүүд ==
Анхны шүлэг «Хотын өвөл» („Zima miejska“) 1818 онд Виленск хотын „Tygodnik Wileński“ сонинд хэвлэгдсэ.. Юзеф Завадски түүний шүлгийн цуглуулга  «Яруу найраг» („Poezje“, т. 1, Вильна, 1822) «Баллады и романсууд» нэгтгэсэн („Ballady i Romanse“) бөгөөд өмнөх үг « Романтик яруу найргийн тухай» („O poezji romantycznej“), польшийн уран зохиолд романтизмын тод чиглэл гарсаны зарлан тунхагласан юм. 

«Живиля» бол А.Мицкевичийн анхны зохиолуудын нэг бөгөө уг зохиолын баатар литв эмэгтэй Живиля оросуудыг хот руугаа оруулсан гээд  хайртыгаа алж байгаа тухай өгүүлдэг юм. Энэ зохиолыг литв хэл рүү анх Симон Даукантос  1819 онд орчуулсан байна. 

«Яруу найраг»-ийн хоёр дахь боть (1823) дотор «Гражина» („Grażyna“) ,  «Дзяды» яруу найраг орсон.  Орост «Сонеты» (1826), «Крымын сонетууд» (Sonety krymskie) хэвлэгдсэн байна.
[[Файл:Poland-01108 - Adam Bernard Mickiewicz (31183401846).jpg|thumb|А.Мицкевич]]
Мицкевичийн хамгийн тод бүтээл бол '''«Ноён Тадеуш»''' яруу найраг юм.(„Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie“), 1832-1834 онуудад бичээд 1834 онд Парист хэвлүүлсэн түүхтэй. Яруу найрагт шляхтуудын сэтгэлийн дурсамж, хошин шог дүр төрхүүд гардаг.  «Ноён Тадеуш» бүтээлээр польшийн алдарт кино найруулагч Анжэй Вайда 1999 онд уран сайхны кино бүтээсэн.
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Мицкевич, Адам}}
[[Ангилал:Адам Мицкевич| ]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Польшийн зохиолч]]
[[Ангилал:Уянгын шүлэгч]]
[[Ангилал:Польшийн чөлөөт өрлөгчин]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:1798 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1855 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tlej2hr6xdz4nh93g0shxntbjzhcreu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байцаагч түшмэл (зохиол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116594</id>
    <revision>
      <id>869185</id>
      <parentid>791030</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>869185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17502" sha1="6e3wm4bimz5mf1hse8pkz3nrcnr2zzv" xml:space="preserve">[[Зураг:Nikolai Gogol - Revizor cover (1836).jpg|300px|right|Анхны хэвлэлийн нүүр]]
«'''Байцаагч түшмэл'''» ([[Орос хэл|орос]]. ''Ревизор'') - [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] алдарт зохиолч [[Николай Гоголь|Николай Васильевич Гоголийн]] зохиосон таван хэсэгтэй хамгийн алдартай хошин шог жүжиг. 

== Зохиогдсон түүх ==
Николай Гоголь 1835 оны намар уг жүжгийн зохиолыг эхлүүлсэн ажээ. Зохиолын санааг түүнд [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] хэлж өгсөн гэж үздэг. Үүнийг Оросын зохиолч Владимир Соллогубын дурсамж нотолж байгаа юм: &quot;Пушкин Гогольтой уулзаж, Новгород мужийн Устюжна хотод (одоогийн Вологда муж) болсон явдлын талаар яамны ажилтан дүр эсгэж, хотын бүх оршин суугчудирдлагыг мэхлэн хуурсан&quot; тухай ярьсан гэдэг.

Н.Гоголь А.С.Пушкинд жүжгийн зохиолын явцын талаар удаа дараа захидал бичдэг байжээ, заримдаа зохиолоо орхихыг хүсдэг байсан ч Пушкины хатуу шаардлагаар үргэлжлүүлсэн гэдэг. 

Энэ жүжиг бол оросын [[I Николай|I Николайн]] хаанчлалын үед [[Декабристуудын бослого|декабристуудын бослогыг]] хатуу ширүүнээр дарсны дараа бичсэн ажээ. Оросын ноёд, түшмэд, хамжлагын эзэд нь Николай хааны тусламжтайгаар Орос орныг үүрд эзэмшиж байна гэж бодож байсан ба ард түмэн, тариачдыг үзэн яддаг байжээ. Гоголь энэ зохиолдоо орос орны хоцрогдмол байдал, ноёд түшмэдийн харгис хэрцгийг шүүмжлэн бичжээ. Ийм учраас оросын нийгмийн доторх ноёрхогч эрхтэн дархтны анги нь энэ жүжгийг дайсагнан үзэх болжээ.

== Жүжгийн өрнөл ==

=== 1-р үзэгдэл. ===
Бага албан тушаалтан (коллежийн бүртгэгч, зэрэглэлийн хүснэгтийн хамгийн доод зэрэглэл) Хлестаков Иван Александрович үйлчлэгч Осипийн хамт [[Санкт-Петербург|Петербургээс]] [[Саратов]] руу явдаг. Тэд замдаа орон нутгийн жижиг хотод саатаж Хлестаков хөзөр тоглоод мөнгөгүй үлджээ. Яг энэ үед хотын дарга Антон Антонович Сквозник-Дмухановскоос нарын хотын бүх удирдлагууд авлига, хээл хахуульд автсан байсан бөгөөд хотын дарга Санкт-Петербургээс байцаагч түшмэл нууцаар ирж байгаа тухай захидлаас мэдээд хэзээ ирэхийг айж ядан хүлээж байжээ. Хотын дарга доод албан тушаалтнуудаа гэртээ цуглуулж, тэдэнд захидал уншиж, байцаагчийг ирэхэд бэлэн байх заавар өгдөг байна. Хотын чинээлэг Бобчинский, Добчинский нар зочид буудалд Хлестаковыг санамсаргүйгээр олж мэдээд үүнийг байцаагч түшмэл гэж үзээд захирагчид очиж мэдэгдэв. Эндээс хамаг үймээн эхэлнэ. Бүх албан тушаалтнууд, албан хаагчид нүглээ нуун дарагдуулах гэж яарч эхлэнэ. Антон Антонович өөрөө хэсэг хугацаанд ухаан алдаж байсан ч удалгүй ухаан орж, байцаагч түшмэлд өөрөө бөхийх хэрэгтэйгээ ойлгов.

=== 2-р үзэгдэл ===
Үүний зэрэгцээ өлсгөлөн Хлестаков зочид буудлын хамгийн хямд өрөөнд сууж, хоол хүнс, мөнгөө хаанаас авахаа бодож байв. Тэрээр буудлын үйлчлэгчээс идэх хоол гуйж идээд, хүссэн зүйлээ авсны дараа хоолны хэмжээ, чанарт сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлэв. Хотын дарга Хлестаковын өрөөнд гэнэт гарч ирсэн нь түүнд таагүй байдал болов. Эхэндээ тэрээр төлбөрийн чадваргүй зочин байна гээд зочид буудлын эзэн ховолж гэж боддог. Засаг дарга өөрөө хотын нөхцөл байдалд хяналт шалгалт хийх нууц даалгавартай ирсэн нийслэлийн нэгэн чухал албан тушаалтантай ярилцаж байна гэж итгэж буйгаа илэн далангүй хэлдэг. Хотын дарга Хлестаковыг байцаагч түшмэл гэж ойлгоод түүнд хахууль өгчээ. Хлестаков хотын даргыг сайхан сэтгэлтэй, зохистой иргэн гэж бодоод түүний өгсөн &quot;зээлийг&quot; авчээ. &quot;Би түүнийг хоёр зуу гуйхад нь дөрвөн зууг атгуулж хуурсан&quot; гэж хотын дарга дотроо баярлав. Гэсэн хэдий ч тэрээр Хлестаковын талаар илүү их мэдээлэл олж авахын тулд тэнэг юм шиг дүр үзүүлэхээр шийджээ. Хотын дарга дотроо &quot;Түүнийг нууц байцаагч гэж үзэх хүсэлтэй байна.&quot; - &quot;За, бид аймхай гэж бодог, тэр ямар хүн болохыг бид огт мэдэхгүй юм шиг дүр үзүүлье.&quot; Гэхдээ Хлестаков угаасаа гэнэн зангаараа хотын захирагч юу ч үгүй ​​үлддэг, итгэл үнэмшлээ алдалгүй шууд авирладаг, гэвч тэр бол &quot;нарийн зүйл&quot;, &quot;та түүнд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй&quot; гэж боддог. Дараа нь хотын дарга Хлестаковт ундаа өгөх төлөвлөгөөтэй байгаа бөгөөд тэр хотын буяны байгууллагуудыг шалгахыг санал болгов. Хлестаков үүнтэй санал нэг байна гэв.

=== 3-р үзэгдэл ===
Дараа нь энэхүү арга хэмжээ хотын даргын байранд үргэлжилэв. Нэлээд халамцуу Хлестаков бүсгүйчүүд - Анна Андреевна, Марья Антоновна нарыг хараад &quot;шоуд&quot;-хаар шийджээ. Тэдний өмнө зураг зурахдаа тэрээр Санкт -Петербург дахь чухал байр суурийнхаа тухай үлгэр ярьж өгдөг бөгөөд хамгийн сонирхолтой нь тэр өөрөө түүндээ итгэдэг байна. Тэрээр Барон Брамбеус хэмээх нууц нэрээр Москвагийн телеграфт дуурь хэрхэн бичиж өгдөг, зохиогчдод бага мөнгө төлсөн Смирдин түүнд &quot;нийтлэл бичдэг&quot;, тарвас тарвасаар бөмбөг бэлэглэснийхээ төлөө түүнд 40 мянган рубль өгдөг тухай худлаа ярьж байна. долоон зуун рубль ба усан онгоцоор ирсэн Парисын шөл (энэ нь жүжгийг бүтээхээс өмнөхөн зохион бүтээсэн лаазалсан хоол гэсэн үг), тоонууд, ноёд түүний хүлээн авах өрөөнд хэрхэн чимээ шуугиан тарьж, 35000 шуудан хүргэгчид гэрт нь ирж захирлын албан тушаалыг санал болгов.  Тэрээр уран зохиолын болон хөгжмийн бүтээлүүдийг өөртөө багтаасан байдаг бөгөөд энэ нь &quot;сэтгэлгээний ер бусын хөнгөн байдлаас&quot; болж, &quot;нэг үдэш тэр бүх хүмүүсийг гайхшруулсан юм шиг санагдсан.&quot; байна. Марья Антоновна түүнийг худлаа хэлсэн гэж буруутгахад тэр бүр ичиж зовдоггүй. Гэвч удалгүй нийслэлийн согтуу зочны хэл нь орооцолдож,  Хлестаков хотын захирагчийн тусламжтайгаар &quot;амрах&quot; болно.

=== 4-р үзэгдэл ===
Маргааш өглөө нь Хлестаков юу ч санахгүй, тэр &quot;фельдмаршал&quot; биш, харин хамт олны бүртгэгч гэж сэрдэг. Үүний зэрэгцээ, хотын албан тушаалтнууд Хлестаковыг хахууль өгөхийн тулд &quot;цэрэг маягаар&quot; жагсаж, тэр зээл авч байна гэж бодоод (мөн гэртээ хариад бүх өрийг төлөх болно гэдэгт итгэлтэй байж) мөнгө хүлээн авдаг.  Бобчинский, Добчинский хоёр байцаагчид хахууль өгөх ямар ч шалтгаан байхгүй гэх бодол төржээ.  Хлестаков өөрөө мөнгө гуйж, &quot;тэр замд мөнгөө бүрэн зарцуулсан&quot; гэсэн &quot;хачирхалтай хэргийг&quot; дурджээ. Цаашилбал, бусад албан хаагчид &quot;Засаг даргыг духаараа мөргөн&quot; Хлестаков руу нэвтэрч, түүнд мөнгөө (дарс, элсэн чихэр) өгөхийг хүсч байна. Зөвхөн Хлестаковт хахууль өгсөн гэдгээ ухаарч, хэрэв түүнд зээл санал болговол тэр авах болно гэдгээ илэрхийлээд эрс татгалзсан байна. Гэсэн хэдий ч Хлестаковын үйлчлэгч Осип эзнээсээ илүү ухаалаг байсан тул, мөнгө ч бараа ч хээл хахууль хэвээр байгааг ойлгодог бөгөөд худалдаачдаас бүх зүйлийг авдаг бөгөөд үүнийг &quot;олс ч замд хэрэг болно&quot; гэсэн урам зориг орж бүхнийг авдаг. Сүүлийн зочдыг үдсэний дараа тэрээр Антон Антоновичийн эхнэр, охиныг эргүүлж амждаг. Хэдийгээр тэд бие биенээ ганцхан өдөр мэддэг байсан ч тэр хотын даргын охинтой суухыг гуйж, эцэг эхийн зөвшөөрлийг авдаг байна. Осип Хлестаковыг хууран мэхлэлтийг илрүүлэхээс өмнө хотоос хурдан явахыг зөвлөв. Хлестаков эцэст нь явахдаа найз Тряпичкинд орон нутгийн шуудангаас болсон явдлын тухай захидал илгээжээ.

=== 5-р үзэгдэл ===
Хотын дарга болон түүний тойрон хүрээлэгчид &quot;байгаагч түшмэлийг&quot; явахад нь тайвширч гүнзгий амьсгаа авав. Уран зөгнөлдөө хотын дарга өөрийгөө , Петербургт амьдардаг генерал гэж тосоолно. Хүрэх боломжгүй өндөрт гарсны дараа тэрээр Хлестаковт гомдоллохоор очсон худалдаачдад &quot;чинжүү өгөх&quot; шийдвэр гаргажээ. Тэр тэдний талаар эргэлзэж, сүүлчийн үг гэж хэлэв, гэхдээ худалдаачид Марья Антоновна, Хлестаков нарын сүй тавих ёслолд (дараа нь хуриманд) баялаг амлалт өгөхийг амлавал хотын дарга бүгдийг уучилжээ. Тэрээр Хлестаковын Марья Антоновнатай сүй тавьсан тухай олон нийтэд зарлахын тулд зочдыг бүрэн дүүрэн цуглуулдаг. Анна Андреевна нийслэлийн том дарга нартай холбоотой болсон гэдэгт итгэлтэй байж, нэг цагийн өмнө өөртэйгөө адилтгаж үздэг хүмүүстэйгээ ихэд ихэмсэг харьцаж эхэлдэг. Гэхдээ дараа нь гэнэтийн зүйл тохиолдоно. Орон нутгийн шуудангийн захирал өөрийн санаачлагаар Хлестаковын захидлыг нээж үзсэн бөгөөд эндээс үл танигдах этгээд хоосон нөхөр байсан нь тодорхой болдог байна. Дараагийн мэдээ ирэхэд хууртагдсан хотын дарга ийм цохилтоос сэргэж амжаагүй байна. Зочид буудалд байрлаж буй Санкт -Петербургийн албаны хүн цугларсан бүх хүмүүсийг түүнтэй нэгдэхийг шаардаж байна. Энэ бүхэн дуу чимээгүй үзэгдэлээр төгсдөг ...

== Жүжгийн нээлт ==
[[Файл:Revisor paint by Gogol.JPG|thumb|298x298px|&quot;Байцааг түшмэл&quot; жүжгийн дүрүүд. Николай Гоголийн өөрийн 1836 онд зурсан зураг.  ]]
&lt;abbr&gt;Н.Гоголь уг жүжгийг 1835 онд бичиж дуусаад, 1836 оны 4-р сарын 19-ний өдөр Петербург дэх Александрын театрын тайзан дээр анхны&lt;/abbr&gt; нээлт болжээ : Дүрүүдэд:- Хотын дарга — Сосницкий, ''Анна Андреевна'' — Сосницкая, ''Марья Антоновна'' — Асенкова, Ляпкин-Тяпкин — Григорьев 1-й, Земляника — Толчёнов, ''Бобчинский'' — Мартынов, ''Хлестаков'' — Дюр, ''Осип'' — Афанасьев, ''Пошлёпкина'' — Гусева нар тоглосон байна. 

== Монголд ==
[[Файл:Кардовский Типы комедии Ревизор. Купцы.jpg|thumb|Байцаагч түшмэл жүжиг]]
Монголын уншигчид Н.Гоголийн зохиолыг 1930-аад оноос өөрийн хэл дээр унших болсон юм. «Байцаагч түшмэл» зохиолыг нь 1936 онд [[Эрдэнэбатын Оюун]] орчуулсныг Улсын төв театрт, 1956 онд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн Хөгжимт драмын театрт тус тус тоглогдож байжээ.  

Уг зохиол 1940 онд «Дунд сургуулийн унших бичиг»-т хуучин монгол бичгээр анх удаа хэвлэгдсэн ба 1956 онд мөн «Дунд сургуулийн унших бичиг»-т шинэ үсгээр хоёр дахь удаагаа хэвлэгдэх 

Сүүлд 1985 онд мөн тоглож байжээ. 

''Орчуулагч''                        '''Эрдэнэбатын Оюун'''

''Хотын дарга''		        жүжигчин '''Цагааны Цэгмид'''

''Анна Андреевна''		жүжигчин '''Д.Цэрэндулам'''

''Мария Антоновна''	        жүжигчин '''С.Дагийсүрэн'''

''Хлестаков''			жүжигчин '''Д.Намдаг'''

''Добчинский''			жүжигчин '''Ё.Шаравдоо'''

''Бобчинский''			жүжигчин '''Содном'''

''Найруулагч''			'''Ши.Аюуш'''

        '''Шатилов'''

''Зураач''			        '''К.И.Померанцев нар тоголсон байна.'''

[[Ангилал:Николай Гоголийн бүтээл]]
[[Ангилал:Хошин урлаг]]
[[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]]</text>
      <sha1>6e3wm4bimz5mf1hse8pkz3nrcnr2zzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амьтдын хот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117968</id>
    <revision>
      <id>869221</id>
      <parentid>684987</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6904" sha1="pwd48ugxrvmfcrrikr0mxl1hzatyp0y" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино|найруулагч=[[Байрон Ховард]]&lt;br&gt;[[Баян Мур]]|продюсер=[[Кларк Спенсер]]|жүжигчин=[[Жиннифер Гүүдвин]]&lt;br&gt;[[Жейсон Бэтман]]&lt;br&gt;[[Идрис Эльба]]&lt;br&gt;[[Женни Слейт]]&lt;br&gt;[[Нэйт Торренс]]&lt;br&gt;[[Бонни Хант]]&lt;br&gt;[[Дон Лэйк]]&lt;br&gt;[[Томми Чонг]]&lt;br&gt;[[Жей Кей Симмонс]]&lt;br&gt;[[Октавиа Спенсер]]&lt;br&gt;[[Алан Тудык]]&lt;br&gt;[[Шакира]]|хөгжим=[[Майкл Жиакчино]]|улс={{USA}}|студи=[[Walt Disney Pictures]]&lt;br&gt;[[Walt Disney Animation Studios]]|компани=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios&lt;br /&gt;Motion Pictures]]|хэл=[[Англи хэл|Англи]]|хугацаа=108 минут&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.ionia.mi.us/index.aspx?NID=409|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402052335/http://www.ci.ionia.mi.us/index.aspx?NID=409|archive-date=April 2, 2016|title=Ionia, MI - Official Website - &quot;Zootopia&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/zootropolis-film |title=''Zootropolis'' (PG) |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=February 17, 2016 |accessdate=February 17, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225125944/http://www.bbfc.co.uk/releases/zootropolis-film |archive-date=February 25, 2016 }}&lt;/ref&gt;|төсөв=$150 сая&lt;ref name=&quot;budget&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/arts/zootopia-tops-the-box-office.html |title='Zootopia' Tops the Box Office |newspaper=[[The New York Times]] |accessdate=March 13, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311162320/http://www.nytimes.com/2016/03/07/arts/zootopia-tops-the-box-office.html |archive-date=March 11, 2016 }}&lt;/ref&gt;|орлого=$1.024 тэрбум&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disney2016.htm |title=''Zootopia'' (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[Internet Movie Database|IMDb]] |accessdate=October 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528042942/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disney2016.htm |archive-date=May 28, 2017 }}&lt;/ref&gt;|зураг=Zootopia logo.svg|нэр=Амьтдын хот|зохиолч=[[Жаред Буш]]&lt;br&gt;[[Фил Жонстон]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welcome to Zootopia at D23 EXPO! |url=https://d23.com/welcome-to-zootopia-at-d23-expo/ |publisher=D23 |accessdate=August 30, 2015 |date=August 15, 2015 |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905133749/https://d23.com/welcome-to-zootopia-at-d23-expo/ |archive-date=September 5, 2015 }}&lt;/ref&gt;|эвлүүлэг=Фабиен Роули&lt;br&gt;Жереми Милтон|нээлт=2016 оны 3 сарын 4}}'''''Амьтдын хот''''' ({{Lang-en|Zootopia}}) нь 2016 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн [[компьютер]]-[[анимаци]] [[инээдмийн кино]] бөгөөд [[Walt Disney Animation Studios]] бүтээж, [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] кино компани 2016 оны 3 сарын 4-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. [[Байрон Ховард]] болон хүүхдийн номын зохиолч, зураач [[Кларк Спенсер]] нар зохиолыг нь бичсэн.

Тус киноны [[Blu-ray]], [[Blu-ray 3D]], [[DVD]], [[Digital HD]] дээрх хувилбар нь 2016 оны 6 сарын 7-нд худалдаанд гарсан.

== Дүрүүдэд ==

* [[Жиннифер Гүүдвин]] — Жуди Хоппс
* [[Жейсон Бэтман]] — Ник Уайлд
* [[Идрис Эльба]] — Бого дарга
* [[Нэйт Торренс]] — Бенжамин Клаухаузер
* [[Бонни Хант]] — Бонни Хоппс
* [[Дон Лэйк]] — Стю Хоппс
* [[Томми Чонг]] — Якс
* [[Октавиа Спенсер]] — Хатагтай Оттертон
* [[Алан Тудык]] — Гүн Уизелтон

== Ирээдүй ==
=== Боломжит үргэлжлэл ===
2016 оны 6-р сард Ховард, Мур нар Zootopia-ийн үргэлжлэл хийх боломжийн талаар ярилцаж байсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Zootopia directors talk sequel, TV potential - EW.com|url=https://ew.com/article/2016/06/02/zootopia-disney-sequel/|date=2016-06-02|access-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115224812/http://ew.com/article/2016/06/02/zootopia-disney-sequel/|archive-date=2018-01-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.slashfilm.com/zootopia-2/|title=Zootopia 2 Talk Begins As Movie Becomes Second …|date=2016-06-06|author=Peter Sciretta|access-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511213514/http://www.slashfilm.com/zootopia-2/|archive-date=2018-05-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zootopia's Directors Are Already Thinking About Sequel Possibilities|url=https://allbusinessreviews.org/zootopia-2-all-about-its-realising/|access-date=2018-03-30|archive-date=2022-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112184400/https://allbusinessreviews.org/zootopia-2-all-about-its-realising/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Телевизийн салбар ===
2021 оны 11-р сарын 12-нд Дисней уг цувралыг 2022 онд гаргахаар баталгаажуулж, мөн уг цувралд орох нь батлагдаагүй киноны дүрүүдийг багтаасан анхны тизер зургийг нийтэлсэн. Цувралыг Трент Корри, Жоси Тринидад нар найруулна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Zootopia+ First Look Revealed By Disney+|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/zootopia-first-look-revealed-by-disney/|last=Burlingame|first=Russ|website=comicbook.com|date=2021-11-12|access-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112215553/https://comicbook.com/tv-shows/news/zootopia-first-look-revealed-by-disney/|archive-date=2021-11-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Холбоос ==

* {{IMDb title|2948356|Амьтдын хот}}
* {{tcmdb title|2060804|Амьтдын хот}}
* {{bcdb title|151185|Амьтдын хот}}
* {{Allmovie title|586271|Амьтдын хот}}
* {{Metacritic film|zootopia|Амьтдын хот}}
* {{Rotten Tomatoes|zootopia|Амьтдын хот}}
* {{mojo title|disney2016|Амьтдын хот}}

[[Ангилал:2016 оны кино]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино]]
[[Ангилал:3D кино]]
[[Ангилал:Хүүхэлдэйн кино]]
[[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]]
[[Ангилал:Амьтны кино]]</text>
      <sha1>pwd48ugxrvmfcrrikr0mxl1hzatyp0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмээл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118038</id>
    <revision>
      <id>869196</id>
      <parentid>823706</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15172" sha1="9fl7ajeazts7eq1l9zaf8lwgcud0gzy" xml:space="preserve">[[Файл:MongolianSaddle.jpg|thumb|right|Орчин цагийн Монгол эмээл]]
[[Файл:Mongolian Empire Saddle &amp; Whip (35578133301).jpg|thumb|[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] '''Арцатын дэл'''ээс олдсон 13-р зууны монгол эмээлийн мод, дөрөө, ташуур]]
[[Файл:Mongolian leather horse saddle.jpg|thumb|right|]]
[[Файл:Mongolian_leather_horse_saddle_with_silver_decoration.jpg|thumb|right|]]
'''Эмээл''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠡᢉᠡᠯ}}, галиг: emegel) нь морь мал унахад зориулж тохдог бүүрэг, хавтас гөлөм, [[дөрөө]] зэрэг үндсэн тоногоос бүрдсэн хэрэгсэл. Хэлбэр дүрс нь олон янз байдаг. Гол төлөв [[морь]] унахад зориулсан байдаг бөгөөд [[тэмээ]], [[үхэр]], [[заан]] зэрэг тэжээвэр амьтаныг мөн унаж эдлэхэд зориулсан хэрэгсэл. 

Эмээл нь морь малны хөдөлгөөн болон унаж буй хүний суух ая тухтай байхад тааружл хийдэг. Муу тааруулж хийсэн эмээл нь морь малын нурууг гэмтээх аюултай. Эмээлний үндсэн хэсгийг эмээлийн мод гэх бөгөөд '''бүүрэг'''  (эмээлийн босоо хэлбэртэй урд, хойд хоёр хэсэг хашлаг болдог модон зүйл), эмээлийн '''агт''' (эмээлийн хоёр хавтасны доорх унааны нуруунд тулдаг хэсэг) зэргээс бүрддэг байна. Бүүрэг нь өндөр, нам гээд нутаг бүрт өөрийн гэсэн хэлбэртэй байдаг байна. Үүнээс гадна эмээл модон хэсгээс гадна '''гөлөм'''тэй байдаг (унаж буй хүний хөл, гуяыг хамгаалах жийрэг болдог). Мөн эмээлийн '''олом жирэм''' гэдэг нь сураар хийсэн үндсэн эмээлийн модыг морь малын гэдэс доогуур татаж эмээлийг бэхэлдэг оосор юм. Эмээл нь мөн үүнээс гадна '''олонцог, даруулга чимэг, баавар, хяр''', ганзаганы даруулга, '''дэвс, ганзага,''' дөрөөний оосор буюу сур, тохом, оломны арал хэмээх хэсгүүдээс бүрддэг.

Эмээлийн үндсэн зориулалт бол унаж буй хүний нийт биеийн жинг морины нуруунд жигд хуваарилан тарааж өгдөг ач холбогдолтой юм. 

== Түүх ==
Хүмүүс морийг гэршүүлсэний дараа буюу [[Манай Эриний Өмнө|МЭӨ]] 4 мянган жилийн тэртээ унаж эхэлсэн гэдэг судлаачдын таамаг байдаг байна. Анх эмээл гарахаас өмнө зөвхөн морины нуруунд тохом тавьж түүнийгээ өнөөгийн олом жирэм мэт оосроор бэхэлдэг байжээ. 

Нүүдэлчдийн хамгийн өргөн хэрэглэж байсан уналгын мал бол адуу бөгөөд адууг эрхэмлэн хүндэтгэж ирснээр адууны тоног хэрэгсэл улам боловсронгуй болсоор дундад эртний үед эмээл нь урд бүүрэг босоо, ар бүүрэг цалгар уужим, өргөн суудалтай, урт хавтастай хөнгөн болсон нь аян дайнд удаан хугацаагаар морин дээр явахад тохирсон сонгодог хэлбэртэй болжээ. Дундад зууны үеэс эмээл, дөрөөний загвар, хударга, хөмөлдрөг зэрэг адууны тоног хэрэгсэл өөрийн гэсэн хэлбэрээ олж, тоног хэрэгслийн тэрхүү хэв шинж нь бидний үед уламжлагдан иржээ.

Сүүлд модоор эмээл хийж эхэлсэнээс хойш унаж буй эзэний нийгмийн байр суурийг илэрхийлж төрөл бүрийн арьс, даавуу, сийлвэр, алт, мөнгө зэрэг үнэт эдлэлээр чимэдэг болжээ. Монголчуудын өвөг дээдсүүд анх эмээлийн эд анги дээр сүүлд '''дөрөө''' зохион бүтээсэн нь улмаар [[Хятад хэл|Хятадаар]] дамжаад [[Европ]] руу дэлгэрсэн гэж судлаачид үздэг байна.   

Орчин үеийн монгол эмээл нэлээд олон янз боловч бүгд өөрсдийн гэсэн хөгжлийн тодорхой үе шаттай хөгжиж иржээ. Үүнээс үндэслэн монгол эмээлийг том хүний, хүүхдийн, залуу буюу эмэгтэй хүний, хурдан морины, орос, казах, цэргийн, үзэмчин эмээл гэх зэргээр ангилдаг. 

Том хүний эмээлийн суудал уужим, намхан бүүрэгтэй байх бөгөөд мөнгөн чимэглэл бараг ордоггүй. Залуучууд буюу эмэгтэй хүний эмээл нь хэмжээгээр бага, цомбогор босоодуу бүүрэгтэй, мөнгөн баавар даруулгатай байна. Хүүхдийн ба хурдан морины эмээл нь жижиг, авсаархан нам бүүрэгтэй хөнгөн жинтэй байна.

== Бүтэц ==
Эмээлийн яс модыг бүрдүүлж буй бүүрэг нь эмээлийн урд ба хойно байх босоо хэлбэртэй хоёр гозгор хэсэг мод юм. Өмнөх бүүрэг нь өглөөний наран цухуйн мандаж байгаа хэлбэртэй байдаг учир наран бүүрэг, хойд бүүрэг нь яг шинийн саран шиг хэлбэртэй тул саран бүүрэг гэж тус тус нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, урд бүүрэг нэлээн босоо өндөр, хойд бүүрэг нь намхан (налуу) байдаг. Энэ нь хүн эмээл дээр сууж явахад биед эвтэйхэн тохиромжтой байдагтай холбоотой.

Эмээлийн бүүргийг ихэвчлэн тод улаан өнгөөр ямар ч өө сэвгүй жигд будаж гоёдог. Бүүрэгний доод захыг өөр өнгөөр эмжин будвал үзэмжтэй болно.

Монгол эмээлийн хоёр бүүрэгний дээд ирмэг дагуулан хадахад тохируулж, яс, төмөрлөгөөр хийсэн гоёл чимэглэлийн зүйлийг хяр гэнэ. Хярыг бугын эвэр, өнгөлсөн төмөр, ясаар хийж болдог. Гоёлын эмээлийн хярыг хээлсэн буюу хөөмөл хээ гаргасан мөнгө, гууль зэргээр хийдэг. Хярыг ясан болон төмөр хадаасаар хадаж бэхэлнэ. Хярны орчмын модны (бүүрэгний) ирмэгийг мөлгөр болгодог.

Эмээлийн хоёр бүүрэгний доорх олом жирэм, дөрөөний [[сур]], ганзага, угсуурга зэргийг оосорлон тогтоодог хавтгай модыг эмээлийн хавтас гэнэ. Үүний доторх ирмэгүүдийг сайн налуу болгох нь малын нурууг нухаж гэмтээхээс хамгаална. Эмээлийн бүүрэг, хавтасны доод хөндийг эмээлийн хонх гэж нэрлэнэ.

Эмээлийн хавтасны дөрвөн үзүүрийн хавтгайг нүхэлж, зөөлөн элдсэн нарийн сурыг сүвлэж тогтоосон оосрыг эмээлийн ганзага гэнэ. Ганзагыг 50см-60см урт, 0.5см өргөн, 0.3см-0.4см зузаан сураар хийнэ. Ганзага нь морины жолоог сойх, чөдөр, тушаа, ташуур, ачаа бараа зэргийг бэхлэх, даруулахад зориулагддаг.

Эмээлийн хавтасны дөрвөн үзүүр хавийн чимэглэлийг баавар гэнэ. Баавар ямар ч хэлбэртэй байж болдог. Баавраар сагалдраганы бэхэлгээг далдлан даруулна.

Эмээлийн модон суудлыг зөөллөх зорилгоор хийсэн нимгэн эсгий болон цэмбэн жийрэг бүрээсийг олонцог гэнэ. Олонцогны урт, өргөн нь эмээлийн суудал модонд яг таарсан байх шаардлагатай. Түүнийг дөрвөн ширхэг даруулга буюу баавраар яс модонд тогтооно. Олонцгийг зузаан хийвэл суудал нь багасаж, хүн чөлөөтэй сууж явах боломжгүй болох тул эмээлэндээ тохируулж хийх нь чухал. Олонцогийг тод өнгийн, бат бөх материалаар хийнэ.

Дөрөөний сур, гархи, '''эмээлийн хавтас''' нь хүний биеийг холгох, хувцсыг элээхээс хамгаалах зорилгоор хийгдсэн бөгөөд энэхүү жижиг гөлмийг эмээлийн дэвс гэнэ. Дэвсийг эмээлийн гөлөмний адил булигаар, хивс, шир, зузаан даавуун материалаар хээлж хийдэг.

'''Дэвс''' нь эмээл талдаа 12см- 13см, дөрөө талдаа 15см орчим өргөн, хоёр ширхэг байх бөгөөд түүнийг эмээлийн модон дээр, олонцгийн дор бөгтөргөн тавьж хадаж тогтооно.

Морины гэдсийг дөрөөний сур, дөрөө холгох, морь унаачийн гутлыг морины хөлснөөс хамгаалах зориулалттай том хэмжээтэй булигаар, хивс, шир зэрэг эдээр хийсэн халхавчийг гөлөм гэнэ. Гөлөм нь 60см-70см орчим урт, дээд талаараа 40см, доод талаараа 30см өргөн байдаг.

Эрэгтэй хүний эмээлийн хавтасны урт 45, өргөн 13, хойд бүүргийн өндөр 10, урд бүүргийн өндөр 13 сантиметр байдаг бол эмэгтэй хүний эмээлийн хавтасны урт 35, өргөн 11, хойд бүүрэг 9, урд бүүрэг 14-15 сантиметр байдаг. Хүүхдийн эмээлийн хавтас 32, өргөн 11, хойд бүүрэг  9, урд бүүргийн 11 сантиметр байвал тохиромжтой.
Мохоо өнцөгтэй, дөрвөлжин хэлбэртэй, дөрвөн талын голоор нь хотгор эсгэж битүү оёод, доод хэсэгт нь ам гарган дотор нь эсгий, унгас хийж өгсөн зөөлөвчийг мааюуз гэнэ. Үүнийг эмээлийн суудалд олонцог дээр тавьж голоор нь хавтас модтой бэхлэн тогтооно.
Морины гэдсэн доогуур оруулан, зөв талын жирэмд горхилон хийж, эмээл тогтоох хошлон оосрыг '''олом''' гэнэ. Ихэвчлэн хялгасаар томж, сүлжиж хийнэ. Эмээлийн олмыг гогцоонд нь оруулж чангалдаг гөрмөл сурыг '''жирэм''' гэнэ. Нарийн сурыг дөрвөөр сүлжиж хийдэг. Урд ба хойд жирэм гэж бий. Урд жирэм нь 40см, хойд жирэм нь 50см орчим урт байна. Олом, жирэм нь морины гэдэс, хэвлийг холгохгүйгээр овгор товгоргүй, өө сэвгүй, жигд байх шаардлагатай. Үгүй бол морины гэдэс, хэвэл холгогдож олойртоно. Эмээлийн даралтыг бууруулах, зөөллөх зориулалттай эсгий хэрэглэлийг тохом гэнэ. Морины нурууг холгохоос сэргийлэн хэрэглэдэг.

Морь малд мордох, унаж явахад хөлөө тавих зориулалттай эмээл, тохошны нэгэн эдлэлийг '''дөрөө''' гэнэ. Үүнийг оломтой сураар эмээлэнд бэхэлнэ. Олмыг ашиглан дөрөөг урт, богино болгож сунгаж болдог байна.

Эмээлийн олонцогийг тогтоох товчин тоногийг эмээлийн даруулга гэнэ. Эмээлийн бүүрэг, хавтасны дунд байрлах жижиг дөрвөлжин модыг '''эмээлийн загас''' гэнэ.

Эмээлийн хоёр бүүрэгний дунд талын хүн суух хэсгийг эмээлийн суудал гэнэ.

== Ёс заншил: ==
Монголчууд эмээлийн хонхыг дээш нь харуулж тавихыг төдийлөн таалдаггүй. Хойд бүүрэг дээр нь босгож тавих юм уу доош харуулан гөлмийг дээр нь тохон эвхэж тавьдаг. Эмээл дэрлэж унтахыг цээрлэнэ. Зөрчвөл есөн ес наян нэгэн муу ёрд унана гэдэг. Шинэ эмээлийг моринд анх тохоход эцэг хүн юм уу ахмад хүн эхэлж суудаг. Морио эмээллэчихээд уналгүйгээр эмээлээ авахыг цээрлэнэ. Зөрчвөл унаа эзэнгүйрэхийг ёрлов хэмээдэг тул заавал мордож ёс хийсний дараа эмээлээ авдаг заншилтай.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Saddles|Эмээл}}

[[Ангилал:Эмээл| ]]
[[Ангилал:Спортын хэрэгсэл]]
[[Ангилал:Суудал]]</text>
      <sha1>9fl7ajeazts7eq1l9zaf8lwgcud0gzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуайт Эйзенхауэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123594</id>
    <revision>
      <id>869190</id>
      <parentid>709870</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11296" sha1="1vvj6semw59ccavu7gh8kcamc5c2g9x" xml:space="preserve">[[Файл:Dwight David Eisenhower, photo portrait by Bachrach, 1952.jpg|thumb|Дуйат Эйзенхауэр]]
'''Дуайт Дэвид Эйзенхауэр''' (англи. Dwight David Eisenhower, А''йзенхауэр'' гэж дууддаг; 1890 оны 10-р сарын 14-нд АНУ-ын Техас мужийн Денисон хотод төрсөн- 1969 оны 3-р сарын 28-нд АНУ-ын Вашингтон хотод нас барсан) -америкийн төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, Армийн генерал (1944), АНУ-ын 34 дахь Ерөнхийлөгч (1953-1961). 

== Намтар ==
Дуайт Эйзенхауэр Техас мужийн Грэйсон дүүргийн Денисон хотод Дэвид Эйзенхауэр, Айда Стровер Эйзенхауэр нарын гэр бүлд төржээ. 1891 онд гэр бүл ажил хайж Канзас мужийн Абилин руунүүжээ. Тэрээр 1909 онд ахлах сургуулиа төгссөн. Үүний дараа тэрээр 1911-1915 онд Вест Пойнт дахь цэргийн академид суралцсан байна.

Тэрээр Абрахам Линкольны үйл ажиллагааг маш их судалж,  үг хэлэхдээ түүнийг байнга иш татдаг, тэр байтугай түүний хөргийг нь зурдаг байжээ. Эйзенхауэр аппаратынхаа ажилчдын хөрөг зургийг гэрэл зураг харж зураад сайн ажилласаных нь шагнал болгон бэлэг болгож өгдөг байжээ.

Дуайт Эйзенхауэрын эцэг Дэвид нь шашны хавчлагаас зугтаж 1841 онд Германаас АНУ-д цагаачилсан Ханс Николас Эйзенхауэрын гэр бүлээс гаралтай байна. Дуайтын эх Айда ч мөн адил Христийн шашинтай гэр бүлд төрж өссөн байна.

== Дэлхийн нэгдүгээр дайны үе ==
1917 оны 4-р сарын 6-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] Германд дайн зарласаны дараа Эйзенхауэр цэргийн цол дэвшиж ахмад болсон байна. 1917 оны 4-р сарын 1-ээс тэрээр Техас мужийн Леон Спрингс хотын Сан Антонио хотын захад 57-р явган цэргийн ангид байж хилийн чанадад илгээхээр бэлтгэгдэж байв. 1917 оны 9-р сарын 20-нд түүнийг Жоржиа мужийн Форт Оглетхорн дахь офицерын бэлтгэлийн хуаранд зааварлагчаар илгээв. Үүний дараа янз бүрийн хуаранд хэд хэдэн томилгоо хийсэн. 1918 оны 6-р сарын 18-нд танкчдыг амжилттай сургасан тул медалиар шагнуулж, хошууч цол хүртжээ. Тэрээр фронт руу илгээх хүсэлтийг хэд хэдэн удаа гаргаж байсан боловч Европ руу илгээхийн хэдхэн хоногийн өмнө Германтай эвлэрэх гэрээ байгуулсан байна. 

Дайны дараа 1922-1925 онд АНУ-ын эзлээд байсан Панамын сувагийн орчим алба хаасан байна. 

1929-1933 онд Батлан хамгаалахын сайдын албанд ажиллаж байжээ. 

1933-1935 онд Армийн штабын дарга генерал Д.Макартурын туслахын үүрэг гүйцэтгэсэн. Үүний дараа тэрээр 1939 он хүртэл Филиппинд алба хаасан. 1941 оны 3-р сараас 12-р сар хүртэл АНУ-ын 3-р Армийн штабын дарга байв. Үүний дараа тэрээр хурандаа, бригадын генерал цол тус тус хүртжээ.

== Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе ==
1941 оны 12-р сарын 7-нд АНУ дэлхийн хоёрдугаар дайнд татан оролцов. Дайны эхэн үед Эйзенхауэр генерал Жорж Маршаллын толгойлсон армийн штабын Дайн ба үйл ажиллагааны төлөвлөлтийн хэлтэст удирдах албан тушаал хашиж байв. 1942 оны 11-р сараас 1943 оны 10-р сар хүртэл Эйзенхауэр Хойд Африк, Сицили, [[Итали]] дахь довтолгоонд Холбоотны хүчний штабыг удирдаж байв. Дараа нь Эйзенхауэр Европ дахь холбоотны дээд командлагчаар томилогдсон бөгөөд 1944 оны 6-р сарын 6-нд Англо-Америкийн цэргүүдийн Нормандын десантыг удирдаж байжээ. 

1944 оны арванхоёрдугаар сард армийн генерал цол хүртжээ. Дайн дууссаны дараа тэрээр Зөвлөлтийн маршал Георгий Жуковтой найрсаг харилцаатай байсан байна. 

1945 оны 11-р сараас 1947 оны 2-р сар хүртэл АНУ-ын Армийн Штабуудын даргаар ажилласан байна. 

Цэргийн албанаас чөлөөлсөний дараа Эйзенхауэр жилийн 20 мянган долларын цалинтай Армийн генерал цолыг насан туршдаа хадгалах тусгай шийдвэр гарч байжээ. 

== НАТО ==
1950 оны 12-р сарын 18-нд Эйзенхауэртай Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] утсаар ярьж, Эйзенхауэрыг НАТО-гийн гишүүн орнуудын удирдагчид энэхүү цэргийн байгуллагын тэргүүнээр томилох тухай  санал нэгтэй байгаа гэдгийг хэлжээ. 1951 оны 1-р сарын 7-нд тэрээр НАТО-гийн хуурай газар, тэнгис, агаарын цэргийн хүчийг удирдахаар Парисын &quot;Асториа&quot; зочид буудалд иржээ. Тэрээр Фельдмаршал Монтгомериг НАТО-гийн хүчний ерөнхий командлагчийн орлогчоор урьсан байна.

== Ерөнхийлөгч ==
Дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч [[Ричард Никсон]]&lt;nowiki/&gt;ыг авлигын хэрэгт буруутгагдаж 1952 оны Бүгд найрамдах намын сонгуулийн кампанит ажилд гэнэтийн бөгөөд хүчтэй цохилт болжээ. Гэсэн хэдий ч Никсон Эйзенхауэрын итгэлийг хүлээсэн - энэ нь Никсон бүх найман жилийн турш Ерөнхийлөгч Эйзенхауэрын захиргаанд дэд ерөнхийлөгч байсан бөгөөд Никсоны охин Эйзенхауэрын ач хүүтэй гэрлэсэн нь нотлоддог байна. Санал хураалтын үр дүнд Эйзенхауэр 531 сонгогчийн 442 нь, нийт иргэдийн 55 орчим хувийн санал авч, Ардчилсан намын Адлай Стивенсоныг 6.5 сая саналын зөрүүгээр ялжээ.

Эйзенхауэр засгийн эрхэнд гарсны дараа Солонгосын дайныг дуусгасан. Үүнээс өмнө тэрээр БНАСАУ-ыг энхийн гэрээ байгуулахыг ятгахын тулд 1953 онд Окинава руу хоёр атомын бөмбөг тээвэрлэх тушаал өгч байжээ. Эйзенхауэр ерөнхийлөгчийн гавьяа нь &quot;Америкийн бус үйл ажиллагааг мөрдөн шалгах комисс&quot;-ын ажлыг зогсоох, Маккартиизм (зүүн үзэл баримтлалын төлөө хавчлага) зогсоох, сенатор Маккартигийн нэр хүндийг унагасан явдал юм. Ерөнхийлөгчийн чухал гавьяа бол 1956 онд холбооны хууль тогтоомжийн актыг баталснаар АНУ-ын муж хоорондын авто замын системийг барих ажлыг зохион байгуулжээ.

Эйзенхауэр хоёр удаа - 1955 онд Женевт, 1959 онд АНУ-д Зөвлөлт-Америкийн дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулжээ. ЗХУ-ын дарга, ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн [[Никита Хрущёв|Никита Хрущев]]&lt;nowiki/&gt;ын АНУ-д хийсэн албан ёсны айлчлал 1959 оны 9-р сарын 15-аас 27-ны хооронд болсон бөгөөд үүний үр дүнд талуудын байр суурь мэдэгдэхүйц ойртсон юм. Германы асуудал, ЗСБНХУ, АНУ-ын хооронд улс төрийн гэрээ байгуулах, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа, бүх нийтийн болон бүрэн зэвсэг хураах тухай ЗСБНХУ-ын санал, цөмийн зэвсгийн туршилтыг зогсоох тухай, БНХАУ-ын төлөөлөгч НҮБ болон Тайваний эргэн тойрон дахь нөхцөл байдал зэрэг асуудлыг хэлэлцсн байна.

== Сүүлийн жилүүд ==
1960 онд [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож Эйзенхауэр [[Цагаан ордон|Цагаан ордн]]&lt;nowiki/&gt;ыг орхисоны дараа  улс төрөөс гарч, амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг Пенсильвани мужийн Геттисбург хотын ойролцоох фермд өнгөрүүлжээ. 1968 оны 5-р сард тэрээр дөрөв дэх удаагаа зүрхний шигдээсээр өвчилж, түүнийг Вашингтон дахь Уолтер Ридийн цэргийн эмнэлэгт хэвтүүлсэн байна. 1969 оны 3-р сарын 28-нд Дуйат Эйзенхауэр нас баржээ.

== Дурсамжуд ==

* ''Eisenhower, Dwight D.'' Crusade in Europe. — 1948.
** ''Эйзенхауэр Д''. &quot;Европ руу хийсэн загалмайлсан аян&quot; 
* ''Eisenhower, Dwight D.'' Mandate for Change, 1953–1956. — 1963.
* ''Eisenhower, Dwight D.'' The White House Years: Waging Peace 1956—1961. — Doubleday and Co, 1965.

[[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]]</text>
      <sha1>1vvj6semw59ccavu7gh8kcamc5c2g9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буурын гэрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123712</id>
    <revision>
      <id>869197</id>
      <parentid>849585</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>869197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13236" sha1="gxg4zpm644wwj3lt11ntv5cviaj7dr1" xml:space="preserve">'''Буурын гэрээ''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бури́нский договор'' буюу ''Буринский трактат'') - [[Хаант Орос]], [[Чин улс]]&lt;nowiki/&gt;ын хооронд 1727 оны 8-р сарын 20-нд байгуулсан хил тогтоох тухай гэрээ юм.  Энэ гэрээгээр өмнөх 1689 оны &quot;[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]&quot;-гээр тодорхойлоогүй байсан орос-манжийн хилийн хэсгийг тодотгосон байна. Буур голын ([[Орос хэл|орос]]. река Бурея) орчим байгуулсан тул уг гэрээг ингэж нэрлэх болжээ.

Энэхүү гэрээг манж, орос хэлээр үйлдэж Манж Чин улсын туслагч жанжин, засаг төрийн хошой жүн ван '''Эфү Цэрэн''', Хаант Оросын Их элч, төгс зарлигт амбан хааны туслагч гүн '''[[Савва Лукич Рагузинский-Владиславич]]''' нар гарын үсэг зурж баталгаажуулжээ. Серб гаралтай гүн Саваа Рагузинский-Владславич 1725 онд Чин улс дахь Оросын элчин сайдаар томилогдож, даалгавраа (Владиславичийн Элчин сайдын яам) өндөр ур чадвараар биелүүлж, эхлээд Буурын гэрээ, дараа нь түүний үндсэн дээр [[Хиагтын гэрээ (1727 он)|Хиагтын гэрээ]] байгуулсан хүн юм. 

''Буурын гэрээ''гээр Тагнын урианхайн нутгийн хойд захын Шавинайн даваанаас эхлэн Баргын нутаг дахь Эргүнэ голын зүүн эргийн Авгайт уул хүртэл 2400-аад километрт Монголын хойт хилийг тогтоож, хилийн шугамыг газар дээр нь тодорхойлон, 87 хос хилийн овоо босгож тэмдэглэжээ. Тэнгис голын эх Тэнгис даваанаас эхлэн зүүн тийш Тарваган дахын 58 дугаар овоо хүртэл 1890 км газрын хилд босгосон 76 хилийн овоо тэмдэг нь манай улсын одоогийн хилийг хамаарч байна. 

Уг гэрээг хэрэгжүүлж хилийн овоо, тэмдгийг газар дээр нь тогтоон тэмдэглэхдээ, эхлээд Хиагт горхины баруун талын Ухаа хамарын хөтөл дээр овоо босгон “Дундын овоо” хэмээн нэрлэжээ. Түүнээс баруун, зүүн тийш хилийн овоо, тэмдгүүдийг байгуулах хилийн комиссарууд (комисс)-ыг томилсон байна. Дундын овооноос эхлэн зүүн зүгт Эргүнэ голын эрэг дэх Авгайт уул хүртэл Халх, Баргын нутгийн хойт талаар 63 хос хилийн овоо, тэмдэг босгосноо тодорхойлсон солилцох бичиг (протокол) үйлджээ.

Манж Чин улсын зуучны дэд зэргийн хиа '''Хубит''', Хаант Орос улсын захын комиссар элчийн туслагч '''Иван Глазунов''' нар 1727 оны 10-р сарын 12-нд Авгайт уулан дээр гарын үсэг зурж хоорондоо солилцжээ.

Овоо тэмдэг босгосон газруудыг тодорхойлбол:

1. Бүрхтэй уулын өмнө хамрын ирмэг дээр

2. Бүрхтэй уулаас харалдаа тушаа зүүн тийш Цайдам нуурын хойд уулан дээр

3. Давст нуурын тушаа өмнөх Хүрлэг нурууны үзүүр дээр

4. Дөрөөгийн харалдаа баруун тийш Цөх голын баруун уулан дээр

5. Шарвага нугын дээд үзүүр, Цөх голын эргэн дээр

6. Чагтай голын адаг, Цөх голын баруун эргийн уулын зүүн хажууд

7. Хазаа голын адаг, Цөх голын эргэн дээр

8. Ар Хүдэр голын адгийн баруун уулан дээр

9. Уялга голын адаг, Улиаст нугын өмнөх дэнж дээр

10. Ар хадны голын адаг, Цөх голын эрэг дээр

11. Ар хад, Өлөөль голын бэлчирт

12. Өвөрхад голын адгийн хойд уулан дээр

13. Хөмөр давааны хойдхи Хянга (ирмэг) дээр

14. Хүе голын зүүн Хөмөр нурууны үзүүр дээр

15. Ононгийн Хужир нугын Рашааны хойд өндөр дээр

16. Онон голын хойд, Ашинга голын адгийн зүүн өндөр дээр

17. Харъяачуудын хойд уулан дээр

18. Хаслаг голын хойд уулын бэлд

19. Балж голын Бат хадын баруун хойдхи мөнх шил дээр

20. Хүмүль голын хөндлөн бэлчир ууланд

21. Галдтай голын зүүн бэлчир ууланд

22. Хярхан голын зүүн нуруун дээр

23. Бөххүн голын адгийн уулан дээр

24. Гилбэр голын салааны бэлчир Баянзүрх уулан дээр

25. Боѐгтын нуруун дээр

26. Агац, Хормоч голын хойд уулын үзүүрт

27. Гожуултай уулын нуруун дээр

28. Хэрээ голын хойдхи Адраг уулан дээр

29. Ханхруу уулын хий овооны хойд уулан дээр

30. Улхан уулын хойд үзүүрийн ургаа чулууны дэргэд

31. Онон голын өмнөх Ар Баянзүрх уулан дээр

32. Өвөр Баянзүрхийн Бүдүүгийн хар толгой дээр

33. Бэрх голын эхний Борх давааны баруун өндөр дээр

34. Хурцын нуруун дээр (Жимгэр горхины эхэн)

35. Мангад нүх, хойд нурууны ирмэг дээр

36. Их түргэний голын зүүн Дааган дэл уулан дээр

37. Тосог уулан дээр

38. Дөч голын хойдхи ухаа шил дээр

39. Хорин нарс уулын үзүүр дээр

40. Сэндэртийн хойдхи Шар толгой дээр

41. Тогтор голын зүүн нуруун дээр

42. Хөх ишгийн голын баруун хар толгой дээр

43. Бэрх горхины хойдхи Түргэн уулан дээр

44. Зүүн Түргэн голын хойдхи өндөр толгой дээр

45. Ямалхын голын эхний зүүн уулан дээр Цагаан нуурын баруун талд

46. Ямалхын голын хойдхи хөх толгойд

47. Ямалхын голын Хар толгойд

48. Ямалхын голын адгийн зүүн уулын үзүүрт

49. Ямалхын голоос өмнө зүгийн талд байгаа хоѐр хөвд дээр

50. Нивсийн хойдхи өндөр толгой дээр

51. Муу гэзэг толгойн хойд үзүүрт

52. Чивтийн хий овооны хойдхи дэнж дээр (Улз голын зүүн талд)

53. Зээрэнт уулын хойд үзүүрт

54. Энх толгойн хойдхи Талын гэзэг толгой дээр

55. Мөнх толгойн хойд тал дээрхи

56. Ангархайн хойдхи талд

57. Хөвөлзөхын хойдхи талд

58. Тарваган дах толгойд

Энэхүү солилцох бичиг-(протокол)-ын төгсгөлд “Бүрхтэй уулын нуруунаас Эргүнэ мөрний эхэнд хүртэл өмнө бие цөм Манж Чин улсынх болох, хойд бие цөм Хаант Орос улсынх болох, бид, хоѐр гүрний эв эеэр тогтоож хэлэлцсэн ёсоор уул, гол, газар усыг хуваагаад захын газарт овоо босгон, харилцан солилцож, суусан улсыг өөр өөрийн захын дотор суулгасан хоѐр гүрний эв эеэр нэн эв эе болгож, захын газрыг цэвэр болгож, ашид шог самуун үл болохын тул зөвшиж бичиг бичиж, гараар тэмдэглэж баталж андалдав” гэжээ.

Дундын овооноос баруун зүгт Шавинайн даваа хүртэл Халх, Хөвсгөлийн Урианхай, Дархад, Тагнын Урианхайн нутгийн хойд захаар хилийн овоо тэмдэг босгожээ. Үүнийгээ батлан солилцох бичиг (протокол) үйлдэж, Манж Чин улсын хиаг захирагч '''Дорги''', Хаант Орос улсын ордны хиа, захын хэргийг даасан комиссар '''С.А.Количев''' нар 1727 оны 10-р сарын 27-нд Шавинайн даваан дээр гарын үсэг зуралцан хоорондоо солилцжээ.

'''Хилийн овоо, тэмдэг босгосон газруудыг тодорхойлбол:'''

1. Хилийн дундын овоо

2. Оргойт уулан дээр

3. Буйлааст уулын зүүн хойт үзүүр дээр

4. Хөх чулуут, Ёнхор уулын уулзвар уулан дээр

5. Хонгор овоон дээр

6. Гунзан уулын зүүн үзүүрт

7. Хотгойдын нурууны зүүн үзүүр дээрх

8. Хулд голын эхний даваан дээр

9. Гачуурт (Хацуурт) голын эхний даваанд

10. Цээж голын эхний даваан дээр

11. Модон хөл голын эхний даваан дээр

12. Буурал голын эхний Бугат даваанд

13. Хээгт голын эхний Дашит даваанд

14. Гурвийн зүүн үзүүр Хэснэгт даваанд

15. Үзүүр голын эх Гурви даваанд

16. Гурвийн баруун үзүүр Ханх даваанд

17. Нарийн голын эхний Нүхэт даваанд

18. Тэнгис голын эх, Эрхэг дархаг тайга уулын зүүн үзүүрийн даваан дээр тус тус хилийн овоог босгожээ.


Уг солилцох бичиг-(протокол)-ийн төгсгөлд “тэдгээр овооны өвөр биений уул, гол ба аль хэрэгт юм болбоос Манж Чин улсын болгож эзлэх, Ар биений уул гол ба аль хэрэгт юм болбоос Хаант Орос улсын болгож эзлэх, хоѐр гүрний сайд эв эеэр нийлж, үнэн зөвөөр хэлэлцэж нааш, цааш андалдах бичгийг бичиж, өөрийн гараар баталж дуусгав” гэж тэмдэглэжээ.

Буурын гэрээгээр Монгол, Оросын хилийг Барга, Халх, Хөвсгөлийн болон Тагнын урианхайн нутгийн хойгуур тогтоон, Халхын хилийн харуулуудаар хамгаалуулсан байна.

Энэхүү баримт нь Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж байгаа бөгөөд хэрэв эх баримттай нь танилцахыг хүсвэл тус архивын уншлагын танхимаар үйлчлүүлэх ба Манжийн үеийн Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын яамны хөмрөгийн М

-1, данс-1 /1-р боть/, хадгаламжийн нэгж 1-ийг үзнэ үү. Нийт 12 хуудас баримт буй. Мөн Гадаад Хэргийн Яамны Төв архив болон Хил Хамгаалах Ерөнхий Газрын архивт энэхүү гэрээтэй холбоотой баримтууд хадгалагдаж байна.

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гэрээ]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:18-р зууны гэрээ]]
[[Ангилал:1727 оны улс төр]]</text>
      <sha1>gxg4zpm644wwj3lt11ntv5cviaj7dr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далайн гүний амьтад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125411</id>
    <revision>
      <id>869168</id>
      <parentid>723682</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="5er6uc5jyado3db1y1lu5tbk9ghvtfa" xml:space="preserve">[[Image:Anoplogaster cornuta 2.jpg|thumb|300px|right|Соёот загас]]

Далайн гүний амьтад гэдэг нэр томъёо нь далайн фотик бүсийн доор амьдардаг амьтдыг хэлдэг. Эдгээр амьтад олон зуун бар даралт, бага хэмжээний хүчилтөрөгч, маш бага хоол хүнс, нарны гэрэлгүй, байнгын хэт хүйтэн зэрэг маш хүнд нөхцөлд амьдардаг. Ихэнх гүний амьтад дээрээс доошоо живж буй хоол хүнснээс хамааралтай байдаг.


Эдгээр амьтад газрын гадаргаас хэдэн мянган метрийн гүнд оршдог, бараг бүхэлдээ гэрэлгүй ангал эсвэл чулуулаг ангалын гүн бүс гэх мэт маш өвөрмөц орчинд амьдардаг. Ус нь цельсийн +3-аас +10 градусын хооронд байдаг бөгөөд, хүчилтөрөгчийн түвшин нь бага байдаг. Гүнээс шалтгаалан даралт нь 20-1000 бар байна. Далайн гүнд хэдэн зуу бүр хэдэн мянган метрийн гүнд амьдардаг амьтад өндөр даралт, гэрлийн хомсдол болон бусад хүчин зүйлүүдэд дасан зохицдог.


'''Гэрлийн хомсдол'''

Гэрлийн хомсдол нь амьтдаас хоол хүнс олох, махчин амьтдаас зайлсхийх, хамтрагчаа олохын тулд өөрдөө гэрлийг бий болгох эсвэл харанхуйд харах чадвартай байх замаар тусгай дасан зохицох чадвартай байхыг шаарддаг.

'''Нөөцийн хомсдол'''

Энэ гүнд фотосинтез үүсэхэд хангалттай гэрэл байхгүй, бодисын солилцоо өндөртэй амьтдыг дэмжих хүчилтөрөгч хангалтгүй байдаг. Амьтад амьд үлдэхийн тулд бодисын солилцоо удааширдаг нь хүчилтөрөгч бага шаарддаг; тэд хоол хүнсгүйгээр удаан хугацаагаар амьдрах боломжтой. Ихэнх хоол хүнс нь дээрээс унасан органик материалаас эсвэл химосинтезийн (химийн энергийг хүнсний [[энерги]] болгон өөрчлөх үйл явц) дамжуулан хоол хүнсээ олж авсан бусад амьтдыг идсэнээс үүсдэг. Амьтдын тархалт сийрэг байдаг тул ямар мэгэн хүчилтөрөгч, хоол хүнс үргэлж байдаг. Түүнчлэн, эдгээр амьтад хоол хайхад эрчим хүч зарцуулахын оронд олзоо занганд оруулахын тулд тусгай чадварыг ашигладаг. Хариуд нь эдгээр амьтад газрын гадаргаас унахдаа үхсэн [[загас]] эсвэл далайн бусад [[хөхтөн]] амьтдын хэлтэрхий зэрэг хүнсний том хэсгүүдэд тулгуурладан амьдардаг. Хэдийгээр унасан хоол хүнс нь далайн гүний амьтдын популяцийг тэжээж чадах ч далайн дунд бүсийн загаснууд ёроол уруу орохоос нь өмнө хэлтэрхийг нь иддэг тул нөөцийн хомсдол байсаар байна.


[[Ангилал:Далай]]
[[Ангилал:Далайн амьтад]]
[[Ангилал:Далай тэнгис]]
[[Ангилал:Загас]]</text>
      <sha1>5er6uc5jyado3db1y1lu5tbk9ghvtfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ади Шанкара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125523</id>
    <revision>
      <id>869173</id>
      <parentid>864857</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60584" sha1="kkh3y7ya9bjks9cam9ves4hzz6y22jw" xml:space="preserve">'''Ади Шанкара''', мөн '''Ади Шанкарачарья''' гэж нэрлэдэг ( Санскритаар      &amp;#x27; &lt;span&gt;Анхдугаар&lt;/span&gt; [[Shankaracharya|Шанкарачарья]] &amp;#x27; , [note 1] дуудлага [aːdɪ ɕɐŋkɐraːtɕaːrjɐ] ), [note 2] 8-р зууны [note 3] гүрү нь Энэтхэгийн ведийн ухааны эрдэмтэн, гүрү ( ''ачарья'' ) юм. {{Sfn|Suthren Hirst|2005|p=1}} Тэрээр өөрийн бүтээлээр дамжуулан  тухайн цаг үеийнхээ Адвайта Веданта философийн сургаалыг эмхэтгэн, би буюу хүний мөн чанарын тухай, самсараг гэтлэх мэдлэгийг агуулсан ''ведийн судруудын''  тайлбаруудыг хийсэн. {{Sfn|Nakamura|2004}} 

Ади Шанкараг Ведийн философийн судруудын тайлбар ( ''Бхāшя'' ), т философийн сэдэвчилсэн сургааль ( ''Пракарана грантха'' ), яруу найраг ( Ш''тотра'' ) зэрэг 300 гаруй зохиолыг бичсэн гэж үздэг. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} {{Sfn|Isaeva|1993|pp=2–3}} Гэсэн хэдий ч эдгээрийн ихэнхийг  түүний шавь нар, нэрийг нь ашиглагчидь  эсвэл ижил нэртэй эрдэмтэд бичсэн байх магадлалтай. {{Sfn|Hacker|1995|pp=30–31}} &lt;ref name=&quot;halbfass1983&quot;&gt;W Halbfass (1983), Studies in Kumarila and Sankara, Studien zur Indologie und Iranistik, Monographic 9, Reinbeck&lt;/ref&gt; Шанкарагийн өөрөө бичсэн бүтээлүүд нь ''Брахмасутрабхашя'', {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} арван үндсэн Упанишадын тайлбарууд, {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} {{Sfn|Hacker|1995|pp=30–31}} ''Бхагавад Гита'', {{Sfn|Rambachan|1991|pp=xii–xiii}} болон ''Упадешасахаригийн'' тайлбарууд юм.   Вивекачудамани судрын тайлбар бүтээлийн зохиогч нь  Шанкара байсан эсэх нь эргэлзээтэй байсан бөгөөд ихэнх судлаачид үүнийг үгүйсгэдэг. {{Sfn|Grimes|2004}} {{Sfn|Shah-Kazemi|2006}}

Шанкарагийн зохиолуудын гол үндсэн санаа нь самсараг гэтлэх Би ( Атман ) ба ''Брахман''  {{Sfn|Nakamura|1999|p=176}} ийн тухай мэдлэгийг хамгаалж, Упанишад судруудыг бие даасан нотолгоо, танин мэдэхүйн хэрэгсэл гэж үзсэнээр,  жинсрэг цутгах зэрэг зан үйлд чиглэсэн  Хиндүйзмийн Ведийн Мимамса сургуулийн тайлбарыг үгүйсгэсэн байдаг. {{Sfn|Comans|2000|p=163}}  [note 4] [note 5] Шанкара өөрөө  [[Махаяна|Их хөлгөний буддизмыг]] шүүмжилж байсан хэдий ч ь Адвайта Веданта философиос Буддизмын их хөлгөний урсгалыг нөлөө харагддаг;  {{Sfn|Dasgupta|1997|p=494}} тиймээс Хинду шашны Вайшнава урсгалын өрсөлдөгчид нь Шанкараг &quot;нууц-Буддын шашинтан&quot; {{Sfn|Biderman|1978}} &lt;ref name=&quot;isaeva14&quot;&gt;N.V. Isaeva (1993), ''Shankara and Indian Philosophy'', SUNY Press, pp.14&lt;/ref&gt; {{Sfn|King|1995|p=183}} [note 6] хэмээн буруутгаж байсан хэдий ч, Адвайта Веданта философийн уламжлалаар энэ шүүмжлэл нь үндэслэлгүй нь харагддаг бөгөөд эдгээр урсгалууд  ''Атман'', ''Анатта (би байхгүй)'', ''Брахманы'' тухай өөр өөрийн үзлийг баримталдаг . {{Sfn|Isaeva|1993}} [note 7]

Ади Шанкара нь Адвайта Веданта философийн уламжлалд маш том байр суурь эзэлдэг {{Sfn|Comans|2000|p=163}} {{Sfn|Sharma|1962|p=vi}} хэдий ч  [[Хиндү шашин|Хиндү]] шашны оюуны сэтгэлгээний хөгжилд үзүүлсэн нөлөөг нь зарим судлаачид үгүйсгэх нь бий. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=29}} {{Sfn|King|2001|p=128}} {{Sfn|Tola|1989}}

10-р зуун хүртэл Шанкара нь өмнөх үеийн философич Мандана Мисрагийн {{Sfn|King|2001}} {{Sfn|Roodurmun|2002|pages=33–34}} -ийн нэр алдарт дарагдаж, төдийлөн таньж мэдэгдээгүй байсан бөгөөд 11-р зуун хүртэлх Хиндү, Буддист эсвэл Жайн урсгалуудын эх сурвалж, бичиг баримтуудад түүний тухай дурдаагүй байдаг. {{Sfn|Clark|2006}} Шанкара 14-р зуунд буюу  нас барснаас нь хойш олон зуун жилийн дараа түүний байгуулсан Шрингери ''Мата хийд'' Вижаянагара эзэнт гүрний хаадын ивээлд орсон үеэс эхлэн {{Sfn|Roodurmun|2002|pages=33–34}} {{Sfn|Hacker|1995}} {{Sfn|Goodding|2013}}  түүний бүтээл, тайлбаруудыг олон нийтэд түгж  нэр алдартай болж эхэлсэн. Вижаянагар гүрний үед ''Адвайтик'' Агамик Шайвизм урсгалаас  бярманы  Адвайта Веданта философийн тайлбарыг илүү дагах болсон байдаг. {{Sfn|Clark|2006}} 14-17-р зууны үеийн гэгээрсэн хүмүүс, гэгээрсэн хүмүүсийн намтарт түүнийг  хорвоог огоорч гэгээрсэн хэмээн бурханчлан шүтэж,  [[Энэтхэг]] орноор хөндлөн гулд хэрэн явж дигвижая (дөрвөн зүгт ялах) гороо эргэн {{Sfn|Nowicka|2016}} {{Sfn|Bader|2001}} Энэтхэг оронд өөрийн гүн ухааны тайлбарыг түгээн дэлгэрүүлж, гүн ухааны мэтгэлцээнүүдэд өрсөлдөгчөө ялан дийлж байжээ. &lt;ref name=&quot;Raju1985&quot;&gt;{{Cite book|last=Raju|first=P. T.|url=https://books.google.com/books?id=wZ_iahRQomwC&amp;dq=Kumarila+recognised+Shankara&amp;pg=PA383|title=Structural Depths of Indian Thought|date=1985-01-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-139-4|pages=383|language=en|quote=Till then, Buddhism and Jainism, {{em|particularly the former}}, were in the ascendant... Śaṅkara defeated their leaders}}. [emphasis added]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=qutzDQAAQBAJ&amp;dq=adi+shankara+won+debate+buddhism&amp;pg=PT214|title=Coromandel: A Personal History of South India|date=2017-11-02|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1-4087-0540-7|language=en}}&lt;/ref&gt; Эдгээр намтарт Ади Шанкараг дөрвөн мата (&quot;хийд&quot;) үүсгэн байгуулагч гэж дурдсан байдаг бөгөөд  тэрбээр мөн хорвоог огоорогсдын Дашанами урсгалыг дэг жаягийг үүсгэгч, Шанматагийн мөргөлийн уламжлалыг эмхэтгэсэн гэж үздэг.

Энэтхэгийн зарим сүм хийдийн тэргүүнүүдийг нэрлэдэг Шанкарачарья цол нь түүний нэрнээс гаралтай.
[[Файл:Kaladi_shankarabirthplace.jpg|thumb| Калади дахь Ади Шанкарагийн төрсөн газар]]
Шанкарагийн бодит амьдралын талаарх найдвартай мэдээлэл хомс байдаг. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=69–82}} Түүний одоо байгаа намтар нь түүний үеэс хойш хэдэн зуун жилийн дараа бичигдсэн бөгөөд домог, боломжгүй үйл явдлуудыг агуулсан байдаг. &lt;ref name=&quot;britshankaradates&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Shankara Adi Shankara], Encyclopedia Britannica (2015)&lt;/ref&gt; Шрингери Мата  хийдийн бичиг баримтанд Шанкара нь &quot;Викрамадитья&quot; хаадын засаглалын 14 дэх жилд төрсөн гэж тэмдэглэсэн боловч энэ нэр нь аль хаанд хамаарах нь тодорхойгүй байна. &lt;ref name=&quot;nila&quot;&gt;K.A. Nilakantha Sastry, ''A History of South India'', 4th ed., Oxford University Press, Madras, 1976.&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид энэ нэрийг Чандрагупта II (МЭ 4-р зуун) гэж тодорхойлсон ч орчин үеийн эрдэмтэд Викрамадитьяг Бадамигийн Чалукья гүрнийх, магадгүй II Викрамадитья (МЭ 733-746) гэж үздэг. &lt;ref name=&quot;nila&quot; /&gt;

Олонх эрдэмтэн судлаачдын үзэж байгаагаар  Ади Шанкара МЭ 8-р зууны эхний хагаст амьдарч  байсан гэж үздэг. {{Sfn|Comans|2000|p=163}} {{Sfn|Mayeda|2006}}

== Туурвисан бүтээл ==
Ади Шанкара нь орчин үеийн Адваита Веданта  философийн аугаа их сэтгэгч бөгөөд Ведийн философийн тайлбар ( ''Бхāшя'' ), гүн ухааны сэдэвчилсэн тайлбар ( ''Пракарана грантха'' ) болон яруу найраг ( Ш''тотра'' ) зэрэг 300 гаруй зохиолыг түүний нэрээр нэрлэсэн байдаг. {{Sfn|Mayeda|2006}} {{Sfn|Isaeva|1993}} Гэсэн хэдий ч эдгээрийн ихэнх нь Шанкарагийн жинхэнэ бүтээлүүд биш бөгөөд түүний шавь нар буюу Шанкарачарья хэмээх нэртэй  бусад мэргэд бичсэн байх магадлалтай. {{Sfn|Hacker|1995}} &lt;ref name=&quot;halbfass1983&quot;&gt;W Halbfass (1983), Studies in Kumarila and Sankara, Studien zur Indologie und Iranistik, Monographic 9, Reinbeck&lt;/ref&gt; Судлаач Пиантелли Ади Шанкаратай холбоотой бүтээлүүдийн бүрэн жагсаалтыг нийтэлсэн байдаг бөгөөд жинхэнэ зохиогчдыг дурдсан байдаг. &lt;ref&gt;M Piantelly, Sankara e la Renascita del Brahmanesimo, Indian Philosophical Quarterly, Vol. 4, No. 3 (Apr. 1977), pp. 429–435&lt;/ref&gt;

=== Өөрийн бүтээл туурвил ===
Ади Шанкара нь эртний Энэтхэгийн Ведийн хөлгөн их судруудад системчилсэн тойм, тайлбар ( ''Бхашяа'' ) бичиж туурвисанаараа илүү их танигдсан. Хиндүйзмийн гурван том судар болох Веданта судар, Упанишад судрууд, Бхагавадгита судруудад тэрбээр философийн тайлбар бичиж, тайлсан байдаг. Шанкарагийн философийн тайлбарын шилдэг бүтээл бол Хиндүизмын Веданта сургуулийн үндсэн судар болох ''Брахмасутрабхашя'' (шууд утгаараа Брахма Судрын тайлбар) юм. {{Sfn|Mayeda|2006}}

== Философи ба практик ==
 

=== ''Мокша'' - Самсараг гэтлэх Брахманы тухай билэг ухаан ===
Шанкарагийн бүтээл тайлбарын гол сэдэв нь Би ( Атман ) ба ''Брахман'',  {{Sfn|Nakamura|1999|p=176}} [note 13]  болно. Шанкарагийн гол анхаарч байсан сэдэв нь самсараг гэтлэх Би-ийн тухай билэг ухааныг тайлбарлаж, Хиндүизмын зан үйлд чиглэсэн Ведийн Мимамса сургуулийн эсрэг билэг ухааныг давууд авч үзэж Ведийн Упанишад судрууд нь бие даасан нотолгоо хэмээн тодорхойлж хамгаалах байсан.  {{Sfn|Comans|2000|p=163}} [note 4] [note 5]

Шанкарагийн үзсэнээр мөнх оршигч (Брахман) дангаараа бодитой, хэзээ ч өөрчлөгдөхгүй туйлын утгаараа оршдог бөгөөд бол харин хувьсан өөрчлөгддөг юмс, үзэгдэл үнэмлэхүй туйлын утгаараа бие даан оршдоггүй. Шанкарагийн гол зорилго нь Ведийн судруудын дүгнэлт болох ''Махавакьяа'', ялангуяа ''Тат Твам Аси-д (Тэр бол чи) дурдсан''  ''Атман'', ''Брахман''  хоёрыг нэг гэдгийг таньж ойлгох замаар энэ төрөлдөө хэрхэн мокшад хүрч болох тухай тайлбарлаж сургах байсан. Атман, Брахманы тухай зөв мэдлэг, билэг ухаантай болсноор ''Брахман болж'' мөнх оршихуйд орших бөгөөд {{Sfn|Rambachan|2006|p=26}} бөгөөд самсарагийн зовлонг гэтэлж ээс ''мокша'' (гэтлэх)-д хүрч [note 14] болон ''самсарад'' {{Sfn|Comans|2000|p=183}}  дахин төрөхгүй гэжээ.
{{Quote|&lt;яруу найраг&gt;
Би нэр дүрс, үйл биш.
Миний мөн чанар үргэлж эрх чөлөөтэй!
Би бол дээд ухамсар, брахман.
Би цорын ганц цэвэр ухамсар.
&lt;/яруу найраг&gt;|Aди Шанкара, [[Упадешасасахасри]] 11.7|{{sfn|Comans|2000|p=183}}}}

=== ''Прамана'' - билэг ухааныг олох арга, нотолгоо ===
Шанкара мэдлэгийн нотолгоо болох прамана-г {{Sfn|Mayeda|2006|p=46}} [note 15] хүлээн зөвшөөрсөн боловч гол анхаарлаа [[метафизик]], самсараг гэтлэхэд илүү  төвлөрүүлж, ''праманыг'' энгийн зүйл гэж авч үзэж [[Танин мэдэхүйн онол|байсан бөгөөд энэ нь прамана эпистемологи]] {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}} Прамана нь&quot;үнэн зөв мэдлэг олж авах арга хэрэгсэл аргууд&quot; юм.&quot;  Японы судлаач Сенгаку Майедагийн бичсэнээр, &quot;Шанкарагийн бүтээлүүдийн аль ч хэсэгт [...] прамана нотолгооны  талаар системчилсэн тайлбар бичээгүй байна&quot; {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}}, бөгөөд ''Атман-Брахманыг'' өөрөө нотлогдсон ( ''свапраманака'' ) болон өөрөө байнга төгс оршигч  гэж үзжээ. ( ''сватахсиддха'' ), мөн &quot;мэдлэгийн хэрэгслийг судлах нь эцсийн хувилбарт хүрэхэд ямар ч ашиггүй&quot;. {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}} Судлаач Майеда нь  Шанкарагийн гаргалгаа  нь &quot;үнэн бодитой бөгөөд идеалист биш&quot; гэж тэмдэглээд, ''жнана буюу билэг ухаан'' нь одоо байгаа зүйл ( ''вастутантра'' ) дээр үндэслэсэн бөгөөд &quot;Ведийн зарлиг хууль ( ''codanatantra'' ) эсвэл хүн ( ''purusatantra'' ) дээр тулгуурлаагүй &quot; гэж үзсэн байна. {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}}

Судлаач Майкл Комансын (Васудевачарьяа гэдэг) үзсэнээр Шанкара нь мэдрэхүй, логик учир шалтгааны дүгнэлтийг хамгийн найдвартай танин мэдэхүйн үндсэн хэрэгсэл, нотолгоо прамана гэж үзсэн бөгөөд мэдлэгийн эдгээр арга нотолгоо  нь &quot;юу нь ашиг тустай, юу нь хэрэггүй таньж мэдэхэд&quot; тусалдаг бөгөөд ведийн судруудад хандах шаардлагагүй гэжээ. {{Sfn|Comans|2000|p=168}} Метафизик ба ёс зүйтэй холбоотой зарим асуудалд Вед, Упанишад зэрэг судрын нотолгоо , мэргэн ухаан чухал болдог гэж Шанкара үзэж байжээ. {{Sfn|Comans|2000}}

Эрдэмтэн Меррелл-Вольф  нь Шанкара гүн ухааны үзлээ боловсруулахдаа Вед болон Упанишад судруудыг үнэн зөв мэдлэгийн эх сурвалж болгон хүлээн зөвшөөрсөн боловч хэзээ ч эртний бичвэрүүд дээр тулгуурладаггүй, харин үзэл  бүрээ ''практикийн прамана'' (мэдлэгийн хэрэгсэл, нотолгоо) ашиглан учир шалтгаан, логик туршлагаар нотолсон байна гэж  тэмдэглэжээ.    Судлаач Хакер, Филлипс нар Шанкарагийн учир шалтгаан, логикийн дүрмийн талаархи ойлголт, эпистемийн алхмуудыг шаталсан онцолсон байдал нь Брахма-сутра-бхашя дахь Шанкарагийн &quot;ямар ч эргэлзээ байхгүй санал&quot; бөгөөд түүний хамтрагч, шавь Падмападагийн бүтээлүүдэд улам бүр туссан ойлголт гэдгийг тэмдэглэжээ. 

==== Логик ба чинадаас ирсэн мэдлэг ====
1927 онд  Оросын судлаач Шербатский Шанкараг Мадьхямика буюу Төв үзэлт буддистуудаас логик учир шалтгааны ухааныг ашиглахыг шаардсан мөртлөө өөрөө цаанаас ирсэн мэдлэгийг эх сурвалж болгон ашигладаг гэж шүүмжилжээ.  [note 16] 1933 онд судлаач Сиркар өөр үзэл баримтлалыг санал болгож, &quot;Шанкара идеалист логикийн байр сууринаас зөрчилдөж, өөрийгөө холдуулах хуулийн үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрдөг; улмаар түүнд гадаад үзэгдлийг бодит байдалтай нэгтгэх боломжтой болсон.&quot; &lt;ref&gt;Mahendranath Sircar (1933), [https://www.jstor.org/stable/2180322 Reality in Indian Thought], The Philosophical Review, Vol. 42, No. 3, pp.&amp;nbsp;249–271&lt;/ref&gt; гэжээ.

Шанкарагийн чинадын  талаарх аргументууд нь ''apta vacana'' ([[Санскрит хэл|Санскрит]]: आप्तवचन, мэргэн хүмүүсийн хэлсэн үг, үгэнд найдах, эртний эсвэл өнөөгийн найдвартай шинжээчдийн үлдээсэн үнэ зөв мэдлэг, нотолгоо) юм &lt;ref name=&quot;arvindrevel&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=Aptavacana&amp;script=&amp;direction=SE&amp;link=yes Aptavacana] Sanskrit-English Dictionary, Cologne University, Germany&lt;/ref&gt; Энэ нь түүний болон Адвайта Веданта философийн танин мэдэх, нотлох суурийн нэг хэсэг юм.  Адвайта Веданта уламжлал нь ийм нотолгоог танин мэдэхүйн хувьд үнэн зөв гэж үздэг бөгөөд хүн  олон тооны баримтыг мэдэх шаардлагатай бөгөөд цаг хугацаа, боломж хязгаарлагдмал байгаа тул тэрээр эдгээр баримт, үнэнүүдийн зөвхөн багахан хэсгийг шууд танин мэдэж, нотлох боломжтой гэж үздэг.  Шанкара Вед болон Упанишад дахь сургаалыг ''apta vacana буюу'' хүчин төгөлдөр мэдлэг, нотолгооны эх сурвалж гэж үзсэн. &lt;ref name=&quot;arvindrevel&quot; /&gt; Тэрээр &quot;Упадешасахасри&quot; зохиолдоо мокша-д хүрэхийн тулд логик  учир шалтгааны ухаан ба судрын нотолгоо, мэдлэгийг хослуулах багш шавийн харилцааны ач холбогдлыг санал болгодог. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=219–223 with footnote 34}} Анантананд Рамбачан болон бусад судлаачид Шанкара зөвхөн Ведийн нотолгоонд тулгуурлаагүй, харин логик арга зүй, учир шалтгааны арга зүй болон бусад ''прамана нотолгоог'' ашигласан гэж мэдэгджээ. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=210–221}} {{Sfn|Rambachan|1991}}

==== Анубхава буюу шууд танин мэдэхүй ====
Судлаач Анантананд Рамбачан нь Шанкарагийн танин мэдэж, нотлох ''анубхава-ийн'' гүйцэтгэх үүргийн талаарх өргөн тархсан үзлийг шүүмжлэхээсээ өмнө дараах байдлаар нэгтгэн дүгнэжээ.
{{Quote|Эдгээр судалгаагаар [орчин үеийн өргөн хүрээний],Шанкара  [[Шрути]] (Ведийн судрууд) судруудын сургаалийг шинжлэн судалсны үндсэн дээр авсан мэдлэгийг үнэн зөв гэж үзсэн бөгөөд Шрути буюу Ведийн судруудыг брахмажнана '(Brahmajnana')буюу брахманы тухай онцгой мэдлэгийн эх үүсвэр, нотолгоо (''pramana'') гэж үзээгүй нь харагдаж байна.Шрути судруудын нотолгоог шууд туршлагаар (''anubhava'') олж авсан мэдлэгээр шалгаж, баталгаажуулах шаардлагатай гэж Шанкара үзсэн бөгөөд тиймээс Шрути судруудын ач холбогдол нь  хоёрдугаар зэргийнх юм.{{sfn|Rambachan|1991|pp=xii–xiii}}}}

==== Иог, бясалган бодох дасгалууд ====
Шанкара йогийн дасгалын үр дүнд олж авсан оюун санааны цэвэр ариун байдал, тогтвортой байдал нь мокшагийн мэдлэг ухаанд хүрэхэд олж туслах хэрэгсэл гэж үзсэн боловч йогийн сэтгэлийг төвлөрүүлэх дасгал  нь дангаараа билэг ухаанд хүрэх мэдлэгийг бий болгож чадахгүй гэж үзсэн байдаг. &lt;ref&gt;Anantanand Rambachan (1994) ''[https://books.google.com/books?id=b9EJBQG3zqUC&amp;pg=PA124&amp;dq=brahma+as+opposed+to+brahman&amp;lr=#PPA124,M1 The limits of scripture: Vivekananda's reinterpretation of the Vedas.]'' University of Hawaii Press, pp. 124–125.&lt;/ref&gt; Шанкарагийн хувьд Брахманы тухай мэдлэг нь зөвхөн Ведийн Упанишад судруудыг судлахад л бий болдог гэж үзжээ.  Шанкарагийн сургаалд дэмжсэн йогийн арга нь Патанжали аршийн систем шиг сэрэл мэдрэхүйн объектоос сэтгэлийг татаж, сэтгэлийг цэвэр ариун болгож байгаа хэдий ч, энэ нь сэтгэл, бодлыг бүрэн дарж чадахгүй, харин &quot;ялгаа, зөрөөтэй  зүйлээс сэтгэлийг татаж, ухамсрыг тэлж байгаа бясалгалын дасгал юм. Өөрийгөө хамгийн түгээмэл, тухайлбал Ухамсар гэж эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг.&quot; &lt;ref name=&quot;michaelcomans&quot;&gt;Michael Comans (1993), [https://www.jstor.org/stable/1399467 The question of the importance of Samādhi in modern and classical Advaita Vedānta], Philosophy East &amp; West. Vol. 43, Issue 1, pp. 19–38&lt;/ref&gt; Шанкарагийн йогийн дасгалын хэв маягийг судлаач Команс дараах байдлаар тодорхойлж бичжээ.&lt;blockquote&gt;Шанкарагийн энд танилцуулж буй йогийн төрөл нь аль нэг ялгаа, зөрөөг (вишеса)-ыг ерөнхий, нийтлэг  (саманья) болгох арга юм. Жишээлбэл, сонсголын мэдрэмж нь бүх дуу авиаг хураадаг нь сонсголын мэдрэхгүйг нэгтгэгч. Сонсох мэдрэхгүйг нь аливаа зүйлийн тухай боддог, сэтгэдэг мөн чанартай сэтгэлд хурааж, сэтгэл нь  оюун ухаанд хураагддаг бөгөөд дараа нь Санкара үүнийг &quot;зөвхөн ухамсарлахуй&quot; (вижнанаматра)-д хураагдсан гэж хэлсэн; өөрөөр хэлбэл, бүх ялгаа, зөрөөг танин мэдэхүй нь нийтлэг, өөрөөр хэлбэл ямар нэгэн тодорхой объектгүйгээр танин мэдэхүйн ухамсар болж хувирдаг. Энэ нь эргээд түүний бүх нийтийн Ухамсарт (prajnafnaghana) хураагддаг бөгөөд үүнээс өмнө дурдсан бүх зүйл эцсийн дүндээ хамаардаг. &lt;ref name=&quot;michaelcomans&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;Шанкара нь  бодлыг  бүрэн дарангуйлснаар самсараг гэтэлж, гэгээрнэ гэж үздэг йогийн хувилбаруудаас татгалзаж, мөн Шрути буюу Ведийн судрын самсараг гэтлэх нь Би-ийн нэг мөн чанарыг таньж мэдэхээс өөр зүйл гэж гэсэн үзлийг үгүйсгэв. Зөвхөн юмс үзэгдлийн цаад жинхэнэ мөн чанартай холбоотой ухаарал, ойлголт нь л хүнийг самсарагаас чөлөөлнө гэж Шанкарад заажээ. Тэрээр Упанишад судрыг судлахад ихээхэн ач холбогдол өгч, эдгээр судар нь самсараг гэтлэх мэдлэг, билэг ухааныг олж авахад шаардлагатай бөгөөд хангалттай мэдлэгийн хэрэгсэл, нотолгоо гэж онцолжээ. Шанкара мөн ийм билэг ухаанд хүрэхэд ''Гуру'' (Ачарья, багш) чухал үүрэгтэйг дурдсан байна. &lt;ref name=&quot;michaelcomans&quot;/&gt;

==== ''Саманваят Татпаря Линга'' ====
Шанкара ведийн  судрын уран зохиолоос  ямар нэгэн үг хэллэг эсвэл шүлгийг тусад нь салган авч нь тайлбарлахгүй байхыг анхааруулж, Брахмасутра-Бхашя  тайлбар номынхоо эхний бүлэгт аливаа зохиолын ''Анвая'' (сэдэв эсвэл утга санаа) нь зөвхөн ''Саманваят Татпарья Лингад'' анхаарлаа хандуулж байж л зөв ойлгогдоно гэж хэлсэн байдаг., энэ нь авч үзэж буй бичвэрийн зургаан шинж чанар юм: (1) ''Упакрама'' (танилцуулга) ба ''Упасамхара'' (дүгнэлт) дахь нийтлэг зүйл; (2) ''Абхьяса'' (давтагдсан мэдээлэл); (3) ''Апурвата'' (өвөрмөц санал эсвэл шинэлэг зүйл); (4) ''Фала'' (үр жимс буюу гарсан үр дүн); (5) ''Артхавада'' (тайлбарласан утга, магтсан цэг) ба (6) ''Юкти'' (нотолгоо учир шалтгаан).  {{Sfn|Mayeda|2006|pp=46–53}} Энэхүү аргачлал нь Хиндүизмын Няяа сургуулийн онолын бүтээлүүдээс гаралтай боловч Шанкара үүнийг ''Анвая-Вятирека'' хэмээх бичвэрийн шинжилгээний өвөрмөц э аргаар нэгтгэж, хэрэгжүүлсэн бөгөөд үүнийг зөв ойлгохын тулд &quot;зөвхөн бүх шинж чанарт нийцсэн утга санааг хүлээн зөвшөөрөх бөгөөд ямар нэгэн үл нийцэх утгыг оруулахгүй&quot; гэжээ. &lt;ref&gt;Mayeda &amp; Tanizawa (1991), Studies on Indian Philosophy in Japan, 1963–1987, Philosophy East and West, Vol. 41, No. 4, pp. 529–535&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Michael Comans (1996), Śankara and the Prasankhyanavada, Journal of Indian Philosophy, Vol. 24, No. 1, pp. 49–71&lt;/ref&gt;

=== ''Махавакьяа (Ведийн дүгнэлтүүд)''  Атман, Брахман хоёрын нэг мөн чанар ===
''Б''ие цогцос-сэтгэлтэй өөрийгөө адилтгахаас салж, миний мөн чанар ''Атман'' гэдгээ танин мэдэж, ''Атман'', Брахман хоёр нь нэг гэсэн мэдлэгийг олж авснаар ''Мокша буюу'' зовлон, дахин төрөхөөс салж, мөнх оршихуйд  хүрдэг. {{Sfn|Comans|2000|p=183}} {{Sfn|Rambachan|2006|p=26}} Шанкара, Атман, Брахман хоёр нь харьцангуй бодит байдлын эмпирик түвшинд өөр өөр мэт харагддаг боловч энэ ялгаа нь зөвхөн хуурмаг зүйл бөгөөд бодит байдлын хамгийн дээд түвшинд эдгээр нь нэг зүйл юм. {{Sfn|Mayeda|1992|p=14}} Жинхэнэ би бол ''Сат'', &quot;Оршихуй&quot;, өөрөөр хэлбэл ''Атман-Брахман'' юм. {{Sfn|Mayeda|1992}} {{Sfn|Deutsch|1973|p=49}} [note 17] Атман ба Атман-бус хоёр нь ялгаатай мэт харагдаж байгаа ч Атман ба Брахман хоёр нь нэг гэсэн мэдлэгийг ''шрути'', ялангуяа Упанишад судрын дүгнэлт ''тат tvam asi'' өгдөг.

==== ''Махавакья буюу Ведийн Упанишад судрын дүгнэлтүүд'' ====
Шанкарагийн хэлснээр, Упанишадын олон тооны дүгнэлт нь ''Атман'', ''Брахман'' хоёрын мөн чанарыг зааж байдаг. Адвайта Ведантагийн уламжлалд эдгээр дүгнэлтийн дөрөв нь бусад дүгнэлтээс ялгаатай нь шууд хэлсэн байдаг ''Махавакьяа'' нь энэхүү өвөрмөц байдлыг заасан онцгой ач холбогдолтой юм. &lt;ref name=&quot;Long&quot;&gt;{{Cite book|last=Long|first=Jeffery D.|url=https://books.google.com/books?id=IWXRDwAAQBAJ&amp;dq=Mah%C4%81v%C4%81kyas+advaita&amp;pg=PA245|title=Historical Dictionary of Hinduism|date=2020-04-15|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1-5381-2294-5|language=en}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Braue|1984}} Эдгээр нь:

* तत्त्वमसि, ''tat tvam asi'', Chandogya VI.8.7 . Уламжлал ёсоор &quot;Чи тэр &quot; (та тэр байна) гэж орчуулагдсан, {{Sfn|Brereton|1986}} {{Sfn|Olivelle|2008}} {{Sfn|Black|2012}} Ch.U.6.8.7-д ''иш татсан'', &quot;Оршихуй&quot; {{Sfn|Lipner|2000}} {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} ''['' {{Sfn|Olivelle|2008}} ); Ch.U.6.12.3-т &quot;Чи ийм  байна&quot; {{Sfn|Brereton|1986}} {{Sfn|Black|2012}} {{Sfn|Olivelle|1998}} гэж зөв зааж хэлсэн ''бөгөөд'' энэ нь бусад шүлгүүдэд хуулж авсан анхны хэлбэр , {{Sfn|Brereton|1986}} &quot;[хамгийн нарийн хэлбэр] шингэсэн бүх оршихуйн мөн чанар&quot; {{Sfn|Bhatawadekar|2013}} {{Sfn|Brereton|1986}} юм.
* अहं ब्रह्मास्मि, ''aham brahmāsmi'', Brhadāranyaka I.4.10, &quot;Би бол Брахман&quot; эсвэл &quot;Би бол бурхан&quot;. {{Sfn|Braue|1984}}
* प्रज्ञानं ब्रह्म, ''пражнанам брахма'', Aitareya V.3, &quot; ''Пражнанам буюу билэг ухаан'' [note 18] ''бол Брахман'' .&quot; [note 19]
* अयमात्मा ब्रह्म, ''ayamātmā брахма'', Мандукя судар II, &quot;Энэ Атман бол Брахман.&quot;

==== ''Чи бол тэр'' ====
Шанкарагийн ''Упадесасахашри судрын'' хамгийн урт бүлэг болох 18-р бүлэг, &quot;Тэр бол чи&quot; нь &quot;Би үүрд эрх чөлөөтэй, оршдог&quot; ( ''шинж'' ), ''махавакья'' дахь Чандогья Упанишад 6.8.7- д илэрхийлсэн өвөрмөц байдлын талаархи ойлголтод зориулагдсан болно. (аугаа их өгүүлбэр) &quot; ''tat tvam asi'' &quot;, &quot;чи тэр&quot;. {{Sfn|Mayeda|1992|pp=50, 172}} {{Sfn|Lipner|2000}} Энэ өгүүлбэрт Шанкарагийн хэлснээр, ''tat'' ''Sat'', {{Sfn|Lipner|2000}} &quot;Оршихуй&quot; {{Sfn|Lipner|2000|pp=55 note 9; 57}} {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} {{Sfn|Olivelle|2008}} {{Sfn|Mayeda|1992}} Оршихуй, оршихуй, &lt;ref name=&quot;ShankaraBasya&quot;&gt;Shankara, {{Webarchiv|url=http://shankarabhashya.com/index.php?PHPSESSID=343e9e12ffd6b71c499e1722e8813e90&amp;topic=87.0 |wayback=20220209212211 |text=''Chandogya Upanishad Bhasya - Chapter 6 (Tat Tvam Asi)'' |archiv-bot=2024-08-10 17:02:09 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; эсвэл Брахман, {{Sfn|Mayeda|1992}} гэсэн утгатай. {{Sfn|Mayeda|1992}} Бодит, &quot;Ертөнцийн үндэс&quot;, {{Sfn|Lipner|2000}} [note 20] байгаа бүх зүйлийн жинхэнэ мөн чанар буюу үндэс буюу гарал үүсэл. {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} {{Sfn|Olivelle|2008}} &lt;ref name=&quot;ShankaraBasya&quot; /&gt; &quot;Твам&quot; гэдэг нь хүний жинхэнэ Би, ''пратягатман'' буюу дотоод Би, {{Sfn|Lipner|2000|pp=60, 62}} &quot;бүх зүйл доторх шууд Гэрч&quot;, {{Sfn|Lipner|2000}} &quot;каст, гэр бүл, ариусгах ёслолоос ангид&quot; {{Sfn|Mayeda|1992}} мөн чанар, гол нь хувь хүн байдаг ''Atman'' . &lt;ref name=&quot;maxmuller61&quot;&gt;Max Muller, [https://archive.org/stream/upanishads01ml#page/92/mode/2up Chandogya Upanishad 6.1-6.16], The Upanishads, Part I, Oxford University Press, pages 92–109 with footnotes&lt;/ref&gt;  Шанкара ''Упадесасахасри'' -д дурдсанчлан:
{{Quote|Up.I.174: &quot;&quot;Чи бол тэр&quot;  өгүүлбэр-дүгнэлтээр дамжуулан, хүмүүн нь өөрийн мөн чанар ''Aтман'' буюу дотоод эрхтэний гэрчийг таньж мэддэг.&quot; Up.I.18.190: &quot;&quot;[Тэр бол чи] буюу мөнх оршихуй&quot; зэрэг өгүүлбэрээр дамжуулан [...]  хүмүүний дотоодод орших ''Aтман''ухамсарын тухай үнэн зөв мэдлэг илүү тодорхой болдог.&quot; Up.I.18.193-194: &quot;&quot;Чи бол тэр&quot; [...] [t]гэсэн энэ өгүүлбэрт байгаа &quot;Tэр&quot; гэсэн үг нь хүмүүний дотоод ухамсар ''Aтман''-ыг зааж байна.&quot;{{sfn|Mayeda|1992|pp=190-192}}}}
&quot;Тат твам аси&quot; гэсэн өгүүлбэр нь ''Атманыг'' ''Брахманаас'' өөр гэсэн хуурамч ойлголтыг үгүйсгэдэг. {{Sfn|Mayeda|1992|pp=91, 219 (Up.II.1.28)}} Японы эрдэмтэн судлаач Накамурагийн хэлснээр ''атман'' ба ''Брахман'' хоёрын нэг мөн чанар нь &quot;Шанкарагийн сэтгэлгээний алдарт шинж дүгнэлт боловч үүнийг Сундарапандья аль хэдийн заасан&quot; {{Sfn|Nakamura|1999}} (МЭ 600 ба түүнээс өмнөх үе). {{Sfn|Nakamura|1999}} Шанкара ''Брахма судрын Бхашья тайлбарын'' I.1.4-т  Сундарапандягийн үгийг иш татсан байдаг:
{{Quote|Зүйрлэсэн буюу хуурамч ''би'' байхгүй үед, [миний] хүүхэд, [миний]  бие цогцос зэрэг үзэл үгүйсгэгдэж, няцаагдана. 'Би мөнх оршигч  ''брахман, aтман{{'}}' гэж ойлгож ухамсарлах үед', миний  хийх ётой үүрэг гэж байхгүй билээ?{{sfn|Nakamura|1999|p=178}}}}
Японы судлаач Накамура нь энэ болон бусад олон тооны дүгнэлт, судалгаанд үндэслэн Шанкар бол Адвайта Веданта философийн хамгийн анхны сэтгэгч, гүн ухаантан биш, харин &quot; Адвайта Веданта философийг нэгтгэн, эмхэтгэж, сэргээсэн, мөн эртний гүн ухааныг хамгаалагч&quot; гэж дүгнэжээ. {{Sfn|Nakamura|1999|p=679}}

==== ''Махавакя буюу Упанишад судрын дүгнэлт өгүүлбэрүүдийн''  тухай бясалгал ====
''Упадесасахасри  судартаа''  Шанкара нь Упанишад судрын ''махавакья дүгнэлт-өгүүлбэрүүдийг''  бясалгах хэрэгцээ шаардлагын талаар  хоёрдмол утггыг илэрхийлжээ. Тэрээр &quot;Зөв мэдлэг сонсох агшинд бий болдог&quot; {{Sfn|Mayeda|1992|p=182 (Up.I.18.103-104)}} гэж хэлж, ''прасамчакса'' буюу ''прасамхьяна'' бясалгалыг, өөрөөр хэлбэл өгүүлбэрийн утгын талаархи бясалгалыг үгүйсгэж, Up.II.3-т ''Парисамхьяна буюу'' {{Sfn|Mayeda|1992}} атма бус бүхнээс буюу сэрэл мэдрэхүйн эрхтэний бүх обьект, үүнтэй холбоотой буян, нүглээс ''Атманыг'' салгах талаар зөвлөсөн. {{Sfn|Mayeda|1992}} Гэсэн хэдий ч Шанкара төгсгөлд нь зөвхөн ''Атман'' туйлын утгаар оршиж байдаг гэж зарлаж, &quot; ''Атманы'' хоёрдмол бус байдлын талаархи ''Упанишадуудын'' бүх өгүүлбэр-дүгнэлтийг бясалгаж, тунгаан бодох хэрэгтэй&quot; гэж мэдэгдэв. {{Sfn|Mayeda|1992|p=253 (Up.II.3)}} Японы судлаач Майедагийн хэлснээр, &quot;тэд [ ''прасамчакса'' эсвэл ''прасамхьяна'' болон ''парисамхьяна'' ] бие биенээсээ юугаараа ялгаатай болохыг мэдэхгүй байна.&quot; {{Sfn|Mayeda|1992|p=196 note 13}}

Шанкарагийн өмнөх үеийн буюу арав дугаар зуун хүртэл хамгийн нөлөөтэй Адвайта Веданта философич байсан Мандана Мисра нь ''Прасамхянаг''  {{Sfn|Rambachan|1991|p=155}} дэмжиж байв. {{Sfn|King|2002|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} [note 21] &quot;Манданагийн хэлснээр Ведийн ''махавакья өгүүлбэр-дүгнэлтүүд'' нь дангаараа ''брахмажнана буюу брахманы тухай билэг ухааныг'' бий болгох чадваргүй байдаг. ''Веданта-вакьяа нь'' зөвхөн гүнзгий бясалгалаар ( ''прасамхьяна'' ) шууд бий болдог шууд бус билэг ухааныг дамжуулдаг. Сүүлчийнх нь ''махавакьяагийн'' зорилгын талаар тасралтгүй эргэцүүлэн бодох явдал юм. {{Sfn|Rambachan|1991|p=155-156}} Мандана Мисрагийн шавь Вакаспати Мисра Мандана Мисратай санал нэг байгаа бөгөөд тэдний байр суурийг Вакаспати Мисрагийн үүсгэн байгуулсан Бхамати сургууль хамгаалдаг. {{Sfn|Rambachan|1991|p=156}} Үүний эсрэгээр, Пракасатманы (1200-1300 он) {{Sfn|Roodurmun|2002|p=40}} үүсгэн байгуулсан Виварана сургууль нь ''махавакьяа'' бол мэдлэг олж авах шууд шалтгаан гэж үзэж, Шанкараг анхааралтай дагаж мөрддөг. {{Sfn|Cenkner|1995|p=95}}

==== Зан үйл, галын тахилга, жинсрэг цутгахаас татгалзсан нь ====
Шанкара ''&quot;Упадесасахасри&quot;'' бүтээлдээ ''Дева'' (Бурхан) -д өргөл өргөх зэрэг зан үйлийн мөргөлийг үгүйсгэсэн байдаг бөгөөд, энэ нь өөрийн доторх &quot;жинхэнэ би&quot; нь Брахманаас өөр, тусдаа оршиж байна гэх үзэлд үндэслэсэн байдаг учраас ингэж үгүйсгэжээ. [note 4]  [note 5] &quot;Ялгаа, өөр  байдлын сургаал&quot; нь буруу гэж Шанкара баталж байна, учир нь &quot;Брахман нь өөр  нэг, тухайн хүн нь бас өөр гэж ойлгож таньж байгаа хүн Брахманыг мэдэж чадахгүй&quot;.  {{Sfn|Potter|2008|pp=219–221}} ''Атман'' бол ''Брахманаас'' ялгаатай гэсэн буруу үзэл {{Sfn|Mayeda|1992|pp=91, 219 (Up.II.1.28)}} нь ( ''Упадешасахасри'' II.1.25) гэсэн мэдлэг хомс, нимгэн хүний итгэл үнэмшилтэй холбоотой юм гэжээ.
{{Quote|...Би тусдаа [ба] Тэр надаас өөр; би мунхаг, жаргал зовлонг эдэлж, уягдаж хүлэгдсэн, дахин дахин төрөл авдаг [харин]  тэр надаас маш өөр мөн чанартай, дахин төрөл авдаггүй.Түүнийг (Бурхныг) тахин шүтэж, хүндэтгэж, өөрийн язгуур, анги, амьдралын үүргийн дагуу үйл үйлдэж, энэхүү дахин дахин төрөл авдаг орчлонгийн далайгаас гэтлэхийг би хүсч байна.Би яаж түүнтэй адилхан мөн чанартай байх билээ?{{sfn|Mayeda|1992|pp=91, 218}}}}
Судрын сургаальд дурдсан &quot;Оршихуй нь ''Брахман'' &quot; гэж өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх нь мэдрэхүйд гэх мэт зүйлд тулгуурладаг &quot;Би үйл үйлддэг&quot; гэсэн ойлголттой зөрчилддөг. {{Sfn|Mayeda|1992}} Шанкарагийн үзсэнээр Ведийн &quot;Чи тэр юм&quot; гэсэн өгүүлбэр нь &quot;сонсогчийн төөрөгдөл, буруу үзлийг арилгадаг&quot; {{Sfn|Mayeda|1992}} Аливаа үйллээс биш, &quot;Тиймээс &quot;Чи тэр юм&quot; гэсэн өгүүлбэрүүд-дүгнэлтүүдээр дамжуулан хүн өөрийн ''Атманыг'', бүх дотоод сэтгэлийн эрхтэнийг гэрчийг таньж мэддэг&quot; {{Sfn|Mayeda|1992}} . {{Sfn|Mayeda|1992}} [note 22] Ингэж ойлгож, таньж мэдсэнээр хүн зан үйлийг гүйцэтгэхийг хориглоно, учир нь &quot;зан үйлийг хийх [ашиглах] нь [ ''Атманыг'' ] хамгийн дээд ''Атмантай'' нэг гэх үзэлтэй  зөрчилдөнө.&quot; {{Sfn|Mayeda|1992}}

Гэсэн хэдий ч ''Ахимса'' (бие, оюун ухаан, бодол санаагаараа бусдыг гэмтээхгүй, хүчирхийлэлд өртөхгүй байх) болон Нияза зэрэг Ямасуудыг дагаж мөрддөг ёс суртахуунтай амьдралаар оюун ухаан нь ариуссан үед өөрийгөө танин мэдэх нь хэрэгждэг гэж Шанкара мөн баталж байна. Яжна (галын зан үйл) гэх мэт зан үйл, зан үйл нь өөрийгөө танин мэдэх аялалд оюун ухааныг зурж, бэлтгэхэд тусалдаг гэж Шанкара баталж байна. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=92–93}} Тэрээр Брахмачарьягийн үед Акродха, ''Ямас'' зэрэг ёс суртахууны хэрэгцээг онцолж, ёс суртахууны дутагдал нь оюутнуудыг мэдлэгт хүрэхэд саад болж буй шалтгаан гэж тэмдэглэжээ. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=92–93}} {{Sfn|Potter|2008|pp=218–219}}

== Их хөлгөний буддизмын нөлөө ==

== Түүх, соёлын нөлөө ==
[[File:SankaraSthampaMandapam.jpg|thumb| Ади Санкара Керти Стампа Мандапам, Калади, Кочи]]

=== Түүхэн нөхцөл байдал ===
Шанкара МЭ 650-аас 1100 он хүртэл үргэлжилсэн &quot;Хожуу сонгодог Хиндүизм&quot; {{Sfn|Michaels|2004|p=41–43}} -ийн үед амьдарч байжээ. {{Sfn|Michaels|2004|p=41–43}} Энэ эрин үе бол МЭ 7-р зууны Гупта гүрэн болон хаан Харшагийн дараа үүссэн улс төрийн тогтворгүй байдлын цаг үе байв. {{Sfn|Koller|2012|p=99–108}} Энэтхэгт эрх мэдэл задарч байсан. &quot;Тоо томшгүй олон васал мужууд&quot; бүхий хэд хэдэн том хаант улсууд гарч ирэв. {{Sfn|Michaels|2004|p=41}} [note 23] Хаант улсууд феодалын тогтолцоогоор захирагдаж байв. Жижиг хаант улсууд том хаант улсуудын хамгаалалтаас хамааралтай байв. &quot;Их хаан алс хол байсан, өргөмжлөгдөж, бурханчлагдсан&quot; {{Sfn|Michaels|2004|p=41}} гэж тарнийн мандалд тусгалаа олсон бөгөөд энэ нь мөн хааныг мандалын төв болгон дүрсэлж болно. {{Sfn|White|2000}}

Төвийн эрх мэдлийн задрал нь шашин шүтлэгийг бүсчилж, шашны өрсөлдөөнд хүргэдэг. {{Sfn|Michaels|2004}} [note 24]  Бүс нутгийн хэмжээний шашны сектүүд, хэл яриа сайжирч,  Хиндүйзмийн&quot;Бярманы зан үйлийн&quot; {{Sfn|Michaels|2004}} нөлөө багассан. {{Sfn|Michaels|2004}} Шаивизм, Вайшнавизм, Бхакти, Тантрын урсгалтын хамт бүс нутгуудийн хэмжээний сект хөдөлгөөнүүд {{Sfn|Michaels|2004}} гарч ирсэн боловч &quot;сект бүлэглэлүүд зөвхөн хөгжлийнхөө эхний үе шатанд байсан&quot;. {{Sfn|Michaels|2004}} Шашны хөдөлгөөнүүд орон нутгийн эрх баригчдад хүлээн зөвшөөрөгдөхийн тулд өрсөлдөх ёстой байсан {{Sfn|Michaels|2004}} ба [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Жайнизм]], [[Ислам]] болон Хиндуизм доторх янз бүрийн уламжлалууд гишүүдийн төлөө өрсөлдөж байв. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=On Hinduism|url=https://archive.org/details/onhinduism0000doni|last=Doniger|first=Wendy|isbn=9780199360079|location=Oxford|oclc=858660095|date=March 2014}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;frankwhaling&quot;&gt;Frank Whaling (1979), [https://www.jstor.org/stable/23440361 Śankara and Buddhism], Journal of Indian Philosophy, Vol. 7, No. 1, pp. 1–42&lt;/ref&gt; Ялангуяа буддизм нь МЭ 1-р мянганы эхний 700 жилд Энэтхэгийн оюун санааны уламжлалд хүчтэй нөлөө үзүүлж байсан {{Sfn|Koller|2012}} {{Sfn|Potter|2008}} боловч 8-р зууны дараа байр сууриа алдаж, Энэтхэгт байхгүй болж эхэлсэн. {{Sfn|Michaels|2004}} 8-р зуунд Хиндү тэнгэр бурхад Буддаг &quot;хамгийн дээд, эзэнт гүрний бурхан&quot; байсан байр сууринаас нь сольсон пужа-шүтлэгийн зан үйлийн өөрчлөлтөд энэ нь тусгагдсан юм. [note 25]

=== Хиндү шашинд үзүүлсэн Ади Шанкарагийн нөлөө ===

==== Уламжлалт үзэл ====
Шанкара нь Адваита Ведантагийн уламжлалд маш том байр суурь эзэлдэг. 14-17-р зууны үеийн гэгээнтнүүдийн намтарт түүнийг Ведийн сургаалыг сэргээхийн тулд Энэтхэг  даяар хөндлөн гулд аялсан ялагч гэж дүрсэлсэн байдаг   Судлаач Фрэнк Халингийн хэлснээр, &quot;Адвайта Веданта философийн тайлбарыг баригч (болон бусад) Хиндүчүүд Шанкараг Буддистуудын (болон Жайнуудын) довтолгооны эсрэг Хинду дарма ''номыг'' сэргээж, Буддизмыг Энэтхэгээс хөөн гаргахад тусалсан&quot; гэж үздэг байна &lt;ref&gt;Frank Whaling (1979), [https://www.jstor.org/stable/23440361 ''Sankara and Buddhism''], Journal of Indian Philosophy Vol. 7, No. 1 (MARCH 1979), pp. 1-42: &quot;Hindus of the Advaita persuasion (and others too) have seen in Sankara the one who restored the Hindu ''dharma'' against the attacks of the Buddhists (and Jains) and in the process helped to drive Buddhism out of India.&quot;&lt;/ref&gt; Түүний сургаал, уламжлал нь Смартизмд гол байр суурь эзэлдэг бөгөөд Сант Матын урсгалд нөлөөлсөн. &lt;ref&gt;{{Cite conference|author=Ron Geaves|date=March 2002|title=From Totapuri to Maharaji: Reflections on a Lineage (Parampara)|conference=27th Spalding Symposium on Indian Religions, Oxford}}&lt;/ref&gt; Уламжлал ёсоор түүнийг таван тэнгэрийг ( заан толгойто Ганеш,  нарны тэнгэр Сурьяа, Вишнү, Шива, Деви охин тэнгэр) нэгэн зэрэг тахидаг {{IAST|[[panchayatana puja|Pañcāyatana]]}} мөргөлийн хэлбэрийг нэвтрүүлснээр янз бүрийн сектүүдийг (Ваишнавизм, Шаивизм, Сактизм) эвлэрүүлсэн хүн гэж дүрсэлсэн байдаг.&amp;nbsp;– Эдгээр тэнгэрүүд болон бусад бүх бурхад нь нэг Брахман, үл үзэгдэх Дээд оршихуйн өөр өөр хэлбэрүүд юм хэмээн үзсэнээрээ,  Адвайта Веданта бусад бүх сургууль, уламжлалаас дээгүүр байр суурь эзэлжээ. {{Sfn|Kruijf|Sahoo|2014}}

Судлаач Коллер  Шанкара болон түүний үеийнхэн Буддизм болон эртний Ведийн уламжлалыг ойлгоход чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд дараа нь өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн үзэл санааг өөрчилж, ялангуяа Хиндүизмын Веданта уламжлалыг шинэчилж, дараагийн мянга гаруй жилийн хугацаанд Энэтхэгийн хамгийн чухал &quot;оюун санааны уламжлал&quot; болгосон. {{Sfn|Koller|2012|page=99}} [note 26] Судлаач Бенедикт Эшли Ади Шанкараг Хиндүйзмийн Атман ба Брахман гэх хоёр ялгаатай мэт санагдах гүн ухааны ойлголтыг нэгтгэж, хамгийн логиктой тайлбарыг өгсөн гэж үнэлжээ. &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Benedict Ashley, O.P.|title=The Way toward Wisdom|year=2006|isbn=978-0-268-02028-6|oclc=609421317}}&lt;/ref&gt;

==== Шүүмжлэлт дүгнэлт ====
Зарим эрдэмтэд Шанкарагийн Энэтхэгийн оюун санааны хөгжилд үзүүлсэн анхны нөлөөнд эргэлздэг. {{Sfn|Hacker|1995|p=29–30}}  Жишээ нь Буддын судлаач эрдэмтэн Ричард И.Кинг хэлэхдээ,
{{Quote|Барууны эрдэмтэд судлаачид болон Хиндү нар Ади Шанкара ачарья нь Хиндүйзмийн оюуны сэтгэлгээний хамгийн нөлөөтэй, чухал сэтгэгч, гүн ухаантан гэж үзэх нь түгээмэл боловч үүнийг нотлох түүхэн баримт нотолгоо алга байна.{{sfn|King|2001|p=128}}}}

===== Мандана Мисрагийн нэр хүнд (10-р зуун хүртэл) =====
Судлаач Кларкийн хэлснээр, &quot;Шанкара амьдралынхаа туршид, магадгүй түүнээс хойш хэдэн зууны туршид харьцангуй мэдэгдээгүй байсан, учир нь олон зууны турш Буддын шашны болон Жайны шашны эх сурвалжид түүний тухай дурдаагүй; IX, 10-р үеийн бусад чухал философичид ч түүнийг дурдаагүй байдаг&quot; гэжээ. {{Sfn|Clark|2006|p=217}} Хаан, Роодурмун хоёрын хэлснээр 10-р зууныг хүртэл Шанкара өөрийн хуучин үеийн Мандана-Мисрагийн сүүдэрт дарагдаж байсан бөгөөд Мандана Мисра нь Адвайта Веданта философийн томоохон төлөөлөгч гэж тооцогддог байв. {{Sfn|King|2001|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} Шанкарагийн өмнөх үеийн философич болох Мандана Мисра {{Sfn|Roodurmun|2002|p=29}} нь Мимамса буюу Ведийн зан үйль Карма канда урсгалыг баримтлагч, Кумарилагийн шавь байсан ч Адвайта Веданта философийн талаар  өнөөдрийг хүртэл алдартай ''Брахма-сидди''  үндсэн тайлбар судрыг бичсэн. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=31}}  ''Брахма-сиддид'' дурдсан &quot;эндүүрлийн онол&quot; нь Адвайта Веданта философийн эндүүрлийн талаар гол онол болж, {{Sfn|Roodurmun|2002|p=32}} тэрээр хэдэн зууны турш тэрээр хамгийн нөлөө бүхий Веданта философич байв. {{Sfn|King|2002|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} [note 21] Адвайта үзлийг дэлгэрүүлэхийн тулд Шанкара дахин төрсөн гэж үздэг түүний шавь Вачаспати Мисра {{Sfn|Roodurmun|2002|p=34}} Шанкарагийн ''Брахма судрын'' Бхашьягийн тайлбар болох ''Бхамати'', ''Брахмататва- самикса'', Мандана Мишрагийн ''Брахма-сиддигийн'' тайлбар зэргийг бичжээ. Түүний сэтгэлгээ нь  голчлон Мандана Мисрагаас санаа авсан бөгөөд Шанкарагийн тайлбарыг Мандана Мисрагийн тайлбартай уялдуулан нэгтгэсэн байна. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=35}} &lt;ref group=&quot;web&quot; name=&quot;BhamatiVivarana&quot;&gt;[http://www.advaita-vedanta.org/avhp/bhavir.html The Bhamati and Vivarana Schools]&lt;/ref&gt; Бхамати сургууль онтологийн буюу анхны оршихуйн тухай хандлагыг баримталдаг. Энэ сургууль нь Жива буюу бодгаль хүн нь  avidya буюу мунхгийн эх сурвалж гэж үзсэн. &lt;ref group=&quot;web&quot; name=&quot;BhamatiVivarana&quot; /&gt; Иогийн дасгал, бясалгал эргэцүүлэл нь самсараг гэтлэхэд хамгийн гол хүчин зүйл гэж үздэг бол Ведийг судлах, бясалган бодох нь нэмэлт хүчин зүйл гэж тус сургууль үзжээ. {{Sfn|King|1999|p=56}} {{Sfn|Roodurmun|2002|p=37}} Хожмын Адвайта Веданта уламжлал нь Мандана Мисраг Суресвара (9-р зуун)  мөн хэмээн нэрлэж,  олон нийтийн өмнө болсон мэтгэлцээний дараа Мандана Мисра нь  Шанкарагийн шавь болсон гэж үзэн Мандана Мишраг Шанкарагийн хүрээлэлд багтаан оруулсан юм. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=31}} {{Sfn|Sharma|1997|p=290–291}}
[[Файл:Adi_shankara.jpg|thumb|  Энэтхэгийн Кедарнат дахь Кедарнат сүмийн ард байрлах Самадхи дүрийг үзүүлсэн Мандир буюу түүний сүмд байрлах Шанкарагийн Мурти дүр]]
[[Файл:Adi_Sankara_at_SAT_Temple.jpg|thumb| Калифорнийн Санта Круз дахь SAT сүм дэх Шанкарагийн Мурти дүр]]

=== Ади Шанкара нас барсан тухай ===
Ади Санкара 32 настайдаа Энэтхэгийн хойд хэсэгт орших [[Уттаракханд]] мужийн Кедарнатад буюу Гималайн нуруунд байдаг Хинду шашны мөргөлийн газар нас барсан гэж үздэг. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=82–91}} {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} Түүний намтруудад  хамгийн сүүлд Гималайн нуруунд алхаж яваад Кедарнат сүмийн ард орон алга болсон гэж бичсэн байдаг. Зарим түүхийн бичвэрт  Канчипурам (Тамил Наду) болон Керала мужийн хаа нэг газар гэх мэт өөр газруудад Ади Шанкараг нас барсан гэж байдаг. {{Sfn|Pande|2011|pp=31–32, also 6–7, 67–68}}{{Indian Philosophy}}Энэтхэгийн философи{{philosophy of religion}}
[[Ангилал:Шашны гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Ухамсрын гүн ухааны төлөөлөгч]]
[[Ангилал:Шашин үндэслэгч]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн зохиолч]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kkh3y7ya9bjks9cam9ves4hzz6y22jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятад-Японы нэгдүгээр дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126742</id>
    <revision>
      <id>869180</id>
      <parentid>863567</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37786" sha1="qdpbru72g9bl6g6qev9407loqghq3na" xml:space="preserve">[[Файл:First Chinese Japanese war map of battles Ja.png|thumb]]
'''Хятад-Японы нэгдүгээр дайн''' (хятад. 甲午戰爭, хялбар. 甲午战争, пиньинь ''Jiǎwǔ zhànzhēng''; япон. 日清戦争 ''Нисинсенсо:''; солон. 청일 전쟁&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;, 淸日戰爭&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;) —Солонгост эрх мэдлээ тогтоох зорилготой [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] эсрэг [[Япон]] улсын хийсэн дайн. Японы хуурай газар, тэнгисийн цэргийн хүчин зургаан сар гаруй тасралтгүй амжилт үзүүлсний дараа мөн Вэйхайвэй боомтыг алдсаны улмаас Чин улсын засгийн газар 1895 оны 2-р сард энх тайвны төлөө шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан.

Энэ дайн нь Чин гүрний цэргийн хүчээ шинэчлэх, тусгаар тогтнолд нь заналхийлсэн аюулаас хамгаалах оролдлого Японы Мэйжиг амжилттай сэргээсэнтэй харьцуулахад бүтэлгүйтсэнийг харуулсан. Зүүн Ази дахь бүс нутгийн ноёрхол анх удаа Хятадаас Япон руу шилжсэн. Чин гүрний нэр хүнд Хятад дахь сонгодог уламжлалын хамт томоохон цохилт болсон. Солонгос улсыг цутгасан улсын хувьд гутамшигтайгаар алдсан нь урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлэв. Хятад доторх ялагдал нь 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Шиньхайн хувьсгалаар]] өндөрлөсөн бөгөөд [[Сунь Ятсен]], Канг Ювэй тэргүүтэй хүмүүс улс төрийн үймээн самууныг бий болгосон.

==Суурь==
Хоёр зууны дараа 1854 онд Канагавагийн конвенцоор тус улс худалдаанд нээлттэй болсноор 1868 онд Мэйжийн шинэчлэлээр, Шогун вант улс нуран унасны дараах жилүүдэд Эдогийн үеийн шогунуудын дор Японы өөрийгөө тусгаарлах бодлого зогссон. Шинээр байгуулагдсан Мэйжигийн засгийн газар Япон улсыг нэгтгэн төвлөрүүлж, орчин үетэй хөл нийлүүлэх шинэчлэлийг эхлүүлсэн байна. Япончууд барууны урлаг, шинжлэх ухааныг сурч, өөртөө шингээх зорилгоор дэлхийн өнцөг булан бүрт төлөөлөгчид, оюутнуудаа илгээж, Япон улсыг барууны гүрнүүдтэй эн зэрэгцүүлэх зорилготой байжээ. Эдгээр шинэчлэл нь Япон улсыг феодалын нийгмээс орчин үеийн аж үйлдвэржсэн улс болгон өөрчилсөн юм.

Мөн энэ хугацаанд Чин гүрэн цэрэг, улс төрийн сургаалын аль алинд нь шинэчлэл хийж эхэлсэн боловч төдийлөн амжилтад хүрээгүй.

== Дайны оршил ==
'''Ким Ок Гюны хэрэг'''

1894 оны 3-р сарын 28-нд Японыг дэмжигч Солонгосын хувьсгалч Ким Ок Гюн Шанхайд алагджээ. Ким 1884 оны төрийн эргэлтэд оролцсоныхоо дараа Япон руу зугтсан бөгөөд Япончууд түүнийг шилжүүлэн өгөхийг хүссэн Солонгосын шаардлагыг эсэргүүцсэн байна. Японы олон идэвхтэн түүнийг Солонгосын шинэчлэлд ирээдүйн үүрэг гүйцэтгэх боломжтой гэж үзсэн; Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газрын удирдагчид илүү болгоомжтой байсан. Хэсэг хугацааны дараа тэд түүнийг Бонин (Огасавара) арлууд руу цөлөв. Эцэст нь түүнийг [[Шанхай]] руу уруу татсан бөгөөд тэнд Солонгос хүн Хон Жонг-у олон улсын суурин дахь Японы дэн буудалд өрөөндөө алагдсан юм. Их эргэлзсэний эцэст Шанхай дахь Их Британийн эрх баригчид цогцсыг шилжүүлэн өгөхийг хориглох дүрэм үйлчилдэггүй гэж дүгнэж, цогцсыг нь Хятадын эрх баригчдад шилжүүлжээ. Дараа нь түүний цогцсыг Хятадын байлдааны хөлөг онгоцонд аваачиж, Солонгос руу буцаан илгээж, Солонгосын эрх баригчид түүнийг огтолж, бусад босогчид, урвагчдад сэрэмжлүүлэг болгон Солонгосын бүх мужуудад байрлуулсан байна.

Токиод Японы засгийн газар үүнийг хэрцгий доромжлол гэж үзэв. Ким Ок Гюныг хэрцгийгээр хөнөөсөн үйлдлийг Ли Хунжан урвасан, Японы нэр төр, нэр хүндийг унагасан явдал хэмээн дүрсэлсэн байна. Хятадын эрх баригчид алуурчны эсрэг ял тулгахаас татгалзсан ч Кимийн зэрэмдэглэсэн цогцсыг дагалдан Солонгост буцаж ирэхийг зөвшөөрч, түүнд шагнал, хүндэтгэл үзүүлжээ. Кимийн амийг хөнөөсөн нь Японы Солонгос дэмжигчдийнхээ өмнө хүлээсэн үүрэг амлалтад эргэлзээ төрүүлсэн юм. Токиогийн цагдаа нар 1884 оны бослогын бусад удирдагчдын нэг Пак Юн Хиог алах гэсэн өмнөх оролдлогыг мөн онд таслан зогсоосон юм. Солонгос алуурчин гэж сэжиглэгдсэн хоёр этгээд Солонгосын төлөөлөгчийн газраас орогнол хүлээн авсан нь дипломат дургүйцлийг хүргэсэн юм. Хэдийгээр Японы засгийн газар Кимийн аллагыг нэн даруй өөрт ашигтайгаар ашиглаж болох байсан ч Ким Хятадын нутаг дэвсгэрт нас барсан тул цогцсыг эмчлэх нь түүний эрх мэдлээс гадуур байсан гэж дүгнэжээ. Гэсэн хэдий ч олон япончууд Хятадын дэмжлэгтэй үйлдлүүдийг Японы эсрэг чиглүүлсэн гэж үзсэн тул солонгос хүнийг цочирдуулан хөнөөсөн нь Японы үзэл бодлыг өдөөсөн юм. Япончуудын хувьд, Хятадууд Шанхайд Британийн эрх баригчид баривчилж, улмаар гэрээний үүргийн дагуу хятадуудад шилжүүлэн өгсөн алуурчны сэжигтнийг суллахдаа олон улсын хуулийг үл тоомсорлож буйгаа харуулсан юм. Үндсэрхэг үзэлтнүүд тэр дороо Хятадтай дайн зарлаж эхлэв.

== Үйл явдлын өрнөл ==
1894 оны 6-р сарын 1: Донхак босогчдын арми [[Сөүл]] рүү хөдөллөв. Солонгосын засгийн газар бослогыг дарахын тулд Чин улсын засгийн газраас тусламж хүсчээ.

1894 оны 6-р сарын 6: Донхакийн бослогыг дарахын тулд 2465 орчим хятад цэргийг Солонгос руу зөөв. Японд мэдэгдэл хийгээгүй тул Хятад улсад Солонгост хөндлөнгөөс оролцохын өмнө бие биедээ мэдэгдэх ёстой гэж Тиенциний конвенцийг зөрчсөн гэж мэдэгдэв. [[Хятад|Хятад улс]] хөндлөнгөөс оролцохыг Японд мэдэгдэж, зөвшөөрсөн гэж Хятад улс баталж байна.

1894 оны 6-р сарын 8: Японы 4000 орчим цэрэг, 500 тэнгисийн явган цэргийн анхны анхны газар нь Жемулпод (Инчонд) буув.

1894 оны 6-р сарын 11: Донхакийн бослогын үеэр гал зогсоов.

1894 оны 6-р сарын 13: Японы засгийн газар солонгос дахь Японы цэргийн командлагч Отори Кэйсүкэг бослого эцэслэсэн ч Солонгост аль болох удаан үлдэхийг уриалав.

1894 оны 6-р сарын 16: Японы Гадаад хэргийн сайд Муцу Мунемицү Чин улсын Японд суугаа элчин сайд Ван Фэнзаотай уулзаж, Солонгосын ирээдүйн статусын талаар ярилцав. Ван хэлэхдээ, бослогыг дарсны дараа Чин улсын засгийн газар Солонгосоос гарах бодолтой байгаа бөгөөд Япон ч мөн адил арга хэмжээ авна гэж найдаж байна. Гэсэн хэдий ч Хятад улс Солонгос дахь Хятадын тэргүүлэх байр суурийг сахихын тулд оршин суугчаа үлдээв.

1894 оны 6-р сарын 22: Японы нэмэлт цэргүүд Солонгост ирэв. Японы Ерөнхий сайд Ито Хиробуми, Чин гүрэн цэргийн бэлтгэл хийж байгаа болохоор &quot;дайн хийхээс өөр бодлого байхгүй&quot; байх гэж Мацуката Масаёшид хэлжээ. Муцү Оторид Японы шаардлагын дагуу Солонгосын засгийн газарт шахалт үзүүлэхийг уриалав.

1894 оны 6-р сарын 26: Отори Солонгосын хаан Гожон-д шинэчлэлийн багц санал дэвшүүлэв. Гожонгийн засгийн газар уг саналыг няцааж, оронд нь цэргээ гаргахыг шаардаж байна.

1894 оны 7-р сарын 7: Хятадад суугаа Их Британийн Элчин сайдын зохион байгуулсан тохиролцоо Хятад, Японы хооронд зуучлах ажиллагаа бүтэлгүйтэв.

1894 оны 7-р сарын 19: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн флотын бараг бүх хөлөг онгоцуудаас бүрдсэн Японы нэгдсэн флот байгуулагдав. Муцу Оторид Солонгосын засгийн газрыг шинэчлэлийн хөтөлбөр хэрэгжүүлэхийг албадахын тулд шаардлагатай бүх арга хэмжээг авахыг уриалав.

1894 оны 7-р сарын 23: Японы цэргүүд Сөүлийг эзэлж, Гожонг бариж, Японыг дэмжигч шинэ засгийн газар байгуулснаар Хятад-Солонгосын бүх гэрээг цуцалж, Японы эзэнт гүрний армид Чин гүрний Бэйянгийн армийг Солонгосоос хөөн гаргах эрхийг олгосон.

1894 оны 7-р сарын 25: Дайны анхны тулаан: Пундогийн тулаан / Хото-оки кайсен

== Дайны тунхаглал ==
1894 оны 8-р сарын 1-нд Хятад, Японы хооронд албан ёсоор дайн зарлав. Хоёр үндэстний удирдагчдын дайн зарлахдаа өгсөн үндэслэл, хэл яриа, өнгө аяс нь эрс ялгаатай байв.

Мэйжи хааны нэрээр гаргасан Японы дайны тунхаглал нь &quot;Үндэстнүүдийн гэр бүл&quot;, &quot;Үндэстнүүдийн хууль&quot; гэх мэт хэллэгүүдийг ашиглан олон улсын хамтын нийгэмлэгт ядаж нэг нүдээ хандуулсан бололтой. Олон улсын гэрээний нэмэлт ишлэл. Энэ нь бусад үндэстнүүдтэй адил тэгш дипломат харилцаа тогтоохоос татгалзаж, үүний оронд Хятадын эзэн хаанд вассал хэмээн хүндэтгэл үзүүлэхийг шаардаж байсан Хятадын гадаад харилцааны хандлагаас эрс ялгаатай байв. Хөрш орнууддаа хандах Хятадын уламжлалт арга барилын дагуу Хятадын дайн зарлахад эртний санаатайгаар довтолж, маш ихээр довтолж байсан &quot;одой&quot; гэж орчуулагддаг Вожен гэдэг нэр томъёог олон удаа хэрэглэснээс болж япончуудыг үл тоомсорлож буйг таамаглаж болно. Япончуудын хувьд доромжилсон нэр томъёо.

Харь үндэстнийг дүрслэхдээ доромжлолыг ингэж ашигласан нь тухайн үеийн Хятадын албан ёсны баримт бичигт ер бусын зүйл байсангүй - тэр үеийн Хятадын эзэнт гүрнүүд болон тухайн үеийн Гэрээний гүрний хоорондох маргааны гол үндэс нь өмнө нь хятад үсгийг байнга хэрэглэдэг байсан явдал байв.夷 ('Yi'... энэ нь шууд утгаараа 'варвар' гэсэн утгатай), өөрөөр нэрлэгдэх 'Гадаад чөтгөрүүд' гэж нэрлэгддэг хүмүүсийг ихэвчлэн Гэрээний боомтуудыг эзэлж буй эрх мэдлийг тодорхойлдог. Хятадын эзэнт гүрний албан тушаалтнууд &quot;И&quot; (夷) гэсэн нэр томъёог ашигласан нь үнэн хэрэгтээ Гэрээний гүрнүүд маш их өдөөн хатгасан гэж үзсэн тул 1858 онд Тяньцины гэрээ гэгддэг хамтын багц хэлэлцээрт хар тамхины 2-р дайныг зогсоохыг тодорхой хориглосон байдаг. Хятадын эзэн хааны шүүх &quot;И&quot; гэсэн нэр томъёог дайсагнагч гүрнүүдийн албан тушаалтан, субьект, иргэнд хэрэглэхээс татгалзсан тул гарын үсэг зурсан талууд Сяньфэнгийн эзэн хааны төлөөлөгчдөөс энэхүү тусгай шаардлагыг гаргаж авах шаардлагатай гэж үзжээ. Харин Тянцины гэрээнээс хойш өнгөрсөн гучин таван жилийн хугацаанд Хятадын эзэн хаадын хэл хөрш Японтой харьцуулахад бараг өөрчлөгдөөгүй юм.

=== Тунхаглалын дараа ===
8-р сарын 4 гэхэд Солонгост үлдсэн Хятадын арми хойд зүгийн [[Пёньян]] хот руу ухарч, тэднийг Хятадаас илгээсэн цэргүүд угтан авав. 13,000-15,000 хамгаалагчид Японы давшилтыг шалгах гэж найдаж хотыг хамгаалалтын засвар хийсэн.

9-р сарын 15-нд Японы эзэн хааны арми хэд хэдэн талаас Пёньян хотод цугларав. Япончууд хот руу довтолж, эцэст нь хятадуудыг ар талаас нь довтолж ялав; хамгаалагчид бууж өгсөн. Шөнөдөө их хэмжээний бороо орсныг далимдуулан үлдсэн Хятадын цэргүүд Пёньянаас зугтан зүүн хойд зүгт эргийн Уйжу хотыг чиглэн хөдөлжээ. Хятадууд 2000 хүн алагдаж, 4000 орчим хүн шархадсан бол Япончууд нийт 102 хүн алагдаж, 433 хүн шархдаж, 33 хүн сураггүй алга болжээ. Есдүгээр сарын 16-ны өглөө эрт Японы арми бүхэлдээ Пхеньян руу орж ирэв.

Шаньдун мужаас гаралтай Цин Хуй лалын шашинт жанжин Зуо Баогуй 1894 онд Пёньян хотод байлдааны ажиллагаа явуулж, хотыг хамгаалж байхдаа Японы их бууны суманд өртөж нас баржээ. Түүнд зориулсан дурсгалын цогцолбор босгосон.

=== Вэйхайвэйгийн уналт ===
Дараа нь Хятадын флот Вэйхайвэй бэхлэлтийн ард ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Японы хуурай замын цэргүүд тэнгисийн цэргийн хүчинтэй хамтран боомтын хамгаалалтыг давж гарсан нь гайхшруулав. Вэйхайвэйгийн тулалдаан нь 1895 оны 1-р сарын 20-ноос 2-р сарын 12-ны хооронд хуурай газар болон тэнгисийн цэргийн томоохон байлдааны ажиллагаа явагдсан 23 хоногийн бүслэлт юм. Японы командлагч хүчээ Шаньдун хойг дээгүүр давхиж, Вэйхайвэйгийн хуурай талд хүрч, бүслэлт эцэст нь япончуудын хувьд амжилттай болсон.

1895 оны 2-р сарын 12-нд Вэйхайвэй унасны дараа өвлийн хатуу ширүүн нөхцөл байдал хөнгөвчирсний дараа Японы цэргүүд Манжуурын өмнөд хэсэг, Хятадын хойд хэсэг рүү цааш шахжээ. 1895 оны 3-р сар гэхэд Япончууд Бээжинд ойртож буй тэнгисийг захирдаг бэхэлсэн постууд байгуулжээ. Хэдийгээр энэ нь сүүлчийн томоохон тулаан байсан ч дараа нь олон тооны мөргөлдөөн гарах болно. Инкоугийн тулалдаан 1895 оны 3-р сарын 5-нд Манжуурын Инкоу боомт хотын гадна болжээ.

== Дайны төгсгөл ==

=== Шимоносэкигийн гэрээ ===
1895 оны 4-р сарын 17-нд Шимоносекийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. Хятад улс Солонгосын бүрэн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Ляодун хойг, Тайвань, Пэнху арлуудыг &quot;мөнхийн&quot; Японд шилжүүлэв. Энэхүү гэрээнд &quot;Сенкаку/Дяоюйдао&quot; гэгддэг маргаантай арлуудыг нэрлээгүй боловч Япон улс 1895 онд эдгээр хүн амгүй арлуудыг Окинава мужид нэгтгэсэн. 

Нэмж дурдахад Хятад улс Японд дайны нөхөн төлбөр болгон 200 сая таел (8,000,000 кг / 17,600,000 фунт) мөнгө төлөх ёстой байв. Чин улсын засгийн газар мөн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурж, Японы хөлөг онгоцууд Хөх мөрөн дээр ажиллах, гэрээний боомтуудад үйлдвэрлэлийн үйлдвэр ажиллуулах, гадаад худалдаанд дахин дөрвөн боомт нээхийг зөвшөөрсөн. Хэдхэн хоногийн дотор Орос, Герман, Франц гурвалсан интервенц хийж, дахин 30 сая тайл мөнгө (450 сая иентэй тэнцэхүйц) мөнгө өгч Японыг Ляодун хойгоос татгалзахад хүргэв.

Дайны дараа Чин улсын засгийн газар 200 сая Купин таел буюу 311 072 865 [[иен]] төлсөн нь тэдний дайны сан ердөө 250 000 000 иен байсан тул дайн Японд цэвэр ашиг болсон байна.

=== Японы Тайваний түрэмгийлэл ===
Арлыг Японд шилжүүлэн өгөхийг Хятадын оршин суугчид маш их дургүйцсэн тул эзлэн авахын тулд томоохон цэргийн хүч шаардлагатай болжээ. Дараа нь бараг хоёр жилийн турш гашуун партизаны эсэргүүцлийг Японы цэргүүдэд санал болгосон бөгөөд түүнийг дарахын тулд томоохон хүч буюу 100,000 гаруй цэрэг шаардлагатай гэж тухайн үед мэдэгджээ. Энэ нь арлыг дайран өнгөрөхдөө дайны хамгийн аймшигт хэрцгийг үйлдсэн байлдан дагуулагчдын нэг их харгислалгүйгээр бүтсэнгүй. Тэдэнд ихээхэн өдөөн хатгалга байсан нь дамжиггүй. Тэд дайснуудын отолтод байнга өртөж, тулалдаанд болон өвчний улмаас алдсан хохирол нь Манжийн кампанит ажлын туршид Японы бүх армийн алдагдлаас хамаагүй давж байв. Гэвч тэдний өшөөг ихэвчлэн гэм зэмгүй тосгоны иргэдээс авдаг байв. Эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдүүдийг харгис хэрцгийгээр хөнөөж, эсвэл хязгаарлагдмал хүсэл тачаал, хүчингийн золиос болсон. Үүний үр дүнд үндсэн эсэргүүцлийг бүрэн дарсны дараа өшөө авалтын дайныг үргэлжлүүлж байсан олон мянган хөдөлмөрч, амар амгалан тариачдыг гэр орноосоо хөөж, дараачийн жилүүдийн эвлэрэл, сайн засаглалыг үзэн ядах мэдрэмжийг төрүүлэв. - Кембрижийн орчин үеийн түүх, 12-р боть

Тайвань дахь Чин улсын хэд хэдэн албан тушаалтан Шимоносэкигийн гэрээгээр Тайванийг Японд өгөхийг эсэргүүцэхээр шийдэж, 5-р сарын 23-нд тус арлыг тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Формоса улс хэмээн тунхаглав. 5-р сарын 29-нд адмирал Мотонори Кабаямагийн удирдсан Японы арми Тайванийн хойд хэсэгт газардсан бөгөөд таван сарын кампанит ажлын үр дүнд Бүгд найрамдахчуудын хүчийг бут цохиж, арлын гол хотуудыг эзлэв. 1895 оны 10-р сарын 21-нд Бүгд найрамдах намын хоёр дахь ерөнхийлөгч Лю Юнфу зугтаж, Бүгд найрамдах улсын нийслэл Тайнань бууж өгснөөр кампанит ажил үр дүнтэй дуусав.

== Үр дагавар ==
Дайны үеийн Японы амжилт нь 20 жилийн өмнө эхлүүлсэн шинэчлэл, үйлдвэржилтийн үр дүн байв. Барууны маягийн армитай болсноос хойш Японы тактик, бэлтгэл сургуулилт давуу байдгийг дайн харуулав. Японы эзэн хааны арми, Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчин алсын хараа, тэсвэр тэвчээр, стратеги, зохион байгуулалтын хүчээр Хятадууд олон тооны ялагдал хүлээв. Японы нэр хүнд дэлхий нийтийн өмнө өсч, ялалт нь Мэйжигийн сэргээн босголтын амжилтыг харуулсан юм. Хятад дахь Тайвань, Пескадор, Ляотун хойг ноёрхсоны хариуд Япон улс багахан хэмжээний амь нас, эрдэнэсийн хохирол амссан. Тусгаарлах бодлогоо орхиж, барууны орнуудаас дэвшилтэт бодлогод суралцсан шийдвэрүүд нь Азийн бусад орнуудад үлгэр дуурайл болсон.

Дайны үр дүнд Япон барууны гүрнүүдтэй эн тэнцүү статустай болж, түүний ялалт нь Япон улсыг Азид ноёрхогч гүрэн болгож, төмөр зэрэг нэн шаардлагатай хэд хэдэн нөөцийг олж авсан бөгөөд тэднийг үргэлжлүүлэн шинэчлэж, өргөжүүлэв. Энэ нь мөн Японы түрэмгийлэл, Ази дахь цэргийн тэлэх амбицыг нэмэгдүүлсэн. Япон улс гэрээнээс ихээхэн ашиг хүртэж байсан тул Хятад руу довтлохыг үргэлжлүүлэх Японы амбицыг өдөөж, Хятадын үндэсний хямралыг урьд өмнө байгаагүй ноцтой болгосон. Хагас колоничлолын зэрэг нь ихээхэн гүнзгийрсэн. Япон ялсны дараа бусад империалист гүрнүүд ч Хятадаас ашиг хүртэх боломжтой гэж бодож байв. Дараа нь тэд дараагийн хэдэн жилд Хятадыг хувааж эхлэв.

Хятадын хувьд энэ дайн нь Чин улсын засгийн газар болон төрийн бодлогод авлигын түвшин өндөр байгааг харуулсан. Хэдийгээр Чингийн шүүх Бэйян флотод зориулсан орчин үеийн хөлөг онгоцонд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийсэн ч Чин улсын институцийн сул тал нь тэнгисийн цэргийн үр дүнтэй хүчийг хөгжүүлэх боломжийг олгосонгүй. Уламжлал ёсоор бол Хятад улс Япон улсыг Хятадын соёлын салбарын нэг хэсэг гэж үздэг байв. Хятад 19-р зуунд Европын гүрнүүдэд ялагдсан ч Азийн хүчирхэг гүрний гарт ялагдсан нь сэтгэл зүйн гашуун цохилт болсон. Харийнхныг үзэн ядах сэтгэл, түгшүүр ихэсч, таван жилийн дараа Ихэтуанийн бослого болж өндөрлөв. Манжийн ард түмэн Хятад-Японы нэгдүгээр дайн, боксчдын бослогын үеэр тулалдаанд маш их хохирол амссан. Дараа нь Бээжин болон Хятадын зүүн хойд хэсэгт маш их зовлон зүдгүүр, хүнд байдалд орсон.

Япон зорьсон зүйлдээ хүрч, Солонгост үзүүлэх Хятадын нөлөөг зогсоосон боловч санхүүгийн нөхөн төлбөрөө нэмэгдүүлэхийн тулд Ляодун хойгийг (Порт Артурыг) орхихоос өөр аргагүйд хүрсэн. Европын гүрнүүд, тэр дундаа [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]] гэрээний бусад заалтыг эсэргүүцээгүй боловч Япон улс дэлхийн энэ хэсэгт өөрийн гэсэн амбицтай байсан тул Порт Артурыг авах ёсгүй гэж үзсэн. Орос Герман Франц улсууд, Японд дипломат шахалт үзүүлэхэд нэгдэхийг ятгасны үр дүнд 1895 оны 4-р сарын 23-нд Гурвалсан интервенц болов.

Солонгос улс өөрийгөө Солонгосын эзэнт гүрэн хэмээн тунхаглаж, Чин гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав. 1894-1896 онд Японы ивээн тэтгэсэн Габогийн шинэчлэл Солонгосыг өөрчилсөн. Хууль ёсны боолчлолыг бүх хэлбэрээр устгаж, Янбан анги бүх онцгой эрх ямбаа алдаж, гадуурхагдсан хүмүүсийг устгасан; хуулийн тэгш байдлыг тунхагласан; нийгмийн гарал үүслийн өмнө тэгш боломж бий болж, бага насны гэрлэлтийг цуцалсан; Хангул хэлийг төрийн бичиг баримтад ашиглах, сургуулиудад солонгосын түүхийг таниулах, хятадын хуанлиг Григорийн тоололоор сольж, боловсролыг өргөжүүлэх, шинэ сурах бичиг зохиох зэрэг ажлыг хийжээ.

Хэдийгээр Япон Солонгост үзүүлэх Хятадын нөлөөг арилгаж чадсан ч Орос улс эхний үр шимийг нь хүртэх болов. 1895 онд Оросыг дэмжигч түшмэл Солонгосын хааныг Оросын төлөөлөгчдөөс огцруулахыг оролдсон бөгөөд дараа нь хоёр дахь оролдлого нь амжилттай болсон. Ийнхүү хаан Сөүл дэх Оросын төлөөлөгчдөөс нэг жил хаан суув. 1894 онд Японд олгогдсон Сөүл-Инчон төмөр зам барих концессийг хүчингүй болгож, Орост олгов. Оросын харгалзагч нар хааныг Оросын төлөөлөгчийн газраас гарсны дараа ч ордонд нь хамгаалж байв.

Гадаадын гүрнүүд Хятадаас төмөр замд буулт хийхийг шаардсан тул Хятад улс ялагдал хүлээснээр тус улсад төмөр замын бүтээн байгуулалт нэмэгдэх болов.

1898 онд Орос улс Ляодун хойгийг 25 жилийн хугацаатай түрээслэх гэрээ байгуулж, Порт Артурт тэнгисийн цэргийн станц байгуулах ажлыг үргэлжлүүлэв. Хэдийгээр энэ нь япончуудын уурыг хүргэсэн ч тэд Манжуураас илүүтэй Солонгос дахь Оросын түрэмгийллийн талаар санаа зовж байв. Франц, Герман, Англи зэрэг бусад гүрнүүд Хятадын нөхцөл байдлыг далимдуулан ялзарч буй Чин гүрний зардлаар газар нутаг, боомт, худалдааны хөнгөлөлт эдлэв. Чиндаог Герман, Гуанжоуванийг Франц, Вэйхайвэй ба Шинэ нутаг дэвсгэрийг Британи эзэмшиж байжээ.

Орос, Японы хоорондох хурцадмал байдал Хятад-Японы нэгдүгээр дайны дараах жилүүдэд нэмэгджээ. [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн]] бослогын үеэр бослогыг дарж, дарахын тулд найман улсын ​​бүрэлдэхүүнтэй олон улсын хүчийг илгээсэн; Орос улс Манжуур руу цэргээ оруулан тэр хүчний нэг хэсэг болгон. Боксчдыг дарсны дараа Оросын засгийн газар энэ газрыг чөлөөлөхийг зөвшөөрөв. Гэсэн хэдий ч 1903 он гэхэд Манжуур дахь цэргийнхээ тоог бодитоор нэмэгдүүлжээ.

Хоёр улсын хооронд (1901-1904) тус тусын нөлөөллийн хүрээг харилцан хүлээн зөвшөөрөх хэлэлцээрийг (Манжуурыг Орос, Солонгосыг Япон), [[Оросууд]] санаатайгаар удаа дараа зогсоож байсан. Тэд өөрсдийгөө ямар ч буулт хийхгүй байх хангалттай хүчтэй бөгөөд итгэлтэй гэдгээ мэдэрч, Япон Европын гүрний эсрэг дайн хийхгүй гэдэгт итгэж байв. Мөн Орос улс Алс Дорнод дахь ашиг сонирхлоо улам өргөжүүлэхийн тулд Манжуурыг трамплин болгон ашиглах санаатай байсан. 1903 онд Оросын цэргүүд Ённампод цайз барьж эхэлсэн боловч Японы эсэргүүцлийн дараа зогссон байна.

1902 онд Япон Их Британитай холбоо байгуулж, гэрээнд зааснаар Япон улс Алс Дорнодод дайн хийж, гуравдагч гүрэн Японы эсрэг тулалдаанд орвол [[Их Британи]] япончуудад тусламж үзүүлнэ гэж заасан байдаг. Энэ нь Герман эсвэл Францыг Оросын эсрэг хийх аливаа дайнд цэргийн оролцоотойгоор хөндлөнгөөс оролцохоос урьдчилан сэргийлэх шалгалт байв. Япон Гурвалсан интервенцийг дахин давтахаас урьдчилан сэргийлэхийг хичээж, Порт Артураас салгав. Их Британи энэ холбоонд элсэх болсон шалтгаан нь Номхон далайн бүс нутагт Оросын тэлэлтийн тархалтыг шалгах, бусад бүс нутагт Британийн анхаарлыг бэхжүүлэх, Номхон далайд тэнгисийн цэргийн хүчирхэг холбоотонтой болох явдал байв.

Япон, Оросын хоорондын хурцадмал байдал нь Орос улс буулт хийх хүсэлгүй, Солонгос Оросын эрхшээлд орж, улмаар Японы ашиг сонирхлыг зөрчиж, зөрчиж байгаагийн үр дүн байв. Эцэст нь Япон арга хэмжээ авахаас өөр аргагүй болов. Энэ нь 1904-05 оны [[Орос-Японы дайн|Орос]]-Японы дайнд хүргэх шийдвэрлэх хүчин зүйл, хурдасгуур болов.

== Цахим холбоос ==
&lt;nowiki&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/First_Sino-Japanese_War&lt;/nowiki&gt;

[[Ангилал:1894 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:19-р зууны Солонгосын түүх]]
[[Ангилал:19-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Манжуурын түүх]]
[[Ангилал:Мэйжийн эрин]]
[[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Тайванийн түүх]]
[[Ангилал:Хятад-Солонгосын харилцаа]]
[[Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]]
[[Ангилал:Хятад-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх дайн]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Японы Хаант Улс]]
[[Ангилал:Японы Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Японы колоничлолын түүх]]</text>
      <sha1>qdpbru72g9bl6g6qev9407loqghq3na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төв халхын Дуулалт жүжгийн театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130808</id>
    <revision>
      <id>869202</id>
      <parentid>838445</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>869202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7268" sha1="n6kd7xekockhtqx3zbn3olu1w40o3x9" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Төв халхын Дуулалт жүжгийн театр'''- [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] соёл урлагийн байгууллага. Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн соёрхолт, Ардын жүжигчин, зууны манлай алдарт уртын дуучин [[Намжилын Норовбанзад|Намжилын Норовбанзадын]] нэрэмжит театр юм.

== Түүх ==
[[1942 он|1942 онд]] арван ханатай том “Улаан гэр”-ийг барьж соёл урлагийнхаа үйлчилгээг эхлүүлж өнөөгийн театрын суурийг тавьж байжээ. Улаан гэр нь 1950 онд Клуб, 1958 онд Дундговь аймгийн Соёлын ордон, 1989 онд Хөгжимт драмын театр, 1998 онд Театр киноны хүрээлэн, 2006 онд Төв Халхын Дуулалт жүжгийн театр болж өргөжөн хөгжиж ирсэн түүхтэй. Мөн 2008 онд тус театр Хөдөлмөрийн баатар, Зууны манлай дуучин Б.Норовбанзадын нэрэмжит болсон байна. 

== Орчин үе ==
Тус театр нь жилдээ шинээр 2-3 шинэ уран бүтээл, 1-2 жүжиг, 5-6 уран бүтээлийг шинэчлэн найруулан тавьж жилд дунджаар 40-50 мянга гаруй үзэгчдэд соёл урлагийн үйлчилгээгээ хүргэдэг. 

Мөн Олон улс, улс бүсийн наадам, фестивалиудад оролцож “Дуу хуурын өлгий нутаг”  Дундговь аймгийнхаа өвөрмөц онцлогийг харуулсан уран бүтээл туурвиж, урлаг соёлоо сурталчилах ажлыг зохион байгуулсаар байна.

1990 оны эхэн үед 130 гаруй ажилтантай байсан театр маань чөлөөт зах зээлийн шуурганд өртөж, бүр 13-хан хүнтэй үлдэж байсан түүхтэй. Аймаг, орон нутаг тог цахилгаангүй, хот руу ихэнх хүмүүс маань нүүгээд, ганзагын наймаа хүчээ аваад, хүн бүрийн сэтгэхүйд, үндсэндээ нийгэмд хямрал нүүрлэсэн хүнд үеийг даван туулжээ.

1992 онд Д.Намдагийн “Амь ба амьдралын үнэ” жүжгээр Монголын урлагийн ажилтны холбооны шагнал, 1993 онд Ц.Буян-Оршихын хөгжим “Эрлэг хэмээх амар амгалангийн орон” Монголын анхны поп рок дуулалт жүжгээрээ Монголын Радио телевизийн шагнал, 1994 онд “Хөх монгол” дуу хөгжмийн улсын наадамд “Бөртэ чоно-Гоо марал” цомнолоороо тусгай шагнал, 1998 онд Найрамдал зуслангийн 20 жилийн ойн Олон улсын хүүхдийн урлагийн наадмын Гран при шагналыг авч байсан.

2000, 2004, 2008 оны Говийн болон зүүн бүсийн “Шилдэг жүжиг шалгаруулах” уралдаанд, Н.В.Гоголийн “Гэрлэх гэсэн нь”, Б.Лхагвасүрэнгийн “Гэгээн тамлан”, А.П.Чеховын “Бэр гуйсан нь”, Ж.Б.Мольерийн “Бэрд” жүжгүүдэд найруулагч, туслах найруулагч, жүжигчнээр ажиллаж, гурван удаагийн шалгаруулалтын тэргүүн байрыг эзэлж, улмаар Улаанбаатар хотноо  “Гэгээн муза” улсын уралдаанд оролцон хамт олноороо Гран при шагнал хүртэж байжээ.

2017 онд Дундговь аймгийн Төв халхын дуулалт жүжгийн театр БНСУ-ын Чунбуг ардын урлагийн нийгэмлэгийн урилгаар очиж уран бүтээлээ толилуулжээ. 

2019 онд ОХУ-ын Эрхүү хотод болсон Ванпиловын нэрэмжит Олон улсын сонгодог жүжгийн наадамд тус театрынхан маш амжилттай оролцсон.

Дөрвөн жилд нэг удаа мэргэжлийн театр чуулгуудын дунд болдог зүүн бүсийн &quot;Шилдэг бүтээл-2018&quot; уралдаанд манайх Александр Вампиловын зохиол, Э.Оюуны орчуулга &quot;Ууган хүү&quot; эмгэнэлт инээдмийн жүжгээр оролцож, Эрхүү хотод олон улсын наадамд оролцох эрх авсан.

Сүүлийн жилүүдэд тус театрын уран бүтээлчид БНХАУ, ОХУ, Солонгос, [[Япон]], Герман, Франц, Вьетнам, зэрэг оронд тоглолтоо хийж гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд анхаарч ажилласан байна. Ингэснээр уран бүтээлчид нэлээд хөгждөг. Уран бүтээлчид гэдэг бусадтай харьцаж, дадлага практикаар авьяас, чадвар нь илүү хөгжиж байдаг. 

Энэхүү театрт хөгжмийн, найрал дууны, бүхэл бүтэн хөгжмийн оркестр, бүжиг, драм гэсэн ангиуд дутмаг байгаа. Цаашдаа стандартынхаа дагуу явна гэвэл орон тоогоо нэмж, мэргэжлийн боловсон хүчнээ бэлтгэж, хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх гээд хөрөнгө мөнгө ихээхэн шаардагдаж байна. Театр 61 хүний орон тоотой байна. 

Энэхүү Дундговийн алтан тайзнаас Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт ардын жүжигчин Н.Норовбанзад, Монгол улсыг соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч С.Сугар,  Монгол улсын гавьяат жүжигчин  Д.Даринчулуун, Э.Цээдорж, Ч.Сүхээ, Д.Дүнжмаа, Н.Дагийранз, С.Дашням нарын олон арван алдартан  төрөн гарсан билээ.

Төв Халхын Дуулалт жүжгийн театрын дарга, Уран сайхны удирдагч, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Дэлгэрийн Доржсүрэн.

[[Ангилал:Дундговь аймаг]]
[[Ангилал:1942 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]</text>
      <sha1>n6kd7xekockhtqx3zbn3olu1w40o3x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Григорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132745</id>
    <revision>
      <id>869176</id>
      <parentid>819713</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>869176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2249" sha1="qrnl9w77gwt7jrjkqg7poclyz9wiwib" xml:space="preserve">[[Файл:Vladimir Putin at award ceremonies (2017-05-24) 04 (cropped).jpg|thumb|Юрий Николаевич Григорович]]
'''Юрий Николаевич Григорович''' (1927 оны 1-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн-) — зөвлөлтийн, оросын алдарт бүжиг дэглээч, балетмейстер буюу бүжиг дэглээч,  балетын жүжигчин, багш, нийтлэгч. 

1947-1957 онд [[Марийнский театр|Кировын нэрэмжит Ленинградын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын]] гоцлол бүжигчин, 1961-1964 онд тус театрын бүжиг дэглээч. 1964-1995 онд &quot;Большой театр&quot;-ын ахлах бүжиг дэглээч, 2008 оноос хойш бүтэн цагийн бүжиг дэглээч. 1986 оны ЗХУ-ын Социалист хөдөлмөрийн баатар, 1973 оны ЗХУ-ын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]].

20-р зууны шилдэг бүжиг дэглээчдийн нэг. Зураач Симон Вирсаладзетэй хамтран бүтээсэн найман оригинал балетын зохиолч, түүнчлэн &quot;Большой театр&quot;-ын репертуарын үндэс болсон бараг бүх сонгодог балетын дэглэлтийг тавьсан байна.  

== Марийнскийн театрт тавьсан балетууд ==
* 1953 — Н. Римский-Корсаковын «Садко» дуурийн бүжиг дэгэлсэн.
* 1954 — Ж. Верди «Риголетто» дуурийн бүжиг дэгэлсэн.
* 1957 — «Чулуун цэцэг» С. Прокофьев
* 1957 — Т.Хренников «Эх»
* 1959 — А.Дворжакийн  «Агуу хайр» («Русалка»)
* 1959 — В.Рубина «Гурван бүдүүн» дуурийн бүжиг.
* 1961 — «Хайрын тухай дууль» А. Меликовын дуурийн бүжиг.
* 1994 — «Раймонда» А.Глазуновын балет.
[[Ангилал:1927 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qrnl9w77gwt7jrjkqg7poclyz9wiwib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлиуш Махульски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134369</id>
    <revision>
      <id>869209</id>
      <parentid>776251</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T01:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>869209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4377" sha1="cyznmrx4p0je8rdktvb37dnkkrcr9b6" xml:space="preserve">[[Файл:Machulski Juliusz.jpg|thumb|Юлиуш Махульски]]
'''Юлиуш Махульски''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Juliusz Machulski''; 1955 оны 3-р сарын 10-нд Польшийн Ольштын хотод төрсөн) — [[Польш|Польшийн]] алдартай кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин. Польшийн томоохон «ZEBRA» кино студийг 1988 онд үүсгэн байгуулагч.

== Намтар ==
1973 онд Варшав дахь Юлиус Словацкийн нэрэмжит 7-р дунд сургууль төгссөн. 1973–1974 онд [[Варшавын Их сургууль|Варшавын их сургуулийн]] Польшийн филологийн факультетэд, 1974–1978 онд Лодзийн Үндэсний киноны сургуулийн найруулагчийн факультетэд суралцсан (диплом 1980).

Тэрээр гэмт хэргийн тухай &quot;[[Вабанк (кино)|Вабанк]]&quot; (1981) киногоор найруулагчийн ажлаа эхлүүлсэн бөгөөд түүний эцэг Ян Махульски банк дээрэмчин Квинтогийн дүрд тоглож, хуучин хамтран зүтгэгчийнхээ өшөөг авч буйг харуулдаг дүр бүтээсэн. Вабанк кино томоохон амжилтад хүрсэн бөгөөд үүнийг Махульски шинжлэх ухааны зөгнөлт инээдмийн &quot;Сексмисс&quot; (1983) киногоор давтсан. Түүний баатрууд болох ичээнд орсон эрчүүд (Ольгиерд Лукашевич, Ежи Штур) эрэгтэй хүйсээс ангид тоталитар ертөнцөд сэрдэг байна.

1980-аад онд Махульски &quot;Вабанк II&quot; (1984) нэртэй үргэлжлэл киногоор Вабанкийн алдар нэрийг ашиглахыг хичээж, дараа нь Кингсайз (1987) хэмээх үлгэрийн инээдмийн киног бүтээсэн бөгөөд төгсгөл нь Сексмисс кино юм. Гэсэн хэдий ч түүнд амьдралын гашуун зурвас байсан. Махульскийн уран бүтээлийн онцгой кино бол 1920-иод онд АНУ-аас оргосон дээрэмчин дээр очиж мафийн бүлэглэлийг цаазлахаар Одесс хот руу явсан Америкийн алуурчны дүрд тоглосон, гангстер киноны &quot;Дежа Вү&quot; (1990) кино юм. &quot;Дежа Вү&quot; киногоороо Ю.Махульски зөвлөлтийн Сергей Эйзенштейн найруулагчийн киног элэглэсэн байдаг юм.

== Найруулсан кинонууд ==

* ''Bezpośrednie połączenie'' (1979) (телевизийн кино)
* ''Вабанк- Vabank'' (1981)
* ''Seksmisja'' (1983) шагнал: Гданьск, Мадрид (найруулагчийн шагнал), АНУ-ын Виржинийн арлууд
* ''Vabank II, czyli riposta'' (1984)
* ''Kingsajz'' (1987) шагнал: Гдынъя, Аворья, Франц
* ''Deja vu'' (1990)
* ''V.I.P.'' (1991)
* ''Szwadron'' (1992)
* ''Girl Guide'' (1995) Гдыньягийн гран при 1995
* ''Matki, żony i kochanki'' (1995) (ТВ-ийн олон ангит кино)
* Matki, żony i kochanki (1997) (ТВ-ийн олон ангит кино- 2 дахь үе)
* ''Kiler'' (1997)
* ''Kiler-ów 2-óch'' (1999)
* ''Pieniądze to nie wszystko'' (2001)
* ''Superprodukcja'' (2003)
* ''Vinci'' (2004). Гдынья, найруулагчийн шагнал
* ''Solidarność, Solidarność...'' (2005) („Sushi”)
* ''Ile waży koń trojański?'' (2008)
* ''Kołysanka'' (2010) Одесса, найруулагчийн шагнал
* ''AmbaSSada'' (2013)
* ''Volta'' (2017) Тибуртон, Калифорниа 2017 (найруулагчийн шагнал)
* ''Mały zgon'' (2020) (ТВ-ийн олон ангит кино)

{{DEFAULTSORT:Махульски, Юлиуш}}
[[Ангилал:Польшийн кино найруулагч]]
[[Ангилал:1955 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cyznmrx4p0je8rdktvb37dnkkrcr9b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1958 оны гэрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138849</id>
    <revision>
      <id>869174</id>
      <parentid>812213</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33903" sha1="dyetow6hneknyfe02irb2rh0xfiewor" xml:space="preserve">
'''&quot;БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1957- 1958 оны гэрээ''' [[ЗХУ]], [[БНМАУ]]&lt;nowiki/&gt;ын хооронд 1957-1958 онд байгуулсан хилийн цэсийг шинэчилэн тогтоох тухай гэрээ юм.  Энэ гэрээгээр 1932 оны С.Гэндэн Х.Чойбалсан нарын гаргасан тогтоолоор алдсан Харуулын хайчийн зам болон Тагнын нурууныбэлээр, Тэсийн голын хойгуур, тухайлбал, [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн Бөхмөрөн сумын хилийн хойт хэсэгт 10-15 км, Сагиль сумын хэсэгт 20 км, Давст сумын ар хэсэгт 50 км, Тэс, Зуунговь сумын хойд хэсэгт 90 км, Завхан аймгийн Баян уулсумын хойт хэсгээр 10-40 км, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн Цэцэрлэг, Цагаан уул сумын баруун зарим хэсгээр 10-45 км тус газарыг эргүүлж авах зорилготой, хилийн маргаангүй болж НҮБ-д элсэх бэлтгэл ажил болгож хийсэн  гэрээ юм.(Монгол Улсын гадаад харилцааны зуун жилийн туухийн тойм. 1911-2011 он. т.508).

== Тухайн үеийн нөхцөл ==
БНМАУ-д Зөвлөлт Холбоот Улсын Элчин сайдаар В.Молотов 1957 онд томилогдон Улаанбаатар хотод ирсэн. Вячеслав Молотов нь Сталины үед Засгийн газрын тэргүүн болон Гадаад явдлын амяны сайдаар ажиллаж байсан түүний итгэлт хүн. Түүний нэр Зөвлөлтөд 1937 онд болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлттэй салшгүй холбоотой байдаг.Тэрбээр Зөвлөлтийн Гадаад Явдлын яамны сайд байхдаа 1939 онд нацист Германтай  хэлэлцээр хийж Польшийн газар нутгийн зүүн хэсгийг  Зөвлөлтөд нэгтгэсэн, 1940 онд Балтийн орон Латви, Литва, Эстонийг Зөвлөлтөд хүчээр нэгтгэх болобн олон улс төр-диплрматын үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулсан болон оролцсон байна. 1957 онд Молотов Хрущевын эсрэг бүлгийг толгойлж хуйвалдаан зохион байгуулсан боловч бүтэлгүйтэж түүнийг бүх албан тушаалаас нь халж ,ЗХУ-ынКоммунист намын Төв Хорооны гишүүнээс нь гаргав. Зөвлөлтийн удирдагчид түүний урьдын “гавьяаг”-нь үнэлж, ажилгүй орхисноос Монголд Элчин сайдаар томилсон байна. 

== Гэрээ байгуулах хэлэлцээний явц ==
1958 онд БНМАУ ба ЗХУ-ын хилийн гэрээг байгуулахаар Монголын талаас БНМАУ-ын Гадаад явдлын амйн сайд С.Аварзэд, Зөвлөлтийн талаас ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд В.Молотовын тус тус ажлын хэсгийн ахлагчаар томилон ажилуулсан байна.   С.Аварзэд бол Зөвлөлт Холбоот Улсад Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Дээд Сургуулийг олон улсын эрх зүйч хуульч мэргэжлээр төгссөн, орос, франц хэлтэй, өндөр боловсролтой, мэдлэг, туршлагатай, эх оронч хүн байлаа.

Тэрбээр Ю.Цэдэнбалын өөрийн гараар бэлдэн, богино хугацаанд албан тушаал ахиулан дэргэдээ байлган бэлдсэн боловсон хүчин байсан ба 1952 оноос эхлэн ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслах, 1953-1954 онд Улсын прокурорын орлогч, 1954-1955 онд Засгийн газрын Зохион зааварлах хэлтсийн дарга, дараа нь БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга бөгөөд Гадаад явдлын яамны сайдаар ажиллаж байв.  Зөвлөлтийн төлөөлөгчид Монгол, Зөвлөлтийн хилийн шугамыг тогтоох санал, гар зураг бэлтгэхдээ Увс аймгийн хойд хэсэг, Тэсийн голоос Тагнын нурууг давуулсан их хэмжээний газрыг Зөвлөлт улсын нутаг дэвсгэрт багтаасан байжээ. Энэ газар нь стратегийн ач холбогдол бүхий уран, гянт болдын нөөцтэй, монголын унаган нутаг байлаа.Зөвлөлтийн Элчин сайд Молотов “манай Тувагийн үлдсэн газар нутгийг өг. Энэ бол манай Зөвлөлт улсын нутаг”” хэмээн монголын талд хүчтэй тулгалт хийж эхэлсэн байна. Молотовын энэхүү шаардлагын үндэслэл нь БНМАУ ба Тагна Тувагийн бүгд найрамдах улсын хороонд гарч байсан хийлийн маргаанаас эхлэлтэй байна. Энэ үед буюу 1932 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Гэндэн гарын үсэг зурж, Х.Чойбалсан тогтоол гарган баталгаажуулсан  хилийн маргаантай зарим нутгийг Харуулын хайчийн зам болон Тагнын нурууныбэлээр, Тэсийн голын хойгуур, тухайлбал, Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын хилийн хойт хэсэгт 10-15 км, Сагиль сумын хэсэгт 20 км, Давст сумын ар хэсэгт 50 км, Тэс, Зуунговь сумын хойд хэсэгт 90 км, Завхан аймгийн Баян уулсумын хойт хэсгээр 10-40 км, Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг, Цагаан уул сумын баруун зарим хэсгээр 10-45 км тус тус Тувад шилжүүлэх тухай шийдвэртэй шууд холбоотой байлаа.

Ер нь Хилийн түүх, хилийн харилцаанд бий болсон түвэгтэй асуудлуудын нэг нь Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн 1911 оноос эхлэн Тува ЗХУ-д нэгдэн орсон 1944 он хүртэлх үеийн Монгол-Тувагийн харилцаа юм. 1924 оны хэлэлцээрээр Туваг Монголын харъяалалд үлдээх зорилгоор Цэргийн яамны сайд Хатанбаатар Магсаржавыг НТХ-ын дарга С.Данзан, хичээнгүй сайд Б.Цэрэндорж нар тоилон явуулсан түүхэн баримтуудыг гаргаж байв.Монгол-Тувагийн хилийн асуудал 1926-1944 18 жилийн хугацаанд 1930-1932, 1934, 1940 онд Монгол-Тува хооронд улсын хил тогтоох асуудлаар хэлэлцээ хийж, тодорхой үр дүнд хүрэлгүй 1944 он хүргэж Тува улс ЗХУ-д нэгдэж бүрэлдэхүүнд нь орсноор Монгол-Зөвлөлтийн хилийн асуудал болж хүндэрсэн юм. Мөн хэлэлцээр дээр С.Аварзэд сайд Увс аймгаас нутгийн хоёр малчин хүнийг авчирч зөвлөлтийн авах гэж байгаа газар бол Монголын нутаг гэдгийг хичнээн ч удаа нотолж яриад ч зөвлөлтийн тал огт хүлээж авахгүй байлаа. Ингэхэд Элчин сайд Молотов манай сайд С.Аварзэдэд: Эрхэм сайд аа! Та бид хоёр үдийн зоогоор уулзах хэрэг байна гэж утас цохиход &quot;За яах юм бол доо, нэг л учиртай даа&quot; гэж хаширлан: &quot;За болно оо, болно. Би хүрээд очъё” гэв. С.Аварзэд сайд очоод мэнд усаа мэдсэний хойно Молотовоос &quot;Та суугтун! гээд Манай Засгийн газраас хэлэлцээр хийх бэлтгэл ажлыг надад даалгасан тул холбогдох материал цуглуулах ажилд орж зав чөлөө муутай болох нь шиг байна гэжээ. Хоёр талын сайд цай ууж, өндөр хэмийн дарс тэргүүтэн татаж холбогдох асуудлаар товч ярилцсаны хойно С.Аварзэд тэндээс гарчээ. Энэ хоёрын уулзалтаас хойш Засгийн газрын тэргүүн орлогчоо дуудаж хилийн асуудлаар ярилцаж Увс аймаг Тува мужтай хиллэж байгаа газрын талаар тогтоолт хийх талаар мэдэгдэл ирсэн тул нөхөр сайд та уг нутгийн байдлыг судалж хэлэлцээр хийх төсөл боловсруулаатах гэжээ. Сайд энэ талаар нухацтай ажил зохиохоор шийдэж тэр нутагт тусгай эрх бүхий төлөөлөгч явуулж тэндэх нутгийнхны суурьшил, заншил ёс, уламжлалт байдал, хүмүүсийн санаа бодлыг авахуулж байсны дээр өөрөө тийш явж шалгаж бүдүүвч зургийг гаргаж байв. Мөн хилийн бүсэд очин  давын өмнө хилийн тэмдгийг жишин үзээд Увс аймаг дахь Давст уул ерөөс Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэлдэхүүн хэсэг тул энэ уул бусдын харъяалалд байх учир зүйн үндэс байхгүй болохыг нотолсон байна.  1957 оны 12 сарын 12-нд эхэлсэн хилийн хэлэлцээрийн явцад  С.Аварзэдын нийт 13 удаа хэлсэн үгийн тэмдэглэлээс үзэхэд:  “Эхлээд “Тагна уулын оройгоор байна” гэж зүтгэж байснаа дараагийн бүгд хурлын үед Монголын хил “Харуул хайчийн замыг баримтлана” гэдэг дээр хатуу зогсчээ. Гэтэл “Харуул хайчийн замын” цаад талд Хөвсгөл аймгийн хэд хэдэн сум орж байснаас мухардмал байдалд орж, дахин үгээсээ буцжээ. “Хэлэлцээр дээр хамгийн сүүлд хэлсэн үгэндээ: “Зөвлөлт Улс манай нутгийн салшгүй хэсгийг зөвшөөрөхгүй байгаа явдал бол Монголын тусгаар тогтнолыг үл зөвшөөрсөн хэрэг мөн” хэмээн авирлаж алдаа гаргаж байжээ” гэж Гавъяат хуульч Б.Цэдэн-иш гуай тэмдэглэсэн байх юм. 
Хилийн хэлэлцээрийн асуудалтай холбогдон маргаан мэтгэлцээн байсан нь мэдээж. С.Аварзэдээс Улс төрийн Товчоонд бичсэн захидал (Ардын эрх, 1990, №6,7), түүнд хариу болгож Ю.Цэдэнбал УТТ-нд бичсэн захидал (1958.02.20) нь энэ хоёр зүтгэлтэн чухам юун дээр зөрөлдсөнийг тун сайн харуулжээ. С.Аварзэд “1932 оны хэлэлцээр хүчээ олоогүй” гэж үзжээ. Гэтэл 2 талын Засгийн газрын байгуулсан хилийн комисс хамтран хэлэлцээр байгуулж, тухайн үеийнхээ журмаар Засгийн газрын 2 удаагийн тогтоолоор баталж, тэр тухайгаа Тувад мэдэгдэж, тэр хэлэлцээрийг Тувагийн Засгийн газар баталж манайд мэдэгдэн, түүнийг манайх “Үнэн” сониноороо зарласан юмсанжээ. Хилийн хэлэлцээр бүрэн хүчинтэй болсон гэхэд хэцүү ч ямарч гэсэн 2 улсын Засгийн газрууд баталж, баримт бичгүүдээ солилцчихжээ.. 
Монголд ашиг багатай, “Давст уул Тувагийнх” гэж тодорхой заасан 1932 оны хэлэлцээрийг шууд үгүйсгэн “бухах” биш, харин эвтэйхэн зайлсхийх бодлогыг Ю.Цэдэнбал тавьжээ. Ю.Цэдэнбал С.Аварзэдийг олон жил бэлдэж тушаал ахиулан дэргэдийн хүнээ болгосон зорилго нь энэхүү гэрээгээр Тувад алдсан газрыг олж ирэх явдал байв. Тэрээр: ”1932 оны протоколуудын талаар бол хүчингүй юм гэж зүтгээд бид хол явахгүй байх. Нам, засгийн шийдвэр нэгэнт гарсан юм. Харин 1940 оны хэлэлцээрээр тэр протоколуудыг хүчингүй болгосон гэж үзэх үү, үгүй юу гэдгийг авч ярьж болох  юм. Тэглээ ч гэсэн энэ нь одоо асуудлыг жинхэнэ байгаа байдлаас, хил орчны аль аль талын ард түмний сонирхлыг баримтлан шийдвэрлэхэд онц ач холбогдолгүй юм шиг санагдана” гэж бичжээ. Хариуцлагатай төрийн зүтгэлтэн хүний болгоомжтой бодлого гэж хэлэхээс аргагүй л зүйл бичжээ.           
С.Аварзэд томоохон саналыг тавьж, нугаршгүйгээр зөрөлджээ. Түүний саналын дагуу тусгасан хилийн шугам нь одоогийн хилийн шугамаас нилээн араар буюу хуучин Харуулын хайчийн зам болон Тагнын нурууны бэлээр, Тэсийн голын хойгуур, тухайлбал, Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын хилийн хойт хэсэгт 10-15 км, Сагиль сумын хэсэгт 20 км, Давст сумын ар хэсэгт  50 км, Тэс, Зүүнговь сумын хойд хэсэгт 90 км, Завхан аймгийн Баян уул сумын хойт хэсгээр 10-40 км, Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг, Цагаан уул сумын баруун зарим хэсгээр 10-45 км тус тус цаагуур байсан Аварзэд сайд зөвлөлтийн талын тулган хүлээлгэсэн тэрхүү хэлэлцээрт гарын үсэг огт зураагүй ба олон улсын эрх зүйн байдал, түүний шаардлага зэргийг дурдан тайлбарласан байна. Хэлэлцээрт ЗХУ-ын талыг ахлаж байсан В.М.Молотов арай хожуу бодлого саналаа хэлэхдээ: “Өмнөх 1932 оны хилийн хэлэлцээ, хэлэлцээр болсон ч батлагдаагүй явж ирсэн тул бүрэн хүчин төгөлдөр биш, хилийн асуудлыг хил орчмын бага ястан ардуудын идээшил суурьшлын одоогийн бодит байдлыг харгалзан шийдвэрлэх, цаашилбал Зөвлөлт, Монголын ард түмний найрамдлын үүднээс авч үзэх хэрэгтэй. Энэ бол манай комиссуудын удирдамж байх ёстой” гэж тулгасан боловч С.Аварзэдэд энэ тавьсан саналын газар нутгийн талыг нь Монгол улсад, талыг нь Тува улсад хамааруулъя гэхэд С.Аварзэд хүчээр муйхарлаж зүтгэсээр алдсан газрынхаа талыг нь ч олж авч чадаагүй юм. Харин ч  С.Аварзэд, В.М.Молотов нарын харилцаа хэмжээ даван хурцдаж В.М.Молотов дургүйцлээ илэрхийлж: “Нөхөр Аварзэд үйл явдлын түүхэн талыг хэт сөхсөн хатуу байр суурь баримтлан Тувагын ард түмнийг доромжилж, улмаар Зөвлөлт, Монголын ах дүүгийн найрамдалд харшилсан үг хэлж байгаа явдалд харамсаж  байна”. Ю.Цэдэнбалын даалгасанаар тайван, арга эвээр гэрээг эцэслэж өөрсдийн зорилгоо биелүүлэх явдал байсан ч С.Аварзэдийн хэт хатуурхсан байр суурь нь ийнхүү гэрээ хэлэлцээрийг мухардмал байдалд оруулсанаар  тул тэр үед Москвагаас ЗХУ-ын удирдагч байсан Никита Хрущёв (ЗСБНХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга)-ын цахилгаан утас Монголын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоонд иржээ. Тэр цахилгаанд “Танай Гадаад явдлын яамны сайд Москвад хачирхал төрүүлж байна. Яаралтай арга хэмжээ ав” хэмээн тулгасан байна, Тэр үед Цэдэнбал Москва хотод амарч байсан ба хилийн хэлэлцээрийн асуудлаас уламжлан яаралтай Монголд буцан ирсэн байна. 
Цэдэнбал ирээд илдээ бол “Монгол, Зөвлөлтийн найрамдлын харилцаанд сэв суулгаж, та нар муухай юм хийсэн байна. Нөхөр Аварзэд Улс төрийн товчоог төөрөгдөлд оруулжээ. Түүнд арга хэмжээ авах хэрэгтэй” хэмээн цаагуураа бол гэрээг ямар ч үр дүнд хүргээгүйд ихэд уурлан хилэгнэж байв. Гэвч С.Аварзэдийг Оросуудын хэл амнаас холтгож Унгар улсад элчин сайдаар томилж илгээхэд, өөрийн хүний толгойг иллээ хэмээн Молотов баалж байсан байна.   Монгол зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээрийг үргэлжлүүлэн хийх Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга Л.Цэндийг Зөвлөлтийн талын  шахалтаар томилжээ. Л.Цэнд нь зөвлөлтийн талаас монголын талд шаардсан бүх газар нутгийг шаардлагыг бүрэн хүлээн зөвшөөрч гэрээг эцэслэхээр Зөвлөлтийн талд буулт хийсэн байна.


== Гэрээг баталгаажуулсан нь  ==
Зөвлөлтийн талын газар нутгийн шаардлагыг Монголын тал бүрэн хүлээн авах тухай хэлэлцээрийн явцад мэдэгдсэнээр “БНМАУ - ЗСБНХУ-ын хооронд хил тогтоох хэлэлцээр”-т хоёр тал 1958 оны гуравдугаар сарын 26-ны өдөр гарын үсэг зурсан байна. Гэрээнд БНМАУ-ыг төлөөлж БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга Л.Цэнд, Зөвлөлтийн талыг Элчин Сайд В.Молтотов тус тус гарын үсэг зурсан байна. Ийнхүү энэхүү гэрээний үр дүнд БНМАУ-ын Увсын хойд тал, Тэсийн голоос хойш Тагны нуруу давсан маш өргөн газар нутаг, Хөвсгөл аймгийн баруун хойд хэсэг, Шишигтийн гол, Шишигтийн нуруу орчмын уран, гянт зэрэг байгалийн баялагтай 2456 хавтгай дөрвөлжин км газар нутгийг Зөвлөлт Холбоот Улсад хүлээлгэн өгсөн түүхтэй байна. 

== Хэлэлцээр хийгчдийн цаашдын хувь заяа ==
Монголын талыг төлөөлж байсан С.Аварзэдийг &quot;зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэн&quot; гэж МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны  1958 оны 07 дугаар сарын 15-ны хурлаар авч хэлэлцэж, 230 тогтоолоор Гадаад явдлын яамны сайдаас чөлөөлсөн байна. Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал 1959 оны 1 сарын 2-оос С.Аварзадыг Унгарт элчин сайдаар, дараахан нь Болгарт элчин сайдаар давхар томилгоо өгч илгээжээ. Харилцаа зөөлөн аятайхан оронд ,эмчилгээ сувилгаа, хангамж сайтай ажилд түүнийг томилжээ. 1960 онд өвчний гэсэн шалтгаантайгаар буцаж ирэхэд нь Ю.Цэдэнбал түүнийг өөрийн биеэр үүрэг өгч Улсын Прокурорын хэлтсийн даргаар томилж 2 жил ажиллуулжээ. Дараа нь Барилгын эдийн засгийн комисст зөвлөхөөр, 1962 оноос МУИС-д франц хэлний багшаар ажиллаж, 1964 оноос төрсөн нутаг [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Цогц суманд сум, нэгдлийн даргаар ажиллаж байгаад эрүүл мэндийн байдлаас хотод ирж, 1967 оноос ШУА-ийн Мэдээллийн тасгийн эрхлэгчээр ажиллажээ. 
Элчин сайд Молотов НҮБ дахь ЗХУ-ын төлөөлөгчөөр томилогдсон байна.

== БНМАУ ба БНТТУ хоорондын хилийн заагтай холбоотой шийдвэрүүд ==
=== МОНГОЛ-ТУВАГИЙН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХАМТАРСАН КОМИССИЙН ТОГТООЛ ===
МОНГОЛ-ТУВАГИЙН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХАМТАРСАН КОМИССИЙН ТОГТООЛ 
/1932 оны 6-р сарын 02/.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газрын комисс ба Бүгд Найрамдах Тагна Тува Ард Улсын Засгийн газрын комисстой Монгол Улсын Дөрвөд аймгийн Зүүнхангай сумын Хүйс хэмээх газарт хоёр улсын хил хязгаарыг тогтоох тухай хамтран хуралдаж зөвшөөрөлдсөн Хорин хоёрдугаар оны зургаан сарын хоёрны өдрийн Нэгдүгээр тогтоол.
(1911 оноос эхэлсэн &quot;Олноо өргөгдсөн&quot; хэмээх тооллыг 1924 оноос &quot;Монгол улсын&quot; тоолол хэмээн нэрлэж байсан учир 22-р он бол 1932 он болно, А.Г).
СОНССОН НЬ: Тагна Тува Ард Улс ба Монгол Ард Улсын хоорондын зөрчилдөөн бүхий хил хязгаарын асуудлын гол бодлогыг баримтлан хэрэг дээр таслахыг хэлэлцээд:
ТОГТООСОН НЬ: Хувьсгалт хоёр улсын Засгийн газраас тус тусын комисст олгосон зааврын гол бодлогыг баримтлан үзээд тус тусын комиссийн санал, бодлого лугаа сайтар танилцаад Монгол Улсын комиссийн санал бодлогыг үндсэндээ зүйтэй хэмээн зөвшөөрөн ХЭЛЭЛЦСЭН НЬ:
# 1. Давст уул болвоос Тагна Тува Ард Улсын давсны асуудлыг хангах ганц газар болох тул Тагна Тува Ард Улсын нутаг дэвсгэрт оруулав.
# 2. Монгол Улсын хил хязгаарын оршин суугаа ардуудад Давст уулын давсыг үнэ түрээсгүйгээр авч, өөрийн хэрэглэгдэхүүнийг хангах эрхийг олгов.
# 3. Усуб (Увс?) нуурын зүүн өмнө этгээдэд буй зөрчилдөөн бүхий дөрвөлжин хэсэг газрыг нь хойд ба өмнө хоёр тэгш болгон хилийг Ахар уулын баруун өмнө өврөөр олсыг тааруулан Нисгэ уулын орой хүртэл татаж, энэхүү дөрвөлжин газрын хойд талыг нь Тагна Улсын дэвсгэр нутагт оруулах ба өмнө тал болвоос Монгол Улсын харьяат Баруун Төрөл нуурын сангийн тариалангийн ажлыг өргөтгөн хөгжүүлэх явдалд онц холбогдол бүхий болох учраас Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт оруулав.
# 4. Бусад баруун зүгээс эхлэн зүүн зүгийг чиглэн буй зөрчилдөөн бүхий газруудыг үндсэн дээрээ дундуураар хуваарилж гүйцэтгэхийн дээр дараа хоёр комиссийн хурал дээр хилийн шугамуудыг татах газрын нэрсийг хэлэлцэхээр тогтов.
# 5. Хилийн шугамыг татаж гүйцэтгэхдээ уулын орой, даваа, горхи, нуур, гол зэргийг баримтлах ба хэрэв эдгээр зүйл үгүй болох аваас тусгай хилийн тэмдэгүүдийг тавьж гүйцэтгэхээр болов.
# 6. Энэхүү тогтоолыг хоёр улсын Засгийн газраас баталсны дараа хуулийн хүчин бүхий болмой.
Монгол Улсын Засгийн газрын комиссийн дарга, гишүүд
Тагна Тува Улсын Засгийн газрын комиссийн дарга, гишүүд

=== БНМАУ-ын САЙД НАРЫН ЗӨВЛӨЛИЙН НАЙМДУГААР ХУРЛЫН ТОГТООЛ ===
БНМАУ-ын САЙД НАРЫН ЗӨВЛӨЛИЙН НАЙМДУГААР ХУРЛЫН ТОГТООЛ 
/1932 оны 8-р сарын 12/.
22 оны 8 сарын 12-ны өдөр (дээр дурдсанаар Монгол улсын 22-р он бол аргын тооллын 1932 он юм, А.Г)
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн 8 дугаар хурлын тогтоол
СОНССОН НЬ:
Үүний урьд Засгийн газраас Тува Улстай хил хязгаар холбогдсон хэргийг нэг тийш болгон гүйцэтгүүлэхээр томилогдсон Тусгай комиссийн дарга Цэенрэгзэнгээс тус хоёр улсын Засгийн газрын томилогдсон комиссууд нийлж, энэ тухай тогтоосныг илтгэв.
ХЭЛЭЛЦЭЭД:
# 1. Тус Монгол ба Тува хоёр улсын тусгай томилогдсон комиссуудаас хамтран нийлж, уул хил хязгаарын газар нутгийн зөрчилдөөн бүхий асуудлыг таслан шийдвэрлэсэн нэг, хоёр, гуравдугаар хурлын тогтоолууд нь үндсэндээ зүйтэй болсон тул ёсоор болгон баталж, зохих газар явуулж гүйцэтгүүлэхийг Гадаад яамнаа даалгахаас гадна орон нутгийн захиргааны газруудад зарлаж, мөнхүү шинэчлэн хуваасан хил хязгаарын овоо тэмдгийг босгож тодорхой болгон гүйцэтгүүлэх явдлыг Захирах байгуулах газарт даалган гүйцэтгүүлсүгэй.
# 2. Эдгээр хил хязгаарын тухай томилогдсон комисс болвоос гагцхүү хил хязгаарын зөрчилдөөн бүхий газрыг хуваарилан таслахаас бус хоёр этгээдийн газар нутгийг эдлэх тухай хэлэлцэх явдал үгүй болох тул тус комиссын энэ тухай гаргасан дөрөвдүгээр хурлын тогтоолыг хэрэгсэхгүй болгон, хоёр улсаас жич тогтоовоос зохих учир Гадаад яамнаас Тува Улсын Засгийн газартай харилцан гүйцэтгүүлэхээр тогтов.
Ерөнхий сайд П. Гэндэн

= ТОВЧ ТАЙЛБАР =
1926 онд Монгол, Тувагийн Засгийн газрын хооронд найрамдлын холбоо байгуулах тухай гэрээний 6-р зүйлд хоёр улсын хилийг албан ёсоор тогтоох талаар тусгажээ. Энэ дагуу 1930 онд хоёр улсын хилийг тогтоох үед санал зөрүүтэй байсан газрын нэг нь Давст уул байв. 1932 онд хоёр улсын хил тогтоох комисс дахин хуралдаж, Давст уулыг Тува улсад харьяалуулах тогтоол гаргажээ. Энэ тогтоолыг БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1932 оны 8-р хурлын тогтоолын 1-р зүйлд &quot;...хил хязгаарын газар нутгийн зөрчилдөөн бүхий асуудлыг таслан шийдвэрлэсэн нэг, хоёр, гуравдугаар хурлын тогтоолууд нь үндсэндээ зүйтэй болсон тул ёсоор болгон баталж..&quot; гэснээр хүчин төгөлдөр болжээ.
Тухайн үед Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн газарзүйч А.Д. Симуков (шар Дамдинсүрэн) “-7225 квадрат км газар нутаг, 1000-д айлын өвөлжөө алдагдав“ гэж Улсын Бага Хуралд илтгэсний хариуд Ерөнхий сайд П. Гэндэн “-Нэгэнт батлагдсан тогтоолыг өөрчлөхгүй” гэж татгалзжээ.

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол-Төвөдийн гэрээ]] (1915 он)
* [[Ялтын уулзалт|Ялтын гэрээ]] (1945 он)
* [[ЗХУ-ДИУ-ын 1924 оны гэрээ]]
* [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ]]
* [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ]]
* [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]]
* [[&quot;БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” 1976 оны гэрээ]]


==Эшлэл==
&lt;references /&gt;
== Эх сурвалж ==
*Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.290-293 - ISBN 978-99929-0-464-0

{{Олноо БНМАУ}}

[[Ангилал:Эрх тэгш бус гэрээ]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын гэрээ]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын гэрээ]]
[[Ангилал:1958 оны улс төр]]
[[Ангилал:20-р зууны гэрээ]]</text>
      <sha1>dyetow6hneknyfe02irb2rh0xfiewor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цахлай (жүжиг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139083</id>
    <revision>
      <id>869193</id>
      <parentid>813560</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>869193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="ra959bt9qp9dsje86z0hqgogxijmavb" xml:space="preserve">[[Файл:Anton Chekhov reads The Seagull.jpg|thumb|362x362px]]
'''«Цахлай» жүжиг'''— ([[Орос хэл|орос]]. ''Чайка'') Оросын 19-р зууны алдарт зохиолч [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] 1895-1896 онд бичсэн 4 үзэгдэлт жүжиг. Энэ жүжгийг анх «Русская мысль» сэтгүүлийн 1896 оны № 12 -рт хэвлэсэн бөгөөд 1896 оны 10-р сарын 17-нд [[Санкт-Петербург]] хотын Александрин театрын тайзнаа тоглосон байна. 

== Дүрүүд ==

* Ирина Николаевна Аркадина, жүжигчин нөхрийнхөө овог авч Треплева болсон,
* Константин Гаврилович Треплев, түүний хүү, 
* Пётр Николаевич Сорин, түүний дүү
* Нина Михайловна Заречная, залуу охин, баян газрын эзний охин
* Илья Афанасьевич Шамраев, тэтгэвэрт гарсан дэслэгч, Сорины эдлэн газрын зохион байгуулагч
* Полина Андреевна, түүний эхнэр
* Маша, түүний охин
* Борис Алексеевич Тригорин, зохиолч
* Евгений Сергеевич Дорн, эмч
* Семён Семёнович Медведенко, багш
* Яков, ажилчин
* Тогооч
* Гэрийн үйлчлэгч

== Зохиолын үйл явц ==

=== 1-р үзэгдэл ===
Төрийн зөвлөх цолтой, оролого багатай Пётр Сорин өөрийн хамаатан дүү Константин Треплевийн хамт жижиг эдлэндээ тарчигхан амьдардаг байна. Энд тэднээс гадна эдлэн газрын зохион байгуулагч Илья Шамраев болон Треплевт дурласан охин Маша нар амьдардаг байна. Гэхдээ Константины зүрх сэтгэл хөрш Нина Заречнаяд хандсан байв. Залуус театрыг мөрөөддөг. Треплев нуурын эрэг дээр Нинад зориулж жижиг тайз засаж, хачирхалтай монолог жүжиг зохиодог юм.

Треплевийн ээж өөрийн амраг Аркадина, Тригорин нарын хамт эдлэн газарт ирэв. Константин, Нина нар тэдэнд зориулж тоглолт хийсэн боловч Аркадина энэ жүжгийг нь &quot;хэрхэн бичих, юу тоглохыг&quot; заах гэж оролдов. Түүний шоолонгуй үгс Константиныг тоглолтыг зогсооход хүргэв. 

=== 2-р үзэгдэл ===
Нина Треплевээс зайгаа авч, түүний бодол санаа Тригорин руу чиглэж эхлэв. Константин энэ өөрчлөлтийг түүний жүжгийн бүтэлгүйтэлтэй холбодог байна. Эмэгтэйчүүд бүтэлгүйтлийг уучлахгүй гэж бодов. Тэрээр Нинад алсан цахлайгаа авчирч, удахгүй амиа хорлох болно гэж амласан ч Нина Треплевийн гэм буруугаа хүлээсэнд л уурлав. Үхсэн цахлай Тригоринд нуурын эрэг дээр цахлай шиг аз жаргалтай, эрх чөлөөтэй амьдарч байсан охины тухай &quot;богино өгүүллэг&quot;-ийг өгдөг. &quot;Гэхдээ нэгэн хүн санамсаргүй байдлаар ирж, түүнийг хараад, уйдсандаа энэ цахлай шиг алжээ.&quot;

Нина алдар нэрийг мөрөөдөж, Тригорин зэрэг алдартнуудад атаархдаг. Тригорин өөрөө ажилдаа сэтгэл хангалуун бус байдаг бөгөөд өөрт нь тааламжтай байдаг шүүмжлэгчдийн &quot;сайхан, авьяастай&quot; гэх магтаалыг ихэд зовуурьтай хүлээн авдаг.

=== 3-р үзэгдэл ===
Константин амиа хорлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. Бүх зовлон зүдгүүрийн шалтгаан нь хүүгийнхээ Тригоринд атаархсан явдал гэдэгт итгэж Аркадина зохиолчийг хурдан [[Москва]] руу аваачихаар шийджээ. Сорин Константины гол асуудал бол түүний сайн сайхан байдлын хомсдол гэж үзэж байна: &quot;Тэр тосгонд, цөлд, мөнгөгүй, албан тушаалгүй, ирээдүйгүй амьдардаг. Тэр гэртээ илүүдэхгүй, шимэгч хорхойтнууд, өлгүүр мэт санагддаг.&quot; Тэрээр эгчээсээ Константинд мөнгө өгөхийг гуйж, &quot;хүн шиг&quot; хувцаслаж, гадаадад аялж болно. Гэвч Аркадинад хүүдээ өгөх мөнгө байхгүй байдаг.

Нина Тригоринд хайраа зарлаж, &quot;Хэрвээ чамд миний амьдрал хэзээ нэгэн цагт хэрэг болбол ирээд ав&quot; гэсэн өөрийнх нь өгүүллэгээс эш татаж хэлдэг байна. Тригорин Аркадинад &quot;чамайг мөрөөдлийн ертөнцөд аваачдаг залуу, дур булаам, яруу найргийн хайранд татагддаг&quot; гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, түүнийг явуулахыг хүссэн боловч эцэст нь Аркадинатай хамт явав. Баяртай гэж хэлэхэд Нина Тригоринд Москвагийн тайзан дээр гарахаар шийдсэн тухайгаа хэлэв. Тригорин түүнтэй &quot;Славян зах&quot; дээр уулзах цаг товлодог байна.

Маша Треплевийн төлөөх хариу байхгүй сэтгэлээ зогсоохын тулд түүнийг удаан хугацаанд хайрлаж байсан багш Медведенкотой гэрлэхээр шийджээ.

=== 4-р үзэгдэл ===
Хоёр жил өнгөрчээ. Маша, Медведенко нар гэрлэж, хүүхэдтэй болсон ч аз жаргал байхгүй байв. Маша Константинд хайртай хэвээр байна. Треплевийн зохиолыг нийслэлийн сэтгүүлд нийтэлдэг боловч Тригорины нэгэн адил ажилдаа сэтгэл ханамжгүй байдаг. Константин доктор Евгений Дорнд Нинагийн хувь заяа хэрхэн болсныг хэлэв: Москвад тэр Тригоринтай ойртож, тэд хүүхэдтэй болсон боловч тэр удалгүй нас барж, Тригорин Аркадинад буцаж ирэв. Нина тайзан дээр гарч, мужийн тайзанд тоглосон, гэхдээ &quot;бүдүүлэг, амтгүй, гаслан&quot;. Треплевт бичсэн захидалдаа тэрээр өөрийгөө &quot;Чайка&quot; буюу Цахлай гэж гарын үсгээ зуржээ.

Аркадина Тригоринтай хамт эдлэнд ирэв. Эдлэнгийн оршин суугчид болон зочид зочны өрөөнд мөнгөөр мөрийтэй сугалаа тоглодог бөгөөд Нина Константинтай уулзахаар ирдэг. Охины алдар нэрийн мөрөөдөл алга болж, одоо тэр тэвчээртэй байж, &quot;оноогдсон хувь заяагаа&quot; үүрч сурч байв. Константин түүний төлөө бүх амьдралаа зориулахад бэлэн байгаа ч Нина түүний золиослолыг хүлээн зөвшөөрдөггүй: тэр Тригоринд хайртай хэвээр байгаа бөгөөд хэзээ нэгэн цагт гайхалтай жүжигчин болно гэдэгт итгэдэг.

Нина дахин хаягдсан Константин гар бичмэлээ урж, дараа нь өөр өрөөнд орсоны дараа удалгүй буун дуу сонсогддог байна.

[[Ангилал:Антон Павлович Чехов]]</text>
      <sha1>ra959bt9qp9dsje86z0hqgogxijmavb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын хэл</title>
    <ns>14</ns>
    <id>142399</id>
    <revision>
      <id>869204</id>
      <parentid>830224</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хэл]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хэл]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>830224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="fa0veanrymk60xn3uyc7mrnrgsqd6p5" xml:space="preserve">{{Commons cat|Languages of North Korea|Умард Солонгосын хэл}}

[[Ангилал:Азийн хэл]]
[[Ангилал:Хэл улс орноор]]
[[Ангилал:Умард Солонгосын соёл|Хэл]]</text>
      <sha1>fa0veanrymk60xn3uyc7mrnrgsqd6p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869205</id>
      <parentid>869204</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>869205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="qwdljlod5seidf9mkbh6ln0sq8c80w7" xml:space="preserve">{{Cat main|Хойд Солонгосын хэлнүүд}}
{{Commons category|Languages of North Korea|Хойд Солонгосын хэл}}

[[Ангилал:Хэл улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын хэл]]
[[Ангилал:Азийн хэл улс орноор]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын соёл]]</text>
      <sha1>qwdljlod5seidf9mkbh6ln0sq8c80w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Уолстоункрафт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142715</id>
    <revision>
      <id>869239</id>
      <parentid>832199</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganaahuu</username>
        <id>27277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>үгийн алдаа засав</comment>
      <origin>869239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="33bl27u30km35cq9zywet415bwvex0r" xml:space="preserve">[[Файл:Mary Wollstonecraft by John Opie (c. 1797).jpg|thumb|Мэри Уолстоункрафт]]
'''Мэри Уолстоункрафт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Mary Wollstonecraft'', [ˈmɛəri ˈwʊlstənkrɑːft], 1759 оны 4-р сарын 27-нд [[Лондон|Лондонд]] төрсөн — 1797 оны 9-р сарын 10-нд Лондон хотод нас барсан) — Английн зохиолч, 18-р зууны феминист философич бөгөөд [[Феминизм|эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалагч]] гэдгээрээ алдартай. 
[[Файл:GodwinMemoirs.jpg|thumb]]
Тэрээр амьдралынхаа богино хугацаанд роман, тууж, аяллын түүх, Францын хувьсгалын түүх, зан үйлийн ном, хүүхдийн ном бичсэн байна. Мэри Уолстоункрафт 1792 онд &quot;Эмэгтэй хүний ​​эрхийн баталгаа&quot; ном бичиж алдартай болсон бөгөөд тэрээр эмэгтэйчүүд байгалиасаа эрэгтэйчүүдээс дутдаггүй, харин боловсрол дутмаг учраас л ийм байдалтай байна гэж үздэг. Тэрээр эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн аль алиныг нь ухаалаг амьтан гэж үзэхийг санал болгож, учир шалтгаан дээр үндэслэсэн нийгмийн дэг журмыг төсөөлдөг байжээ.
[[Файл:A Vindication of the Rights of Woman title page.jpg|thumb|&quot;Эмэгтэй хүний ​​эрхийн баталгаа&quot; номын нүүр хуудас]]
&quot;Эмэгтэй хүний эрхийн баталгаа&quot; номын зохиогчийн тухай &quot;Дурсамж&quot; (1798) ном бол Уильям Годвины талийгаач эхнэр Мэри Уолстоункрафтын намтар юм. Энэ ном бараг 100 жилийн турш тухайн үеийн уламжлалт бус амьдралын хэв маягийг илчилсэн учраас түүний нэр хүндэд санамсаргүй байдлаар сэв суулгасан юм. Гэсэн хэдий ч 20-р зууны эхэн үед [[феминист хөдөлгөөн]] гарч ирснээр Мэри Уолстоункрафт эмэгтэйчүүдийн эрх тэгш байдлыг сурталчлах, уламжлалт эмэгтэйлэг байдлыг шүүмжлэх нь улам бүр алдаршсан байна.

== Бүтээлүүд ==

* Thoughts on the Education of Daughters; with Reflections on Female Conduct, in the More Important Duties of Life. — Лондон: Joseph Johnson, 1787.
* Мэри = Mary: A Fiction. — Лондон: Joseph Johnson, 1788.
* Original Stories from Real Life; with Conversations Calculated to Regulate the Affections and Form the Mind to Truth and Goodness. — Лондон: Joseph Johnson, 1788.
* The Female Reader; or, Miscellaneous Pieces, in Prose and Verse; Selected from the Best Writers, and Disposed under Proper Heads; for the Improvement of Young Women — Лондон: Joseph Johnson, 1789.
* A Vindication of the Rights of Men, in a Letter to the Right Honourable Edmund Burke. — Лондон: Joseph Johnson, 1790.
* A Vindication of the Rights of Woman with Strictures on Moral and Political Subjects. — Лондон: Joseph Johnson, 1792.
* On the Prevailing Opinion of a Sexual Character in Women, with Strictures on Dr. Gregory’s Legacy to His Daughters // New Annual Register. — 1792. — С. 457—466.
* An Historical and Moral View of the French Revolution; and the Effect It Has Produced in Europe. — Лондон: Joseph Johnson, 1794.
* Letters Written during a Short Residence in Sweden, Norway, and Denmark. — Лондон: Joseph Johnson, 1796.
* On Poetry, and Our Relish for the Beauties of Nature // Monthly Magazine. — 1797.
* The Wrongs of Woman, or Maria // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman / : Joseph Johnson, 1798.
* The Cave of Fancy // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman / : Joseph Johnson, 1798. 
* Letter on the Present Character of the French Nation // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman / : Joseph Johnson, 1798. 
* Fragment of Letters on the Management of Infants // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman /  — Лондон: Joseph Johnson, 1798.
* Lessons // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman / : Joseph Johnson, 1798. 
* Hints // Posthumous Works of the Author of A Vindication of the Rights of Woman / : Joseph Johnson, 1798. 
* Analytical Review. — 1788—1797.

{{DEFAULTSORT:Уолстоункрафт, Мэри}}
[[Ангилал:1759 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1797 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Их Британийн түүхч]]
[[Ангилал:Их Британийн роман зохиолч]]
[[Ангилал:Английн гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Английн зохиолч]]
[[Ангилал:Английн идэвхтэн]]
[[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]]</text>
      <sha1>33bl27u30km35cq9zywet415bwvex0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпистемологи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144904</id>
    <revision>
      <id>869186</id>
      <parentid>846354</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>869186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4371" sha1="r6sy5244dnxa9j6bn5d6pil1ahlgfva" xml:space="preserve">{{mergeto|Танин мэдэхүйн онол}}

Танин мэдэхүйн онол нь мэдлэгийн мөн чанар, гарал үүсэл, хязгаарыг судалдаг философийн салбар юм. Мэдлэгийн онол гэж нэрлэгддэг энэ нь баримтын талаарх саналын мэдлэг, ур чадварын хэлбэрээрх практик мэдлэг, туршлагаар дамжуулан танил болсон мэдлэг гэх мэт янз бүрийн төрлийн мэдлэгийг судалдаг. Танин мэдэхүйн онолчид мэдлэгийн мөн чанарыг ойлгохын тулд итгэл үнэмшил, үнэн, үндэслэл гэсэн ойлголтуудыг судалдаг. Мэдлэг хэрхэн үүсдэгийг олж мэдэхийн тулд тэд ойлголт, өөрийгөө танин мэдэх, ой санамж, учир шалтгаан, гэрчлэл зэрэг үндэслэлийн эх сурвалжийг судалдаг.

Скептицизмын сургууль нь хүний ​​мэдлэг олж авах чадварыг эргэлздэг бол алдаа дутагдал нь мэдлэг хэзээ ч тодорхой байдаггүй гэж үздэг. Эмпирикчид бүх мэдлэг мэдрэхүйн туршлагаас ирдэг гэж үздэг бол рационалистууд зарим мэдлэг үүнээс хамаардаггүй гэж үздэг. Когерентистууд итгэл үнэмшил нь бусад итгэл үнэмшилтэй нийцэж байвал зөвтгөгддөг гэж үздэг. Үүний эсрэгээр суурь судлаачид үндсэн итгэл үнэмшлийн үндэслэл нь бусад итгэл үнэмшлээс хамаардаггүй гэж үздэг. Дотоод үзэл ба гадаад үзэл нь үндэслэл нь зөвхөн сэтгэцийн төлөв байдлаас эсвэл гадаад нөхцөл байдлаас хамаардаг эсэхийг маргаанд оруулдаг.

Танин мэдэхүйн судлалын тусдаа салбарууд нь шинжлэх ухаан, [[математик]], ёс суртахуун, шашны мэдлэг гэх мэт тодорхой салбаруудын мэдлэгт төвлөрдөг. Байгалийн шинж чанартай танин мэдэхүйн судлал нь эмпирик арга, нээлтүүдэд тулгуурладаг бол албан ёсны танин мэдэхүйн судлал нь логикоос албан ёсны хэрэгслийг ашигладаг. Нийгмийн танин мэдэхүйн судлал нь мэдлэгийн нийтийн талыг, түүхэн танин мэдэхүйн судлал нь түүний түүхэн нөхцөл байдлыг судалдаг. Танин мэдэхүйн судлал нь сэтгэл судлалтай нягт холбоотой бөгөөд хүмүүсийн үг, үйлдлээс итгэл үнэмшлийг гаргаж авдаг бол танин мэдэхүйн судлал нь итгэл үнэмшлийг үнэлэх хэм хэмжээг судалдаг. Энэ нь мөн шийдвэрийн онол, боловсрол, антропологи зэрэг салбаруудтай огтлолцдог.

Мэдлэгийн мөн чанар, эх сурвалж, цар хүрээний талаарх эртний эргэцүүлэл нь [[эртний Грек]], [[Энэтхэг]], Хятадын философид байдаг. Ухаан ба итгэлийн хоорондын хамаарал нь дундад зууны үеийн гол сэдэв байв. Орчин үеийн эрин үе нь эмпирикизм ба рационализмын эсрэг тэсрэг үзэл бодлоор тодорхойлогддог байв. 20-р зууны танин мэдэхүйн судлалын судлаачид байгалийн ухаан, хэл шинжлэлийн ойлголтуудыг нэгтгэн мэдлэгийн бүрэлдэхүүн хэсэг, бүтэц, үнэ цэнийг судалсан.</text>
      <sha1>r6sy5244dnxa9j6bn5d6pil1ahlgfva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145358</id>
    <revision>
      <id>869199</id>
      <parentid>863038</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>869199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14572" sha1="6mgha2vhdqb6h3z2tql92z41u5c9g9g" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}}


'''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал.

==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ==
*   1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль                  
*	1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль                          
*	1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум                        
*	1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер
*	1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи               
*	2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                    
*	2004 он [[Япон]] улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                   
*	2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт                    
                                                                               

==НАМТАР==
Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд.
Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм.
Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд  Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан.

Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. 

Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган,  хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ  чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. 

Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж 
Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч.  

Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ.  

Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ.

[[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]]


==АЖЛЫН ЗАМНАЛ==
Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа:  

1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан.  

1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 

1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 

2002 оны 3-р сараас  УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 

2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний  албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 

2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна.

Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан.

Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. 

Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт [[Монгол Улс|Монгол улс]] харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. 
Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна.

==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ==
*	Хүндэт төмөр замчин
*	Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан  
*	Монгол Улсын Зөвлөх инженер                     
*	Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин                

==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН==
[[Файл:Bat-Erdene Tsedendambyn.jpg|400x500px|thumb]]
Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. 

Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. 

==ДУРСАМЖ==
Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол  Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. 
[[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]]

== ИНТЕРНЕТИЙГ БҮХ НИЙТИЙН ХҮРТЭЭЛ БОЛГОСОН БАГИЙН УДИРДАГЧ ==
Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг  2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. 

Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв.

УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй.

“ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм.

Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. 

Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна.

Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 &amp; POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px
|Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]]
Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна.</text>
      <sha1>6mgha2vhdqb6h3z2tql92z41u5c9g9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархан Марафон 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146497</id>
    <revision>
      <id>869178</id>
      <parentid>857886</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>869178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19061" sha1="fksvtzn2qldjj9hsts2v48wpxom239i" xml:space="preserve">[[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 5.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 6.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. 

==Тэмцээний дүн==
02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ &quot;Дархан марафон-2026&quot; 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ &quot;ДАРХАН МАРАФОН 2026&quot; 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар [[спорт]] хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ.

=== 🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆 ===

#Хооллолт, ус, ундаа:

*Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн [[энерги]], тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй.
*Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. 
*Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална.
*Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй.

#Уралдааны тактик:

*Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг.
*Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй.
*Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай.

=== Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) ===
Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг.

Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй.

==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️==

* Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа.
* Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай.

==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️==

* Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа.
* Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал &quot;Урт гүйлт&quot; (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой.

==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️==

* Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг).
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа.
* Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ.


=== 2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞  🍯 🍝  🍜 🍌 🍳  🍗  🐟 ===

Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол &quot;шатахуун&quot; юм.

==📅 Бэлтгэлийн саруудад==

* **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ.
* **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳  🍗  🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх.
* **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших.

===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)===

* Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг.
* **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз.


=== 3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️ ===

* 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах.
* 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална.
*  👟  Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх).


=== 4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice) ===

Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай:

===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)===

* Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно.
* Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй.

===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик) 🏃‍♀️===

==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)==

* Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана.
* ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол.

== 💧⚡ Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т) ⚡💧==

* Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч 💧 усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж.
* Энергийн гел ⚡  🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр 💧 ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна).

== 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁==

* Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг &quot;Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ&quot; эсвэл &quot;Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье&quot; гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул.
* Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай.

Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе!


=== 👟 Гутлаа сонгох 👟 ===

Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Дийлэнх 90% гүйгчдийн хувьд зөөлөн пампагардуу ултай энгийн пүүз авхад хангалттай. 

==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)==

Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн нум (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй.

* Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн нум хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг.
* ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз.


* Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг.
* ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз.


* Гадагшаа хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн нум хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй.
* ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн нумтай ба ултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз.


==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)==

⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай.

* Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог.
* Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй.

==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning &amp; Drop)==

* Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална.
* Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой.

==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)==

* Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол хөлийн нумны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) &quot;Super Shoes&quot; ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг.
* Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна.

==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд==

* Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй.
* '''Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа''' юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай.

Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Дархан Марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:2026 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>fksvtzn2qldjj9hsts2v48wpxom239i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147090</id>
    <revision>
      <id>869234</id>
      <parentid>862062</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>869234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5239" sha1="41x59sahjb8mvc5f4u8uynkwts0sool" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ
| зураг          = 
| тайлбар        = 
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = [[Улаанбаатар]] 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Нам бус]]
| сургууль       = Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль
| сургууль       = Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль
| ажилүйл        = Хуульч, орчуулагч
| гэрбүл         = эхнэр &lt;br&gt; 1 охинтой
}}

'''Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ''' (Улаанбаатар хотод төрсөн)-Хуульч, эрх зүйч, орчуулагч. Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, парламентын эрх зүйн чиглэлээр үндэсний эрх зүйн хөгжилд зохих хувь нэмрээ оруулсан гэж үнэлэгддэг.

== Намтар ==
Г.Агар-Эрдэнэ нь 1991-2001 онд нийслэлийн 18 дугаар дунд сургуулийг, 2001-2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгсөн. 2006-2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 2016-2018 онд [[Австралийн Холбооны Улс]]ын [[Нью Саут Уэльсийн Их Сургууль|Нью Саут Уэльсийн Их Сургуульд]] хуулийн сургуульд Хүний эрхийн олон улсын эрх зүй, бодлогын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Хууль зүйн ухааны докторант.

2006-2008 онд Анод банкны Байгууллагын банкны газарт хуульч, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]эд шинжээч, хуралдааны нарийн бичгийн дарга, 2012-2021 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]т референт, ахлах референт, Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, Хүний эрхийн боловсрол, судалгааны хэлтсийн дарга, 2021 оноос [[Улсын Их Хурлын Тамгын газар]]т Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийн дарга, Эрх зүйн дүн шинжилгээний хэлтсийн дарга, Байнгын хороодын асуудал хариуцсан хэлтсийн дарга, Хууль, эрх зүйн газрын даргаар ажилласан ба 2025 оноос Хуралдаан зохион байгуулах газрын даргаар ажиллаж байна.

Тэрээр Ази-Номхон далайн бүсийн Хүний эрхийн Үндэсний байгууллагуудын чуулганаас 2014-2016 онд сонгогдож Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх элчин сайдаар ажилласан.&lt;ref&gt;[{{Webarchiv|url=https://www.apt.ch/knowledge-hub/publications/torture-prevention-ambassadors-good-practice-report-2016 |wayback=20260714083342 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-09-11 08:37:35 InternetArchiveBot }} ''The Torture Prevention Ambassadors' Good Practice Report (2016)&quot;, Geneva, Switzerland, 2016 оны 11-р сарын 19-22, англи хэлээр.&lt;/ref&gt;

== Бүтээл ==
Тэрээр хууль зүйн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны салбарт цөөнгүй бүтээл туурвиж, судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлсэн туршлагатай.

===Бичиж, хэвлүүлсэн ном===
*''[[Хувийн өмчийн онол]]'' (2009)
*''[[Хүний эрхийн товч тайлбар]]'' (2014)&lt;ref&gt;[https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=118155 ''Хүний эрхийн товч тайлбар&quot;, Улаанбаатар, Монгол Улс, 2014 оны 11-р сарын 19-22, монгол хэлээр. &lt;/ref&gt;
*''[[Парламентын дархлаа]]'' (2025)

===Орчуулж, эмхэтгэсэн ном===
*''Ази-Номхон далайн хүний эрхийн форум'' ''[[Хүний эрхийн боловсрол]]'' (2014)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-21 |title=Human Rights Education: A Manual for National Human Rights Institutions |url=https://asiapacificforum.net/resources/human-rights-education-manual |access-date=2026-07-15 |website=Asia Pacific Forum |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Мэлвин Брагг [[Дэлхийг өөрчилсөн 12 ном]]'' (2017)

== Гэр бүл ==
Эхнэр, хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Агар-Эрдэнэ, Ганхуягийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>41x59sahjb8mvc5f4u8uynkwts0sool</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонгины Энхбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148013</id>
    <revision>
      <id>869137</id>
      <parentid>866574</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naomi0507</username>
        <id>107054</id>
      </contributor>
      <comment>нэмэлт тайлбар</comment>
      <origin>869137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="gdnfzzwwzlvoww3xxk4tpsgs46ao1sc" xml:space="preserve">[[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]]
Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. 

==== Боловсрол ====
1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн эдийн засаг, статистикийн дээд сургуулийг эдийн засагч, статистикч мэргэжлээр төгсөж, 1992 онд Оросын удирдлагын академид /одоогийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улс ардын аж ахуй, төрийн албаны академи/ макро эдийн засгийн судалгааны сэдвээр [[Эдийн засаг|эдийн засгийн ухааны]] докторын зэрэг /PhD/ хамгаалсан.

==== Ажлын туршлага ====

* 1982-1989 онд Намын дээд сургуулийн багш
* 1992-1995 онд нийслэлийн [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын хорооны дэд дарга
* 1995-1996 онд [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржийн]] гүйцэтгэх захирал
* 1996-2000 онд “Бөөний худалдаа” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал
* 2000-2013 онд Нийслэлийн татварын газрын дарга
* 2017-2020 онд Нийслэл дэх Төрийн аудитын газрын дарга бөгөөд тэргүүлэх аудитороор ажиллаж байсан.

Макро эдийн засаг, төрийн эдийн засгийн бодлого, татварын тогтолцоо, амьдралын даатгал, төрийн аудитын чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг. Татварын итгэмжит зөвлөх цолтой. Эдийн засгийн, бүртгэл, статистикийн, хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан.

==== '''Гол бүтээлүүд:''' ====

# Төрийн аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2019.
# Татварын тогтолцоо: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2021.
# Орон нутгийн төрийн санхүү: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2024.
# Хараат бус аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2025.
# Аудит, төрийн аудитын нэр томьёоны лавлах толь. - УБ., 2020.
# “Төрийн албаны тухай шинэчилсэн хууль улам муудсан уу?”. - Зууны мэдээ, 2020.9.23, № 184.    
# “Алсын хараа 2050” гэж зүгээр л цаас уу”. – Өдрийн сонин. 2021.01.07. № 004.
# “МАН шинэ социал демократ үзэл баримтлал дээр зогсч чадах уу”. - Монголын үнэн, 2015.06.05, № 107. 
# “Зах зээлийн эдийн засгийн анатоми”. - Өдрийн сонин, 2014.6.20, № 150.       
# “Үндэсний мэргэшсэн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгоё” /Канадын тэтгэврийн сан Монголын ЭЗ-т хөрөнгө оруулдаг/. - Өнөөдөр, 2015.05.21, № 119.
Жич: Анх үүсгэхэдээ энэ мэдээллийг Сонгины Энхбаатар гэж нээсэн боловч Сонгинын Энхбаатар болж өөрчлөгджээ. Мөн Энхбаатар гэж шууд эрэхээр нээгдэхгүй байгааг анхаарна уу.</text>
      <sha1>gdnfzzwwzlvoww3xxk4tpsgs46ao1sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869138</id>
      <parentid>869137</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naomi0507</username>
        <id>107054</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Naomi0507 moved page [[Сонгинын Энхбаатар]] to [[Сонгины Энхбаатар]]: Misspelled title: Уг нэр нь ерөнхий бүртгэл дээрх нэр юм</comment>
      <origin>869137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="gdnfzzwwzlvoww3xxk4tpsgs46ao1sc" xml:space="preserve">[[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]]
Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. 

==== Боловсрол ====
1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн эдийн засаг, статистикийн дээд сургуулийг эдийн засагч, статистикч мэргэжлээр төгсөж, 1992 онд Оросын удирдлагын академид /одоогийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улс ардын аж ахуй, төрийн албаны академи/ макро эдийн засгийн судалгааны сэдвээр [[Эдийн засаг|эдийн засгийн ухааны]] докторын зэрэг /PhD/ хамгаалсан.

==== Ажлын туршлага ====

* 1982-1989 онд Намын дээд сургуулийн багш
* 1992-1995 онд нийслэлийн [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын хорооны дэд дарга
* 1995-1996 онд [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржийн]] гүйцэтгэх захирал
* 1996-2000 онд “Бөөний худалдаа” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал
* 2000-2013 онд Нийслэлийн татварын газрын дарга
* 2017-2020 онд Нийслэл дэх Төрийн аудитын газрын дарга бөгөөд тэргүүлэх аудитороор ажиллаж байсан.

Макро эдийн засаг, төрийн эдийн засгийн бодлого, татварын тогтолцоо, амьдралын даатгал, төрийн аудитын чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг. Татварын итгэмжит зөвлөх цолтой. Эдийн засгийн, бүртгэл, статистикийн, хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан.

==== '''Гол бүтээлүүд:''' ====

# Төрийн аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2019.
# Татварын тогтолцоо: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2021.
# Орон нутгийн төрийн санхүү: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2024.
# Хараат бус аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2025.
# Аудит, төрийн аудитын нэр томьёоны лавлах толь. - УБ., 2020.
# “Төрийн албаны тухай шинэчилсэн хууль улам муудсан уу?”. - Зууны мэдээ, 2020.9.23, № 184.    
# “Алсын хараа 2050” гэж зүгээр л цаас уу”. – Өдрийн сонин. 2021.01.07. № 004.
# “МАН шинэ социал демократ үзэл баримтлал дээр зогсч чадах уу”. - Монголын үнэн, 2015.06.05, № 107. 
# “Зах зээлийн эдийн засгийн анатоми”. - Өдрийн сонин, 2014.6.20, № 150.       
# “Үндэсний мэргэшсэн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгоё” /Канадын тэтгэврийн сан Монголын ЭЗ-т хөрөнгө оруулдаг/. - Өнөөдөр, 2015.05.21, № 119.
Жич: Анх үүсгэхэдээ энэ мэдээллийг Сонгины Энхбаатар гэж нээсэн боловч Сонгинын Энхбаатар болж өөрчлөгджээ. Мөн Энхбаатар гэж шууд эрэхээр нээгдэхгүй байгааг анхаарна уу.</text>
      <sha1>gdnfzzwwzlvoww3xxk4tpsgs46ao1sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869140</id>
      <parentid>869138</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naomi0507</username>
        <id>107054</id>
      </contributor>
      <comment>нэмэлт тайлбар</comment>
      <origin>869140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3650" sha1="kt09o240zh0ecw8xhtnn3dsgwm91az2" xml:space="preserve">[[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]]
Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. 

==== Боловсрол ====
1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн эдийн засаг, статистикийн дээд сургуулийг эдийн засагч, статистикч мэргэжлээр төгсөж, 1992 онд Оросын удирдлагын академид /одоогийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улс ардын аж ахуй, төрийн албаны академи/ макро эдийн засгийн судалгааны сэдвээр [[Эдийн засаг|эдийн засгийн ухааны]] докторын зэрэг /PhD/ хамгаалсан.

==== Ажлын туршлага ====

* 1982-1989 онд Намын дээд сургуулийн багш
* 1992-1995 онд нийслэлийн [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын хорооны дэд дарга
* 1995-1996 онд [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржийн]] гүйцэтгэх захирал
* 1996-2000 онд “Бөөний худалдаа” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал
* 2000-2013 онд Нийслэлийн татварын газрын дарга
* 2017-2020 онд Нийслэл дэх Төрийн аудитын газрын дарга бөгөөд тэргүүлэх аудитороор ажиллаж байсан.

Макро эдийн засаг, төрийн эдийн засгийн бодлого, татварын тогтолцоо, амьдралын даатгал, төрийн аудитын чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг. Татварын итгэмжит зөвлөх цолтой. Эдийн засгийн, бүртгэл, статистикийн, хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан.

==== '''Гол бүтээлүүд:''' ====

# Төрийн аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2019.
# Татварын тогтолцоо: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2021.
# Орон нутгийн төрийн санхүү: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2024.
# Хараат бус аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2025.
# Аудит, төрийн аудитын нэр томьёоны лавлах толь. - УБ., 2020.
# “Төрийн албаны тухай шинэчилсэн хууль улам муудсан уу?”. - Зууны мэдээ, 2020.9.23, № 184.    
# “Алсын хараа 2050” гэж зүгээр л цаас уу”. – Өдрийн сонин. 2021.01.07. № 004.
# “МАН шинэ социал демократ үзэл баримтлал дээр зогсч чадах уу”. - Монголын үнэн, 2015.06.05, № 107. 
# “Зах зээлийн эдийн засгийн анатоми”. - Өдрийн сонин, 2014.6.20, № 150.       
# “Үндэсний мэргэшсэн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгоё” /Канадын тэтгэврийн сан Монголын ЭЗ-т хөрөнгө оруулдаг/. - Өнөөдөр, 2015.05.21, № 119.</text>
      <sha1>kt09o240zh0ecw8xhtnn3dsgwm91az2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонгинын Энхбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148314</id>
    <redirect title="Сонгины Энхбаатар" />
    <revision>
      <id>869139</id>
      <timestamp>2026-09-10T13:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naomi0507</username>
        <id>107054</id>
      </contributor>
      <comment>Naomi0507 moved page [[Сонгинын Энхбаатар]] to [[Сонгины Энхбаатар]]: Misspelled title: Уг нэр нь ерөнхий бүртгэл дээрх нэр юм</comment>
      <origin>869139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="92vva6d6o2hhcv1hzqtbujml977ywv3" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сонгины Энхбаатар]]</text>
      <sha1>92vva6d6o2hhcv1hzqtbujml977ywv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148315</id>
    <revision>
      <id>869153</id>
      <timestamp>2026-09-10T14:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commons cat|Military history of North Korea|Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх}}  [[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин|түүх]] [[Ангилал:Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх|*]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын түүх сэдвээр]]&quot;</comment>
      <origin>869153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="ierif3p3dxkri5mfafw81ovq8xs7vig" xml:space="preserve">{{Commons cat|Military history of North Korea|Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх}}

[[Ангилал:Хойд Солонгосын зэвсэгт хүчин|түүх]]
[[Ангилал:Солонгосын зэвсэгт хүчний түүх|*]]
[[Ангилал:Хойд Солонгосын түүх сэдвээр]]</text>
      <sha1>ierif3p3dxkri5mfafw81ovq8xs7vig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хойд Солонгосын эрүүл мэнд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148316</id>
    <revision>
      <id>869159</id>
      <timestamp>2026-09-10T14:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Cat main}} {{Commons category|Health in North Korea|Хойд Солонгосын эрүүл мэнд}}  [[Ангилал:Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Эрүүл мэнд улс орноор]] [[Ангилал:Азийн эрүүл мэнд улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын эрүүл мэнд]]&quot;</comment>
      <origin>869159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="08iasrr0d34av6wtfww6h4ub3ussrs2" xml:space="preserve">{{Cat main}}
{{Commons category|Health in North Korea|Хойд Солонгосын эрүүл мэнд}}

[[Ангилал:Хойд Солонгос]]
[[Ангилал:Эрүүл мэнд улс орноор]]
[[Ангилал:Азийн эрүүл мэнд улс орноор]]
[[Ангилал:Солонгосын эрүүл мэнд]]</text>
      <sha1>08iasrr0d34av6wtfww6h4ub3ussrs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вабанк (кино)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148317</id>
    <revision>
      <id>869210</id>
      <timestamp>2026-09-11T02:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Henryk Kwinto mural, Vabank, Piramowicza 6, Łódź, 2023-03-18, 02.jpg|thumb]] '''&quot;Вабанк&quot; кино''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Vabank'') — Алдарт найруулагч [[Юлиуш Махульски|Юлиуш Махульскийн]] 1981 онд бүтээсэн польшийнг уран сайхны кино.   Энэхүү киноны нээлт 1982 оны 3-р сарын 1-нд Польшид болсон. 1988 он...&quot;</comment>
      <origin>869210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7337" sha1="glgoqepoeiwd7zidmugb340zaotcvrv" xml:space="preserve">[[Файл:Henryk Kwinto mural, Vabank, Piramowicza 6, Łódź, 2023-03-18, 02.jpg|thumb]]
'''&quot;Вабанк&quot; кино''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Vabank'') — Алдарт найруулагч [[Юлиуш Махульски|Юлиуш Махульскийн]] 1981 онд бүтээсэн польшийнг уран сайхны кино. 

Энэхүү киноны нээлт 1982 оны 3-р сарын 1-нд Польшид болсон. 1988 онд уг кино Монголд гарсан. Польшид тухайн үед уг киног 1.4-2.2 сая орчим хүн үзсэн байдаг. Кино шүүмжлэгчид уг киног өндрөөр үнэлсэн.

1985 онд тус киноны үргэлжлэл болох &quot;Вабанк-2, эсвэл &quot;Хариу цохилт&quot; киног бүтээсэн. Гол дүрүүдэд анхны кинонд тоглосон  жүжигчид оролцсон байна. Үргэлжлэл нь шүүмжлэгчдээс мөн эерэг үнэлгээ авсан.

== Дүрүүдэд ==

=== Гол дүрүүд ===

* [[Ян Махульски]] - Хэнрик Квинто
* [[Леонард Петрашак]]- Густав Крамер
* [[Витольд Пыркош]] - Квинтогийн хамтрагч Дани хочит ([[Польш хэл|польш.]] ''Duńczyk)''.
* [[Яцек Хмельник]] - шинэхэн туршлаггүй хулгайч Мокс
* [[Кшиштоф Кершновски]]- Москын дүү бөгөөд хамтрагч Нута

=== Туслах дүрүүд ===

* Эльжбэта Зайонцувна- Москын сүйт бүсгүй Наталиа
* Эва Шикульска - Квинтогийн нас барсан найзын эхнэр
* Юзеф Пара- цагдаагийн дарга Пшигода
* [[Зофиа Харевич]]- Квинтогийн эхнэр
* Влодимеж Мусял- Шпульски
* [[Куба Гейгер]] - Крамерын туслах  

== Кино зохиол ==
Юлиус Махульски Лодзийн Кино Сургуульд суралцаж байхдаа &quot;Вабанк&quot; кино бүтээх санаа анх төрсөн гэдэг. Тэрээр уг киноны зохиолын анхны ноорогыг 1977 оны зун Болгарт амарч байхдаа бичсэн. Махульски Америкийн луйварчдын тухай кинонууд, ялангуяа Жорж Рой Хилл-ийн &quot;The Sting&quot; киноноос санаа авсан гэдгээ сүүлд хүлээн зөвшөөрсөн байдаг юм.

Киноны гол дүр болох Хэнрик Квинто нь &quot;Ямаан сахалт&quot; ([[Польш хэл|польш.]] ''Szpicbródka'') хочит Польшийн алдарт хулгайч бодит хүн Станислав Чихотскийн намтраас авчээ. Тэрээр үнэт эдлэлийн дэлгүүрүүдийг дээрэмдэж, Варшав, Ченстохова дахь хэд хэдэн банкийг дээрэмдэхийг зохион байгуулсан хүн юм. Чихотскийн нэг хэрэг нь кинонд дээрэм хийх гол санааг төрүүлсэн байна. Тухайн үед дээрэмчнийг Польшийн банкинд дээрэм зохион байгуулсан гэж сэжиглэж байсан бөгөөд түүний эсрэг гол нотлох баримт нь дохиоллын системийг ажиллуулах зориулалттай жижиг төмөр хавтас байв. Киноноос ялгаатай нь жинхэнэ дээрэм тийм ч амжилттай байгаагүй бөгөөд Чихотскийг эцэст нь баривчилсан юм. 

Эхэндээ Ю.Махульски киноныхоо төслийн санхүүжилтийг олоход бэрхшээлтэй тулгарсан бөгөөд түүний нас, туршлага дутмаг байдал нь ивээн тэтгэгчдийн дунд эргэлзээ төрүүлжээ. Гэсэн хэдий ч киноны зохиол KADR Film Studio-д хүрч, кино компанийн захирал Ежи Кавалерович хянаж үзээд Махульскид зураг авалтаа эхлүүлэхийг зөвшөөрсөн байна.

== Жүжигчдийн сонголт ==
Юлиус Махульскийн төлөвлөсний дагуу гол дүр болох Хэнрик Квинтод өөрийн эцэг [[Ян Махульски]] тоглуулсан. Тухайн үед тэрээр &quot;Зуны сүүлчийн өдөр&quot;, &quot;Хүүхэлдэй&quot; зэрэг кинонд тоглосон дүрээрээ нэлээд алдартай жүжигчин болсон байв. Хүү Махульски эцгийнхээ өмнөх дүр төрхөөс нь салгахыг хүссэн. Юлиуш зохиол дээрх Квинтогийн ярих үгнүүдийг товчлон, аавыгаа нам дуугаар ярьж, тэр ч байтугай инээмсэглэхийг хүртэл хориглосон байна.

&quot;Дани&quot; хочтны дүрийг эхлээд Анжей Лапицкид санал болгосон боловч тэрээр өвчний улмаас татгалзсан. Ежи Кавалеровичийн санал болгосноор Махульски Витольд Пыркошийг сонгожээ. Найруулагч Леонард Петрашакийг Крамерын дүрд анхнаасаа л бодож байсан бөгөөд тэрээр түүнд Жон Бурманы &quot;Point Blank&quot; киноны Жон Верноныг санагдуулж байсантай холбоотой юм. Найруулагч нь Моксын дүүгийн дүрд тоглосон Кшиштоф Кершновскийг кино урлагийн сургуульд сурч байх үеэс нь мэддэг байжээ.

Мачульски Яцек Хмельниктэй ресторанд тааралдаж, түүнийг кинонд тоглохыг урихад жүжигчин шууд зөвшөөрсөн ажээ.

== Кино зураг авалт ==
Кино бүтээгчид 1930-аад оны Варшавыг &quot;дахин бүтээх&quot; бэрхшээлтэй тулгарсан. Германы эзлэн түрэмгийллийн үеэр тус хот бөмбөгдөлтөд өртөж олон түүхэн барилгыг сүйтгэгдсэн байжээ. Эцэст нь тохиромжтой газрууд олдсон Лодзь хот болон түүний ойр орчмын газарт зураг авалт хийхээр шийдсэн байна.

== Агууллага ==
Энэхүү инээдмийн кино нь найзынхаа үхлийн буруутан болсон хуучин хамсаатан, одоо амжилттай банкны эзэн болсон Густав Крамераас өшөө авахыг эрмэлздэг сейф онгойлогдог мэргэжилтэн Хенрик Квинтогийн тухай өгүүлдэг.</text>
      <sha1>glgoqepoeiwd7zidmugb340zaotcvrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галбадрахын Ууганбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148318</id>
    <revision>
      <id>869212</id>
      <timestamp>2026-09-11T03:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49169-47</username>
        <id>107405</id>
      </contributor>
      <comment>Галбадрахын Ууганбаатарын намтар, ажил мэргэжлийн мэдээллийг эх сурвалжийн хамт шинээр үүсгэв.</comment>
      <origin>869212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="4gf2bc2hlnfc23r9g19y8mve1mb7bbg" xml:space="preserve">[[Файл:Галбадрахын Ууганбаатар|thumb]]

Галбадрахын Ууганбаатар 1986 онд Ховд аймгийн Ховд хотод төрсөн. Төрийн албан хаагч.  

Намтар: 
2004 онд Ховд аймгийн Цаст-Алтай цогцолбор дунд сургууль, 2008 онд Малайз Улсын Инти коллежийн англи хэлний курс, 2011 онд Монгол Улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургууль, 2020 онд Удирдлагын академийн Төрийн албаны сургуулийг тус тус  төгссөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй. Эрх зүйн магистр. Төрийн албаны тэргүүн түшмэлийн зэрэг дэвтэй.  

2011-2015 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Хуулийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэн  

2015-2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Тусгай хяналтын улсын байцаагч  

2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Хууль эрх зүй, хүний нөөцийн хэлтсийн дарга  

2017-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэст референт 

2021-2022 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэст Ахлах референт 

2022 оноос Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. 

2019 оноос Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газрын дэргэдэх Ёс зүйн Зөвлөл, Ёс зүйн дэд хорооны гишүүн, даргаар ажиллаж байна.  

2004 онд Ерөнхий боловсролын сургуулийн Нийгмийн ухааны мэдлэг хичээлийн улсын олимпиадад 3 дугаар байр эзэлж, их, дээд сургуульд элсэх урилгаар шагнуулсан. 2015 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын “Жуух бичиг”, 2016 онд “Улсын хяналтын тэргүүний ажилтан”, 2020 онд “Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Жуух бичиг”, 2024 онд “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, 2025 онд “Хүний эрхийн төлөө” хүндэт тэмдэг, 2026 онд “Хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан” тэмдэгээр тус тус  шагнагдсан.  

2000 онд “Өвөөгийн жааз” шүлгийн түүвэр, ”2020 онд “Ховдоос төрсөн Монгол төрийн түшээд” номыг эмхэтгэн хэвлүүлжээ. 

 
 </text>
      <sha1>4gf2bc2hlnfc23r9g19y8mve1mb7bbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869213</id>
      <parentid>869212</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuluun</username>
        <id>107403</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Галбадрахын Ууганбаатарын намтар, ажил мэргэжлийн мэдээллийг эх сурвалжийн хамт шинээр үүсгэв.</comment>
      <origin>869213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3185" sha1="58cvu6whwb4ypbf688h09i7twiqaayu" xml:space="preserve">[[Файл:Галбадрахын Ууганбаатар.jpg|thumb]]
Галбадрахын Ууганбаатар 1986 онд Ховд аймгийн Ховд хотод төрсөн. Төрийн албан хаагч.  

Намтар: 
2004 онд Ховд аймгийн Цаст-Алтай цогцолбор дунд сургууль, 2008 онд Малайз Улсын Инти коллежийн англи хэлний курс, 2011 онд Монгол Улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургууль, 2020 онд Удирдлагын академийн Төрийн албаны сургуулийг тус тус  төгссөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй. Эрх зүйн магистр. Төрийн албаны тэргүүн түшмэлийн зэрэг дэвтэй.  

2011-2015 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Хуулийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэн  

2015-2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Тусгай хяналтын улсын байцаагч  

2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт Хууль эрх зүй, хүний нөөцийн хэлтсийн дарга  

2017-2021 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэст референт 

2021-2022 онд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэст Ахлах референт 

2022 оноос Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. 

2019 оноос Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газрын дэргэдэх Ёс зүйн Зөвлөл, Ёс зүйн дэд хорооны гишүүн, даргаар ажиллаж байна.  

2004 онд Ерөнхий боловсролын сургуулийн Нийгмийн ухааны мэдлэг хичээлийн улсын олимпиадад 3 дугаар байр эзэлж, их, дээд сургуульд элсэх урилгаар шагнуулсан. 2015 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын “Жуух бичиг”, 2016 онд “Улсын хяналтын тэргүүний ажилтан”, 2020 онд “Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Жуух бичиг”, 2024 онд “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, 2025 онд “Хүний эрхийн төлөө” хүндэт тэмдэг, 2026 онд “Хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан” тэмдэгээр тус тус  шагнагдсан.  

2000 онд “Өвөөгийн жааз” шүлгийн түүвэр, ”2020 онд “Ховдоос төрсөн Монгол төрийн түшээд” номыг эмхэтгэн хэвлүүлжээ. 

 
 </text>
      <sha1>58cvu6whwb4ypbf688h09i7twiqaayu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франц Беккенбауэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148319</id>
    <revision>
      <id>869214</id>
      <timestamp>2026-09-11T03:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:14-01-10-tbh-013.jpg|thumb|Франц Беккенбауэр, 2014 он]] '''Франц Антон Беккенбауэр''' ([[Герман хэл|герман:]] ''Franz Anton Beckenbauer''; 1945 оны 9-р сарын 11-нд Германы [[Мюнхен]] хотод төрсөн – 2024 оны 1-р сарын 7-нд [[Зальцбург]] хотод нас барсан) - Германы хөлбөмбөгийн төвийн хамгаалагч...&quot;</comment>
      <origin>869214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3970" sha1="tbnjn0o1pxj1x50ud63c6prrwctyl61" xml:space="preserve">[[Файл:14-01-10-tbh-013.jpg|thumb|Франц Беккенбауэр, 2014 он]]
'''Франц Антон Беккенбауэр''' ([[Герман хэл|герман:]] ''Franz Anton Beckenbauer''; 1945 оны 9-р сарын 11-нд Германы [[Мюнхен]] хотод төрсөн – 2024 оны 1-р сарын 7-нд [[Зальцбург]] хотод нас барсан) - Германы хөлбөмбөгийн төвийн хамгаалагч эсвэл хагас хамгаалагчийн байрлалд тоглодог тамирчин, менежер. Ихэнхдээ чөлөөт хамгаалагч гэгддэг түүнийг 20-р зууны шилдэг хөлбөмбөгийн хамгаалагчдын нэг гэж үздэг юм.

== Намтар ==
Франц Беккенбауэр 1945 онд Мюнхен хотод шуудангийн ажилтан эцэг Франц Беккенбауэр (1905–1977) болон түүний эхнэр Антони Хупауф (1913–2006) нарын хоёр дахь хүү болж төрсөн тэрээр сургуулиа төгсөөд даатгалын онолын чиглэлээр суралцжээ.

Тэрээр хөлбөмбөгийн замналаа 1960-аад оны дунд үед орон нутгийн [[Бавари Мюнхен]] клубт эхлүүлж, тоглогчийн замналынхаа ихэнх хугацааг тус клубт өнгөрүүлжээ. 1970-1977 онуудад Беккенбауэр Бавари багийн ахлагч байсан юм.

Ф.Беккенбауэр [[Хөлбөмбөгийн Бундеслиг|Бундеслигт]] нийтдээ 400 гаруй тоглолтод оролцсон. Түүний тоглолтын хэв маягийн онцлог нь багийнхаа довтлох тоглолтод байнга оролцдог байсан бөгөөд энэ нь ихэвчлэн гоолд хүргэдэг байв. Франц тоглолтод бүрэн үнэнч байсан бөгөөд өөрийн болон өрсөлдөгчийн тоглогчдын ямар ч хуурамч байдлыг тэвчихгүй байв. [[Паул Брайтнер]] германы &quot;Bild&quot; сонинд өгсөн ярилцлагадаа тоглолтын дараа Франц талбай дээр &quot;дүр эсгэж&quot; байгаа гэж үзсэн зарим тоглогчдод чанга дуугаар зэмэлдэг байсан гэжээ.

Тэрээр карьерынхаа туршид Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр хоёр удаа шалгарч, 3 удаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож, Баруун Германы шигшээ багт нийт 103 тоглолтод оролцож, шигшээ багт 100-аас дээш тоглолт хийсэн Герман анхны тоглогч болжээ. Баруун Германы багийн ахлагчийн хувиар тэрээр [[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1974 оны]] [[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-д түрүүлжээ. Клубын түвшинд тэрээр 1974-1976 онуудад [[Бавари Мюнхен]] багт дараалан 3 удаа Европын цом, мөн 1967 онд УЕФА-гийн цомын эздийн цом хүртсэн. Бавариас гадна Нью-Йорк Космос, Хамбургер багуудад тоглож байжээ.

Тэтгэвэрт гарсныхаа дараа тэрээр хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч болсон бөгөөд энэ албан тушаалд Баруун Германы шигшээ багийг удирдан [[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1990 оны ДАШТ]]-д ялалт байгуулсан.</text>
      <sha1>tbnjn0o1pxj1x50ud63c6prrwctyl61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А.Гантулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148320</id>
    <revision>
      <id>869225</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49116-51</username>
        <id>107410</id>
      </contributor>
      <comment>Нас</comment>
      <origin>869225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="rj3cqxzvn5mkampzzfgcbbxqc7iqwz0" xml:space="preserve">Гантулга 38 настай</text>
      <sha1>rj3cqxzvn5mkampzzfgcbbxqc7iqwz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Г.Энэрэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148321</id>
    <revision>
      <id>869226</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49116-51</username>
        <id>107410</id>
      </contributor>
      <comment>Нас</comment>
      <origin>869226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="122qhmt21hzd9uxppfzhtiaqxtnexrx" xml:space="preserve">Энэрэл 37 настай</text>
      <sha1>122qhmt21hzd9uxppfzhtiaqxtnexrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Щаранский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148322</id>
    <redirect title="Натан Щаранский" />
    <revision>
      <id>869228</id>
      <timestamp>2026-09-11T07:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>86937</id>
      </contributor>
      <comment>[[Натан Щаранский]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>869228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="khzy870s3klpelekviffgihr48ly8ig" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Натан Щаранский]]</text>
      <sha1>khzy870s3klpelekviffgihr48ly8ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Перчаткин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148323</id>
    <revision>
      <id>869230</id>
      <timestamp>2026-09-11T07:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>86937</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Infobox person | name               = Борис Георгиевич Перчаткин | native_name        = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин | image              =  | caption            =  | birth_date         = [[1946 оны 7 сарын 1]] | birth_place        = [[Миргород]], Зөвлөлт Украин, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | death_date         =  | death_place        =  | nationality        = Зө...&quot;</comment>
      <origin>869230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20876" sha1="i7vi7t7dtffbeqlgrk08vgzxferr80f" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Борис Георгиевич Перчаткин
| native_name        = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин
| image              = 
| caption            = 
| birth_date         = [[1946 оны 7 сарын 1]]
| birth_place        = [[Миргород]], Зөвлөлт Украин, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
| death_date         = 
| death_place        = 
| nationality        = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| occupation         = Хүний эрхийн тэмцэгч, шашны зүтгэлтэн
| spouse             = 
| children           = 6
| website            = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}}
}}
'''Борис Георгиевич Перчаткин''' (оросоор: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; [[1946 оны 7 сарын 1]]-нд Зөвлөлт Украины [[Миргород]] хотод төрсөн) нь Зөвлөлтийн болон Америкийн хүний эрхийн тэмцэгч, шашны зүтгэлтэн юм. Тэрээр 1970-аад оны төгсгөл, 1980-аад оны эхээр [[Находка]] хотод өрнөсөн шашны дүрвэгсдийн хөдөлгөөний гол зохион байгуулагчдын нэг байв&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Хабаровск]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. Тэрээр 1989 онд АНУ-д хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд байсан улсуудаас 1 сая гаруй иргэнийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу цагаачлах боломжийг олгосон «Лаутенбергийн нэмэлт өөрчлөлт» хуулийг батлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн идэвхтнүүдийн нэг юм&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Намтар ==
=== Бүрэн бус багын нас ба сүмд орсон нь ===
Борис Перчаткин цэргийн нисгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Борис хүүгээ төрсний дараахан нисэхийн ослоор нас баржээ. Түүний ээж анхны нөхрөө нас барсны дараа өөр нэгэн цэргийн офицертой гэрлэсэн боловч 1953 онд ЗХУ-д гарсан үймээний үеэр цэргийн тушаал биелүүлэхээс татгалзсан хэргээр баривчлагдаж, [[Воркута]]гийн хөдөлмөрийн лагерьт 25 жил хоригдох ялаар шийтгүүлжээ. 16 настайдаа Борис Находка хотын сүнслэгчдийн сүмийг олж, баптисм хүртжээ. Үүний дараа тэрээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж буй талаарх мэдээллийг цуглуулж, ротапринт төхөөрөмж ашиглан хэвлэн гадаадын сэтгүүлчдэд дамжуулж эхэлжээ&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Цагаачлалын хөдөлгөөн ба диссидент ажиллагаа (1976–1980) ===
1976 онд Перчаткин өөрийн нөхөд болох Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко, Владимир Степанов нарын хамт [[Москва]] хотын [[Зөвлөлтийн диссидентүүд|диссидентүүдтэй]] холбоо тогтоож, «цагаачлах хөдөлгөөн»-ий замыг сонгожээ. Тухайн үед [[Москвагийн Хельсинкийн бүлэг]]ийн төлөөлөгч Л. В. Воронина Находка хотод иржээ. Үүнээс хойш Перчаткин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-аас сүнслэгчдийг гаргах ажлыг системтэйгээр зохион байгуулж эхэлсэн байна&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Тэрээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж байгааг буруутгаж, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Сүмүүдийн Дэлхийн Зөвлөл]] болон [[Хельсинкийн хэлэлцээр]]т гарын үсэг зурсан улс орнуудын төрийн тэргүүнүүдэд хандаж уриалга илгээжээ&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

1977 онд Николай Горетойгийн хамт баривчлагдсан диссидентүүд болох [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]], [[Анатолий Щаранский]] нарыг хамгаалж, сүнслэгчдийн нэрийн өмнөөс дэлхийн улс төрчдөд нээлттэй захидал бичжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Мөн онд тэрээр бусад христийн сүсэгтнүүдийн хамт ЗХУ-аас чөлөөтэй цагаачлах эрхийг шаардан хугацаагүй өлсгөлөн зарлажээ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[1978 оны 12 сарын 20]]-нд Перчаткин Находка хотын шуудангаас [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] [[Джимми Картер]]т Шинэ жилийн цахилгаан мэдээ илгээж, шашны эрх чөлөө болон цагаачлах эрхийг хамгаалахад тусламж хүсчээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

1979 оноос эхлэн тэрээр ЗХУ-аас гарахаар шийдсэн сүнслэгчдийн Цагаачлалын Нэгдсэн Төвийг удирдсан байна. 1980 онд тэрээр Зөвлөлтийн Сүнслэгчдийн Сүмүүдийн Зөвлөлийн цагаачлалын асуудал эрхэлсэн нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

1979 оны төгсгөлд Перчаткин АНУ, Канад, Австрали, Их Британи, Баруун Герман, Франц, Италийн парламент болон Засгийн газарт зориулсан мэдэгдэл бэлтгэж, шашны бодит нөхцөл байдал, Коммунист намаас сүмийг устгах төлөвлөгөө болон шашны хууль тогтоомжийг зөрчиж буйг илчлэн тавьжээ&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== Хавчлага ба баривчилгаа ===
Тэрээр цагаачлах хүсэлт гаргасан сүсэгтнүүдийн хорооны хамгийн идэвхтэй гишүүн байсан бөгөөд. Зөвлөлтийн засгийн газар хотын төв сонинд &quot;Бөөний болон жижиглэнгийн хоёр нүүртэн&quot;, &quot;Ашиг хонжоо хайсан итгэл үнэмшил&quot;, &quot;Хэтэрхий оройтохоос нь өмнө&quot; зэрэг нийтлэлүүдийг хэвлүүлж, Перчаткин болон түүний гэр бүлийн эсрэг гүтгэлэг, хавчлагын кампанит ажлыг өрнүүлжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

[[1980 оны 8 сарын 21]]-нд Перчаткиныг Находка хотод баривчилж, [[1981]] оны 3 сард&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt; БНСУОУ-ын Эрүүгийн хуулийн 190.1 дэх заалтаар («Зөвлөлт төр ба нийгмийн байгууламжийг гүтгэн доромжилсон худал мэдээлэл тараах») 2 жил хорих ялаар шийтгэжээ&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. «[[Voice of America]]» радиогийн мэдээлснээр байцаалтын үеэр Перчаткины эсрэг сэтгэцэд нөлөөлөх бэлдмэл (невролептикууд) ашиглаж байжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

1982 оны 8 сард ялын хугацаагаа дуусгаад тэрээр шашны цагаачлалын төлөөх тэмцлээ үргэлжлүүлсэн байна. 1983 оны 2 сард түүнийг дахин баривчилж, БНСУОУ-ын Эрүүгийн хуулийн 218 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар (хүйтэн зэвсэг хадгалсан) хөдөлмөрийн лагерьт 1.5 жил хорих ялаар шийтгэжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Дипломат ажиллагаа ба АНУ руу цагаачилсан нь ===
1987 онд Перчаткин АНУ-ын Конгресст зориулж «ЗХУ-дахь шашны нөхцөл байдлын тухай» илтгэл бэлтгэжээ. Энэхүү илтгэлийг Конгресст уншсаны дараа Перчаткиныг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Джордж Шулц]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, Дээд шүүхийн дарга [[Уильям Ренквист]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt; болон Шашны асуудал эрхэлсэн орлогч нартай уулзахыг урьжээ. 1988 оны 5 сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийж [[Михаил Горбачёв]]тай уулзах үеэр Перчаткин Рейганы эхнэр — [[Нэнси Рейган]]тай уулзсан 40 диссидентийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. [[1988 оны 5 сарын 30]]-нд болсон уулзалтаар Зөвлөлтийн протестантуудын албан ёсны төлөөлөгчийн хувиар Нэнси Рейганы хамт хоёр цаг орчим ЗХУ-дахь шашны эрх чөлөө болон сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж буй талаар ярилцжээ. Үүний дараа Нэнси Рейган Перчаткиныг өөрийн илтгэлээ АУШ-ын Конгресст биечлэн танилцуулахыг урьсан байна&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Киев]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[1988 оны 7 сарын 26]]-нд Перчаткин бүх гэр бүлийн хамт [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] руу цагаачилжээ&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. [[1988 оны 8 сарын 4]]-нд тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Конгресс|АНУ-ын Конгресс]] дээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг аажмаар устгаж буй талаар үг хэлж, конгрессын гишүүд, сенаторууд болон Төрийн департаментын дипломатуудтай шууд хэлэлцүүлэг хийжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. Эдгээр хэлэлцүүлгийн үр дүнд&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; 1989 онд Нью-Жерси мужийн Демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]]ийн нэрээр нэрлэгдсэн «Лаутенбергийн нэмэлт өөрчлөлт» батлагджээ. Энэ хууль батлагдсанаас хойшхи эхний арван жилд шашны шалтгаант 350,000 гаруй дүрвэгч АНУ-д ирсэн бөгөөд&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt; 2010 он гэхэд энэ тоо 1 саяд хүрсэн байна&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. Находка хотоос сүнслэгчдийн масс цагаачлал 1988 онд эхэлж, 152 насанд хүрэгчид (хүүхдүүдийг тооцохгүйгээр) нутаг буцжээ. 1989 онд Находка хотоос дахин 45 сүнслэгч цагаачилжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== АНУ-дахь хүний эрхийн ажиллагаа ===
АНУ-д суурьшсаны дараа Перчаткин өөрийн вебсайтыг нээж, баривчилгаа, хоригдож байсан үе болон цагаачлалын төлөөх тэмцлийн талаарх материалаа нийтэлжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}&lt;/ref&gt;. Мөн тэрээр ARRC (American-Russian Relief Committee) христийн хүний эрхийн байгууллагыг байгуулсан байна&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. Түүний «Огненные тропы» (Галан жим) автобиограф ном олон удаа дахин хэвлэгдсэн&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

2025 оны зун Борис Перчаткин АНУ-ын Төрийн департамент болон Олон улсын шашны эрх чөлөөний АНУ-ын комиссын төлөөлөгчидтэй хамтран Украин ба Орос дахь пасифист христийн сүсэгтнүүдийг хавчин шахах, орлох иргэний албаны эрхийг хязгаарлах, албадан цэрэгт татах, зодох, баривчлах, цэргийн албанаас татгалзсаны төлөө эрүүгийн ял оноох асуудлыг хөнджээ. Үүний үр дүнд Перчаткин [[Uniting for Ukraine]] (U4U) хөтөлбөрөөр АНУ-д ирж буй Украины пасифист христийн сүсэгтнүүдэд тусгай цагаачлалын квот олгохыг шаардсан байна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== Дурсгал ==
Нобелийн шагналт, академич [[Андрей Сахаров]] 1981 оны «Эрдэмтний хариуцлага» зохиолдоо Зөвлөлтийн улс төрийн хоригдлуудын дунд Борис Перчаткиныг дурдсан байдаг&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Ишлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

{{Authority control}}

[[Ангилал:1946 онд төрсөд]]
[[Ангилал:Амьд хүмүүс]]
[[Ангилал:Хүний эрхийн зүтгэлтнүүд]]</text>
      <sha1>i7vi7t7dtffbeqlgrk08vgzxferr80f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>869232</id>
      <parentid>869230</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>86937</id>
      </contributor>
      <origin>869232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21055" sha1="mdgv8pmjf12nye7iiikr1rgbhk34iam" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Борис Георгиевич Перчаткин
| native_name        = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин
| image              = 
| caption            = 
| birth_date         = [[1946 оны 7 сарын 1]]
| birth_place        = [[Миргород]], Зөвлөлт Украин, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
| death_date         = 
| death_place        = 
| nationality        = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| occupation         = Хүний эрхийн тэмцэгч, шашны зүтгэлтэн
| spouse             = 
| children           = 6
| website            = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}}
}}
'''Борис Георгиевич Перчаткин''' (оросоор: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; [[1946 оны 7 сарын 1]]-нд Зөвлөлт Украины [[Миргород]] хотод төрсөн) нь Зөвлөлтийн болон Америкийн хүний эрхийн тэмцэгч, шашны зүтгэлтэн юм. Тэрээр 1970-аад оны төгсгөл, 1980-аад оны эхээр [[Находка]] хотод өрнөсөн шашны дүрвэгсдийн хөдөлгөөний гол зохион байгуулагчдын нэг байв&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Хабаровск]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. Тэрээр 1989 онд АНУ-д хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд байсан улсуудаас 1 сая гаруй иргэнийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу цагаачлах боломжийг олгосон «Лаутенбергийн нэмэлт өөрчлөлт» хуулийг батлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн идэвхтнүүдийн нэг юм&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Намтар ==
=== Бүрэн бус багын нас ба сүмд орсон нь ===
Борис Перчаткин цэргийн нисгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Борис хүүгээ төрсний дараахан нисэхийн ослоор нас баржээ. Түүний ээж анхны нөхрөө нас барсны дараа өөр нэгэн цэргийн офицертой гэрлэсэн боловч 1953 онд ЗХУ-д гарсан үймээний үеэр цэргийн тушаал биелүүлэхээс татгалзсан хэргээр баривчлагдаж, [[Воркута]]гийн хөдөлмөрийн лагерьт 25 жил хоригдох ялаар шийтгүүлжээ. 16 настайдаа Борис Находка хотын сүнслэгчдийн сүмийг олж, баптисм хүртжээ. Үүний дараа тэрээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж буй талаарх мэдээллийг цуглуулж, ротапринт төхөөрөмж ашиглан хэвлэн гадаадын сэтгүүлчдэд дамжуулж эхэлжээ&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Цагаачлалын хөдөлгөөн ба диссидент ажиллагаа (1976–1980) ===
1976 онд Перчаткин өөрийн нөхөд болох Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко, Владимир Степанов нарын хамт [[Москва]] хотын [[Зөвлөлтийн диссидентүүд|диссидентүүдтэй]] холбоо тогтоож, «цагаачлах хөдөлгөөн»-ий замыг сонгожээ. Тухайн үед [[Москвагийн Хельсинкийн бүлэг]]ийн төлөөлөгч Л. В. Воронина Находка хотод иржээ. Үүнээс хойш Перчаткин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-аас сүнслэгчдийг гаргах ажлыг системтэйгээр зохион байгуулж эхэлсэн байна&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Тэрээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж байгааг буруутгаж, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Сүмүүдийн Дэлхийн Зөвлөл]] болон [[Хельсинкийн хэлэлцээр]]т гарын үсэг зурсан улс орнуудын төрийн тэргүүнүүдэд хандаж уриалга илгээжээ&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

1977 онд Николай Горетойгийн хамт баривчлагдсан диссидентүүд болох [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]], [[Анатолий Щаранский]] нарыг хамгаалж, сүнслэгчдийн нэрийн өмнөөс дэлхийн улс төрчдөд нээлттэй захидал бичжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. Мөн онд тэрээр бусад христийн сүсэгтнүүдийн хамт ЗХУ-аас чөлөөтэй цагаачлах эрхийг шаардан хугацаагүй өлсгөлөн зарлажээ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[1978 оны 12 сарын 20]]-нд Перчаткин Находка хотын шуудангаас [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] [[Джимми Картер]]т Шинэ жилийн цахилгаан мэдээ илгээж, шашны эрх чөлөө болон цагаачлах эрхийг хамгаалахад тусламж хүсчээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

1979 оноос эхлэн тэрээр ЗХУ-аас гарахаар шийдсэн сүнслэгчдийн Цагаачлалын Нэгдсэн Төвийг удирдсан байна. 1980 онд тэрээр Зөвлөлтийн Сүнслэгчдийн Сүмүүдийн Зөвлөлийн цагаачлалын асуудал эрхэлсэн нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

1979 оны төгсгөлд Перчаткин АНУ, Канад, Австрали, Их Британи, Баруун Герман, Франц, Италийн парламент болон Засгийн газарт зориулсан мэдэгдэл бэлтгэж, шашны бодит нөхцөл байдал, Коммунист намаас сүмийг устгах төлөвлөгөө болон шашны хууль тогтоомжийг зөрчиж буйг илчлэн тавьжээ&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== Хавчлага ба баривчилгаа ===
Тэрээр цагаачлах хүсэлт гаргасан сүсэгтнүүдийн хорооны хамгийн идэвхтэй гишүүн байсан бөгөөд. Зөвлөлтийн засгийн газар хотын төв сонинд &quot;Бөөний болон жижиглэнгийн хоёр нүүртэн&quot;, &quot;Ашиг хонжоо хайсан итгэл үнэмшил&quot;, &quot;Хэтэрхий оройтохоос нь өмнө&quot; зэрэг нийтлэлүүдийг хэвлүүлж, Перчаткин болон түүний гэр бүлийн эсрэг гүтгэлэг, хавчлагын кампанит ажлыг өрнүүлжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

[[1980 оны 8 сарын 21]]-нд Перчаткиныг Находка хотод баривчилж, [[1981]] оны 3 сард&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt; БНСУОУ-ын Эрүүгийн хуулийн 190.1 дэх заалтаар («Зөвлөлт төр ба нийгмийн байгууламжийг гүтгэн доромжилсон худал мэдээлэл тараах») 2 жил хорих ялаар шийтгэжээ&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. «[[Voice of America]]» радиогийн мэдээлснээр байцаалтын үеэр Перчаткины эсрэг сэтгэцэд нөлөөлөх бэлдмэл (невролептикууд) ашиглаж байжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

1982 оны 8 сард ялын хугацаагаа дуусгаад тэрээр шашны цагаачлалын төлөөх тэмцлээ үргэлжлүүлсэн байна. 1983 оны 2 сард түүнийг дахин баривчилж, БНСУОУ-ын Эрүүгийн хуулийн 218 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар (хүйтэн зэвсэг хадгалсан) хөдөлмөрийн лагерьт 1.5 жил хорих ялаар шийтгэжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== Дипломат ажиллагаа ба АНУ руу цагаачилсан нь ===
1987 онд Перчаткин АНУ-ын Конгресст зориулж «ЗХУ-дахь шашны нөхцөл байдлын тухай» илтгэл бэлтгэжээ. Энэхүү илтгэлийг Конгресст уншсаны дараа Перчаткиныг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Джордж Шулц]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, Дээд шүүхийн дарга [[Уильям Ренквист]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt; болон Шашны асуудал эрхэлсэн орлогч нартай уулзахыг урьжээ. 1988 оны 5 сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийж [[Михаил Горбачёв]]тай уулзах үеэр Перчаткин Рейганы эхнэр — [[Нэнси Рейган]]тай уулзсан 40 диссидентийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. [[1988 оны 5 сарын 30]]-нд болсон уулзалтаар Зөвлөлтийн протестантуудын албан ёсны төлөөлөгчийн хувиар Нэнси Рейганы хамт хоёр цаг орчим ЗХУ-дахь шашны эрх чөлөө болон сүсэгтнүүдийг хавчин шахаж буй талаар ярилцжээ. Үүний дараа Нэнси Рейган Перчаткиныг өөрийн илтгэлээ АУШ-ын Конгресст биечлэн танилцуулахыг урьсан байна&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Киев]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[1988 оны 7 сарын 26]]-нд Перчаткин бүх гэр бүлийн хамт [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] руу цагаачилжээ&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. [[1988 оны 8 сарын 4]]-нд тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Конгресс|АНУ-ын Конгресс]] дээр ЗХУ-д сүсэгтнүүдийг аажмаар устгаж буй талаар үг хэлж, конгрессын гишүүд, сенаторууд болон Төрийн департаментын дипломатуудтай шууд хэлэлцүүлэг хийжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. Эдгээр хэлэлцүүлгийн үр дүнд&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; 1989 онд Нью-Жерси мужийн Демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]]ийн нэрээр нэрлэгдсэн «Лаутенбергийн нэмэлт өөрчлөлт» батлагджээ. Энэ хууль батлагдсанаас хойшхи эхний арван жилд шашны шалтгаант 350,000 гаруй дүрвэгч АНУ-д ирсэн бөгөөд&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt; 2010 он гэхэд энэ тоо 1 саяд хүрсэн байна&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. Находка хотоос сүнслэгчдийн масс цагаачлал 1988 онд эхэлж, 152 насанд хүрэгчид (хүүхдүүдийг тооцохгүйгээр) нутаг буцжээ. 1989 онд Находка хотоос дахин 45 сүнслэгч цагаачилжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== АНУ-дахь хүний эрхийн ажиллагаа ===
АНУ-д суурьшсаны дараа Перчаткин өөрийн вебсайтыг нээж, баривчилгаа, хоригдож байсан үе болон цагаачлалын төлөөх тэмцлийн талаарх материалаа нийтэлжээ&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}&lt;/ref&gt;. Мөн тэрээр ARRC (American-Russian Relief Committee) христийн хүний эрхийн байгууллагыг байгуулсан байна&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. Түүний «Огненные тропы» (Галан жим) автобиограф ном олон удаа дахин хэвлэгдсэн&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

2025 оны зун Борис Перчаткин АНУ-ын Төрийн департамент болон Олон улсын шашны эрх чөлөөний АНУ-ын комиссын төлөөлөгчидтэй хамтран Украин ба Орос дахь пасифист христийн сүсэгтнүүдийг хавчин шахах, орлох иргэний албаны эрхийг хязгаарлах, албадан цэрэгт татах, зодох, баривчлах, цэргийн албанаас татгалзсаны төлөө эрүүгийн ял оноох асуудлыг хөнджээ. Үүний үр дүнд Перчаткин [[Uniting for Ukraine]] (U4U) хөтөлбөрөөр АНУ-д ирж буй Украины пасифист христийн сүсэгтнүүдэд тусгай цагаачлалын квот олгохыг шаардсан байна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== Дурсгал ==
Нобелийн шагналт, академич [[Андрей Сахаров]] 1981 оны «Эрдэмтний хариуцлага» зохиолдоо Зөвлөлтийн улс төрийн хоригдлуудын дунд Борис Перчаткиныг дурдсан байдаг&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Ишлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

{{Authority control}}

[[Ангилал:1946 онд төрсөд]]
[[Ангилал:Амьд хүмүүс]]
[[Ангилал:Хүний эрхийн зүтгэлтнүүд]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын тэрс үзэлтэн]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]]</text>
      <sha1>mdgv8pmjf12nye7iiikr1rgbhk34iam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нархажид сүм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148324</id>
    <revision>
      <id>869242</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49372-45</username>
        <id>107415</id>
      </contributor>
      <comment>Harkhajidsum.mn</comment>
      <origin>869242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="mouoeurswwat7ayql3u45yvj6m87yjv" xml:space="preserve">Нархажид сүм бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм.</text>
      <sha1>mouoeurswwat7ayql3u45yvj6m87yjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умард Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148325</id>
    <redirect title="Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг" />
    <revision>
      <id>869250</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] to [[Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]</comment>
      <origin>869250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="q4brsormlbo11ljyfef0eke0pue1au4" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]</text>
      <sha1>q4brsormlbo11ljyfef0eke0pue1au4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Олимпын медальтан улс орноор</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148326</id>
    <revision>
      <id>869278</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Commonscat|Olympic medalists by country|Олимпын медальтан улс орноор}}  [[Ангилал:Олимпын медальтан|*]] [[Ангилал:Олимпын оролцогч улс орноор| Медальтан]] [[Ангилал:Спортын медальтан улс орноор| Олимпын]] {{CatAutoTOC}}&quot;</comment>
      <origin>869278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="c95hrs37iifxs0poavqllojdateeanh" xml:space="preserve">{{Commonscat|Olympic medalists by country|Олимпын медальтан улс орноор}}

[[Ангилал:Олимпын медальтан|*]]
[[Ангилал:Олимпын оролцогч улс орноор| Медальтан]]
[[Ангилал:Спортын медальтан улс орноор| Олимпын]]
{{CatAutoTOC}}</text>
      <sha1>c95hrs37iifxs0poavqllojdateeanh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>